Shqipëria po përballet me krizën më të rëndë politike të trembëdhjetë viteve të Edi Ramës në pushtet. Protestuesit, të cilët kërkojnë dorëheqjen e kryeministrit, kanë sulmuar ndërtesa qeveritare, janë përplasur me policinë dhe kanë dëmtuar prona publike e private. Trazirat janë përhapur nga Tirana në qendrat kryesore urbane të vendit, duke nxjerrë në pah një shkallë zemërimi dhe zhgënjimi publik që qeveria duket se e ka nënvlerësuar thellësisht. Trazirat nuk janë thjesht një reagim ndaj ngjarjeve të fundit. Ato pasqyrojnë një krizë më të thellë të qeverisjes, përfaqësimit dhe besimit publik, e cila është krijuar përgjatë shumë viteve.

.

Shpërthimi i dhunës duket se e ka zënë Ramën krejtësisht në befasi. Për muaj të tërë, protestat paqësore të lëvizjes së Flamingove u shpërfillën, u përqeshën dhe u injoruan. I bindur se ato, herët a vonë, do të shuheshin, Rama nuk arriti të kuptonte thellësinë e pakënaqësisë publike që ato pasqyronin. Trazirat e dhunshme që pasuan nxorën në pah se sa gabim e kishte lexuar ai gjendjen shpirtërore të shoqërisë shqiptare.

.

Megjithatë, shenjat paralajmëruese kishin vite që po grumbulloheshin. Përqendrimi i pushtetit, korrupsioni, perceptimi i kapjes së shtetit dhe mundësitë e kufizuara e kishin gërryer vazhdimisht besimin publik. Ndërsa një elitë e ngushtë politike dhe ekonomike përparonte dhe pasurohej, shumë shqiptarë ndiheshin gjithnjë e më të përjashtuar si nga përparimi i vendit, ashtu edhe nga sistemi i tij politik.

.

Reagimi i Ramës ndaj trazirave ka qenë karakteristik për një stil qeverisjeje gjithnjë e më autoritar: mbështetja te policia, fajësimi i opozitës dhe i forcave të jashtme, si dhe shpërfillja, në masë të madhe, e pakënaqësive që i nxorën njerëzit në rrugë. Ajo që bie më shumë në sy është se ai i ka paraqitur trazirat si një shpërthim të përkohshëm, si një “flame,” dhe jo si një sfidë themelore ndaj mënyrës së tij të qeverisjes. Kjo qasje nuk ka ndikuar ne frenimin e krizës por, përkundrazi, ka përforcuar imazhin e një udhëheqësi gjithnjë e më të shkëputur nga realitetet me të cilat përballet vendi i tij. Trazirat vazhdojnë të përhapen, zemërimi publik mbetet i pazbutur dhe mbështetja te forca rrezikon ta thellojë, në vend që ta përmbajë, krizën.

.

Shqipëria ka nevojë të ngutëshme për dialog dhe për një proces të besueshëm, të aftë të rivendosë legjitimitetin, të rindërtojë besimin dhe të përcaktojë rrugën përpara. Por kushtet e nevojshme për një proces të tillë, në pjesën më të madhe, mungojnë. Vitet e qeverisjes së personalizuar të Ramës kanë kontribuar në krijimin e një vakuumi institucional, duke zbrazur nga përmbajtja pikërisht kanalet përmes të cilave, në rrethana të tilla, do të zhvillohej dialogu. Ky boshllëk institucional është veçanërisht i dukshëm në një moment krize kombëtare.

.

Parlamenti, i cili duhet të shërbejë si arena kryesore e debatit dhe e përfaqësimit kombëtar, praktikisht është tërhequr nga kriza, duke anuluar seancën e tij ndërkohë që trazirat po përhapeshin. Ndërkohë, Presidenti ka treguar pak gatishmëri për të marrë rolin e nismëtarit të dialogut apo të ndërmjetësit, që kërkohet në momente emergjence kombëtare. Debati i mirëfilltë brenda Partisë Socialiste në pushtet është bërë jashtëzakonisht i rrallë, komunikimi ndërmjet qeverisë dhe opozitës pothuajse është ndërprerë, ndërsa shumë shqiptarë, veçanërisht të rinjtë, ndihen të shkëputur nga një sistem politik që nuk pasqyron më aspiratat e tyre. Shoqëria civile, zërat e pavarur intelektualë dhe institucione të tjera që mund të ndihmonin në kapërcimin e ndasive politike kanë mbetur kryesisht në periferi të një debati kombëtar që ka nevojë të ngutshme për kontributin e tyre.

.

Megjithatë, rrezikshmëria që paraqet kriza lë pak vend për vonesa, pavendosmëri apo vetëkënaqësi. Forcat politike, intelektuale dhe qytetare duhet të gjejnë një rrugëdalje. Çdo përpjekje për zgjidhjen e krizës duhet të shkojë përtej establishmentit tradicional politik, i cili ka kontribuar në krijimin e ngërçit të tanishëm, dhe të përfshijë aktivistët studentorë, organizatat e shoqërisë civile, zërat e pavarur dhe përfaqësuesit e brezave të rinj. Një revoltë e ushqyer kryesisht nga zhgënjimi me elitat qeverisëse të vendit nuk mund të zgjidhet vetëm nga po këta aktorë. Sfida është ndërtimi i një procesi mjaftueshëm të besueshëm për të rifituar besimin e qytetarëve që nuk besojnë më se sistemi ekzistues politik i përfaqëson siç duhet.

.

Edhe komuniteti ndërkombëtar ka një rol të rëndësishëm për të luajtur. Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian kanë investuar shumë në zhvillimin demokratik dhe integrimin euroatlantik të Shqipërisë. Megjithatë, Uashingtoni duket më pak i prirur se në periudhat e mëparshme të përfshihet në mosmarrëveshjet demokratike jashtë vendit, ndërsa BE-ja ka humbur besueshmëri në sytë e shumë shqiptarëve për shkak të tolerancës së saj të perceptuar ndaj regresit demokratik dhe korrupsionit gjatë qeverisjes së Ramës. Por, asnjëra palë nuk duhet të mbetet vëzhguese pasive. Stabiliteti dhe zhvillimi demokratik i Shqipërisë mbeten interesa të rëndësishme strategjike si për Uashingtonin, ashtu edhe për Brukselin. Ato duhet të përdorin ndikimin e tyre për të lehtësuar një proces që nxit dialogun, kompromisin dhe reformën institucionale. Qëllimi nuk duhet të jetë imponimi i zgjidhjeve nga jashtë, por ndihma për krijimin e kushteve për një tranzicion paqësor dhe ripërtëritje demokratike.

.

Në fund të fundit, u takon vetë shqiptarëve të gjejnë një rrugëdalje nga kriza e tanishme. Por kjo detyrë do të jetë e vështirë për sa kohë që kriza mbetet e pandashme nga vetë udhëheqja e Ramës. Pasi ka përqendruar në duart e veta një pushtet të paprecedentë dhe ka drejtuar një sistem që lidhet gjithnjë e më shumë me korrupsionin, klientelizmin dhe kapjen e shtetit, ai mban tashmë përgjegjësinë për një krizë politike që është shndërruar në revoltë mbarëkombëtare. Refuzimi i tij i vazhdueshëm për të pranuar thellësinë e krizës e bën gjithnjë e më të vështirë të shihet se si mund ta nxjerrë ai Shqipërinë prej saj. Hendeku që ndan qeverinë e tij nga shoqëria është tepër i madh për t’u kapërcyer përmes veprimeve policore, retorikës apo lëshimeve të kufizuara.

.

Kriza e ka minuar rëndë rendin politik të ndërtuar rreth Ramës. Ka shenja në rritje shqetësimi brenda vetë establishmentit që ka mbështetur qeverisjen e tij. Ndonëse pak socialistë e kanë sfiduar hapur, shumë prej tyre duken gjithnjë e më të pakënaqur si me stilin e tij të qeverisjes, ashtu edhe me mënyrën se si po i trajton trazirat. E njëjta gjë mund të jetë e vërtetë edhe për interesa me ndikim në biznes dhe politikë, mbështetja e të cilave është kushtëzuar prej kohësh në premtimin e stabilitetit dhe të vazhdimësisë së aksesit në pushtet. Zemërimi i përhapur që po përfshin vendin drejtohet kryesisht kundër vetë Ramës. Duke u shndërruar në pikën qendrore të krizës, ai duket gjithnjë e më i paaftë për të ofruar udhëheqjen e nevojshme për zgjidhjen e saj. Dorëheqja e Ramës tashmë është bërë një parakusht për rivendosjen e legjitimitetit politik, uljen e tensioneve dhe hapjen e rrugës për ripërtëritjen demokratike.

.

Sfida me të cilën përballet Shqipëria shkon shumë përtej fatit të një udhëheqësi të vetëm. Largimi i Ramës, qoftë vullnetarisht apo i detyruar nga realiteti politik, do të ishte vetëm hapi i parë, por i domosdoshëm, drejt ndalimit të përkeqësimit politik të vendit dhe krijimit të kushteve për trajtimin e problemeve më të thella strukturore që e kanë sjellë atë në ngërçin e tanishëm. Rruga më e mundshme për të ecur përpara do të ishte krijimi i një qeverie teknike ose kalimtare me mbështetje të gjerë, e ngarkuar me rivendosjen e stabilitetit, rihapjen e kanaleve të komunikimit dhe përgatitjen e vendit për zgjedhje me konkurrencë të vërtetë. Megjithatë, mandati i saj duhet të shkojë përtej administrimit të një tranzicioni politik. Ajo duhet të fillojë të trajtojë korrupsionin, rrjetet klienteliste dhe lidhjet e dyshuara ndërmjet interesave politike, të biznesit dhe atyre kriminale, të cilat kanë gërryer vazhdimisht besimin e publikut te institucionet shtetërore.

.

Rivendosja e besimit kërkon më shumë sesa një ndryshim qeverie. Ajo kërkon një angazhim të dukshëm për llogaridhënie në nivelet më të larta të jetës publike, përfshirë hetimin e paanshëm të akuzave për korrupsion, zbatimin e shtetit të së drejtës dhe dhënien fund të kulturës së pandëshkueshmërisë që, tepër shpesh, ka mbrojtur zyrtarët e lartë qeveritarë dhe individët me lidhje politike.

.

Po aq e rëndësishme është të sigurohet që qytetarët të ndihen vërtet të përfaqësuar brenda sistemit politik. Zhvillimi i zgjedhjeve të parakohshme sipas rregullave ekzistuese do të rrezikonte të riprodhonte shumë nga deformimet që kontribuan në krizën e tanishme. Sistemi zgjedhor i Shqipërisë favorizon dy partitë mbizotëruese të vendit, duke kufizuar mundësitë që lëvizjet politike alternative të shfaqen dhe të konkurrojnë në mënyrë efektive. Prandaj, një reformë themelore e kuadrit zgjedhor duhet t’i paraprijë çdo rikthimi te kutitë e votimit.

.

Objektivi nuk duhet të jetë thjesht zhvillimi i zgjedhjeve më të ndershme, por ndërtimi i një sistemi politik më përfaqësues dhe më të hapur. Demokracia shqiptare ka nevojë për më shumë hapësirë për forcat e reja politike, zërat e pavarur, nismat qytetare dhe drejtuesit e rinj, aspiratat e të cilëve mbeten kryesisht të papërfaqësuara. Vendi nuk mund ta kapërcejë krizën e tij thjesht duke kaluar pushtetin nga njëri aktor i njohur te tjetri. Ai duhet ta hapë arenën politike ndaj ideve të reja, një udhëheqjeje të re dhe brezave të rinj, të cilët janë larguar gjithnjë e më shumë nga institucionet që i qeverisin.

.

Megjithatë, këto masa, sado të domosdoshme, do të trajtonin vetëm krizën e menjëhershme. Në thelbin e vet, trazirat e tanishme pasqyrojnë shterimin e një sistemi politik të karakterizuar nga përqendrimi i pushtetit, korrupsioni i përhapur, llogaridhënia e munguar dhe rënia e besimit publik. Sfida më e madhe është rindërtimi i themeleve demokratike të Shqipërisë: forcimi i institucioneve, rivendosja e mekanizmave të kontrollit dhe ekuilibrit të pushteteve, lufta kundër korrupsionit, mbrojtja e pavarësisë së medias dhe garantimi që funksionet publike t’u shërbejnë qytetarëve dhe jo interesave të rrënjosura politike dhe ekonomike.

.

Rama tani përballet me një zgjedhje të qartë dhe vendimtare. Duke u tërhequr, ai mund t’i kursejë Shqipërisë muaj, ndoshta vite, paqëndrueshmërie, polarizimi dhe pasigurie, ndërkohë që do të hapte rrugën për pajtim kombëtar dhe ripërtëritje demokratike. Përndryshe, ai mund të ngulë këmbë në qëndrimin e tij, të vazhdojë në rrugën e konfrontimit dhe të mbështetet te shtrëngimi dhe instrumentet e pushtetit shtetëror për të ruajtur pozitën e tij. Një strategji e tillë, edhe nëse do të kishte sukses në rivendosjen e rendit në afat të shkurtër, do të bënte pak për të trajtuar shkaqet themelore të krizës. Përkundrazi, ajo do të rrezikonte të thellonte polarizimin, të përshpejtonte degradimin institucional dhe të zgjaste një përballje, koston e së cilës Shqipëria vështirë se mund ta përballojë. Në këtë proces, ajo mund të linte në hije një pjesë të madhe të arritjeve të tij që nga marrja e detyrës në vitin 2013, duke bërë që trashëgimia e tij të përcaktohej jo nga përparimi i rëndësishëm i arritur nën udhëheqjen e tij, por nga paaftësia për të kuptuar momentin kur interesi kombëtar kërkonte një rrugë tjetër.

.

Kriza e tanishme e Shqipërisë ka nxjerrë në pah kufijtë e një modeli politik që nuk gëzon më besimin e segmenteve të gjera të shoqërisë. Megjithatë, periudhat e tronditjeve të thella mund të krijojnë edhe mundësi për ripërtëritje. Studentët dhe aktivistët e rinj që kanë dalë në ballë të lëvizjes së tanishme janë trashëgimtarë të aspiratave demokratike që transformuan Shqipërinë më shumë se tri dekada më parë. Kërkesat e tyre për llogaridhënie, përfaqësim dhe mundësi pasqyrojnë vendosmërinë për të ndërtuar një shtet më të përgjegjshëm ndaj qytetarëve, më gjithëpërfshirës dhe më demokratik.

.

Shqipëria ka dëshmuar vazhdimisht një aftësi të jashtëzakonshme për t’u përballur dhe për t’u ringritur përballë vështirësive. Përgjegjësia tani bie mbi udhëheqësit e saj politikë që të përgjigjen me vizionin, vetëpërmbajtjen dhe ndjenjën e përgjegjësisë kombëtare që kërkon ky moment. Nëse ia dalin, trazirat e tanishme mund të kujtohen përfundimisht si pika e kthesës që frymëzoi një brez të ri për të ndihmuar në përmbushjen e aspiratave demokratike të Shqipërisë.

* Titulli i redaksisë. Titulli origjinal: Quo Vadis, Shqipëri?