Ypi paralajmëron se riarmatimi historikisht ka çuar drejt luftërave dhe se sot ekziston rreziku i një konflikti bërthamor. Sipas saj, fondet për armët po hiqen nga arsimi, shëndetësia dhe infrastruktura, ndërsa politika duhet të rikthejë vlerën e dinjitetit.

Lea Ypi, filozofe dhe profesore në London School of Economics, në librin e saj të fundit ‘Dignità’ ndërthur historinë e familjes së saj në Shqipërinë komuniste me reflektime mbi politikën, dinjitetin dhe identitetin evropian.

Në një intervistë për La Repubblica, ajo argumenton se Evropa duhet të rizbulojë projektin e saj kozmopolit dhe federalist, jo të mbështetet te nacionalizmi apo riarmatimi.

Ypi paralajmëron se riarmatimi historikisht ka çuar drejt luftërave dhe se sot ekziston rreziku i një konflikti bërthamor. Sipas saj, fondet për armët po hiqen nga arsimi, shëndetësia dhe infrastruktura, ndërsa politika duhet të rikthejë vlerën e dinjitetit.

Duke folur për librin, ajo kujton historinë e gjyshërve të saj, të cilët humbën pasurinë dhe statusin gjatë komunizmit, por ruajtën dinjitetin. Ypi e përshkruan dinjitetin si diçka që nuk ka çmim dhe nuk mund të reduktohet në logjikën e fitimit kapitalist.

Ajo kritikon gjithashtu nacionalizmin modern dhe politikën e Donald Trump, duke thënë se slogani “Make America Great Again” tregon kufijtë e çdo nacionalizmi në një botë ku të gjithë kërkojnë të jenë dominues.

Në fund, Ypi thekson se nacionalizmi dhe kapitalizmi mbeten pengesat kryesore të shekullit XXI dhe se kujtesa historike është thelbësore për të kuptuar të tashmen.

Intervista e plotë:

-Le të fillojmë me Evropën. A ju duket e dobët?

Unë mendoj se kriza e Evropës mund të jetë një mundësi. Distancimi nga Shtetet e Bashkuara mund të stimulojë rizbulimin e mendimit evropian dhe të na shtyjë të rimendojmë institucionet e komunitetit. Nuk besoj se Evropa duhet të mbështetet te nacionalizmi për të forcuar veten. Përkundrazi, ajo duhet të rimëkëmbë projektin kozmopolit dhe federalist të Altiero Spinelli-t dhe Ernesto Rossi-t.

-A nuk jeni të bindur nga bisedat për riarmatim dhe nevojën për një ushtri evropiane që shumë njerëz, madje edhe nga e majta, po e mbështesin?

Sa herë që riarmatosemi, ka një luftë botërore. E dimë lëvizjen e historisë: ajo fillon me një krizë ekonomike, kalon në një luftë tarifore dhe përfundon me riarmatim. Përshkallëzimi është i njohur mirë, faza përfundimtare është lufta. Dhe pas luftës, paqja do të kërkojë kompromis. Është një lëvizje që sjell vdekje, tragjedi dhe katastrofë. Pa përmendur që sot, në horizont, ekziston mundësia e një konflikti bërthamor, konturet e të cilit as nuk mund t’i imagjinojmë. E dimë gjithashtu se riarmatimi heq burimet ekonomike nga shkollat, kujdesi shëndetësor dhe infrastruktura. Politika duhet të rizbulojë vlerën e dinjitetit.

-Le të kalojmë te libri, ku ai tregon historinë e gjyshërve të tij, nga Perandoria Osmane në Greqi e deri në Shqipërinë komuniste. Gjithçka sillet rreth asaj fjale, “dinjitet”, e cila nga një kujtesë familjare bëhet një kategori politike.

Do të filloj me një citat nga Kanti: “Në mbretërinë e qëllimeve, çdo gjë ka një çmim ose një dinjitet.” Dinjiteti është i paçmuar, nuk është i zëvendësueshëm si një mall, nuk është i reduktueshëm në marrëdhënie shkëmbimi. Ai tejkalon logjikën e kapitalizmit të drejtuar nga fitimi. Në demokraci, ligji duhet të jetë dinjitoz, i lirë nga marrëdhëniet e pushtetit.

-Për çfarë po mendon ai?

Trump është forca që bëhet pushtet. Nuk është një fenomen i ri në historinë amerikane, por tani është më i qartë. Trump as nuk pretendon të respektojë një rend ndërkombëtar; ai thotë shprehimisht se është pas naftës. Motoja “Ta bëjmë Amerikën të madhe përsëri” ekspozon kufijtë e çdo nacionalizmi: në një botë që aspiron të jetë “e madhe”, nuk ka vend të mjaftueshëm për të gjithë.

-Le të kthehemi te gjyshja dhe mësimi i saj mbi dinjitetin. Ajo vjen nga një familje e shquar dhe kozmopolite.

U rrita me gjyshen time Leman gjatë komunizmit. Ajo më tregonte histori, më fliste frëngjisht, më lexonte libra. Ajo ishte një model për mua. E dija që ajo kishte lindur në Greqi, në Selanik, dhe se kishte ndjekur një shkollë të mesme franceze, por pjesa tjetër ishte e mbuluar me mister. Ajo fliste pak për veten, pjesërisht sepse nën komunizëm, trashëgimia e saj kulturore dhe shoqërore konsiderohej një barrë. Të vinte nga borgjezia ose aristokracia nuk shihej me sy të mirë. E zbulova të kaluarën e saj pas rënies së Murit të Berlinit. Deri atëherë, nuk kisha idenë për traumën që kishte përjetuar.

-A kishte pasur një jetë të vështirë?

Gjyshi im, Asllan Ypi, ishte një socialdemokrat kritik ndaj komunizmit shqiptar. Ai u burgos për 15 vjet dhe ajo mbeti vetëm me një djalë. Ajo bëri çdo punë për të mbijetuar, madje përfundoi duke hapur llogore. Kishte humbur gjithçka: familjen, paratë, statusin shoqëror, por jo dinjitetin. Ajo tha se dinjiteti është “diçka që e mban brenda vetes”. Mbërritja në Shqipëri kishte qenë e vështirë për të; ajo ishte zhvendosur nga bota kozmopolite e Selanikut, e cila nuk ekzistonte më në shtetin kombëtar shqiptar, ku ndihej disi si e huaj, një e huaj. Ajo gjithashtu vuante nga konsiderimi si greke në Shqipëri, ashtu siç ishte konsideruar më parë si shqiptare në Selanik.

Historia e dashurisë midis gjyshërve të saj është e bukur, e treguar duke filluar nga një fotografi që ajo gjeti në arkiva.

Gjyshi im vinte gjithashtu nga një familje elitare. Babai i tij, stërgjyshi im,  shte një konservator që mbështeste interesat e pronarëve të tokave dhe kishte lidhje me të djathtën popullore. Ai kishte qenë ministër në qeverinë fashiste kolaboracioniste.

-Ndoshta edhe për shkak të këtyre kujtimeve familjare, një nga fokuset e hulumtimit tuaj është nacionalizmi?

I gjithë nacionalizmi varet nga çështja e identitetit: kush je, ku është shtëpia jote, kujt i përket. Në shekullin e njëzetë, shumë lëvizje nacionaliste u nxitën nga forcat progresive. Sot, shtetet kombëtare themelohen mbi përjashtimin e të tjerëve, të emigrantëve, të atyre që nuk arrijnë të integrohen.

Politikat e pushtetit shpesh mbështeten nga pretendimet e superioritetit të vlerave mbi kulturat e tjera.

Nuk jam i bindur nga shpjegimi i konflikteve bazuar në një përplasje qytetërimesh. Edhe e majta duket se ka pushuar së shikuari historinë si një zhvillim të shkëmbimeve ekonomike, politike dhe shoqërore që kanë pak të bëjnë me kulturën. Unë besoj se nacionalizmi dhe kapitalizmi janë pengesat kryesore në shekullin e 21-të.

-Si e gjykoni triumfin e Farage-it në Angli?

“Është një katastrofë që pret në prag të suksesit Partinë Laburiste në pushtet. Ata kishin shpresuar se duke ndjekur të djathtën ekstreme me retorikë anti-imigracion, do të ruanin mbështetjen elektorale. Në realitet, ndodhi e kundërta: ata humbën në të majtë (Të Gjelbrit përparuan) dhe në të djathtë (Partia Reformuese e Farage u rrit, siç parashikohej). Mendoj se kjo mund të shërbejë si një paralajmërim për partitë e tjera të qendrës së majtë në Evropë që të mos përsërisin të njëjtat gabime.”

-Cilat janë alternativat?

«Një rrugë e tretë e vërtetë, e ndryshme nga ajo e Blair dhe Schröder, e cila lind nga një përballje e dyfishtë me socializmin shtetëror dhe me kapitalizmin në versionet e tij të ndryshme».

-A mund të jetë i dobishëm mësimi i kujtesës?

“Për sa kohë që shikoni strukturat e historisë, atë që fshihet nën sipërfaqe. Nuk ka kuptim të fajësojmë Hitlerin ose Stalinin, por duhet të shohim se si ecën historia dhe pse. Letërsia është gjithashtu e rëndësishme për këtë: sepse e kornizon realitetin në një mënyrë më të gjerë dhe më të thellë. Ajo ndriçon cepat e errët, ato për të cilat zakonisht nuk na thuhet.”/ Përshtati “Pamfleti”, nga “La Repubblica”