Ne nisemi për një shëtitje dhe takohemi në hënën e dytë të plotë nën yllin e palëvizshëm pranë përroit që rrjedh: Mijëra vjet më parë, një rregullim i tillë mund të kishte tingëlluar, një ribashkim që do të mbahej pas dy muajsh në një ujëvarë në veri pas një udhëtimi të gjatë gjuetie. Para se të shpikeshin çdo ndihmë teknike, asnjë orë apo kalendar, asnjë busullë apo GPS, hëna dhe yjet shërbenin si të vetmet udhërrëfyes dhe matësit e kohës të besueshëm në jetën e përditshme.

“Në historinë e hershme të njerëzimit, fenomenet astronomike ishin të vetmet konstante që strukturonin hapësirën dhe kohën”, thotë astronomi Franz Kerschbaum nga Universiteti i Vjenës. “Çdo ditë dielli lind përsëri. Hëna bëhet e plotë dhe perëndon. Stinët vijnë e shkojnë. Në një botë që ishte e paeksploruar teknologjikisht dhe themelet fizike të së cilës ende nuk ishin kuptuar, shikimi drejt qiellit siguronte stabilitet.”

Themeli i shoqërisë

Hulumtimi i Kerschbaum përqendrohet në fazat e vona të evolucionit yjor. Në të njëjtën kohë, ai njihet për komunikimin e tij shkencor popullor përmes leksioneve dhe programeve radiofonike, në të cilat ai lidh astronominë me artin, studimet kulturore dhe filozofinë. Ai është i aftë në shpjegimin se si hëna dhe yjet kanë formësuar udhëtimin e njerëzimit gjatë historisë. “Një kuptim më i thellë i fenomeneve qiellore ishte themelor për zhvillimin e një shoqërie të vendosur dhe të specializuar që duhej të planifikonte bujqësinë, korrjen dhe ruajtjen e ushqimit paraprakisht”, thekson Kerschbaum. “Për të njohur se kur ndodhin solsticat e verës dhe dimrit, kur fillojnë stinët, kërkoheshin periudha të gjata vëzhgimi dhe mbajtjeje sistematike të të dhënave.”

Individët iu përkushtuan astronomisë për të zbuluar këto mistere. Ata mund të konsiderohen shkencëtarët dhe paraardhësit e parë të astronomëve të sotëm. Në të njëjtën kohë, vëzhgimi i qiejve u bë gjithashtu origjina e ideve të hershme fetare. Dallimi midis çështjeve tokësore dhe qiellore është ndër njohuritë më të hershme filozofike. “Mund të luftosh me kafshë, të ngjitesh në një mal. Mund të bashkëveprosh me këtë botë. Por dielli, hëna dhe yjet janë një sferë tjetër dhe krejtësisht e paarritshme”, thotë Kerschbaum. “Fenomenet qiellore që përcaktojnë ditën dhe natën, verën dhe dimrin, nuk reagojnë ndaj njerëzve. Njerëzit ishin plotësisht në mëshirën e tyre.”

Zotat dhe shenjat e shpresës

Por jo të gjithë trupat qiellorë në qiellin e natës janë të njëjtë. Shumica janë relativisht të palëvizshëm dhe duket se thjesht rrotullohen rreth Yllit të Veriut. Megjithatë, ka edhe trupa të tjerë qiellorë mbresëlënës që duket se enden midis yjeve. Kjo është arsyeja pse grekët i quanin planetë, që mund të përkthehet si “endacakë”. “Njerëzit e hershëm i panë planetët e sistemit tonë diellor dhe i konsideruan perëndi sepse ata kanë fuqinë për të lëvizur lirisht. Romakët përfundimisht i quajtën këta endacakë Merkur, Venus, Mars, Jupiter dhe Saturn”, shpjegon Kerschbaum. “Ky hyjnizim i planetëve, diellit dhe hënës mund të gjendet në shumë kultura anembanë botës.”

Përveç hyjnizimit të fenomeneve qiellore, mendimi fetar lindi kryesisht nga përballja me vdekshmërinë e dikujt. Këta elementë shpesh kombinohen në monumentet e hershme të varrimit. Një nga shembujt e preferuar të Kerschbaum është vendi i varrimit të hershëm neolitik i Newgrange në Irlandën e sotme, që daton afërsisht 5,200 vjet më parë. “Hyrja e gjatë dhe e ngushtë e këtij kodre të madhe varrimi është saktësisht e vendosur në linjë me lindjen e diellit në solsticin e dimrit. Si astronom, nuk do të kisha qenë në gjendje ta gjeja këtë pozicion menjëherë – ai përfaqëson një periudhë të gjatë vëzhgimi”, thotë studiuesi. “Rreshtimi me lindjen e diellit pas natës më të gjatë nuk mund të jetë rastësi. Nga kjo pikë e tutje, ditët bëhen përsëri më të gjata dhe bota më e ndritshme dhe më mikpritëse. Ky simbol i shpresës, i kombinuar me një varr, ka një ndikim të veçantë tek unë.”

Kohë e Strukturuar

Strukturimi i kohës sipas orbitave të rregullta të trupave qiellorë përfundimisht çoi në sistemet kalendarike. Në kulturat nomade, më pak të specializuara, shpesh përdorej një kalendar i thjeshtë hënor, ndërsa shoqëritë e vendosura bujqësore kishin tendencë të zhvillonin kalendarë diellorë më kompleksë. “Në Egjipt, përmbytja vjetore e Nilit ishte një ngjarje përcaktuese që njerëzit donin të parashikonin. Kalendari i parë diellor i njohur e kishte origjinën atje. Sistemi ynë aktual i llogaritjes së kohës bazohet gjithashtu në këtë parim, megjithëse është transformuar ndjeshëm nga kalendarët Julian dhe Gregorian”, thotë Kerschbaum. “Vetëm përcaktimi i festave të Pashkëve të krishtera ende rrjedh nga kalendari hënor diellor hebraik.”

Sado të besueshme që dukeshin orbitat e trupave qiellorë, ishte po aq shqetësuese kur ky rend prishej – për shembull, kur dielli eklipsohej ose shfaqej një kometë. “Në kohë të pandriçuara, kjo interpretohej si ndërhyrja e fuqive hyjnore”, shpjegon Kerschbaum. “Një ogur i tillë mund të paralajmëronte çdo gjë: nga shpërthimi i një murtaje deri te lindja e një themeluesi fetar.”

Nga Omen në Navigim

Me kalimin e kohës, pothuajse çdo ngjarje e rëndësishme tokësore u lidh me ngjarje qiellore – edhe nëse këto ogur shpesh duhej të shpikeshin. Megjithatë, një eklips hënor ndodhi në të vërtetë disa ditë para Betejës së Gaugamela më 1 tetor 331 p.e.s., kur Aleksandri i Madh mundi persët. “Parashikuesi i Aleksandrit e interpretoi fenomenin si një ogur për rënien e një perandorie të madhe – një parashikim i mençur që ishte i destinuar të bëhej realitet”, shpjegon astronomi. “Që tani mund ta datojmë betejën në atë ditë është vetëm falë kësaj ngjarjeje qiellore.”

Me kalimin e kohës, njerëzit mësuan t’i përdorin trupat qiellorë në mënyrë më efektive për navigim gjatë udhëtimeve të tyre. Ylli Polar – i cili nuk mbetet i njëjtë, por alternon midis Polaris dhe Vega në cikle shumë të gjata – u bë çelësi i lundrimit detar. “Ndërsa Ylli Polar tregon drejtimin kardinal, nuk mjafton më vete për të përcaktuar pozicionin e dikujt”, thotë Kerschbaum. “Megjithatë, fenikasit vunë re se poli verior qiellor ulet më poshtë drejt horizontit kur lundrojnë në jug. Kjo i lejoi ata të përcaktonin gjerësinë gjeografike dhe të lundronin rreth Afrikës, që në vitin 600 para Krishtit.” Me kalimin e kohës u zhvilluan instrumente të posaçme për këtë matje – nga kuadranti i lashtë te shkopi i Jakobit në Mesjetë dhe sekstanti në shekullin e 18-të.

Trupat qiellorë si pika ankorimi

Përcaktimi i saktë i gjatësisë gjeografike – domethënë, sa larg po udhëton dikush në lindje ose në perëndim – zgjati shumë më tepër. “Për një kohë të gjatë, njerëzit thjesht lundronin në një gjerësi gjeografike konstante për të mbërritur në të njëjtën lartësi në anën tjetër të detit”, shpjegon astronomi. “Vetëm në shekullin e 18-të, kur orët e sakta mund të mateshin në anije dhe koha e mbajtur prej tyre krahasohej me kohën lokale, e llogaritur nga pozicioni i diellit, gjatësia gjeografike mund të përcaktohej me saktësi.”

Lëvizjet e trupave qiellorë krijuan kështu kushtet për udhëtime të qëllimshme në Tokë. Megjithatë, sot, udhëtimet njerëzore shpesh drejtohen nga trupa qiellorë artificialë: satelitë që transmetojnë sinjale navigimi duke përdorur orë atomike shumë të sakta. Për mijëvjeçarë, astronomia siguroi mjetet që na nevojiten për udhëtim. Të parit lart u bë një udhërrëfyes në shumë aspekte: ai formësoi kuptimin tonë për kohën dhe hapësirën, bëri dallimin midis tokësores dhe qiellores dhe ndihmoi njerëzimin të gjente vendin e tij në kozmos./ Der Standard.