26 Qershor 2026

Në vitin 1860, qeveria belge organizoi një konkurs ndërkombëtar arkitekture për ndërtimin e një gjykate të re në Bruksel. Arkitekti fitues, Joseph Poelaert, ishte njëkohësisht edhe anëtar i jurisë. Më pas nisi një proces shpronësimesh që shkatërroi një lagje të tërë popullore në qendër të qytetit, për t’i hapur rrugë një projekti megaloman, më të madh se Bazilika e Shën Pjetrit në Romë. Pati protesta të mëdha, por gjykata u ndërtua gjithsesi. Në vitin 1984 godina u rrethua me skela të marra me qira për një restaurim që në fakt nuk nisi kurrë. Ndërkohë, ndërtesa gjigante qëndron kryesisht bosh.

E gjithë kjo tingëllon shumë e njohur për këdo që jeton në Tiranën e shekullit XXI. Të gjitha, përveç një fakti: edhe sot, një nga fyerjet më të rënda në lagjen përreth Pallatit të Drejtësisë në Bruksel është “schieven arkitekt”, “arkitekt i shtrembër”. Nuk do të çuditesha nëse një ditë edhe “arkitekt i shtrembër” do të bëhej një fyerje e zakonshme në shqip.

Pasi kryeministri Edi Rama të largohet nga pushteti (jo nëse, por kur), do të duhet një punë e madhe për të vënë para drejtësisë të gjithë ata që ia kanë zhveshur Shqipërisë burimet, tokën dhe të rinjtë. Por përgjegjësi duhet të mbajnë edhe arkitektët ndërkombëtarë, të cilët për më shumë se dy dekada i kanë dhënë një mbulesë prestigji asaj që tashmë duket qartë se ka qenë korrupsion i pastër dhe pastrim parash.

“Yje të arkitekturës” si Winy Maas, Bjarke Ingels dhe Stefano Boeri duhet të thirren përpara një komisioni parlamentar hetimor, në mos nga SPAK-u, për të shpjeguar se si ishte e mundur që një nga vendet më të varfra të Europës të ndërtonte rrokaqiejt më “vizionarë”. Nga mendonin se vinin paratë? A bënë ndonjëherë verifikimet e nevojshme për projektet e tyre, apo thjesht morën pagesën dhe shijuan lavdërimet e liderit të madh?

Për fat, shumë arkitektë ndërkombëtarë janë aq të përqendruar te vetja dhe të shkëputur nga realiteti, saqë i reklamojnë vetë provat e servilizmit dhe korrupsionit të tyre. Për shembull, Instituti Mbretëror i Arkitektëve Britanikë (RIBA), anëtarët e të cilit thuhet se “veprojnë me integritet dhe përpiqen të mbrojnë e përmirësojnë reputacionin dhe dinjitetin e institutit”, vendosi t’i japë Ramës një anëtarësim nderi në fillim të vitit 2026, pikërisht kur skandali i korrupsionit me Ballukun po dominonte lajmet.

Në prezantimin që shoqëronte këtë vlerësim prestigjioz, RIBA paraqet pa asnjë ndrojtje disa projekte që sot po hetohen nga SPAK-u, përfshirë projektin Green Coast të Samir Manes, i cili sipas raportimeve ka tërhequr miliona euro investime kriminale, si dhe “Garden of Eden”, projektuar nga Studio Precht, një “zemër e re sociale” për Kryeministrinë që askush nuk lejohet ta vizitojë, ndonëse është ndërtuar me para publike.

Edhe më vonë, dhe me edhe më shumë paturpësi, pothuajse të gjithë arkitektët ndërkombëtarë paraqitën prova të rolit të tyre në një botim me titullin ironik The Albanian Files, botuar nga Lars Müller Publishers. Vlen të theksohet se në këtë libër nuk figuron asnjë arkitekt shqiptar.

Në hyrje të librit, Edi Rama shkruan:

“Në Shqipëri, fjala dosje mbart një kujtesë të gjatë dhe të dhimbshme. Dosjet ishin instrumente frike. […] Ato nuk ishin krijuar për të kuptuar. Ishin krijuar për të kontrolluar.”

Përveç faktit se qeveria socialiste e Ramës nuk i ka hapur kurrë plotësisht dosjet e komunizmit dhe vazhdon të pengojë kërkimin historik dhe drejtësinë për krimet e diktaturës, në të cilën edhe babai i tij pati rol, është e qartë se dosjet e mbledhura në këtë botim arkitekturor kanë pikërisht të njëjtin qëllim: të kontrollojnë narrativën. Fatmirësisht, nuk mashtrojnë pothuajse askënd.

Arkitektura në Shqipëri, ashtu si në Brukselin e shekullit XIX, është kthyer në një mjet për të shtypur dhe nënshtruar popullsinë shqiptare: për të shkatërruar lagje, fshatra, plazhe dhe male. Ajo është bërë një instrument për të kontrolluar imazhin e Shqipërisë dhe të liderit të saj, ndërsa shkëlqimi i çdo rrokaqielli të ri shërben për të fshehur burimin e parave, kriminelët e përfshirë dhe pyetjen shumë konkrete se kush do të ketë ndonjëherë mundësi të jetojë në këto ndërtesa.

Në fund të hyrjes, pasi flet për “bastin demokratik të vendeve të reja për të jetuar”, “gjeometrinë e përkatësisë” dhe “bashkësinë e qëllimeve”, Rama shkruan:

“Hapja e dosjeve mund t’ju tregojë shumë më tepër. Dhe kush e di, ndoshta do të zbulohet një histori krejt ndryshe nga ajo që sapo shkrova.”

Në të vërtetë, në vend që të paraqesë një lloj rilindjeje arkitekturore, The Albanian Files ofron një listë të personazheve kryesorë të nepotizmit, pastrimit të parave dhe korrupsionit në Shqipëri. Erisa Kryeziu dhe Vjolanda Peca nga Citizens.al kanë treguar tashmë se ky botim zbulon për herë të parë përmasat e dëmit të shkaktuar ndaj mjedisit natyror shqiptar, pasi konsultimet publike shmangen sistematikisht dhe pothuajse nuk ekziston informacion publik për shumë nga të ashtuquajturat “investime strategjike”. Unë do të ndalem te mënyra se si arkitektët duket se e shohin veten në gjithë këtë histori.

Libri nis me studion që e filloi të gjithë këtë proces, belgët e 51N4E, të cilët kanë realizuar edhe kopertinën (dhe projekti i tyre për Sheshin Skënderbej përshkruhet nga shumica e autorëve si “frymëzues”). Kontributi i tyre e bën të qartë që në fillim se ky libër është një vepër fshehjeje dhe trillimi, një mjet propagande që synon të justifikojë faktet pasi ato kanë ndodhur.

Për shembull, lista e projekteve të tyre fsheh faktin se ata projektuan varrin e Dritan Hoxhës (“For D.H.”, 2008), pronarit të ndjerë të Top Channel, i cili qëndron në fillesat e karrierës politike të Ramës. Gjithashtu, lista nuk përmend se ata projektuan rezidencën private të Ramës (përveç nëse e kanë fshehur nën emrin “Mountain Collection”, 2004), dhe nuk tregon se veprat e tyre më politike, si Qendra për Hapje dhe Dialog (2014) dhe Monumenti prej Bronzi për të vrarët e protestës antqeveritare të vitit 2011 (2012), nuk u pranuan kurrë publikisht në kohën kur u ndërtuan. Në atë kohë, qeveria shqiptare thjesht refuzoi t’u tregonte qytetarëve se kush e kishte “fituar” tenderin. Punimet e 51N4E u realizuan pa asnjë formë llogaridhënieje publike dhe, edhe sot, nuk dihet sa ka përfituar në të vërtetë kjo studio, e cila gjithashtu i siguroi vajzës së gruas së Ramës, Rea Xhillarit, një praktikë pune.

Libri sqaron edhe aspekte të tjera të projekteve të debatueshme arkitekturore në Tiranë. Për shembull, kur “Garden of Eden” i Studio Precht u ndërtua brenda Kryeministrisë, me financim nga Fondi Shqiptar i Zhvillimit, qeveria refuzoi të tregonte se cila ishte kompania ndërtuese. Falë The Albanian Files, tani e dimë se ajo ishte Fusha shpk, e përfshirë aktualisht në disa dosje të SPAK-ut, përfshirë edhe tenderët për rikonstruksionin “frymëzues” të Sheshit Skënderbej.

E njëjta kompani shfaqet edhe diku tjetër. Gjatë protestave kundër shembjes së Teatrit Kombëtar në vitin 2018, arkitekti Bjarke Ingels refuzoi të zbulonte emrin e zhvilluesit privat që e kishte kontraktuar, ndërsa qeveria Rama po hartonte ligje të posaçme për t’ia dhënë tokën publike zhvillimit privat. Tani, në The Albanian Files, mësojmë se lidhja e tij me Fusha shpk daton që në vitin 2015, shumë kohë përpara se ne të fillonim të raportonim për këtë projekt:

“Gjatë vizitës sonë [në vitin 2015], takuam përfaqësuesit e Fusha shpk, kontraktori lokal që po punonte në Sheshin Skënderbej. Ramë dakord të zhvillonim së bashku një nga projektet e ardhshme publike. Në vjeshtën e vitit 2017 nënshkruam një kontratë me Fusha për projektimin e një teatri si pjesë e një blloku urban me funksione të ndryshme.”

Pyetja ime është: Pse ky informacion iu bë i ditur publikut danez që në vitin 2020, por nuk iu tregua kurrë qytetarëve të Tiranës, të cilët për vite me radhë u manipuluan lidhur me fatin e Teatrit Kombëtar? Do të doja ta dëgjoja vetë Ingels të shpjegonte kronologjinë e saktë të këtij “projekti publik” që nuk u bë kurrë publik, mundësisht përpara një komisioni parlamentar, nëse do të guxojë ndonjëherë të shkelë sërish në Shqipëri.

Pothuajse çdo autor përfshin ndonjë histori se si studioja e tij mori një ftesë “të papritur”, “spontane” ose “befasuese” për të ardhur në Shqipëri, për të zbuluar më pas, njësoj si Ivanka Trump, një terra incognita plot vendas të bindur, “natyrë të paprekur” dhe “vende mahnitëse”. Kjo mendësi ilustrohet ndoshta më së miri nga një novelë grafike të Luca Dinit, ku një jaht gjigant përplaset me një grup kullash, me këtë mbishkrim:

“Në të gjitha këto projekte, synimi ynë mbetet i njëjtë: të krijojmë hapësira që harmonizohen me mjedisin, si në det ashtu edhe në zemër të qytetit, duke ndërthurur bukurinë, artin dhe natyrën.”

Le t’i marrim fjalët e tyre siç janë! Ja disa shembuj të tjerë të arkitektëve “të befasuar”:

“Kryeministri Edi Rama më dërgoi një mesazh në Instagram duke më pyetur nëse do të isha i interesuar të punoja në Shqipëri.”

(Christ Precht, projektuesi i “Garden of Eden” të Ramës).

Dhe:

“Të mërkurën, me 1 maj 2024, ditë feste, në orën 22:00, miku im Pablo Bofill më telefonoi për të më thënë se ‘Edi’ do të më telefononte. […] Shumë shpejt na u kërkua të projektonim dy projekte në Tiranë.”

(Sam Chermayeff).

Një tjetër:

“Benedetta Tagliabue më shkroi për të më pyetur nëse isha dakord që numri im i telefonit t’i jepej kryeministrit të Shqipërisë. I thashë, sigurisht. Pesë minuta më vonë më telefonoi vetë kryeministri dhe më pyeti nëse mund të shkoja në Tiranë për të diskutuar mundësinë e një projekti.”

(Alejandro Aravena).

Si mund të konsiderohet kjo një mënyrë normale për zhvillimin e prokurimeve publike, apo në këtë rast, për një projekt privat të një kulle gjigante? Cili është roli i kryeministrit shqiptar në sigurimin e arkitektëve ndërkombëtarë për zhvillues privatë? Çfarë politike ndiqet këtu? Është e qartë se, herët a vonë, SPAK-ut do t’i duhet të marrë në pyetje kryeministrin për çdo projekt të madh ndërtimi, pasi The Albanian Files ofron prova të qarta se ai është personalisht i përfshirë pothuajse në çdo kullë apo projekt turistik. Të gjitha fijet të çojnë tek ai.

Edhe vetë arkitektët e pranojnë këtë hapur dhe pa asnjë drojë:

“Projekti për Shqipërinë, me vizionin dhe mbështetjen e kryeministrit Edi Rama, është unik.”

(Álvaro Siza, që shkatërron plazhin e bukur të Ranës së Hedhun).

“Kryeministri Edi Rama e ka vendosur arkitekturën në listën e prioriteteve të tij; ai merret me të në të vetmen mënyrë që e konsideron të mundshme, duke u përfshirë personalisht.”

(Christian Kerez, që duket se nuk ka dëgjuar kurrë për shtetin e së drejtës dhe projekton një resort në bregdetin e Shëngjinit).

“Shqipëria ka një lider të madh të interesuar për kulturën, artin dhe arkitekturën, gjë që sjell projekte vizionare dhe të orientuara nga e ardhmja. Kjo, fatkeqësisht, është shumë e rrallë në ditët e sotme. Është një nder i madh të punosh me ekipin e kryeministrit […] një lider vizionar.”

“Edhe pse rregulloret janë fleksibël, ekziston një vizion i qartë, që vjen nga kryeministri, për zhvillimin arkitekturor dhe urban të Shqipërisë.”

“Projekti në Shqipëri që shërben si shembull është vetë projekti i kryeministrit Edi Rama për Shqipërinë […]. Për mua, kjo nga ana e kryeministrit Edi Rama […] është motivim i mjaftueshëm për të vazhduar.”

(Camilo Rebelo, që ndërhyn në një pjesë të Parkut të Liqenit në Tiranë dhe harton një masterplan ‘privat’ për perlën bregdetare të Borshit).

“Udhëheqja e Shqipërisë, veçanërisht kryeministri, tregon një interes të jashtëzakonshëm për artin dhe arkitekturën. […] Me çdo projekt të përfunduar, qytetet e Shqipërisë dhe peizazhi i saj bëhen më të jetueshëm dhe më tërheqës.”

(Cebra, përgjegjëse për përbindëshin arkitekturor të quajtur ‘Mount Tirana’ dhe për disa resorte pranë Durrësit dhe Himarës).

“Vepra më përfaqësuese është Projekti Shqiptar, një përmbledhje nismash që burojnë nga vizioni artistik gjithëpërfshirës i Edi Ramës në fillim të mijëvjeçarit.”

(Davide Macullo, përgjegjës për shkatërrimin e zonës buzë liqenit të Farkës).

“Ajo që e veçon Shqipërinë është hapja ndaj ideve të reja dhe gatishmëria për të marrë rreziqe. Besimi i kryeministrit Edi Rama se arkitektura është një pjesë jetike e së ardhmes së vendit përcakton drejtimin dhe mënyra e drejtpërdrejtë se si trajtohen projektet është vërtet freskuese.”

(Winy Maas, mbi banalitetet e turpshme të të cilit nuk do të komentoj më tej).

Megjithëse zërat shqiptarë mungojnë pothuajse plotësisht në këtë botim, ata shfaqen shpesh si “partnerë lokalë”. Një nga më kryesorët është SON Architects, e njohur për marrëdhëniet e saj të ngushta historike me Bashkinë e Tiranës. Përfshirja e saj në disa prej projekteve të përfshira në The Albanian Files do të ishte një pikënisje praktike për hetimet e SPAK-ut.

Në libër gjejmë edhe miq të vjetër të Ramës, si Anri Sala (i lidhur me ridizenjimin e korruptuar të Sheshit Skënderbej nga 51N4E dhe Fusha, mezi pres dëshminë e tij) dhe Adrian Paci (i përfshirë me Kuehn Malvezzi në ndërtesën Expo Albania dhe në një kullë të Taller Hector Barroso). Ky i fundit, megjithatë, së fundmi, përballë protestave masive, është përpjekur të distancohet publikisht nga qeveria që i ka shërbyer, me këtë lloj fjalori të mjegullt tipik të viteve ’80:

“Është e qartë se sot kërkohet një pakt i ri mes shoqërisë dhe elitës politike dhe kjo nevojë e fton klasën qeverisëse të bëjë një hap pas.”

Edhe të tjerë do të përpiqen të bëjnë të njëjtën gjë, ndërsa rezistenca ndaj qeverisë Rama rritet. Të mos harrojmë se cilën anë mbrojtën me mish e me shpirt dhe si përfituan prej saj.

Disa arkitektë shkojnë edhe më tej dhe shprehin hapur mospërfilljen e tyre për demokracinë dhe konsultimin publik, gjë që përputhet plotësisht me mënyrën autokratike të qeverisjes së Ramës, i cili e sheh politikën si “pikturimin e një tabloje”. Këtë e shpreh ndoshta më qartë arkitekti Manuel Aires Mateus, i përfshirë në projektet që kanë transformuar bregdetin në Shëngjin, Sarandë, Ksamil dhe Vlorë:

“Ka raste kur gjërat duhet të imponohen nga lart-poshtë, ndaj kjo cilësi duhet të detyrohet të ekzistojë për të krijuar një nevojë që për momentin nuk ekziston.”

Por ndoshta arkitekti që ka shprehur më qartë mungesën e plotë të turpit me të cilën secili prej tyre përpiqet të fitojë favorin e kryeministrit është Reinier de Graaf, nga studioja e njohur holandeze OMA. Paradoksalisht, De Graaf botoi së fundmi një “manifest”, Architecture against Architecture, ku ngre pyetjen:

“Çfarë mund të pengojë që ndërtesat ikonike të përfshihen në pastrimin e parave? Dhe pyetja thelbësore: cilat projekte duhet të refuzojnë arkitektët për arsye morale?”

De Graaf ka pasur mirësinë të na japë një ide të përgjigjes, përmes një letre që i ka dërguar Ramës dhe që e ka konsideruar të arsyeshme ta botojë në The Albanian Files:

“Nuk e them këtë lehtë, por për ne arkitektët do të ishte më mirë që zgjedhjet e ardhshme [në vitin 2025] thjesht të anuloheshin. Madje do të shkoja edhe më tej. Duke qenë se Shqipëria vazhdon të jetë një mbështetëse e ndriçuar e arkitekturës, profesioni ynë do të përfitonte shumë nëse vendi nuk do të zhvillonte më kurrë zgjedhje dhe nëse ju, pas mandatit tuaj të pestë radhazi si kryeministër, thjesht do të vazhdonit si president i përjetshëm, ose ndoshta edhe si mbret. […] E di se ajo që po ju kërkoj nuk është një sakrificë e vogël, por është me rëndësi të jashtëzakonshme. Shpresoj ta merrni në konsideratë.”

Nuk e them këtë lehtë, por çdo arkitekt, zëri komprometues i të cilit është dokumentuar në The Albanian Files, përbën një kërcënim të drejtpërdrejtë për demokracinë shqiptare, të mbështjellë me argumente teorike tepër të dobëta. Ky botim prej 750 faqesh paraqet prova të falimentimit të tyre moral, përçmimit ndaj proceseve të rregullta publike, armiqësisë ndaj mjedisit dhe shpërfilljes së shtetit të së drejtës.

Për hir të vetë arkitekturës, çdo qeveri që do të vijë pas Ramës, dhe nuk kam asnjë dyshim se ajo ditë do të vijë, duhet t’u kërkojë llogari secilit prej tyre: çfarë dinin, me kë folën dhe paratë e kujt pranuan. Ata duhet të mbajnë përgjegjësi.

Unë kontaktova secilën studio arkitekturore të përfshirë në libër për t’u dhënë mundësinë të përgjigjej ndaj thirrjes së Reinier de Graaf për anulimin e zgjedhjeve dhe shpalljen e monarkisë në Shqipëri. Asnjëra prej tyre nuk u përgjigj.

Syri.net