Emra të pavdekshëm,

të më mëdhenjve në botë dhe vërtet me shpatullat të atilla prej Atlasi mbahet bota, kultura e saj.

Me poemat mijëvjeçare që lanë, me tragjeditë e antikitetit, fillon letërsia, që përmblodhi dijet parake e folklorin duke i hapur udhë modernes

nëpër shekuj që vazhdimisht bëhej klasike. Europë e iluminuar…

Një ushqim shpirtëror i përhershëm nga koha në kohë dhe nga gjuha në gjuhë.

Po në shqip kush i solli? Duhej mundim i madh, talent i madh, punë i

madhe, dije e madhe, duhej të ishe si ata… dhe duhej mbështetja e shoqërisë, e shtetit, institucioneve…

E pabesueshme, në shqip këta autorë dhe kryevepra të tjera botërore i

sollën përkthyes të burgosur. Pa asnjë përkrahje, duke punuar në kushtetë rënda robërie. Një pjesë të punës e kishin nisur që në burg, duke u rropatur me vite, ndonjëherë dhe fshehtas, brenda telave me gjëmba…

Por ata dilnin si shpirtra, përziheshin me perënditë dhe gjysmë perënditë homerike, merrnin armët e Akilit, bëheshin të pa vrarshëm si ai, por

dhe “thembër Akili” tërësisht, iknin me Eneun të themelonin Romën e ëndrrës së tyre, vazhdonin me Danten, ferri i tij ishte më i bukur se ferri i tyre,shplodheshin në parajsën danteske dhe… dhe… vinte polici i burgut, shpejt në rresht, bërtiste dhe gjithçka shëmbej për të filluar nga e para sërish.

* * *

..duhet të kenë qenë më fatlumët e ferrit, sepse duke ditur ende gjuhë

të jashtme, përzgjidheshin e veçoheshin për të përkthyer librat që donte shteti. Komanda e burgut i sillte, por caktoheshin nga më lart, nga Ministria e Punëve të Brendshme me miratim nga Komiteti Qendror i Partisë, patjetër që duhej ta dinte vetë Shefi i madh.

[…]

Këta ishin, si të thuash, skllevërit e përkthimit. E ç’rëndësi kishte se ç’përkthenin, librat patjetër që duhej të ishin sekretë, për përdorim të brendshëm, subjekte zbulimesh dhe kundërzbulimesh, statistika konspirative të kapitalistëve dhe revizionistëve, të NATO–s dhe të Traktatit të Varshavës, traktate,

letërsi policore, doracakë spiunësh dhe armësh, po dhe libra historikë, histori vendesh e mbretërish, ndonjë gjë shkencore, filozofike, por dhe thjeshtë letërsi, një dreq e di se për ku i donin, ndonjë edhe mund të botohej, natyrisht pa emër

apo me emër tjetër, të ndonjë pedagogu a bashkëpunëtori shkencor, etj…

Në burgjet e tjera dhe në kampet e punës, të burgosurit përkthenin fshehurazi ndonjë poezi a tregim, Zoti e di se nga vinte dhe se si e kishin ruajtur, deri edhe romane, por mundësitë në këto të fundit ishin vetëm në burgun e Burrelit, ku të burgosurit nuk nxirreshin të punonin, por mbaheshin të mbyllur me vite e vite, që kur kishte mbaruar Lufta e Dytë Botërore e s’dihej sa do të

vazhdonte kështu, deri sa të shkrinin akujt e perandorisë së ftohtë komuniste, nëse do të shkrinin ndonjëherë…

.

.

ishte, si të thuash, i dy kahshëm, punë, e kërkuar nga komanda, nga

shteti, që përkthenin për shtetin, në fshehtësi, por kishte dhe përkthime të të burgosurve që s’e kishin as punë e as normë përkthimin, por pasion, një fshehtësi tjetër kjo brenda fshehtësisë.

Pothuajse të gjithë shkrimtarët e burgosur, janë marrë me përkthimin,

i kemi kujtuar ashtu si përkthyesit kanë dhe krijimtari të tyren origjinale.

Gjithsesi, potenciali shpirtëror dhe intelektual që nuk lejohej të shndërrohej në krijimtari, aq shumë të dënueshme, derdhej në përkthim.

Dhe kështu nga burgu dolën dhe përkthyesit gjenialë.

.

…që mori prej dore bardin e verbër, të lashtin, të parin, Homerin, dhe e

solli në viset e tij të këndojë në shqipen e sotme dhe thonë që greqishtja e vjetër është më afër me shqipen, si trashëgimtare e pellazgjishtes, etj, etj, por janë punë shkencëtarësh këto, le t’ua lëmë atyre…

Unë jam takuar me Zotin Gjon Shllaku, madje kemi shkuar bashkë në Greqi, në një konferencë në Delfi, ai dilte për herë të parë jashtë atdheut dhe më afronte si bashkëvuajtës të vetin, rrugës i tregova nga dritarja e autobuzit Malin e Olimpit, magjepsej si fëmijë ai burrë i moshuar, shtatlartë, i urtë që e adhuroja si gjysmë–perëndi.

Tani ju, o muza, që n’Olimp banoni,

dhe si hyjnesha para syve keni

çdo send dhe nuk ju mbetet gjë

pa ditur…

I thashë se kur kam qenë student në Shkodër, mora si punë vjetore të

nxirrja gjithë epitet e “Iliadës”, kurse shoku im i dhomës pati metaforat,

punum net të tëra, u magjepsëm.

Ju ku ishit? Aty…

…shkodran, me gjyshërit e zbritur nga Shllaku, jetim që rritet te

dajat. E çojnë në shkollën françeskanë dhe mbaron në atë të jezuitëve, ndërkaq mësoi shkëlqyer greqishten e vjetër, latinishten dhe bija të saj. I njohu klasikët grekë e latinë të gjithë, nisi t’i përktheje dhe shkruante dhe vetë me emrin letrar Lyricus. Ishte 23 vjeç kur e arrestojnë në dhjetor të vitit 1946 dhe e dënojnë

me 101 vjet burg, pra burg të përjetshëm si pjesëtar të grupit “Bashkimi shqiptar”, se shqiptarët u dashkej të ishin të përçarë e të ndarë. Punon si i dënuar në ndërtimin e aeroportit të Rinasit, në tharje kënetash, në baltrat e Myzeqesë dhe pastaj e mbyllin në burgun e Burrelit. U njoh me të dënuarin tjetër, peshkopin Visarion Xhuvani dhe me të thelloi njohuritë në gjuhët e vdekura e nisi të përkthejë pjesë nga Bibla, Apostuj dhe

Shenjtorët dhe gjeti Homerin. Homerin në burg. Këtu nisi “Iliada”, sipas Gjonit tonë.

Pas 13 vjetësh burg, e lirojnë dhe kthehet në Shkodër. Mbase në trastë

kishte Homerin, por në pasaportë kishte të shkruar se dinte 18 gjuhë të

huaja. Punon në ndërmarrjen Zukth–Kashta. I heshtur, i pa njohur.

Po i kërkojnë “Iliadën”, duhej botuar dhe del e plotë në vitin 1965,

gegërisht. Lexuesi shtang para bukurisë së saj homerike, me një shqipe të begatë, të paparë, plot me rrapëllima fjalësh sikur rendnin qerret e luftës, zëra heronjsh dhe dallgësh, plagë yjesh që rridhnin gjak, beteja stilistikore, strategji krahësimesh të gjata që shndërroheshin në similituda peizazhesh dhe bëmash, mburoja të historisë, të ndërgjegjes së

leximit nëpër shekuj..

Kujtoj tim atë, që sa kthehej nga puna, merrte “Iliadën” dhe seç kërkonte. Përkrenaren? Jo, syzet. Dhe na e lexonte me zë të gjithëve.

Kërkohej gjithandej “Iliada” dhe ribotohet në 1979, me gjuhën standarde, përsëri, sipas Gjonit tonë. Kaq. Dhe ai del në pension. Duke punuar më shumë, i mbyllur në shtëpi, gjithmonë e më ngushtë se vendin ia zinin librat dhe ato që shkruante, fjalorët.

Ashtu deri sa shëmbet Muri, jo ai i Trojës, por i Berlinit. Komunizmi

bie.

Dhe hapim dosjet e Gjon Shllakut, ç’të shohësh, kishte përkthyer dhe

Sofokliun, të shtatë tragjeditë, që u botuan menjëherë. Po kështu dhe

“Këngët e Rolandit”, kishte dhe Ovid, dhe Horac, dhe Shekspir, dhe Kor-

nej, dhe Hygo, dhe Myse, dhe La Martin, dhe Shatobrian dhe kishte arritur edhe te Shën Gjon Pali II, Papa Vojtila.

Shumë vepra i humbën në burg, por arriti të nxjerrë dramat “Dy

Lekët”, “Judita dhe Holoferni”, “Skënderi dhe Zulekja”, etj.

Iu dha titulli Profesor dhe dekorohet “Mjeshtër i Madh”, shpallet

“Qytetar Nderi” i Shkodrës, fiton “Penën e artë” dhe në vitin 2001 qeveria greke i jep “Diskun e Argjendëtë”.

Pas shumë vitesh punë në 2003 mbaroi “Fjalorin Latinisht–Shqip” me

65.000 fjalë dhe vdes pa përfunduar atë të greqishtes.

Tashmë “Iliada” në shqip ka dhe emrin e tij. Gjon Shllaku. Dhe më

nëpërmendet se kryet e tij ngjasonin me kokën e mermertë të Homerit.

.

Jo me Virgjilin, por me Pashko Gjeçin si udhërrëfyes erdhi Dante në ferrin shqiptar.Në mes të shtegetisë së kësaj jete u gjeta në një pyll krejt errësi,se kishe humbë rrugën e vërtete.

…nga Shkodra ishte, jetim mbeti dhe ky me nënën dhe dy motrat dhe nisi shkollimin në Kolegjin Saverian dhe, pasi mbyllen shkollat fetare me “Ligjin Ivanaj”, kalon në gjimnazin e Shkodrës. Ka shokë klase ata që

do të futeshin burgjeve Arshi Pipën, Lazër Radin, etj. Kolë Ashtën… Nis të përkthejë nga Dante, Petrarka, Leopardi, etj dhe po shkruante dhe

vetë me emrin letrar Surgens.

Duke qenë nxënës me rezultate të larta, Ministria e Arsimit i jep një gjysmë burse për të studiuar Letërsi dhe Filozofi në Romë. Diplomohet në vitin 1942 me tezë diplome poetin Ndre Mjeda dhe merr gradën

Doktor i Shkencave. Duan ta mbajnë asistent pedagog, por dhe me këshillën e shkrimtarit Ernest Koliqi kthehet që të punojë në atdhe.

Kur vijnë partizanët në pushtet, ishin familjarisht nga Shkodra në

Durrës dhe jep lëndën e letërisë në gjimnazin e qytetit dhe zgjidhet

kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve për Durrësin. E arrestojnë në vitin 1947 me akuzën se ishte pjesëmarrës në një grup kundër

pushtetit të ri dhe e dënojnë me 5 vjet burg.

E çojnë në burgun e tmerrshëm të kënetës së Maliqit, por duke qenë

shumë i dobët, mezi punonte dhe si për të mbijetuar ndryshe, i hyn

përkthimit me mend të Dantes. Kërkonte rima për tercinat dhe policët dyshonin ç’thoshte ashtu nëpër dhëmbë dhe e ndëshkonin, i binin ku të mundnin me bishtin kazmës.

Pasi lirohet në vitin 1952, rikthehet në Shkodër. I kërkojnë përkthime,

ca librete. Shkon mësues në Fushë-Krujë në një shkollë 8 vjeçare dhe i

përvishet punës për të kompletuar përkthimin e “Komedisë Hyjnore”.

Që ta mbaronte i duheshin ca kushte dhe i shkruan diktatorit. E sjellin në gjimnazin e Tiranës, që i kishin vënë emrin e dëshmorit “Qemal

Stafa”, që e kishte patur shok klase. Banonte në rrënoja, i duheshin për

përkryer “Ferrin”.

Komedia Hyjnore botohet e plotë në vitin 1962. Pas dy vjetësh martohet. Por veç një dhomë kanë, nëna, ai, nusja, foshnja, e pamundur të

jetonin ashtu bashkë. Jep latinisht në fakultetin e mjeksisë, ndërkohë

botohet “Komedia Hyjnore” dhe në Kosovë në vitin 1969…

Latinishtja hiqet nga programi. Punon si korrektor te libri shkollor, ku dhe del në pension në 1978. Heshtje deri sa bie perandoria komuniste.

Në vitin 2000 ribotohet Dante-ja i tij dhe disa kryevepra që i kishin

mbetur në dorëshkrim, “Odiseja”, “Andromaka”, “Fausti”, për të cilin Ministria e Kulturës i dha dhe një çmim.

Shoqata italiane “Dante Aligieri” qysh në vitet ’70 e kishte shpallur

“Komedinë Hyjnore” të Pashko Gjeçit si ndër tre përkthimet më të mira

në botë dhe Presidenti Italian, Ciampi, do ta dekoronte në 2004 me “Ordine della stella della solidarieta Italiana”.

E pashë një ditë në rrugë në Tiranë, përkthyesi i Dantes, ma treguan.

Si me ca “purgator” m’u duk, ferrin e kishte lënë në njërën anë dhe parajsën në anën tjetër, të pa mbërritshme. Kishte humbje kujtese, më pëshpëritën.

Vdiq 91 vjeç në vitin 2010. Por ai tani është brenda në kujtesën danteske…

.

.

Shkodran dhe ky, bir i një familje patriotësh dhe intelektualësh…

Studion për letërsi dhe filozofi në Itali, në Universitetin e Padovës.

Mbron diplomën me një studimin për “Cuneus Profetarum” (Çeta e pro-

fetëve) të Pjetër Bogdanit, ku mori vlerësimin më të lartë “Summa cum

laude”.

Punon në atdhe, jep letërsi nëpër shkolla. Ne vitin 1939 Shqiperia pushtohet nga Italia fashiste.. Guljelmi themelon revistën “Balli i Kombit”.

Me t’u çliruar Shqipëria, në nëntor të 1944, e arrestojnë në dhjetor dhe e dënojnë me pesë vjet burg. Bën punëra nga më të rëndat.

Edhe kur e lirojnë, prapë në punë të rëndë e lënë, thyente gurë me

varë rrëzë malit të Taraboshit si skllav. Dhe bisedonim për letërsinë, –

më tregonte një miku i tij i vuajtjes, Mërgim Korça. – As në auditoret më

të famshme nuk i dëgjoje ato që thoshte ai në ato gropa guri…

E arrestojnë prapë në vitin 1954 dhe e dërgojnë në Shtyllas, në një

kamp ku e mbyllin dhe me 50 intelektualë të tjerë, po nga Shkodra. E çojnë ende më thellë, në kampin e Kuçit të Vlorës. Dhe ai nis një punë tjetër të madhe, të pabesueshme. Sfidë fatit dhe jo vetëm. Nisi të përkthente poetin e madh italian Lodovico Ariosto, “Orlandi i Çmendun”. Pse e zgjodhi atë? Çfarë çmendurie gjeniale ndjeu brenda

vetes?

Pas punës së rëndë në fusha, ja, aty mbi shtratin e tij të varfër shkruante e shkruante… Rridhnin pikat e ujit në shtëpi, rridhnin dhe vargjet. Faqja e parë, e dyta, 100 vargje, 1001…

17 vjet rresht, 40.000 vargje, katërdhet mijë vargje njëmbëdhjetë-

rrokëshe, të rimuar e të hedhur me bukurshkrim në katërqind fletore.

17 vjet punë.

“…me një guxim e forcë vullneti të pathyeshëm dhe durim prej murgu

të manastirëve mesjetare që i shkruenin librat me pupël pate… “ – thotë miku dhe bashkëvuajtësi i tij Lek Pervizi… – “…5000 strofa… që kritiku i madh De Santis i quejti «Tetëshe t’arta» (Ottave d’oro) për nga përsosmënia e tyne. Guljelm Deda i dha edhe ai po në strofa «tetëshe t’arta» shqip…”

Si mundi mes baltës të krijojë ar? “Kjo merr randësi edhe ma të madhe se rezulton se Orlandin e Ariostos

nuk ka mundun ta përktheje kush me vargje të rimueme në asnjë shtet

evropian, përveçse të rradhitun ne prozë.”

Lekë Pervizi vazhdon: “

…vlen të theksohet heroizmi i bashkëshortës tij, Znj. Marie Muzhani… Të pllakosun 25 vjet (1964–1989) në një kooperativë të humbun, siç ishte fshati Ndërnenas i Fierit, Maria kryente edhe

normën e të shoqit në bujqësi, që të mos i ndahej përkthimit.

Dhe Lekë Pervizi rrëfen kur i shkonin Guljelmit në kasolle a dhomë internimi, çfarë ishte, një grup miqsh të dënuarish, ai vetë dhe me radhë:

“Prof. Dr. Mitat Araniti, Lazër Radi, Ali Erebara, Zef Shiroka, Ibrahim

Sokoli, Mark Temali, Lin Deda Sandër Saraçi, Loro Muzhani, Salvator Kurti, Baltasar e Zef Benusi, Karlo Çoba, Pandeli Nase, Vasil Avrami, Ali Cungu, etj”, – ç’është ky, apeli në internim? – dhe Lemi, kështu i drejtoheshin Guljelmit miqësisht, niste dhe lexonte nga përkthimi i tij, një orë, dy, një çast, një përjetësi: Gjuha shqipe arratisej nga internimi, e lirë. Ç’llambë tjetër ndizej ashtu, nga erdhi, kush e solli? Nata…

Mahnitëse! Përurim tronditës a përbetim burrash të mbledhur kokë

më kokë, ç’do të shpëtonin ashtu, poezinë e jetës? Ndërsa s’kishte akademi e institucion, ministri e Komitet Qendror që ta botonte Kryeveprën, mbase ajo i patakste të gjithë, ishte një arritje përtej normales, s’ishte vetëm punë, por dhe qendresë, dhe sulm, derdhje e shpirtit në Europë….

Dhe me të rënë diktatura, Guljelm Deda iku në Itali, atje ku kishte

studiuar, në Padova. Pse, që të vdiste andej, i sëmurë, i çmendur nga një

dashuri qiellore? Dhe mbylli sytë përgjithmonë në vitin 1994.

Kujtoj kur punoja në Romë, në ambasadën e Shqipërisë, telefonatat

me nipin e tij dhe të shoqen, Laureta e Eugen Muzhani, interesoheshin

për botimin e poemës madhore, të cilët ata e kishin kompjuterizuar dhe

bërë gati. Mecenati mungonte. U trondita dhe u preka. Më dukeshin si

engjëj të dërguar nga qielli.

Iu luta dhe më dërguan 75 strofat e tetsheve të arta, të gjithë “Kangën I”

Për Orlandin do them po në kët rend

sende që n’prozë as varg tregue

nuk janë, si nga dashnija krisi krejt ndër mend, ai që të urtë gjithë bota e pat thane; në se ajo që gati t’marrë njimend

m’bani, e kto pak tru m’i bre nuk pranë,

ka me më lejue që gjatë këtij poemi

të kryej si duhet çka premtue

ju kam…

Po ky është premtimi i vetë Guljelm Dedës, dhënë jetës, të ardhmes,

Hyut.

Pas ca vitesh, në 2013, këtë kryevepër botërore e botoi Instituti i Studimeve të Krimeve dhe Pasojave të Komunizmit, (nën drejtimin e shkrimtarit dhe përkthyesit Agron Tufa.) Ngjarje e madhe kulturore.

Përurimin e bëmë në sallën e Ministrisë së Kulturës në Tiranë dhe

unë si ministër, ja çfarë i shkruajta mikut të përbashkët, zotni Lekë Pervizit:

“…kur m’u dhurua ky libër… unë e putha në prani të publikut që ishte

ftuar në sallën… ku dikur diktatura kishte dënuar shkrimtarë dhe artistë,

teksa sundonte socializmi dhe metoda (anti)letrare e realizmit socialist.

Prandaj triumfin e botimit të ‘Orlandit të çmendur’ e ndjeva të shumfishtë, triumf të artit të madh, të sakrificës njerëzore, që edhe vuajtjen e

kthen në vlerë të pavdekshme…”

.

…e çuan në gjyq bashkë me të shoqen, Terezina Dema, që e arrestuan dy muaj pas tij…

…ishte viti 1972, që quhet dhe vit i liberalizmit, kanë të njëjtën akuzë të dy, “agjitacion dhe propagandë”, kundër partisë dhe shtetit, që zakonisht nuk e shkruajnë se nënkuptohej, mjaftonte kaq, u dënua për agjitacion…

Si i sollën na bankën e të akuzuarve, me një prangë të dy, lidhur dorë

për dore? Dhe ishte muaji korrik, kohë plazhi në Durrës, po dy fëmijët e

vegjël kush ua mbante tani?

Terezinën e dënojnë me 4 vjet burg, kurse Markun, eh, ai kishte studiuar jashtë, profesor, me gjuhë të huaja, si tha ai në gjyq: “e urrej komunizmin”, nuk i mjaftuan 7 muaj tortura? Dhe ia bënë më të rënda akuzat: “tradhti ndaj atdheut”, “spiunazh”, 17 vjet burg.

Dhe mbeti “Eneida” e tij pa botuar,

13 vjet punë me Virgjilin, e nxitën Prof. Eqrem Cabeji, Llazar Siliqi, Pashko Gjeçit, ta përkthente, ja

ashtu si fshehurazi. Dhe ia doli…

Në burg u mësonte gjuhë të huaja bashkëvuajtësve, sidomos të rinjve, por dhe përkthente, ia kërkonin ata të komandës, e dinte shteti dhe botoheshin pa emër përkthyesi apo me emrin e ndonjë akademiku.

Edhe kur kishte qenë i lirë, i lirë s’mund të ishe nën diktaturë, por

jashtë burgut, kishte çuar përkthime, pa emrin e tij, nga autorë klasikë

në Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri”.

Po ku i ka mësuar gjuhët e huaj, pyesnin të burgosurit. Eh, shkodran,

ka qenë në Kolegjin Severiane të Jezuitëve, pastaj në Romë shkon për

teologji, në Kolegjin Papnor Urbano “Propaganda Fide” dhe diplomohet

për Filozofi. Mori dhe leksione në fakultetin e Letërsisë dhe jep mësim

në vitin 1943 në liceun “G. Leopardi” të Romës.

Në 1944 kthehet në Shkodër. Në 1945 në Tiranë në Bibliotekën Kombëtare, pastaj në Gjirokastër, pedagog i latinishtes dhe i asaj letërsie, aty është bashkë me Injac Zamputti-n, studiues dhe kritik, përkthyes dhe…

Kur po dënohej At Anton Harapi dhe e pyesin nxënësit, ai u thotë se

“është shkrimtar i zoti”. Le që maturës i kishte si temë hartimi: “Puna e rëndë fizike përkul trupin. Paraja përkul shpirtin.”.

Po përsëriteshin gabimet politike dhe e heqin menjëherë nga arsimi dhe shkon në Shkodër, punëtor krahu.

Del nga burgu në 1987. Në atë vit jam liruar edhe unë. Dhe iu kthyem letërsisë, le që s’e kishim lënë…

Na la dhe diktatura, Mark Dema shkon në Itali dhe merret me përthime biblike. Unë në ambasadë…

Në 1995 botohet Eneida nga shtëpia botuese “Enciklopedike” në kujdesin e Ministrisë së Kulturës. Dhe latinisti i mërguar sikur ndjehet i

dëmshpërblyer dhe vendosi të vdesë në 1998.

* * *

Duket sikur perënditë i kishin caktuar për shqipërues të mëdhenj dhe

i dërgoi një herë në ferr, atje ku gjuha bëhet dhëmbje dhe rënkim, britmë

që sikur flasin plagët.

Katolikë të mëdhenj, heronj të verbit, që duke u shuar të gjithë, mbyllet dhe shkolla e madhe që ata themeluan, por lanë gjallë klasikët botërore në shqipen “gjuhë perëndish”, krijuan përvojën e lartë duke u bërë klasikë të përkthimit… në panteon…

Burgu i përkthyesve,

te “Medreseja”…

Pikërisht Medresea e Tiranës, një ngrehinë e hijshme, tre katëshe e me

ballkon të gjatë, e ngritur në vitin 1938, me arkitekturë të përzierë

“ndërkombëtare”, do të ishte për shumë kohë dhe burgu i veçantë i

përkthyesve, ndërmarrja e tyre e çuditshme, e pa ngjashme me asnjë

institucion tjetër të punës së tyre a ata të kulturës së re socialiste e as

me ato të diktaturës, të komiteteve të partisë apo Degëve të Punëve të

Brendëshme.

Medresea do të rrethohej me tela me gjemba, me ushtarë të armatosur, do të ngriheshin kullat e drunjta të vrojtimit për rojat dhe kolibet

për qentë, që lehnin njëlloj në çdo gjuhë.

Aty do të shkarkoheshin ata, përthyesit e prangosur. Do t’u hiqeshin prangat një nga një e do t’u jepeshin librat. Mbase dhe ushqim pak më shumë dhe më pak të keq…

Si do të shkruanin, me pena apo me makina shkrimi të luftës, që prej

hutimit dhe të pa ngrënit, ngjanin me vegla të zeza torture. Kontrolli

do të ishte i rreptë, vëzhgim kafkian.

* * *

Të mbyllur, vazhdonin të përkthenin, në fshehtësi si robër, si të mallkuar, por më të lumtur se të mallkuarit e tjerë të ferrit.

Ç’botime të reja erdhën? Prapë nga ato sekretet për përdorim të

brendshëm, ja, ja një fjalim, shshshshsht, qepe gojën, sa mirë, libra historikë të Anglisë, Rusisë, Francës, Izraelit, prapë strategji betejash, taktika të ushtrive X, Y, marrëveshje, diplomaci, romane me spiunazh, eh, duhet ditur si vepronin, si silleshin ata jashtë, si…

Po ndryshon, po kërkojnë dhe letërsi të madhe, nga antikiteti dhe

Rilindja, klasikët, Dostojevski, të burgosurin e madh dhe të ndaluar,

drama, që s’dihej ku çoheshin, ashtu pa emër përkthyesi, t’i lexonin në

Komitetin Qendror, për Akademinë e Arteve etj.

.

– Unë do të vdes sonte, – u tha familjarëve të vet dhe u nda me ta si ai që ikën për rrugë të largët, pa kthim. Pastaj kërkoi të rrinte vetëm përballë librave të tij. I ledhatoi. Nga dera pak e hapur panë se i puthi. S’dihej se ç’foli me shpirtrat e librave. Ç’lamtumira i dha jetës? Po vdekjes çfarë i kërkoi? Po këto hije nga vinin, nga ferri? Po ai kishte qenë një herë atje, në burg dikur. Le që ashtu e trajtonin, si të burgosur vazhdimisht…

Vexhi Buharaja poet dhe mistik nga Berati, bir hoxhe, u shkollua në

Medresënë e Tiranës, ku dhe nisi punë, 20 vjeçar, në redaksinë e revistës “Kultura islame”. Merr çmimin e parë për poezi, shkruan artikuj filozofikë e teologjikë dhe përkthen.

Gjatë Luftës së Dytë Botëore familja e tij strehoi hebrenj për t’i

mbrojtur nga holokausti. Me të mbaruar lufta, fitimtarët e burgosin

në vitin 1946 si kundërshtar të regjimit komunist. Mbasi del, do të jetë punëtor krahu, por e emërojnë si mësues rusishteje, që e kishte mësuar në burg. Por talenti i tij ishin gjuhët osmane dhe persishtja, përkthyes i dokumenteve të shumta të Rilindjes, të Lidhjes së Prizrenit, etj, i mbishkrimeve turko-arabe, etj, etj, prandaj herë e merrnin në institutin e historisë si bashkëpunëtor, ku prej përkthimeve e studimeve të tij u shquan punonjës të tjerë shkencorë, më saktë grabitës shkencorë dhe, kur ashpërsohej lufta e klasave, e hiqnin.

Vexhi Buharaja solli në shqip vepra të Hoxhë Tahsinit, Sami Frashërit,

perlat të poezisë së Naimit, librin e tij të parë, shkruar në persisht,

“Tahajjlulat” (Ëndërrimet), etj..

Falë tij erdhi në gjuhën tonë “Gjylystani dhe Bostani” i Saadi Shirazit, që mësohej përmendësh si dhe një nga kryepunët, eposi i madh

iranian, ndër më të bukurit në botë, “Shah-Name-Ja” e Firdeusit ose

e Homerit të Lindjes. Kjo vepër madhore barazohet me “Iliadën” dhe

“Odisenë” e antikitetit helenik, me “Vedat” sanskrite, me “Ramajana-n”

dhe “Mahabharata-n” hinduse, me “Gilgameshin” e sumerëve dhe “Qadesh-in” e egjiptianëve të vjetër, me “Torah-n” aramaike dhe “Eneidan” e romakëve, si dhe me eposin tonë të kreshnikëve.

Ashtu si vetë Firdeusi, i përndjekur nga mbretërit shekuj më parë, që

nuk arriti të shihte dot të botuar veprën e vet, edhe përkthyesi, binjaku shpirtëror, nuk e pa dot këtë botim të mrekullueshëm, e ëndërroi ndoshta në natën e vet, të zgjedhur për të vdekur.

Ishte ende diktaturë dhe unë shkruajta një poezi për vdekjen e tij, por nuk tregova se e kujt ishte, sepse sapo kisha dalë nga burgu.

Bashkëqytetari i tij, shkrimtari dhe historiani Xhevair Lleshi do të shkruante: ”Portreti i tij dukej njëherit edhe i ashpër, edhe i bukur. Si qenka e mundur që ai të mbarte të ashtuquajturën dobësi njerëzore?… ai njeri ishte shenjuar nga një yll i ndritshëm, që… përherë i mjaftonte vetvetja…”. Dhe dua ta

them në të kundërt atë që ai vazhdon për Vexhi Buharanë: vjen si vuajtje

dhe ikën si madhështi…

Në burg kishin qenë edhe dy kolegë të Vexhiut, po aq të mëdhenj,

orientalisti Mykerem Janina, i burgosur dy herë, madje edhe kur ishte 80 vjeç, njohës i osmanishtes si ai, i palografisë dhe dokumentacioneve historike, po kështu dhe Tahir Dizdari, të cilin fashizmi e internoi, por komunizmi e burgosi, autor i Fjalorit më të madh të Orientalizmave. Po gjuhëtari i madh Shaban Demiraj këtu kishte qenë?

E kur do të ishte dita e lirisë?

Në qytetin e lindjes dhe të vdekjes së Vexhi Buharasë, në Berat, biblioteka tani mban emrin e tij. Para saj është dhe busti. E ashpra ka ikur,

s’ishte e tij, ka mbetur veç e bukura. Sikur nuk do që të na qortojë, veç të

na falë në heshtje….

.

.

…duhej dhe një përkthyes për në anglisht dhe prapë nga të burgosurit

do të merrej…

Ishte nga Elbasani, kishte përfunduar shkëlqyer Kolegjin “Robert” të

Stambollit, punoi në Tiranë në shkollën amerikane si pedagog dhe dha ndihmesën e tij në zhvillimet letrare, në art e sporte sidomos ndër të rinj, botonte dhe poezi, në shqip dhe anglisht, etj, por kur erdhën fitimtarët e luftës, e burgosën duke e dënuar me 7 vjet burg, “agjent i anglishtes”, pra i anglezëve, i amerikanëve… dhe kur e liruan, e internojnë, etj, etj, por u thirr të përkthente ashtu si Vrioni në frengjisht, si Kokoshi në italisht, pa emër… .

Kujtohen punët e tij, përkthimet në anglisht të De Radës dhe të Naimit, të Migjenit dhe Kadaresë, por të Enver Hoxhës së pari, prandaj dhe

u thirr…

…dhe vdes në vitin 1985.

Nuk do të doja të harrohej…

.

.

Në dimër, kur heje akullit kishin ngrirë mbi tavan, po, po brenda në

qeli, se ajo pikonte dhe ata në këmbë vinin rrotull dhe ngrohnin njëri-tjetrin me trup, që të mos vdisnin, o Zot!..

Shkrimtari Mitrush Kuteli, që përkthente po aq bukur siç dhe

shkruante, mërmërinte vargje nga “Poemi kosovar” dhe krijonte poezitë

e qelisë, për hekurat dhe yllin mes tyre. “Duaje atdheun dhe kur të vret”,

– do të linte porosinë.

Tjetri, ai i paemër si përkthyes i letërsisë shqipe në italisht, poeti Kudret Kokoshi, tregova për të, poezi të të cilit dinin përmendsh shumë të

burgosur, por ajo, ku derdheshin emocionet e takimit të tij me nënën,

kur lirohet, si arriti të kthehej burgjeve? Shumë poezi të tiat ai i mori me vete në varr.

.

.

Përkthyes, por ka dhe një libër memuaristik të shkruar në frëngjish,

në frëngjishten e tij brilante, me të cilën bëri të njohur nga letërsia

shqipe, Kadarenë, që pas Francës, e cila e konsideroi si një zbulim, e

mori dhe bota. Teksa përkthente romanet e tij, ndonjëherë punonte

paralel me autorin, ç’shkruante ai, ia jepte përkthyesit.

Po pse libri dilte pa emrin e përkthyesit? Dhe ai përkthente dhe

“Veprat” e Enverit, me radhë, ashtu si skrib, si skllav, pa emër gjithmonë…

Eh, kishte qenë në burg. Le të kishte studiuar në Francë, në tre universitet. Kishte lindur në Korfuz, në 1916, por u rrit në Berat, familje bejlerësh. Babai i tij, Iljaz Bej Vrioni, minister i jashtëm, emërohet në Paris si minister fuqiplotë i ambasadës. Merr dhe familjen me vete. Jusufi dhe shkollën fillore dhe atë të mesme dhe të lartën i kreu në Paris.

Vjen nga Franca në Shqipërinë e sapo pushtuar nga Italia fashiste në

1939 dhe punon në Ministrinë e Jashtme në Romë, se atje kishin kaluar disa nga institucionet dhe rikthehet në 1943, pas kapitullimit…

Fitimtarët e arrestojnë. Ishte viti 1947. E mbajnë 3 vjet në qeli, në

hetuesi e rëndë me tortura dhe akuzat për spiunazh e agjitacion e…

E dënojnë me 15 vjet burg. Punon si i burgosur në tharjen e kënetës

së Tërbufit dhe në ndërtimin e Aeroportit të Rinasit dhe… dhe lirohet nga burgu i Burreli dhe e çojnë në internim në Fier.

Po ai duhej, duhej si përkthyes, ku mund të gjenin si ai? Duhej për

diktatorin. Dhe nga vitet ’80 u lejua të njihej emri i tij në Francë dhe në Shqipëri.

Pas rënies së diktaturës, isha bashkë me të edhe unë në Komitetitn

e Helsinkit në Tiranë për të Drejtat e Njeriut. Një here kemi folur për

burgun, më tregoi kur ishte në qeli me Mitrush Kutelin dhe Kudret

Kokoshin.

Jusuf Vrioni rikthehet në Paris, në 1998 emërohet Ambasador i Repu-

blikës së Shqipërisë në UNESCO dhe për ‘frengjishten e tij elegante”,

dekorohet nga Republika Franceze me urdhërin “Chevalier de la Lëgion

d’Honneur”, ashtu si dikur dhe babai i tij.

Vdes në 2001 në krye të detyrës si ambasador në Paris, kur ishte 85

vjeç. Në funeralin e tij në Tiranë, mes shumë e shumë njerëzve, diplomat,

shkrimtarë, kishte bashkëvuajtës të tij.

Berati do ta shpallte “Qytetar Nderi”

Tregonte Jusuf Vrioni:

…eh, para se të më arrestonin, isha duke shkuar në një takim dashurie,

e kishim lënë të shiheshim në Sheshin “Skënderbej”, por nuk arrita.

Pasi bëra nja 10 vjet burg, 11, më shumë, dhe kur u lirova, shkova drejt

e në Sheshin “Skënderbej”, të shikoja se mos ishte atje ajo dhe po më priste, Por nuk e gjeta…

.