VOAL

VOAL

Autokritika e Kadri Hazbiut: “Duke qenë një spiun dhe konspirator i rrezikshëm, Mehmet Shehut i’u dha mundësia të krijonte në ministrinë e Brendshme një…”

January 3, 2022

Komentet

Hungaria hap dosjet e Sigurimit – Shqipëria ende thërret “Poshtë komunizmi”

 

Nga Beqir SINA – New York

Ndërsa Budapesti bën publike bashkëpunëtorët e diktaturës, Tirana mbetet e vetmja, që nuk ka bërë dekomunistizimin.

Më 4 nëntor 2026 Hungaria hap zyrtarisht dosjet e Sigurimit komunist. Qeveria e Péter Magyar dhe partia Tisza, atë që nuk e bën paraardhsit e tij  po bëjnë publike emrat e rreth 50–60 mijë personave, që bashkëpunuan ose u monitoruan nga shërbimet sekrete midis 1945–1989.

Platforma nyitottaktak.hu do t’i bëjë të kërkueshme këto dokumente,dhe do ti ekspozojë ata. Një fazë e dytë në shkurt 2027, Hungaria thotë se do të  sjell rreth 9 mijë dosje të detajuara.

Qeveria e Magyar ka thënë se :” Ky vërtet është një hap i vonuar, por real, i lidhur me 70-vjetorin e Revolucionit të 1956-ës, që synon transparencë dhe përballje me të kaluarën.”

Në Shqipëri, ndërkohë, në protestat e këtyre ditëve dëgjohet prapë thirrja “poshtë komunizmi”. Në sheshe, në rrugë, në grupe të rinjsh që nuk e kanë jetuar asnjë ditë të diktaturës, ky slogan sa vjen e po përsëritet.

Pyetja që ngrihet vetvetiu është: a ka ende arsye që një thirrje e tillë të bëhet kuaz si në vitet ’90, një thirrje e gjithë shqiptarëve, por tani e përshtatur me kohën dhe me një brez që nuk di fare se çfarë ka qenë komunizmi në Shqipëri?

Përgjigja është e dyfishtë. Po, ka arsye. Jo, nuk mund të jetë e njëjtë.

Shqipëria, vuajti komunizmin më rëndë se çdo vend tjetër i kampit. Internimet, burgjet, ekzekutimet, izolimi total, kontrolli mbi mendimin, mbi familjen, mbi jetën e përditshme , marrja e pronës pronarve, lanë plagë që ende nuk janë mbyllur.

Gjatë 35 viteve të tranzicionit, shteti nuk hapi dosjet e plota të Sigurimit, nuk bëri pastrim real të aparatit, nuk u dha pronat pronarve,  dhe e fundosi edhe më shumë shtresën e përndjekurve politik.

Ata që mbajtën mbi shpinë diktaturën sot nuk gjejnë vend askund në shoqërinë shqiptare, por vetëm shfrytëzohen politikisht nga pushteti né ndonjë rast si një farë Halit Valteri që zgërdhihet kur i thotë Rama ” që vhen nga partia e mutit”.

Modelet e ndjekura nga PS dhe ish-PPSH e kanë bërë këtë fundosje pjesë të vazhdimësisë, së saj.

Në dekadën e parë të demokracisë, ish-kuadrot e Komitetit Qendror dhe të Byrosë Politike u ricikluan dhevu sistemuan shpejt. Më vonë në krye të PS ish PPSH erdhi Edi Rama – biri i Kristaq Ramës dhe nipi i Spiro Kolekës – i cili i zëvendësoi ish-nomenklaturën e partisë me bijtë e Bllokut, në një mirëkuptim të qartë midis trashëgimtarëve të vjetër dhe të rinj.

Spiunët dhe të rekrutuarit e tyre, shumë prej të cilëve vinin nga familje komuniste, u fshehën. Ish-oficerë, ushtarakë dhe policë, mësues të përgatitur dhe stërvitur ideologjikisht me partinë, u shfaqën pas viteve ’90 menjëherë si “të përndjekur”, derisa u vodhën statusin e vërtetë të viktimave.

Të kaluarën e tyre ata e konvertuan me mekanizmat që kishin shërbyer në Partinë e Punës dhe e përdorën për azil politik jashtë shtetit. Derisa u shitën lehtë si demokratë e të djathtë, por sa herë që PS kishte nevojë, ngrinin krye e bëheshin “socialistë”, dhe votojnë Edi Ramën dhe duan që të mos largohet ai, se athere u humb partia.

Tani një brez i ri, që nuk e njeh as kampin, as qelinë, as frikën e vazhdueshme të spiunimit, thërret “poshtë komunizmi”. Për ta, kjo thirrje është më shumë simbol se kujtim.

Është kundër një sistemi që e shohin të rifituar në forma të reja, në klientelizëm, në mungesë transparence, në korrupsion të paparë dhe në vazhdimësinë e privilegjeve të dikurshme, në mënyrën si pushteti trajton ende të vërtetën e së kaluarës.

Ata që i dëgjojnë ndoshta nuk e dinë se çfarë do të thotë të rritesh me frikën se dikush nga familja mund të internohej, se fjala e thënë në shtëpi mund të çonte në burg, se e ardhmja ishte e mbyllur dhe Shqipëria ishte e gjitha e rrethuar me tela me gjemba.

Por sot ndjejnë pasojat e një shoqërie që nuk ka bërë llogari me veten, të një shteti që ende mbron dosjet dhe riciklon njerëz.

Kryeministri i Shqipërisë, jo një herë në parlament, ende satirizon e tallet me partitë tradicionale si Balli Kombëtar, duke i quajtur parti hale e parti hajdute pulash. Në ndërkohë Shqipëria, mbetet i vetmi vend në kampin lindor që nuk ka bërë dekomunistizimin.

Shqipëria, duhet të bëjë publike emrat e personave që bashkëpunuan ose u monitoruan nga shërbimet sekrete midis 1945–1989, nëse do të shkojë në Evropë. Nuk ka mundësi që e gjithë Evropa Lindore ta bëjë dhe Shqipëria e Edi Ramës jo.

Hapja e dosjeve, nëse do të ndodhte në Shqipëri, do të kishte ndikim të drejtpërdrejtë në politikën e sotme dhe do t’i jepte fund këtij tranzicioni të gjatë e të lodhshëm për shqiptarët.

Madje, do të ekspozonte rrjetet e vjetra që ende ushtrojnë ndikim, do të detyronte shumë figura publike të japin llogari dhe do të dobësonte legjitimitetin e atyre që kanë ndërtuar karrierën mbi fshehjen e së kaluarës.

Në protestat e sotme, ku të rinjtë kërkojnë drejtësi dhe ndryshim, kjo hapje do t’i jepte përmbajtje thirrjes “poshtë komunizmi”, duke e kthyer nga slogan në kërkesë konkrete.

Pa të, protestat rrezikojnë të mbeten sipërfaqësore dhe, si Revolucioni Flamingo apo Vjeshta Studentore, të dështojnë.

Sepse, Rama ka për t’i gënjyer e mashtruar me ligje e reforma që ai të mos largohet.

Fatkeqësisht, tranzicioni shqiptar nuk solli ndryshim real, por boshatisje. Vendin e kanë braktisur qindra mijëra të rinj, të dëshpëruar nga mungesa e mundësive dhe nga vazhdimësia e të njëjtave struktura pushteti.

Emigrimi masiv, humbja e besimit te institucionet, korrupsioni i thellë dhe rikthimi i logjikës së privilegjit janë fenomenet që e shoqërojnë këtë boshatisje.

Ndërsa Hungaria hap dosjet për të rivendosur besimin, Shqipëria vazhdon të humbasë njerëz dhe të fshehë të vërtetën.

Për ata që e jetuan, thirrja “poshtë komunizmi” sot ka një tingull të veçantë. Është si të dëgjosh një zë të vjetër që kthehet, por tani i thënë nga gojë që nuk e kanë njohur dhimbjen.

Kjo sot ngjall një përzierje ndjenjash: kënaqësi që nuk është harruar krejt, por edhe hidhërim, sepse ata që e kanë vuajtur realisht apo trashëgimtarët e tyre e dinë se sa sipërfaqësore mbetet kur në krye të vendit është PS-ja e sojit Edi Rama dhe dosjet vazhdojnë të mbeten të mbyllura.

Thirrja “Poshtë komunizmi” sot në Shqipëri – për të mos thënë ose paralelizuar me atë të viteve ’90 që ju bashkua edhe “E duam Shqipërinë si gjithë Evropa” – ka arsye të ekzistojë, dhe të bëhet kauz.

Por ajo thirrje tani duhet të bëhet më e fortë dhe të shoqërohet me kërkesën: hapni dosjet, tregoni emrat, jepni drejtësi. Bëhuni edhe ju si Péter Magyar, si Hungaria.

Vetëm atëherë një brez që nuk e njeh komunizmin do të kuptojë pse ajo thirrje nuk është nostalgji, por nevojë që Shqipëria të bëhet si gjithë Evropa.

Ka ardhur koha!

WHEN GREEK DIPLOMACY FORGETS THE BORDERS: PRESIDENT TASOULAS’S MESSAGE AND THE RESPONSIBILITY OF THE AMBASSADOR IN TIRANA -By Isuf B.Bajrami

Konstantinos Tasoulas

A Critical Position on Greek Political and Diplomatic Discourse Towards Albania

There is a line that diplomacy must never cross: the line of respect for the sovereignty of another state.

The statements made by the President of the Republic of Greece, Konstantinos Tasoulas, on the occasion of October 28, as well as the commemorative activities organized by representatives of the Greek community in Albania, bring back to the forefront an issue that can no longer be treated with indifference.

The issue is not the commemoration of Greek history. The issue is how history is interpreted, named, and presented in relation to the territory of a neighboring state.

The Greek President and the Responsibility of Presidential Words

Greek President Konstantinos Tasoulas, in his public statement on October 28, 2026, referred to the “epic campaign in Northern Epirus,” in reference to the military developments of 1940.

This statement cannot be separated from the institutional weight of the person making it.

When a head of state uses historically and politically charged terminology in relation to the territory of another country, he must be aware that his words do not remain confined to the boundaries of a national commemorative ceremony.

They carry political and diplomatic messages.

Therefore, Mr. Tasoulas must understand that Albania is not an extension of some historical Greek map, nor is it a territory onto which political nostalgia can be projected.

If the reference concerns the history of 1940, it can and should be commemorated. However, the history of a military operation does not create a right of ownership over the territory of another sovereign state.

It is time for Greek institutions to draw a clear distinction between historical memory and discourse that may be interpreted as relativizing Albania’s territorial reality.

Ambassador Komini: Diplomacy Is More Than Protocol

Particular attention should also be given to Greece’s Ambassador to Tirana, Lambrini Komini, who attended the commemorative ceremony in Vanova.

Naturally, an ambassador has the right to participate in commemorative activities organized by the community she represents. However, diplomatic office demands more than ceremonial attendance.

An ambassador serving in Albania represents the Hellenic Republic on the territory of a sovereign Albanian state. For this reason, every official activity and public message must be consistent with the principles of respect for sovereignty, territorial integrity, and good neighborly relations.

The question is straightforward:

Is Ambassador Komini aware of the historical and political sensitivities associated with the use of the term “Northern Epirus” in Albania?

Does Greek diplomacy consider it necessary to make a clear distinction between commemorating fallen soldiers and any interpretation that could encourage territorial narratives?

If so, it should make this clear through institutional positions.

Diplomacy cannot demand understanding from the Albanian side while simultaneously leaving room for ambiguity on such sensitive matters.

Albania Is Not a Platform for Historical Projects

We must recall a fundamental truth: Albanian territories are not territories with disputed status.

The term “Northern Epirus,” as used in Greek political and nationalist discourse, cannot serve as an alternative to the official designation and state affiliation of territories located within the internationally recognized borders of the Republic of Albania.

Albania’s borders are not determined by the nostalgia of political circles, old maps, or selective interpretations of history.

They are an internationally recognized legal reality.

Therefore, any attempt to relativize this reality, whether through statements, symbols, or political terminology, must receive a clear diplomatic response.

Double Standards Cannot Be Accepted

It is paradoxical that, in Albanian-Greek relations, there is constant emphasis on respecting the rights of the Greek minority, while the issue of full respect for Albania’s sovereignty must never be pushed into the background.

Albania must guarantee the Greek community all its national, cultural, linguistic, and educational rights.

However, no one should confuse minority protection with territorial claims.

The Greek minority is not a problem for Albania. It is part of the country’s social and cultural reality.

The problem begins when issues of identity are used to promote narratives that go beyond minority rights and touch upon the territorial integrity of the Albanian state.

And this is precisely where Greek diplomacy must demonstrate responsibility.

A Question for the Official Authorities in Tirana, Too

But responsibility does not end in Athens.

Where is the response from Albanian institutions?

Will Albanian diplomacy continue to content itself with standard formulas of friendship while such statements pass without the necessary clarification?

The Albanian Ministry for Europe and Foreign Affairs should address this matter with institutional seriousness.

A diplomatic conflict is not being demanded. Clarity is.

A diplomatic note requesting clarification of the terminology and confirmation of respect for Albania’s territorial integrity would be a reasonable step, consistent with the importance of the matter.

The Albanian state should not be aggressive, but neither should it remain passive when issues concerning its dignity and sovereignty are at stake.

Conclusion: Friendship, Yes; Paternalism and Territorial Ambiguities, No!

Greece is our neighbor and a NATO partner. Albania seeks European integration and stable relations with Athens.

But partnership does not mean silence. Good neighborly relations do not mean tolerating ambiguities. And friendship cannot be built upon different standards of respect.

The Greek President must understand the weight of his words. The Greek Ambassador must understand the responsibility of the office she holds in Tirana. Meanwhile, Albanian institutions must understand that sovereignty is not defended only in documents, but also through concrete diplomatic positions.

Albania does not need anyone’s permission to be sovereign over its own territory.

Greece is free to honor its history. The Greek community is free to preserve its identity. But no one should confuse the right to commemorate history with the right to relativize the borders of a sovereign state.

A new century, new relations, and one non-negotiable principle: Albania is not “Northern Epirus.” Albania is Albania!

And this must be understood equally in Athens, in Tirana, and everywhere history is used as a political argument.

Prishtina,31.10.2026

KUR DIPLOMACIA GREKE HARRON KUFIJTË: MESAZHI I PRESIDENTIT TASOULAS DHE PËRGJEGJËSIA E AMBASADORES NË TIRANË – Nga Isuf B.Bajrami

Qëndrim kritik mbi diskursin politik dhe diplomatik grek ndaj Shqipërisë.

Ka një kufi që diplomacia nuk duhet ta kalojë: kufirin e respektimit të sovranitetit të një shteti tjetër.

Deklaratat e presidentit të Republikës së Greqisë, Konstantinos Tasoulas, me rastin e 28 Tetorit, dhe aktivitetet përkujtimore të organizuara nga përfaqësues të komunitetit grek në Shqipëri, rikthejnë në vëmendje një problem që nuk mund të trajtohet më me indiferencë institucionale.

Problemi nuk është përkujtimi i historisë greke. Problemi është mënyra se si historia interpretohet, emërtohet dhe prezantohet në raport me territorin e një shteti fqinj.

Presidenti grek dhe përgjegjësia e fjalës presidenciale

Presidenti grek Konstantinos Tasoulas, në deklaratën e tij publike të 28 tetorit 2026, foli për «fushatën epike në Epirin e Veriut», duke iu referuar zhvillimeve ushtarake të vitit 1940.

Kjo deklaratë nuk mund të shkëputet nga pesha institucionale e personit që e shqipton.

Kur një president shteti përdor një terminologji historikisht të ngarkuar në raport me territorin e një vendi tjetër, ai duhet të jetë i vetëdijshëm se fjalët e tij nuk mbeten vetëm në kufijtë e një ceremonie kombëtare.

Ato prodhojnë mesazhe politike dhe diplomatike.

Prandaj, zoti Tasoulas duhet ta kuptojë se Shqipëria nuk është vazhdim i ndonjë harte historike greke dhe as territor mbi të cilin mund të projektohen nostalgji politike.

Nëse bëhet fjalë për historinë e vitit 1940, ajo mund dhe duhet të përkujtohet. Por historia e një operacioni ushtarak nuk krijon të drejtë pronësie mbi territorin e një shteti tjetër.

Është koha që institucionet greke të bëjnë një dallim të qartë ndërmjet kujtesës historike dhe diskursit që mund të interpretohet si relativizim i realitetit territorial shqiptar.

Ambasadorja Komini: Diplomacia nuk është vetëm protokoll

Një vëmendje të veçantë meriton edhe ambasadorja e Greqisë në Tiranë, Lambrini Komini, e cila mori pjesë në ceremoninë përkujtimore në Vanovë.

Natyrisht, një ambasador ka të drejtë të marrë pjesë në aktivitete përkujtimore të komunitetit që përfaqëson. Por funksioni diplomatik kërkon më shumë sesa pjesëmarrje protokollare.

Ambasadorja e një shteti në Shqipëri përfaqëson Republikën Helenike në territorin e një shteti sovran shqiptar. Për këtë arsye, çdo aktivitet zyrtar dhe çdo mesazh publik duhet të jetë në përputhje me parimet e respektimit të sovranitetit, integritetit territorial dhe fqinjësisë së mirë.

Pyetja që shtrohet është e thjeshtë:

A është e vetëdijshme ambasadorja Komini për ndjeshmërinë historike dhe politike që mbart përdorimi i terminologjisë «Vorio-Epir» në Shqipëri?

A e konsideron diplomacia greke të nevojshme të bëjë një dallim të qartë ndërmjet përkujtimit të ushtarëve të rënë dhe çdo interpretimi që mund të ushqejë narrativa territoriale?

Nëse po, këtë duhet ta bëjë të qartë përmes qëndrimeve institucionale.

Diplomacia nuk mund të kërkojë mirëkuptim nga pala shqiptare, ndërkohë që lë hapësirë për paqartësi në çështje kaq të ndjeshme.

Shqipëria nuk është terren për projekte historike

Duhet të rikujtojmë një të vërtetë themelore: territoret shqiptare nuk janë territore me status të diskutueshëm.

Emërtimi «Vorio-Epir», në përdorimin politik dhe nacionalist grek, nuk mund të shërbejë si alternativë ndaj emërtimit dhe përkatësisë shtetërore të territoreve që ndodhen brenda kufijve të Republikës së Shqipërisë.

Kufijtë e Shqipërisë nuk përcaktohen nga nostalgjitë e qarqeve politike, nga hartat e vjetra apo nga interpretimet selektive të historisë.

Ato janë realitet juridik ndërkombëtar.

Prandaj, çdo përpjekje për të relativizuar këtë realitet, qoftë përmes deklaratave, simboleve apo terminologjisë politike, duhet të marrë përgjigje të qartë diplomatike.

Dy standarde që nuk mund të pranohen

Është paradoksale që në marrëdhëniet shqiptaro-greke të flitet vazhdimisht për respektimin e të drejtave të minoritetit grek, ndërkohë që çështja e respektimit të plotë të sovranitetit shqiptar nuk duhet të lihet në hije.

Shqipëria duhet t’i garantojë komunitetit grek të gjitha të drejtat kombëtare, kulturore, gjuhësore dhe arsimore.

Por askush nuk duhet ta ngatërrojë mbrojtjen e minoritetit me pretendimet territoriale.

Minoriteti grek nuk është problem për Shqipërinë. Ai është pjesë e realitetit shoqëror dhe kulturor të vendit.

Problemi fillon kur çështjet e identitetit përdoren për të ushqyer narrativa që tejkalojnë të drejtat e minoritetit dhe prekin përkatësinë territoriale të shtetit shqiptar.

Dhe pikërisht këtu diplomacia greke duhet të tregojë përgjegjësi.

Një pyetje edhe për Tiranën zyrtare

Por përgjegjësia nuk përfundon në Athinë.

Ku është reagimi i institucioneve shqiptare?

A do të vazhdojë diplomacia shqiptare të kënaqet me formulat standarde të miqësisë, ndërkohë që deklarata të tilla kalojnë pa një sqarim të nevojshëm?

Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme duhet ta trajtojë këtë çështje me seriozitet institucional.

Nuk kërkohet konflikt diplomatik. Kërkohet qartësi.

Një notë diplomatike për sqarimin e terminologjisë dhe konfirmimin e respektimit të integritetit territorial të Shqipërisë do të ishte një veprim i arsyeshëm dhe në përputhje me rëndësinë e çështjes.

Shteti shqiptar nuk duhet të jetë agresiv, por as pasiv përballë çështjeve që lidhen me dinjitetin dhe sovranitetin e tij.

Përfundim: Miqësia po, paternalizmi dhe ekuivokët territorialë jo!

Greqia është fqinji ynë dhe një partner në NATO. Shqipëria synon integrimin evropian dhe marrëdhënie të qëndrueshme me Athinën.

Por partneriteti nuk nënkupton heshtje. Fqinjësia e mirë nuk nënkupton tolerim të paqartësive. Dhe miqësia nuk mund të ndërtohet mbi standarde të ndryshme respektimi.

Presidenti grek duhet të kuptojë peshën e fjalëve të tij. Ambasadorja greke duhet ta kuptojë përgjegjësinë e funksionit që ushtron në Tiranë. Ndërsa institucionet shqiptare duhet të kuptojnë se sovraniteti nuk mbrohet vetëm në dokumente, por edhe në qëndrime konkrete diplomatike.

Shqipëria nuk ka nevojë për lejen e askujt për të qenë zot në territorin e vet.

Greqia le ta nderojë historinë e saj. Komuniteti grek le ta ruajë identitetin e vet. Por askush të mos e ngatërrojë të drejtën për të përkujtuar historinë me të drejtën për të relativizuar kufijtë e një shteti sovran.

Një shekull i ri, marrëdhënie të reja dhe një parim i panegociueshëm: Shqipëria nuk është «Vorio-Epir». Shqipëria është Shqipëri!

Dhe këtë duhet ta kuptojnë njësoj në Athinë, në Tiranë dhe kudo ku historia përdoret si argument politik.

Prishtinë,31.10.2026

The Times (1976) Kolonel Abaz Kupi, shqiptari nga Kruja që ngjante në mënyrë të habitshme me Napoleonin e Parë

 

Abaz Kupi (1892 – 1976)

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 1 Nëntor 2026

 

Gazeta prestigjioze britanike “The Times” botoi, më 16 janar 1976, në faqen 16, një shkrim nekrologjik kushtuar kolonel Abaz Kupit, një prej figurave të njohura të rezistencës shqiptare gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe një prej përfaqësuesve të lëvizjes mbretërore. I shkruar nga Julian Amery, politikan britanik dhe njohës i drejtpërdrejtë i rezistencës shqiptare gjatë luftës, artikulli sjell një portret të veçantë të këtij personaliteti : nga fëmijëria në Krujë dhe përplasjet e hershme me autoritetet osmane, te marrëdhëniet me Ahmet Zogun, qëndresa ndaj pushtimit italian dhe gjerman, si dhe largimi nga Shqipëria në fund të luftës. Përtej dimensionit biografik, dëshmia e Amery-t merr një vlerë të veçantë edhe për shkak të përvojës së tij personale, pasi ai kishte qenë dëshmitar i disa prej veprimeve të Abaz Kupit kundër forcave gjermane. Aurenc Bebja e sjell këtë dokument të shtypit britanik për lexuesin shqiptar, përmes blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”.

 

Kolonel Abaz Kupi

Burimi : The Times, e premte, 16 janar 1976, faqe n°16.

Shkruan Julian Amery :

 

Kolonel Abaz Kupi, udhëheqësi i lëvizjes së rezistencës mbretërore në Shqipëri gjatë luftës, ndërroi jetë javën e kaluar në Nju-Jork, në mesin e të tetëdhjetave.

 

Kolonel Abaz Kupi nuk dinte as të lexonte, as të shkruante; madje, emrin e vet mezi arrinte ta nënshkruante. Megjithatë, ai kishte një trup të imët dhe ngjante në mënyrë të habitshme me Napoleonin e Parë. Ashtu siç ndodh ndonjëherë me njerëzit me vullnet të hekurt, zëri dhe mënyra e tij e të sjellurit ishin jashtëzakonisht të buta. Ashtu si Skënderbeu, ai kishte lindur në Krujë, ku i ati kishte qenë një prej figurave më të shquara të bashkësisë bektashiane.

 

Kur Abaz Kupi ishte ende në fillim të adoleshencës, kryengritësit nacionalistë pushtuan kalanë e Krujës, duke ua marrë turqve, dhe ngritën flamurin e Skënderbeut. Ai u përpoq t’u bashkohej, por i thanë se ishte tepër i ri për të luftuar dhe e kthyen në shtëpi. Disa ditë më vonë, turqit e ripushtuan qytetin dhe një ushtar u dërgua për të ulur flamurin që kishte shkaktuar aq shumë zemërim. Abazi i ri rrëmbeu pushkën e të atit, e qëlloi ushtarin për vdekje dhe u arratis drejt maleve.

 

Kështu nisi karriera e Abaz Kupit, gjatë së cilës ai u bë herë kaçak, herë oficer, në varësi të luhatjeve të politikës shqiptare pas Luftës së Parë Botërore. Në vitin 1922, ai u ngrit kundër Zogut.

 

Por Zogu mësoi ta respektonte një kundërshtar të vendosur dhe, me shpresën se “gjuetari i paligjshëm mund të kthehej në rojtar të gjahut”, i ofroi komandën e xhandarmërisë së Krujës. Abazi e pranoi ofertën dhe, që nga ai çast, u bë një nga bashkëpunëtorët më të përkushtuar të Mbretit, ndonëse e sundonte Krujën pothuajse si një zotërim të pavarur.

 

Kur Musolini pushtoi Shqipërinë në vitin 1939, Abaz Kupi u ngarkua me mbrojtjen e Durrësit. Megjithëse ishte jashtëzakonisht i pafavorizuar për nga numri i forcave, ai u bëri ballë pushtuesve italianë për 36 orë, duke mbuluar tërheqjen e Mbretit drejt Greqisë.

 

Ky veprim trimëror e shndërroi në një hero kombëtar për shqiptarët. Kur, në vitin 1940, qeveria britanike vendosi të nxiste një kryengritje shqiptare kundër italianëve, ai ishte ndër emigrantët politikë më të shquar që iu bashkuan kësaj lëvizjeje.

 

Kur gjermanët sulmuan Jugosllavinë në prill të vitit 1941, Abaz Kupi dhe udhëheqës të tjerë shqiptarë, të shoqëruar nga kolonel Oakley Hill, ish-instruktor i xhandarmërisë shqiptare, hynë në Shqipëri për të ngritur në kryengritje fiset. Fillimisht, ata gjetën mbështetje të konsiderueshme, por kjo mbështetje u shua me shembjen e ushtrive jugosllave. Abaz Kupi u kthye edhe një herë në kaçak, por, përmes një vargu sulmesh të guximshme dhe një diplomacie këmbëngulëse, arriti brenda një kohe të shkurtër të krijonte një lëvizje të fuqishme rezistence në malet në veri të Tiranës. Më vonë, kjo lëvizje u përforcua më tej nga një mision ushtarak britanik, i drejtuar nga kolonel Bill Maclean.

 

Përpara kapitullimit të Italisë, Abaz Kupi kishte krijuar një aleancë të brishtë me lëvizjen komuniste të rezistencës, të udhëhequr nga Enver Hoxha, udhëheqësi i atëhershëm i Shqipërisë. Por, pas disfatës së Italisë, konflikti mes tyre nisi gjithnjë e më shumë të mbizotëronte mbi luftën e përbashkët kundër armikut. Lufta civile që pasoi nuk ishte fort e ndryshme nga përplasja mes Titos dhe Mihailoviçit. Megjithatë, kjo nuk e pengoi Abaz Kupin të ndërmerrte një sërë veprimesh të guximshme kundër gjermanëve, disa prej të cilave i kam dëshmuar vetë.

 

Komanda e Lartë britanike në Itali i mbështeti për disa muaj si komunistët, ashtu edhe Abaz Kupin. Megjithatë, në vitin 1944, pavarësisht angazhimeve të marra ndaj Abaz Kupit dhe aleatëve të tij, britanikët vendosën ta kufizonin mbështetjen vetëm te komunistët. Ky vendim u mor pjesërisht sepse komunistët dukej se përbënin më të fuqishmen nga dy lëvizjet e rezistencës dhe pjesërisht për shkak të angazhimeve që Britania kishte marrë ndaj partizanëve jugosllavë të Titos.

 

Për rrjedhojë, misionet ushtarake britanike pranë Abaz Kupit dhe aleatëve të tij u tërhoqën, dhe dukej sikur ai do të braktisej në mëshirë të fatit. Megjithatë, zoti Harold Macmillan dhe gjenerali “Jumbo” Wilson u bindën se Britania kishte një detyrim moral për ta shpëtuar. Por, përpara se të organizohej operacioni i shpëtimit, Abaz Kupi arriti të siguronte vetë arratisjen e tij me një varkë të hapur, së bashku me një grusht mbështetësish dhe dy prej djemve të tij.

 

Pas luftës, ai qëndroi për njëfarë kohe pranë Mbretit Zog, përpara se të tërhiqej përfundimisht në shtëpinë e të birit në Nju-Jork. Dalja e tij e fundit publike ishte në dasmën e Mbretit Leka, në Madrid, shtatorin e kaluar.

 

Besohet se e veja e Abas Kupit dhe një djalë i tretë i tij ende mbahen nën arrest shtëpiak në Shqipëri.

EPIRUS, CHAMERIA AND THE ALBANIAN BORDERS – By Isuf B.Bajrami

History must be defended with documents, sovereignty through diplomacy, and rights through law.

A Historical, Political, Diplomatic and Legal Analysis of the Statements of the Greek President, the “Northern Epirus” Claims and the Unresolved Albanian-Greek Issues

From the History of Borders to International Responsibility: Protecting Sovereignty, Historical Rights and Documentary Truth

PREFACE

Albanian-Greek relations cannot be built upon the denial of history, the relativisation of the rights of populations, or the one-sided use of the past for political purposes. The two peoples share a long history of coexistence, relations, conflicts and cultural interactions. They have common interests in regional security, European integration and economic development. For precisely this reason, unresolved issues must be addressed responsibly, on the basis of documentation and mutual respect.

The immediate impetus for this analysis was also the statement made by the President of the Republic of Greece, Konstantinos Tasoulas, on 28 October 2026 in Thessaloniki, during the commemoration of the 86th anniversary of Greece’s rejection of the Italian ultimatum of 1940.

In his statement, the Greek president used the expression “the epic of Northern Epirus”, referring to the Greek military campaign of 1940–1941.[1]

It must be clarified from the outset that the use of this expression in a commemorative speech does not, in itself, constitute a legal act or a formal demand to alter the Albanian-Greek border. Nevertheless, when a term with a well-known political and irredentist history is used by the head of the Greek state, it acquires political and diplomatic weight that goes beyond an ordinary commemorative expression.

It is therefore legitimate to request clarification regarding the meaning that Greek institutions attach to this term, particularly given that Albania and Greece are both members of NATO and have undertaken to respect the principles of sovereignty, territorial integrity and good-neighbourly relations.

This analysis does not seek to advance counter-territorial claims or encourage hostility between the two peoples. Its purpose is to examine historical and legal documentation, identify unresolved issues and propose a constructive position for Albanian diplomacy.

I. THE GREEK PRESIDENT’S STATEMENT AND THE PROBLEM OF POLITICAL TERMINOLOGY

President Konstantinos Tasoulas’s statement deserves analysis not only in the context of commemorating the Second World War, but also within the historical context of Albanian-Greek relations.

On 28 October 1940, Fascist Italy attacked Greece, using Albanian territory, which it had occupied on 7 April 1939. The Greek army repelled the Italian offensive and subsequently entered Albanian territory occupied by Italy.

This military campaign constitutes an important chapter in Greek history. The sacrifices of Greek soldiers and civilians during the struggle against fascist aggression deserve to be remembered.

However, there is a distinction between commemorating a military campaign and using a designation that carries territorial implications.

The term “Northern Epirus” is not merely a neutral geographical name. In Greek political history, it has also been used by nationalist circles to articulate claims over territories in southern Albania.

This is precisely where the diplomatic problem arises.

If the Greek president intended only to commemorate the military operations of 1940–1941, it would have been more appropriate to use neutral historical terminology, such as “the Greek campaign on the Albanian front” or “the Greco-Italian War”.

The use of the term “Northern Epirus” requires clarification because it may be interpreted as a continuation of a political tradition that has treated Albanian territory as an area subject to Greek historical claims.

A presidential statement should not automatically be interpreted as official territorial policy. However, neither should it be regarded as insignificant, particularly when it comes from the highest representative institution of the state.

Respect for the sovereignty of a neighbouring state also requires responsibility in the use of historical terminology.

Albania’s government therefore has the right to request diplomatic clarification without turning this issue into a conflict with the Greek people.

II. EPIRUS IN HISTORY: GEOGRAPHY, POLITICAL ENTITIES AND ETHNIC AFFILIATION

1. Ancient Epirus cannot be mechanically identified with modern borders

To understand the problem surrounding the term “Northern Epirus”, we must return to the history of the name Epirus.

In antiquity, Epirus was a historical and geographical region in the western part of the Balkans, with boundaries that varied according to different periods and ancient authors.

Several tribal communities lived in this territory, including the Molossians, Thesprotians and Chaonians. During certain periods, they united within political structures and established an Epirote kingdom, which experienced significant development during the reign of Pyrrhus of Epirus.

Therefore, Epirus was neither an entity with unchanging borders throughout antiquity nor a territorial unit that can be directly equated with a modern state.

Isuf B. Bajrami, in his study “Epirus and the Ethnic Affiliation of the Epirotes”, published on 24 October 2007 in the newspaper Zemra Shqiptare, addresses precisely the history of this designation and the debates surrounding the identity of the Epirote populations.[2]

The author emphasises that the name Epirus initially had a geographical meaning and that its territorial extent varied during different historical periods.

Nevertheless, the ethnic affiliation of the Epirote tribes remains a complex issue in ancient historiography. It cannot be resolved solely through the etymology of names or national interpretations of ancient sources.

For this reason, the accounts of Thucydides, Strabo and other authors must be compared with archaeological, linguistic and historical evidence.[3]

2. Roman Epirus: Epirus Vetus and Epirus Nova

An important historical fact is the administrative division of Epirus during the Roman period.

In the Roman provincial organisation, the following designations were used:

Epirus Vetus – Old Epirus.
Epirus Nova – New Epirus.
These were administrative units of the Roman Empire and must not be confused with national divisions or the state borders of modern times.[4]

This is important because ancient names and Roman administrative designations cannot be used as legal arguments to support territorial claims in the nineteenth, twentieth or twenty-first centuries.

3. Epirus during the Middle Ages and the use of Albanian designations

During the Middle Ages, the region of Epirus underwent numerous political and administrative changes. Various historical sources contain designations such as Albania, Epirus, Arbanon and other regional names.

In some Western sources, parts of Albania were also known by the designation Albania Inferior, or Lower Albania.

Nevertheless, it should not be claimed that this designation represented the single official name of all Epirus or that every medieval map used it in the same way.

What can be stated with certainty is that geographical and political designations changed depending on the period and the author.

Therefore, the use of an ancient name to support modern territorial claims does not constitute a legal argument.

4. Epirus and Albanian identity

One of the main problems in the contemporary debate is the attempt to present the history of Epirus as the exclusive property of a single national identity.

The history of this region is considerably more complex.

Different populations have lived and coexisted there, including Albanians, Greeks, Vlachs and other communities.

Albanians have a historically documented presence in many areas of historical Epirus, particularly in the region of Chameria and the surrounding districts.

This presence must not be denied, but neither should it be transformed into a claim that all populations and all historical periods had the same ethnic composition.

History cannot be monopolised by any state, and no people has the right to use the past as a legal title to territories that today belong to a sovereign state.

III. “NORTHERN EPIRUS”: FROM GEOGRAPHICAL DESIGNATION TO POLITICAL USAGE

The term “Northern Epirus” must be examined within the context of Balkan nationalism in the nineteenth and twentieth centuries.

Following the establishment of the modern Greek state and its territorial expansion, Greek political and nationalist circles began articulating claims over territories beyond Greece’s then-existing borders, relying on historical, religious and cultural arguments.

In this context, the ideology of Megali Idea also developed, seeking the expansion of the Greek state and the incorporation of territories considered by Greek nationalism to be part of its historical sphere.

The term “Northern Epirus” became part of this political vocabulary, particularly during the crises surrounding Albania’s declaration of independence and the determination of its borders.

In 1914, following the determination of Albania’s southern border, an armed uprising organised by circles opposing the inclusion of the southern provinces in the Albanian state broke out.

A self-proclaimed entity known as the “Autonomous Republic of Northern Epirus” was also declared, but it did not receive international recognition as a sovereign state.

The Protocol of Corfu, dated 17 May 1914, provided for an autonomous regime for certain areas of southern Albania within the Albanian state, under the exceptional circumstances of that period.[5]

This document must be read within the context of the 1914 crisis and not as an act that created an independent Greek state in Albanian territory.

For this reason, the contemporary use of the term “Northern Epirus” requires historical and diplomatic caution.

If it is used to describe a historical tradition or an identity claimed by part of the population, its context must be clarified. If it is used to express claims over Albanian sovereignty, then it concerns an entirely different issue, one that conflicts with the principles of territorial integrity and peaceful relations between states.

IV. ALBANIAN TERRITORIES AND THE TERRITORIAL PARTITION OF THE BALKANS

1. The historical and ethnographic distribution of the Albanian population

The question of Albanian borders cannot be understood without examining the processes accompanying the dissolution of the Ottoman Empire and the political reconfiguration of the Balkans in the late nineteenth and early twentieth centuries.

One contribution worth examining is Isuf B. Bajrami’s study, “Albanian Territories Extended from Preveza to Bar and as Far as Beyond Nish”, published on 4 August 2010 in Zemra Shqiptare.[6]

Referring to Sami Frashëri, T. Selenica, L. Uelavitch, Muhamet Pirraku and other scholars, Bajrami presents a historical Albanian space considerably larger than the territory recognised as the Albanian state in 1913.

Within this space, he includes:

In the south: Preveza, Ioannina, Filiates, Paramythia, Igoumenitsa and the surrounding areas.
In the southeast: Florina, Kastoria and other territories.
In the east: Manastir, Ohrid, Struga, Dibra, Kërçova, Tetovo and Skopje.
In the northeast: Kumanovo, Presheva, Vranje, Leskovac, Prokuplje and Nish.
In the north: Kosovo, Plav, Gusinje, Ulcinj and Bar.
This material is important for understanding how Albanian national historiography has approached the historical and ethnographic distribution of the Albanian population.

Nevertheless, the territorial figures cited in the study, including estimates of 80,000 or 90,270 square kilometres, should not be presented as universally accepted and internationally recognised measurements. They refer to different authors, periods and methodologies.[6]

For a definitive study, they must be compared with demographic censuses, historical maps, Ottoman documentation and diplomatic sources.

The distinction is fundamental: the historical distribution of the Albanian population is a matter of historiography and demography; state borders are a matter of international law.

2. The Congress of Berlin, 1878

One of the decisive moments in Albanian history was the Congress of Berlin in 1878.

Following the Russo-Ottoman War of 1877–1878, the Great Powers of Europe convened to revise the Treaty of San Stefano and establish a new political order in the Balkans.

The decisions of the Congress directly affected territories inhabited by Albanian populations.

Plav and Gusinje, Hoti, Gruda and other areas became the subject of territorial claims and decisions in favour of Montenegro. In the east, Serbia’s territorial expansion also affected areas inhabited by Albanians.

These developments triggered the reaction of the Albanians, who founded the Albanian League of Prizren in June 1878.

The League was not merely an organisation opposing a particular territorial decision. It marked an effort to defend Albanian territories and establish a common political platform at a time when the Albanian question was being addressed by European diplomacy without direct Albanian representation.[7]

3. The Balkan Wars and the Conference of London

Following the Balkan Wars, the Albanian question entered a decisive phase.

The Treaty of London of 30 May 1913 left the determination of Albania’s borders to the Great Powers.

Subsequently, the Conference of Ambassadors in London adopted decisions concerning the status and borders of the new Albanian state.[8]

On 17 December 1913, the Protocol of Florence concerning the determination of Albania’s southern border was signed.

As a consequence, a considerable number of Albanians remained outside the borders of the new state, in territories recognised as belonging to Greece, Serbia and Montenegro.

This represents one of the most significant problems in Albanian history: state borders did not correspond to all historical and ethnographic Albanian territories.

4. The 1921 Decision and the Question of Saint Naum

The process of determining the borders did not end in 1913.

On 9 November 1921, the Conference of Ambassadors in Paris confirmed Albania’s border line, referring to the determinations of 1913 and the work of the international delimitation commissions.[9]

On 4 September 1924, the Permanent Court of International Justice issued its advisory opinion concerning the question of the Monastery of Saint Naum.

In this document, the Court described the history of the determination of Albania’s borders, the decisions of the Conference of London and the powers of the Conference of Ambassadors.[10]

These documents are particularly important for legal argumentation because they demonstrate that Albania’s borders were addressed through an international process rather than merely through unilateral agreements.

Therefore, a clear distinction must be made:

Historically, Albanians have lived beyond the borders of the Albanian state.

Legally, Albania’s international borders have been determined and recognised.

Defending historical truth does not require challenging existing borders. On the contrary, it requires respecting them.

V. THE CHAM QUESTION AND THE TREATY OF LAUSANNE: NATIONAL IDENTITY VERSUS RELIGIOUS CRITERIA

1. The Convention of 30 January 1923

One of the most important chapters in Albanian-Greek history is the attempt to include Muslim Albanians from Chameria in the population exchange between Greece and Turkey.

On 30 January 1923, the Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations was signed in Lausanne.

Article 1 provided for the exchange of Turkish nationals of the Greek Orthodox religion residing in Turkey with Greek nationals of the Muslim religion residing in Greece.

Article 2 established two principal exemptions: the Greeks of Istanbul and the Muslims of Western Thrace.[11]

This is where the fundamental problem for the Albanians of Chameria emerges.

Because of the wording of Article 1, religious affiliation became the criterion for applying the population exchange, while the national identity of Muslim populations in Greece was not specifically addressed in the original text.

The Muslim Albanians of Chameria were not Turks simply because they belonged to the Islamic faith. They constituted a community with its own language, traditions, family ties and Albanian identity.

This issue became the subject of Albanian diplomatic interventions.

2. Albanian intervention and the March 1924 decision

The Albanian government opposed the inclusion of Muslim Albanians from Chameria in the population exchange with Turkey.

According to documentation examined by Isuf Bajrami, Albanian representatives argued that the national identity of this population could not be determined solely through religion.[12]

An important development occurred in March 1924, when the Mixed Commission for the Exchange of Populations declared that Greek nationals of the Muslim faith who were of Albanian origin and resided in Epirus were exempt from the compulsory exchange.[13]

This decision is particularly important because it represents institutional recognition of the distinction between Muslim Albanians and the Turkish population.

Eleftheria K. Manta, in her academic study “The Çams of Albania and the Greek State (1923–1945)”, published in the Journal of Muslim Minority Affairs, addresses 1923 as the starting point of a more structured policy by the Greek state towards the Albanian population of Chameria.[14]

Her study demonstrates that the population exchange process compelled the Greek state to establish a concrete policy towards this community.

Therefore, the Albanian identity of the Chams is not merely a later national interpretation. It was also addressed in the international documentation of that period.

3. Fan Noli and Albanian diplomacy

In 1924, the Albanian government led by Fan Noli raised the issue of the Albanians of Chameria before international institutions.

According to the documentation cited by Bajrami, Albania opposed the automatic treatment of Muslim Albanians as Turks and demanded respect for their national identity.[12]

This intervention was particularly important.

Albania was not seeking to change Greece’s borders. It was seeking respect for the rights of an Albanian population living within Greek territory.

This distinction remains fundamental today.

Defending the rights of the Albanians of Chameria does not constitute a claim to annex Greek territory. It is a demand for the examination of individual, property-related, cultural and historical rights.

4. Were Albanians deported to Turkey?

Historical documentation demonstrates that attempts were made to include Muslim Albanians in the population exchange, that administrative pressures were exerted and that departures to Turkey occurred.

Nevertheless, the claim that all Muslim Albanians of Chameria were sent to Turkey must be avoided.

The process was more complex and included individual and family departures, pressure, attempts at inclusion in the exchange and diplomatic objections.

In his study “The Expulsion of Albanians from Chameria to Turkey (Andallajia – The Exchange)”, Isuf Bajrami examines the documentation from this period and the efforts of the Albanian government to protect the Cham community.[12]

Another important source is Miranda Vickers, who examines the history of expulsions and Albanian property claims in her study The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece.[15]

The conclusion is clear: religious criteria could not replace national identity, and the exemption of Albanians from the exchange had to be respected.

VI. CHAMERIA DURING THE SECOND WORLD WAR: FROM OCCUPATION TO MASS EXPULSION

1. The Greco-Italian War and the position of the Albanians

On 28 October 1940, Fascist Italy attacked Greece from Albanian territory, which it had occupied on 7 April 1939.

This circumstance created an exceptionally complicated situation for the Albanians of Chameria, who lived in Greek territory and found themselves caught between two powers at war.

During this period, Greek authorities adopted security measures against part of the Muslim Albanian population, interned men and treated some of them as suspected collaborators with Italy.

Eleftheria Manta examines the period of the Greco-Italian War as a moment when problems that had already existed began to escalate.[14]

Nevertheless, an essential distinction must be made: the existence of collaboration by certain Albanian individuals with Italian or German authorities does not establish the collective responsibility of the entire population.

The activities of armed Albanian groups must also be examined individually, identifying the perpetrators, victims and specific circumstances.

2. EDES operations and Napoleon Zervas

In 1944–1945, the forces of EDES, under the leadership of Napoleon Zervas, conducted military operations in areas inhabited by Muslim Albanians of Chameria.

These operations were accompanied by the killing of civilians, looting, violence, destruction of property and the mass displacement of the population towards Albania.

Miranda Vickers, in her study on the Cham question, also cites the testimony of Joseph Jacobs, head of the American Mission in Albania during 1945–1946, concerning the violence inflicted upon the Albanians of Chameria in March 1945.[15]

This testimony is particularly important because it comes from an American representative who had knowledge of the situation of refugees and developments in Albania.

Nevertheless, figures concerning victims and displaced persons must be treated carefully. The literature contains different estimates, and a definitive study requires comparison of Greek, Albanian, British and American documents.

What cannot be relativised is that a very large part of the Muslim Albanian population was forcibly removed from its settlements and never returned on a permanent basis.

3. Individual responsibility and the prohibition of collective punishment

This is where the most important legal argument lies.

Even if certain Albanian individuals collaborated with occupying forces and committed crimes, responsibility must be established individually.

The activities of a few individuals cannot be used to justify the expulsion of women, children, elderly people and all other members of an entire community.

Article 46 of the Regulations annexed to the Fourth Hague Convention of 1907 stipulates that the lives of persons, family honour, rights and private property must be respected. Article 47 prohibits pillage.[16]

These provisions are important for analysing the treatment of civilians and property during armed conflicts.

Therefore, it is not legally acceptable to treat an entire community as responsible for the actions of particular individuals.

A state governed by the rule of law cannot replace individual justice with collective punishment.

VII. THE 1947 MEMORANDUM OF THE CHAM ANTIFASCIST COMMITTEE: TESTIMONY AND THE INTERNATIONALISATION OF THE ISSUE

One of the most important documents concerning post-war history is the 1947 memorandum of the Antifascist Committee of Cham Emigrants in Albania.

The document bears the title:

Memorandum of the Antifascist Committee of Cham Emigrants in Albania, Addressed to the Investigative Commission of the United Nations Security Council, Concerning the Treatment and Massacres of the Albanian Cham Minority in Greece.

According to the publication of the document by Isuf Bajrami, the memorandum was signed by representatives of the Cham community, including Taho Sejho, Kasem Demi, Rexhep Çami, Tahir Demi, Vehip Demi, Dervish Dojaka and Hilmi Seiti.[17]

This document contains a summary of the claims made by Cham refugees concerning:

The killing of civilians.
Massacres in Albanian settlements.
Violence against women and children.
The burning of houses.
The looting and confiscation of property.
The displacement of the population.
The impossibility of returning to their places of origin.
The memorandum also mentions specific cases in Filiates, Spathar and other settlements.

These are serious allegations and must be treated with the seriousness they deserve. However, an institutional clarification is necessary: the fact that the memorandum was addressed to an investigative commission connected with the Security Council does not mean that the United Nations automatically confirmed all its allegations.

It is a primary-source document containing the testimony and demands of Cham refugees, which must be compared with other documents from the period.

Its significance lies in the fact that demands for return, property and justice had already been articulated in 1947.

The Cham question, therefore, is not a political construct created after 1990.

It has a documentary history dating back to the immediate post-war period.

VIII. THE ALBANIAN DIASPORA IN AMERICA AND THE DEBATE IN WASHINGTON

1. The newspaper Illyria and the preservation of historical documentation

The Albanian diaspora in the United States has played an important role in preserving documentation concerning Chameria.

Professor Agron F. Fico documents the publication history of the material “Greek Barbarities in Chameria”, which was initially published in the journal of the “Albanian Community” association in New York in 1976 and subsequently republished in the newspaper Illyria during the period 30 August–5 September 2005.[18]

The material was later included in his book The Revived Diaspora, Tirana, 2006.

These publications demonstrate that the Albanian diaspora had not abandoned the Cham question. It continued to preserve and publish testimonies, documents and historical materials.

2. The debate at the United States Department of State, February 2015

Another important episode took place in Washington in February 2015.

On 4 February 2015, Isuf B. Bajrami published the article “The Debate on Albania’s Role in the Second World War” in the newspaper Dielli.[19]

According to Bajrami’s report, during a press briefing at the United States Department of State, a Greek journalist identified as Lambros raised the issue of Albania’s position during the Second World War and made interpretations concerning Albanian collaboration with the Axis powers.

The article connects the debate with a letter from the Albanian-American organisation “Vatra”, addressed to the Department of State, concerning ethnic problems in the Balkans and Albanian issues in the region.

According to the same report, the American spokesperson, identified in the article as Casey, declined to enter into a political interpretation of history and emphasised that such issues should be left to historians.

Particularly significant is the fact that Bajrami accompanied his article with the English-language text of the 1947 Cham Memorandum.

This represented a documentary response to attempts to portray the Cham population as collectively responsible for collaboration with the occupying forces.

It should be emphasised that Bajrami’s article represents the author’s reporting. To establish the precise wording of the questions and answers during the briefing, the official transcript of the United States Department of State must be consulted.

Likewise, the reported statement by the American spokesperson does not constitute official recognition of Cham claims by the United States government.

Nevertheless, the episode is historically and diplomatically significant: it demonstrates that the Cham question and the interpretation of the role of Albanians during the Second World War continued to be subjects of discussion in Washington.

Above all, it demonstrates that representatives of the Albanian diaspora possessed historical documentation that could be used to challenge the notion of collective responsibility.

IX. THE PROPERTY ISSUE OF CHAMERIA AND THE RIGHT TO RETURN OR COMPENSATION

The displacement of the Cham population was not merely a human and demographic tragedy. It also had profound economic and legal consequences.

Families who left Chameria behind their homes, agricultural land, pastures, shops and other immovable property.

For many of them, departure was not the result of a free decision to emigrate, but a consequence of violence and threats to their lives.

Miranda Vickers, in her study on the Cham question, examines the property claims of Albanians and the difficulties surrounding their return to inherited properties.[15]

The legal problem is that the loss of physical possession of property does not, in itself, constitute the lawful loss of ownership title.

For this reason, each case must be examined on the basis of:

Original ownership documents.
Cadastral records.
Confiscation acts.
Court decisions.
Inheritance documents.
The legal status of the owner at the time of confiscation.
Article 1 of Protocol No. 1 to the European Convention on Human Rights protects the peaceful enjoyment of possessions.[20]

Nevertheless, an important legal distinction must be made: the European Convention cannot be applied retroactively to every confiscation carried out during the 1940s.

For present-day claims, it must be examined whether an existing property right, a new act or a violation falls within the Court’s temporal jurisdiction.

Therefore, the Cham property issue must be addressed through individual case files, not merely through general political declarations.

X. THE ASSASSINATION OF GENERAL ENRICO TELLINI AND THE DIPLOMATIC CONSEQUENCES OF 1923

Another episode that must be included in the historical analysis of Albanian-Greek relations is the assassination of Italian General Enrico Tellini.

Tellini headed the international commission responsible for determining the Albanian-Greek border.

On 27 August 1923, he and other members of the mission were killed in Greek territory, near the Albanian-Greek border.[21]

The incident triggered a serious international crisis.

Benito Mussolini used the assassination to issue an ultimatum to Greece and, following diplomatic developments, Italy occupied Corfu in August 1923.

This event is important for the history of Albania’s borders because it occurred during the work of the international delimitation commission.

Nevertheless, an important historical clarification must be made: responsibility for Tellini’s assassination cannot automatically be attributed to the Greek state without direct evidence. The perpetrators of the attack and any possible state responsibility must be examined on the basis of the documentation from that period.

The significance of this episode lies in the fact that the Albanian-Greek border question formed part of a complicated diplomatic context in which the interests of the Great Powers, particularly Italy, played an important role.

Tellini’s assassination and the Corfu crisis demonstrate that the determination of Albania’s borders was not a simple technical process, but one with significant political and international consequences.

XI. THE GREEK LAW OF WAR AND ITS LEGAL CONSEQUENCES

1. Decree No. 2636/1940

On 10 November 1940, Greece adopted Royal Decree No. 2636/1940 within the framework of legislation concerning enemy states and their property.

Under the application of this legislation, Albania was treated as an enemy state, although at that time it was under Italian occupation.[22]

This creates a historical and legal problem.

Albania had been occupied by Italy on 7 April 1939. The attack on Greece was organised by Fascist Italy under the leadership of Benito Mussolini.

For this reason, the legal treatment of occupied Albania as an enemy state requires separate examination.

An occupied population cannot automatically be identified with the decisions of the occupying power.

2. The 1987 decision

On 28 August 1987, the Greek government adopted a decision to lift the state of war with Albania.

This decision represented an important political step towards the normalisation of bilateral relations.

Nevertheless, the legal issue was not fully resolved.

In discussions between the two countries, the problem continued to arise concerning the legal acts that had produced consequences for Albanian property and the legal status of relations between the two states.

In this regard, a distinction must be made between the political termination of the state of war and the complete repeal of all legal acts that may continue to produce legal consequences.

3. The 1996 Treaty of Friendship

On 21 March 1996, Albania and Greece signed the Treaty of Friendship, Cooperation, Good-Neighbourliness and Security.

The treaty entered into force on 9 March 1998, following the exchange of instruments of ratification.[23]

This document established a new foundation for relations between the two countries.

Nevertheless, diplomatic normalisation does not mean that all historical and property-related issues have automatically been resolved.

In 2007, a document from the Directorate of Public International Law of the Greek Ministry of Foreign Affairs, cited in subsequent public debate, revived discussion concerning the status of the 1940 decrees.[24]

Likewise, during 2013–2016, the issue was raised again in meetings between the foreign ministers of the two countries.

Therefore, Greek institutions must provide a definitive and clear answer concerning the legal status of the wartime legislation.

The questions that must be raised are concrete:

Has Decree No. 2636/1940 been fully repealed?
Which other provisions of the 1940 legislation continue to produce legal consequences?
Are there any legal obstacles relating to the properties of Albanians from Chameria?
What is the legal mechanism for examining individual property claims?
These issues cannot be resolved through declarations of friendship. They require institutional answers.

XII. THE INTERNATIONAL LEGAL FRAMEWORK: PRINCIPLES AND OBLIGATIONS OF STATES

The Albanian-Greek question must be addressed in accordance with international instruments protecting sovereignty, civilian populations, property and fundamental rights.

1. The Fourth Hague Convention, 1907

The Regulations annexed to the Fourth Hague Convention establish, in Article 46, the obligation to respect the lives of persons, family honour, rights and private property.

Article 47 prohibits pillage.[16]

These provisions are important for examining the treatment of civilians and property during armed conflicts.

2. The Charter of the United Nations, 1945

Article 2, paragraph 4, prohibits the threat or use of force against the territorial integrity and political independence of states.[25]

This is one of the fundamental principles of the international legal order.

It is directly relevant to any rhetoric that may be interpreted as a territorial claim against Albania.

3. The Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, 1948

The 1948 Convention defines the legal conditions for the crime of genocide.

Article II requires proof of the specific intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnic, racial or religious group.[26]

For this reason, the events in Chameria should not automatically be classified as genocide without examining and establishing the relevant legal elements.

This does not diminish the importance of crimes committed against civilians. Killings, expulsions, persecution and confiscations may constitute serious legal violations even when the criteria for genocide are not fulfilled.

4. The Fourth Geneva Convention, 1949

The Fourth Geneva Convention protects civilians during wartime.

Article 33 prohibits collective punishment, while Article 49 addresses deportations and forcible transfers from occupied territories.[27]

Nevertheless, this Convention was adopted in 1949. For this reason, it cannot be applied retroactively to establish treaty-based responsibility for events in 1944–1945.

For those events, the Hague Regulations and the customary humanitarian law in force at the relevant time must be examined.

5. The European Convention on Human Rights

The European Convention protects fundamental human rights.

In the Cham question, the following provisions are of particular importance:

Article 6: the right to a fair trial.
Article 8: respect for private and family life.
Article 13: the right to an effective remedy.
Article 14: prohibition of discrimination.
Article 1 of Protocol No. 1: protection of property.[20]
These provisions may be relevant to specific claims involving actions or legal consequences falling within the Convention’s temporal jurisdiction.

6. The Framework Convention for the Protection of National Minorities

The 1995 Council of Europe Convention establishes obligations to protect the national, linguistic, cultural and religious identity of minorities.

Articles 5 and 6 require the preservation of identity and the promotion of tolerance and dialogue between communities.[28]

These principles must be applied without double standards.

Albania must protect the rights of the Greek minority, while Greece must respect the rights of Albanians and their identity.

XIII. THE KILLINGS OF ALBANIAN INTELLECTUALS AND HISTORICAL RESPONSIBILITY

Another chapter requiring separate examination is the history of the killings and persecution of Albanian intellectuals in Greece and in territories affected by the conflicts of the early twentieth century.

Here, we must not be satisfied with lists of names or general descriptions.

The following must be documented:

The identities of the victims.
Their educational, cultural and political activities.
The circumstances of their deaths.
The direct and institutional perpetrators, where established.
The diplomatic reactions of Albania and other powers.
In this context, the assassination of General Tellini is an event with its own specific documentation, but it must not be confused with the killings of Albanian intellectuals or automatically attributed to the same perpetrators.

To include specific names of Albanian intellectuals killed in Chameria and other regions, a documentary register must be established by comparing Albanian, Greek, Italian, British and American archives.

This will avoid inaccuracies and provide the study with a stronger historical foundation.

XIV. THE RESPONSIBILITY OF ALBANIAN DIPLOMACY

In light of all this documentation, an unavoidable question arises: why has Albania failed to develop a consistent diplomatic strategy for addressing unresolved issues with Greece?

It is not enough for the Cham question to be mentioned during anniversaries and political declarations.

Nor is it sufficient to react only when the term “Northern Epirus” is used in Athens.

Albania must have an institutional strategy that includes:

Establishing a joint group of historians, archivists and legal experts.
Digitising Albanian and international documents concerning Chameria.
Requesting access to Greek, British, Italian and American archives.
Preparing a legal dossier concerning the properties of Albanians from Chameria.
Requesting definitive clarification of the status of Greek wartime legislation.
Requesting diplomatic clarification concerning official statements that may be interpreted as territorial claims.
Supporting independent academic research and publishing documents in English.
Establishing a bilateral mechanism for examining historical, property-related and human rights issues.
This is not a policy hostile to Greece.

It is a policy of protecting the national interest and respecting international law.

Serious diplomacy should not seek to change borders, but to respect them; it should not seek historical revenge, but justice; it should not encourage hostility, but demand concrete answers.

XV. CONCLUSION

FRIENDSHIP CANNOT BE BUILT UPON HISTORICAL FORGETTING

The history of Albanian-Greek relations is far more complicated than the political declarations of the day.

Ancient Epirus cannot be used as a title of ownership by modern states. The designation “Northern Epirus” cannot serve as a legal argument for calling Albania’s borders into question. The historical distribution of the Albanian population beyond the borders of 1913 must be studied and documented, but it must not be transformed into a claim for changing existing borders.

Likewise, the Cham question cannot be closed with the political formula that Albanians left because of collaboration with the occupying forces.

The documents from the Lausanne period, the March 1924 decision of the Mixed Commission, Albanian diplomatic interventions, the 1947 memorandum and academic studies demonstrate that the issue of the Albanians of Chameria has a long documentary history.

The 2015 debate in Washington, reported by Isuf Bajrami in the newspaper Dielli, demonstrates that this issue continued to be discussed in American political and media circles.

Meanwhile, Greek wartime legislation and its consequences for Albanian property require definitive clarification.

The statement by Greek President Konstantinos Tasoulas on 28 October 2026 once again brings into focus the problem of political terminology and institutional responsibility.

Albania has the right to demand that its sovereignty and territorial integrity be respected not only in diplomatic documents, but also in the public discourse of the highest representatives of the neighbouring state.

However, Greece must also understand that good-neighbourly relations cannot be built while ignoring the expulsion of the Albanians of Chameria, the loss of their property and their demands for justice.

The Cham question does not demand privileges. It demands a fair examination of documents and specific claims.

Albanians cannot be declared collectively guilty for the actions of certain individuals during the Second World War. Likewise, no civilian population can be expelled, deprived of its property and excluded from justice because of its identity.

Good relations between Albania and Greece are in the interests of both peoples. However, they must be based on mutual respect, historical transparency and legal equality.

Therefore, two questions remain unavoidable:

If Greece fully recognises Albania’s sovereignty and territorial integrity, why does it not use historically and diplomatically neutral terminology in statements made by its highest institutions?

And:

If Albania and Greece claim to have established strategic and European relations, why do the issues of Cham property, the consequences of expulsions and the ambiguities surrounding wartime legislation remain without a definitive resolution?

Friendship does not require forgetting. It requires honesty.

Justice has no nationality, and international law cannot be applied according to the interests of the political moment.

Albania does not need new territorial claims. It needs the protection of its sovereignty, the documentation of its history, respect for the rights of Albanians and a diplomacy capable of defending the national interest through arguments, documents and law.

Footnotes,

[1] ANA-MPA, “President Tassoulas: Greece once again possesses the capability to both deter and defeat any threat”, 28 October 2026. Report on the Greek president’s statement in Thessaloniki. Also, Presidency of the Hellenic Republic, official statement by Konstantinos Tasoulas, 28 October 2026.

[2] Bajrami, Isuf B., “Epirus and the Ethnic Affiliation of the Epirotes”, Zemra Shqiptare, 24 October 2007.

[3] Thucydides, History of the Peloponnesian War, Book II; Strabo, Geographica, Book VII.

[4] Hernandez, David R., “Epirus”, in A Companion to the Archaeology of the Roman Empire, Wiley, 2024; see also J.-P. Sodini, “The Transformation of Cities in Late Antiquity within the Provinces of Macedonia and Epirus”, Oxford University Press, 2007.

[5] Protocol of Corfu, 17 May 1914, documentation concerning the autonomous status of the southern provinces of Albania.

B. Albanian Territories and International Borders

[6] Bajrami, Isuf B., “Albanian Territories Extended from Preveza to Bar and as Far as Beyond Nish”, Zemra Shqiptare, 4 August 2010. The author’s references include Sami Frashëri, T. Selenica, L. Uelavitch and Muhamet Pirraku.

[7] Treaty of Berlin, 13 July 1878; documentation concerning territorial decisions in the Balkans and the establishment of the Albanian League of Prizren.

[8] Treaty of London, 30 May 1913, Article 3; decisions of the Conference of Ambassadors concerning Albania’s borders; Protocol of Florence, 17 December 1913.

[9] Conference of Ambassadors, Paris, decision of 9 November 1921 concerning Albania’s borders.

[10] Permanent Court of International Justice, Question of the Monastery of Saint-Naoum (Albanian Frontier), Advisory Opinion, 4 September 1924, Series B, No. 9.

C. The Cham Question and the Treaty of Lausanne

[11] Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, Lausanne, 30 January 1923, Articles 1–3.

[12] Bajrami, Isuf B., “The Expulsion of Albanians from Chameria to Turkey (Andallajia – The Exchange)”, 13 October 2017.

[13] Mixed Commission for the Exchange of Greek and Turkish Populations, declaration of March 1924 concerning the exemption from compulsory exchange of Greek nationals of the Muslim faith who were of Albanian origin and resided in Epirus.

[14] Manta, Eleftheria K., “The Çams of Albania and the Greek State (1923–1945)”, Journal of Muslim Minority Affairs, Vol. 29, No. 4, 2009, pp. 523–535. DOI: 10.1080/13602000903411424.

[15] Vickers, Miranda, The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece, 2002.

D. Expulsions, the Memorandum and the Albanian Diaspora

[16] Convention (IV) Respecting the Laws and Customs of War on Land, The Hague, 18 October 1907, Regulations annexed thereto, Articles 46–47.

[17] Antifascist Committee of Cham Emigrants in Albania, Memorandum Addressed to the Investigative Commission of the United Nations Security Council, Concerning the Treatment and Massacres of the Albanian Cham Minority in Greece, 1947. Text published by Isuf B. Bajrami in Memorie.al.

[18] Fico, Agron F., “Greek Genocide against the Albanians of Chameria (A Memorandum That Must Never Be Forgotten)”, Bota Sot, 17 June 2019. Documentation concerning publications in the journal Bashkësia Shqiptare and the newspaper Illyria.

[19] Bajrami, Isuf B., “The Debate on Albania’s Role in the Second World War”, Dielli, 4 February 2015.

E. International Conventions and Wartime Legislation

[20] European Convention on Human Rights, 4 November 1950, Articles 6, 8, 13 and 14; Protocol No. 1, Article 1.

[21] Historical documentation concerning the assassination of General Enrico Tellini, 27 August 1923; see The Corfu Incident of 1923: Mussolini and the League of Nations and the Italian diplomatic documentation of the period.

[22] Greece, Royal Decree No. 2636/1940, concerning legal measures against enemy states and the sequestration of their property.

[23] Republic of Albania and Hellenic Republic, Treaty of Friendship, Cooperation, Good-Neighbourliness and Security, Tirana, 21 March 1996; entered into force on 9 March 1998.

[24] Documentation of the Directorate of Public International Law of the Greek Ministry of Foreign Affairs, 16 November 2007, cited in the public debate concerning the status of Greek wartime legislation.

[25] Charter of the United Nations, San Francisco, 26 June 1945, Article 2, paragraph 4.

[26] Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, Paris, 9 December 1948, Articles II and III.

[27] Geneva Convention Relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War, 12 August 1949, Articles 33 and 49.

[28] Council of Europe, Framework Convention for the Protection of National Minorities, Strasbourg, 1 February 1995, Articles 5, 6 and 15.

F. Additional Sources and Documents

[29] Miranda Vickers, The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece, 2002.

[30] United States Department of State, diplomatic documentation concerning Albania, Greece and the developments of the Second World War.

[31] Permanent Court of International Justice, Question of the Monastery of Saint-Naoum (Albanian Frontier), 1924.

[32] United Nations Treaty Collection, Agreement between the Hellenic Republic and the Republic of Albania on Friendship, Cooperation, Good Neighbourliness and Security, Registration No. 56711.

The Land of Leka,30.10.2026

EPIRI, ÇAMËRIA DHE KUFIJTË SHQIPTARË – Nga Isuf B.Bajrami

Historia duhet mbrojtur me dokumente, sovraniteti me diplomaci dhe të drejtat me ligj

Një analizë historike, politike, diplomatike dhe juridike mbi deklaratat e presidentit grek, pretendimet e «Vorio-Epirit» dhe çështjet e pazgjidhura shqiptaro-greke.

Nga historia e kufijve te përgjegjësia ndërkombëtare: mbrojtja e sovranitetit, e të drejtave historike dhe e së vërtetës dokumentare.

PARATHËNIE

Marrëdhëniet shqiptaro-greke nuk mund të ndërtohen mbi mohimin e historisë, relativizimin e të drejtave të popullsive apo përdorimin e njëanshëm të së kaluarës për qëllime politike. Dy popujt kanë një histori të gjatë bashkëjetese, marrëdhëniesh, konfliktesh dhe ndërveprimesh kulturore. Ata kanë interesa të përbashkëta në sigurinë rajonale, integrimin evropian dhe zhvillimin ekonomik. Pikërisht për këtë arsye, çështjet e pazgjidhura duhet të trajtohen me përgjegjësi, dokumente dhe respekt të ndërsjellë.

Shkak për këtë analizë është bërë edhe deklarata e presidentit të Republikës së Greqisë, Konstantinos Tasoulas, e mbajtur më 28 tetor 2026 në Selanik, gjatë përkujtimit të 86-vjetorit të refuzimit grek të ultimatumit italian të vitit 1940.

Në deklaratën e tij, presidenti grek përdori shprehjen «epika e Vorio-Epirit», duke iu referuar fushatës ushtarake greke të viteve 1940–1941.[1]

Duhet sqaruar që në fillim: përdorimi i kësaj shprehjeje në një fjalim përkujtimor nuk përbën, në vetvete, një akt juridik apo një kërkesë formale për ndryshimin e kufirit shqiptaro-grek. Megjithatë, kur një term me histori të njohur politike dhe irredentiste përdoret nga kreu i shtetit grek, ai fiton një peshë politike dhe diplomatike që shkon përtej një formule të zakonshme përkujtimore.

Prandaj, është legjitime të kërkohet sqarim për kuptimin që institucionet greke i japin këtij termi, veçanërisht në kushtet kur Shqipëria dhe Greqia janë anëtare të NATO-s dhe kanë marrë përsipër të respektojnë parimet e sovranitetit, integritetit territorial dhe fqinjësisë së mirë.

Kjo analizë nuk synon të ndërtojë kundërpretendime territoriale dhe as të ushqejë armiqësi ndërmjet dy popujve. Synimi është të shqyrtojë dokumentacionin historik dhe juridik, të evidentojë çështjet që kërkojnë zgjidhje dhe të parashtrojë një qëndrim konstruktiv për diplomacinë shqiptare.

I. DEKLARATA E PRESIDENTIT GREK DHE PROBLEMI I TERMINOLOGJISË POLITIKE

Deklarata e presidentit Konstantinos Tasoulas meriton të analizohet jo vetëm në kontekstin e përkujtimit të Luftës së Dytë Botërore, por edhe në kontekstin historik të marrëdhënieve shqiptaro-greke.

Më 28 tetor 1940, Italia fashiste sulmoi Greqinë, duke përdorur territorin shqiptar, të cilin e kishte pushtuar që më 7 prill 1939. Ushtria greke e zmbrapsi ofensivën italiane dhe më pas hyri në territorin shqiptar të pushtuar nga Italia.

Kjo fushatë ushtarake përbën një kapitull të rëndësishëm të historisë greke. Sakrificat e ushtarëve dhe civilëve grekë gjatë luftës kundër agresionit fashist meritojnë të kujtohen.

Por ekziston një dallim ndërmjet përkujtimit të një fushate ushtarake dhe përdorimit të një emërtimi që mbart ngarkesë territoriale.

Termi «Vorio-Epir» nuk është thjesht një emër gjeografik neutral. Në historinë politike greke ai është përdorur edhe nga qarqe nacionaliste për të artikuluar pretendime mbi territoret e Shqipërisë së Jugut.

Pikërisht këtu lind problemi diplomatik.

Nëse presidenti grek synonte të përkujtonte vetëm operacionet ushtarake të viteve 1940–1941, atëherë do të ishte më e përshtatshme të përdorte terminologji historike neutrale, si «fushata greke në frontin shqiptar» ose «lufta greko-italiane».

Përdorimi i termit «Vorio-Epir» kërkon sqarim, sepse ai mund të interpretohet si vazhdimësi e një tradite politike që e ka trajtuar territorin shqiptar si hapësirë të një pretendimi historik grek.

Një deklaratë presidenciale nuk duhet interpretuar automatikisht si politikë zyrtare territoriale. Por as nuk duhet konsideruar pa rëndësi, sidomos kur vjen nga institucioni më i lartë përfaqësues i shtetit.

Respekti për sovranitetin e një shteti fqinj kërkon edhe përgjegjësi në përdorimin e terminologjisë historike.

Prandaj, qeveria shqiptare ka të drejtë të kërkojë sqarim diplomatik, pa e shndërruar këtë çështje në një konflikt me popullin grek.

II. EPIRI NË HISTORI: GJEOGRAFIA, ENTITETET POLITIKE DHE PËRKATËSIA ETNIKE

1. Epiri i lashtë nuk mund të identifikohet mekanikisht me kufijtë modernë

Për të kuptuar problemin e termit «Vorio-Epir», duhet të kthehemi te historia e emërtimit Epir.

Në antikitet, Epiri ishte një hapësirë historike dhe gjeografike në pjesën perëndimore të Ballkanit, me kufij që ndryshonin sipas periudhave dhe autorëve antikë.

Në këtë territor jetonin disa bashkësi fisnore, ndër të cilat molosët, thesprotët dhe kaonët. Në periudha të caktuara ato u bashkuan në struktura politike dhe krijuan një mbretëri epirote, e cila njohu një zhvillim të rëndësishëm gjatë sundimit të Pirros së Epirit.

Prandaj, Epiri nuk ishte një entitet me kufij të pandryshueshëm gjatë gjithë antikitetit dhe as një njësi që mund të barazohet drejtpërdrejt me një shtet modern.

Isuf B. Bajrami, në studimin «Epiri dhe përkatësia etnike e epirotëve», botuar më 24 tetor 2007 në gazetën Zemra Shqiptare, trajton pikërisht historinë e këtij emërtimi dhe debatet mbi identitetin e popullsive epirote.[2]

Autori thekson se emri Epir fillimisht kishte kuptim gjeografik dhe se shtrirja e tij ndryshonte në periudha të ndryshme.

Megjithatë, përkatësia etnike e fiseve epirote mbetet një çështje komplekse e historiografisë antike. Ajo nuk mund të zgjidhet vetëm nëpërmjet etimologjisë së emrave apo interpretimit kombëtar të burimeve të lashta.

Për këtë arsye duhen krahasuar dëshmitë e Tukididit, Strabonit dhe autorëve të tjerë me të dhënat arkeologjike, gjuhësore dhe historike.[3]

2. Epiri romak: Epirus Vetus dhe Epirus Nova

Një fakt historik me rëndësi është ndarja administrative e Epirit gjatë periudhës romake.

Në organizimin provincial romak u përdorën emërtimet:

Epirus Vetus – Epiri i Vjetër.
Epirus Nova – Epiri i Ri.
Këto ishin njësi administrative të Perandorisë Romake dhe nuk duhet të ngatërrohen me ndarjet kombëtare apo kufijtë shtetërorë të kohëve moderne.[4]

Kjo është e rëndësishme sepse emërtimet e lashta dhe ato administrative romake nuk mund të përdoren si argument juridik për pretendime territoriale të shekujve XIX, XX apo XXI.

3. Epiri gjatë Mesjetës dhe përdorimi i emërtimeve shqiptare

Gjatë Mesjetës, hapësira e Epirit përjetoi ndryshime të shumta politike dhe administrative. Në burime të ndryshme historike shfaqen emërtime si Albania, Epirus, Arbanon dhe emërtime të tjera rajonale.

Në disa burime perëndimore, pjesë të Shqipërisë njiheshin edhe me emërtimin Albania inferior, ose Shqipëria e Poshtme.

Megjithatë, nuk duhet të pretendohet se ky emërtim përfaqësonte një emër të vetëm zyrtar të gjithë Epirit apo se çdo hartë mesjetare e përdorte në të njëjtën mënyrë.

Ajo që mund të thuhet me siguri është se emërtimet gjeografike dhe politike kanë ndryshuar në varësi të kohës dhe autorit.

Prandaj, përdorimi i një emri antik për të mbështetur pretendime moderne territoriale nuk përbën argument juridik.

4. Epiri dhe identiteti shqiptar

Një nga problemet kryesore të debatit bashkëkohor është përpjekja për ta paraqitur historinë e Epirit si pronë ekskluzive të një identiteti të vetëm kombëtar.

Historia e kësaj hapësire është shumë më komplekse.

Në të kanë jetuar dhe kanë bashkëjetuar popullsi të ndryshme, përfshirë shqiptarë, grekë, vllehë dhe bashkësi të tjera.

Shqiptarët kanë një prani të dokumentuar historike në shumë zona të Epirit historik, veçanërisht në hapësirën e Çamërisë dhe në krahinat përreth.

Kjo prani nuk duhet mohuar, por as nuk duhet shndërruar në pretendim se të gjitha popullsitë dhe të gjitha periudhat historike kanë pasur të njëjtën përbërje etnike.

Historia nuk mund të monopolizohet nga asnjë shtet dhe asnjë popull nuk ka të drejtë ta përdorë të kaluarën si titull juridik për territore që sot i përkasin një shteti sovran.

III. «VORIO-EPIRI»: NGA EMËRTIMI GJEOGRAFIK TE PËRDORIMI POLITIK

Termi «Vorio-Epir» duhet shqyrtuar në kontekstin e nacionalizmit ballkanik të shekujve XIX dhe XX.

Pas krijimit të shtetit modern grek dhe zgjerimit të tij territorial, qarqe politike dhe nacionaliste greke filluan të artikulonin pretendime mbi territore jashtë kufijve të atëhershëm të Greqisë, duke u mbështetur në argumente historike, fetare dhe kulturore.

Në këtë kontekst u zhvillua edhe ideologjia e Megali Idheas, e cila synonte zgjerimin e shtetit grek dhe përfshirjen e territoreve të konsideruara nga nacionalizmi grek si pjesë e hapësirës së tij historike.

Termi «Vorio-Epir» u bë pjesë e kësaj gjuhe politike, sidomos gjatë krizave që shoqëruan shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë dhe përcaktimin e kufijve të saj.

Në vitin 1914, pas përcaktimit të kufirit jugor të Shqipërisë, shpërtheu kryengritja e armatosur e organizuar nga qarqe që kundërshtonin përfshirjen e krahinave të jugut në shtetin shqiptar.

U shpall edhe një entitet i vetëquajtur «Republika Autonome e Epirit të Veriut», i cili nuk mori njohje ndërkombëtare si shtet sovran.

Protokolli i Korfuzit, i 17 majit 1914, parashikoi një regjim autonom për disa zona të Shqipërisë së Jugut brenda shtetit shqiptar, në rrethanat e veçanta të asaj kohe.[5]

Ky dokument duhet lexuar në kontekstin e krizës së vitit 1914 dhe jo si akt që krijoi një shtet të pavarur grek në territorin shqiptar.

Për këtë arsye, përdorimi bashkëkohor i termit «Vorio-Epir» kërkon kujdes historik dhe diplomatik.

Nëse përdoret për të përshkruar një traditë historike ose një identitet të pretenduar nga një pjesë e popullsisë, duhet të sqarohet konteksti. Nëse përdoret për të shprehur pretendime mbi sovranitetin e Shqipërisë, atëherë bëhet fjalë për një çështje krejt tjetër, e cila bie ndesh me parimet e integritetit territorial dhe të marrëdhënieve paqësore ndërmjet shteteve.

IV. TROJET SHQIPTARE DHE COPËTIMI TERRITORIAL I BALLKANIT

1. Shtrirja historike dhe etnografike e popullsisë shqiptare

Çështja e kufijve shqiptarë nuk mund të kuptohet pa u kthyer te proceset që shoqëruan shpërbërjen e Perandorisë Osmane dhe rikonfigurimin e Ballkanit në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX.

Një kontribut që meriton të shqyrtohet është studimi i Isuf B. Bajramit, «Trojet shqiptare shtriheshin nga Preveza në Tivar e deri mbi Nish», botuar më 4 gusht 2010 në Zemra Shqiptare.[6]

Bajrami, duke iu referuar Sami Frashërit, T. Selenicës, L. Uelavitch-it, Muhamet Pirrakut dhe studiuesve të tjerë, paraqet një hapësirë historike shqiptare shumë më të gjerë sesa territori që iu njoh shtetit shqiptar në vitin 1913.

Në këtë hapësirë ai përfshin:

Në jug: Prevezën, Janinën, Filatin, Paramithinë, Gumenicën dhe krahinat përreth.
Në juglindje: Follorinën, Kosturin dhe vise të tjera.
Në lindje: Manastirin, Ohrin, Strugën, Dibrën, Kërçovën, Tetovën dhe Shkupin.
Në verilindje: Kumanovën, Preshevën, Vranjën, Leskocin, Prokuplen dhe Nishin.
Në veri: Kosovën, Plavën, Gucinë, Ulqinin dhe Tivarin.
Ky material është i rëndësishëm për të kuptuar mënyrën se si historiografia kombëtare shqiptare e ka trajtuar shtrirjen historike dhe etnografike të popullsisë shqiptare.

Megjithatë, shifrat territoriale të cituara në studim, përfshirë vlerësimet prej 80.000 apo 90.270 kilometrash katrorë, nuk duhen paraqitur si matje të vetme dhe të pranuara ndërkombëtarisht. Ato u referohen autorëve, periudhave dhe metodologjive të ndryshme.[6]

Për një studim përfundimtar duhen ballafaquar me regjistrimet demografike, hartat historike, dokumentacionin osman dhe burimet diplomatike.

Dallimi është thelbësor: shtrirja historike e popullsisë shqiptare është çështje e historiografisë dhe demografisë; kufijtë e shteteve janë çështje e së drejtës ndërkombëtare.

2. Kongresi i Berlinit, 1878

Një nga momentet vendimtare të historisë shqiptare është Kongresi i Berlinit i vitit 1878.

Pas luftës ruso-osmane të viteve 1877–1878, fuqitë e mëdha evropiane u mblodhën për të rishikuar Traktatin e Shën Stefanit dhe për të përcaktuar një rend të ri politik në Ballkan.

Vendimet e Kongresit prekën drejtpërdrejt territore ku jetonte popullsi shqiptare.

Plava dhe Gucia, Hoti, Gruda dhe vise të tjera u bënë objekt i pretendimeve dhe vendimeve territoriale në favor të Malit të Zi. Në lindje, zgjerimi i Serbisë preku gjithashtu zona të banuara nga shqiptarët.

Këto zhvillime shkaktuan reagimin e shqiptarëve, të cilët në qershor 1878 themeluan Lidhjen Shqiptare të Prizrenit.

Lidhja nuk ishte thjesht një organizim kundër një vendimi të veçantë territorial. Ajo shënoi përpjekjen për të mbrojtur territoret shqiptare dhe për të krijuar një platformë të përbashkët politike në një kohë kur çështja shqiptare po trajtohej nga diplomacitë evropiane pa përfaqësim të drejtpërdrejtë shqiptar.[7]

3. Luftërat Ballkanike dhe Konferenca e Londrës

Pas Luftërave Ballkanike, çështja shqiptare hyri në një fazë vendimtare.

Traktati i Londrës i 30 majit 1913 ua la fuqive të mëdha përcaktimin e kufijve të Shqipërisë.

Më pas, Konferenca e Ambasadorëve në Londër mori vendimet për statusin dhe kufijtë e shtetit të ri shqiptar.[8]

Më 17 dhjetor 1913, në Firence, u nënshkrua protokolli i përcaktimit të kufirit jugor të Shqipërisë.

Për pasojë, një numër i konsiderueshëm shqiptarësh mbetën jashtë kufijve të shtetit të ri, në territoret që iu njohën Greqisë, Serbisë dhe Malit të Zi.

Ky është një nga problemet më të rëndësishme të historisë shqiptare: kufijtë shtetërorë nuk përputheshin me të gjitha hapësirat historike dhe etnografike shqiptare.

4. Vendimi i vitit 1921 dhe çështja e Shën Naumit

Procesi i përcaktimit të kufijve nuk përfundoi me vitin 1913.

Më 9 nëntor 1921, Konferenca e Ambasadorëve në Paris konfirmoi vijën kufitare të Shqipërisë, duke iu referuar përcaktimeve të vitit 1913 dhe punës së komisioneve ndërkombëtare të delimitimit.[9]

Më 4 shtator 1924, Gjykata e Përhershme e Drejtësisë Ndërkombëtare dha opinionin këshillimor mbi çështjen e Manastirit të Shën Naumit.

Në këtë dokument gjykata përshkroi historikun e përcaktimit të kufijve të Shqipërisë, vendimet e Konferencës së Londrës dhe kompetencat e Konferencës së Ambasadorëve.[10]

Këto dokumente kanë rëndësi të veçantë për argumentimin juridik, sepse dëshmojnë se kufijtë shqiptarë u trajtuan përmes një procesi ndërkombëtar dhe jo thjesht përmes marrëveshjeve të njëanshme.

Prandaj, duhet të bëjmë një dallim të prerë:

Historikisht, shqiptarët kanë jetuar edhe jashtë kufijve të shtetit shqiptar.
Juridikisht, kufijtë ndërkombëtarë të Shqipërisë janë përcaktuar dhe njohur.
Mbrojtja e së vërtetës historike nuk kërkon cenimin e kufijve të sotëm. Përkundrazi, ajo kërkon respektimin e tyre.

V. ÇËSHTJA ÇAME DHE KONVENTA E LOZANËS: IDENTITETI KOMBËTAR PËRBALLË KRITERIT FETAR

1. Konventa e 30 janarit 1923

Një nga kapitujt më të rëndësishëm të historisë shqiptaro-greke është përpjekja për përfshirjen e shqiptarëve myslimanë të Çamërisë në shkëmbimin e popullsive ndërmjet Greqisë dhe Turqisë.

Më 30 janar 1923 u nënshkrua në Lozanë Konventa për Shkëmbimin e Detyrueshëm të Popullsive.

Neni 1 parashikonte shkëmbimin e shtetasve turq të besimit ortodoks grek, të vendosur në Turqi, me shtetasit grekë të besimit mysliman, të vendosur në Greqi.

Neni 2 parashikonte dy përjashtime kryesore: grekët e Stambollit dhe myslimanët e Trakës Perëndimore.[11]

Këtu shfaqet problemi themelor për shqiptarët e Çamërisë.

Për shkak të formulimit të nenit 1, besimi fetar u bë kriter për zbatimin e shkëmbimit, ndërsa identiteti kombëtar i popullsive myslimane në Greqi nuk trajtohej në mënyrë të veçantë në tekstin fillestar.

Shqiptarët myslimanë të Çamërisë nuk ishin turq vetëm për shkak të besimit islam. Ata përbënin një komunitet me gjuhë, tradita, lidhje familjare dhe identitet shqiptar.

Kjo çështje u bë objekt i ndërhyrjeve diplomatike të Shqipërisë.

2. Ndërhyrja shqiptare dhe vendimi i marsit 1924

Qeveria shqiptare kundërshtoi përfshirjen e shqiptarëve myslimanë të Çamërisë në shkëmbimin me Turqinë.

Sipas dokumentacionit të trajtuar nga Isuf Bajrami, përfaqësuesit shqiptarë argumentuan se identiteti kombëtar i kësaj popullsie nuk mund të përcaktohej vetëm nëpërmjet fesë.[12]

Një zhvillim i rëndësishëm ndodhi në mars 1924, kur Komisioni i Përzier për Shkëmbimin e Popullsive deklaroi se shtetasit grekë të besimit mysliman me origjinë shqiptare, të vendosur në Epir, përjashtoheshin nga shkëmbimi i detyrueshëm.[13]

Ky vendim është veçanërisht i rëndësishëm sepse përfaqëson njohjen institucionale të dallimit ndërmjet shqiptarëve myslimanë dhe popullsisë turke.

Eleftheria K. Manta, në studimin akademik «The Çams of Albania and the Greek State (1923–1945)», botuar në Journal of Muslim Minority Affairs, e trajton vitin 1923 si pikënisje të një politike më të strukturuar të shtetit grek ndaj shqiptarëve të Çamërisë.[14]

Studimi i saj evidenton se procesi i shkëmbimit të popullsive e detyroi shtetin grek të përcaktonte një politikë konkrete ndaj këtij komuniteti.

Prandaj, çështja e identitetit shqiptar të çamëve nuk është thjesht një interpretim i mëvonshëm kombëtar. Ajo është trajtuar edhe në dokumentacionin ndërkombëtar të kohës.

3. Fan Noli dhe diplomacia shqiptare

Në vitin 1924, qeveria shqiptare e drejtuar nga Fan Noli e ngriti çështjen e shqiptarëve të Çamërisë në institucionet ndërkombëtare.

Sipas dokumentacionit të cituar nga Bajrami, Shqipëria kundërshtoi trajtimin automatik të myslimanëve shqiptarë si turq dhe kërkoi respektimin e identitetit të tyre kombëtar.[12]

Kjo ndërhyrje kishte rëndësi të veçantë.

Shqipëria nuk po kërkonte ndryshimin e kufijve të Greqisë. Ajo po kërkonte respektimin e të drejtave të një popullsie shqiptare që jetonte brenda territorit grek.

Ky dallim është thelbësor edhe sot.

Mbrojtja e të drejtave të shqiptarëve të Çamërisë nuk përbën pretendim për aneksimin e territorit grek. Ajo është kërkesë për shqyrtimin e të drejtave individuale, pronësore, kulturore dhe historike.

4. A u dëbuan shqiptarë drejt Turqisë?

Dokumentacioni historik tregon se pati përpjekje për përfshirjen e shqiptarëve myslimanë në shkëmbim, presione administrative dhe largime drejt Turqisë.

Megjithatë, duhet shmangur pretendimi se të gjithë shqiptarët myslimanë të Çamërisë u dërguan në Turqi.

Procesi ishte më kompleks dhe përfshinte largime individuale e familjare, presione, përpjekje për përfshirje në shkëmbim dhe kundërshtime diplomatike.

Isuf Bajrami, në studimin «Dëbimi i shqiptarëve të Çamërisë për në Turqi (Andallajia – Këmbimi)», trajton dokumentacionin e kësaj periudhe dhe përpjekjet e qeverisë shqiptare për të mbrojtur komunitetin çam.[12]

Një tjetër burim i rëndësishëm është Miranda Vickers, e cila në studimin The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece trajton historinë e dëbimeve dhe pretendimet pronësore të shqiptarëve.[15]

Përfundimi është i qartë: kriteri fetar nuk mund të zëvendësonte identitetin kombëtar dhe përjashtimi i shqiptarëve nga shkëmbimi duhej respektuar.

VI. ÇAMËRIA GJATË LUFTËS SË DYTË BOTËRORE: NGA PUSHTIMI TE DËBIMI MASIV

1. Lufta greko-italiane dhe pozita e shqiptarëve

Më 28 tetor 1940, Italia fashiste sulmoi Greqinë nga territori shqiptar, të cilin e kishte pushtuar më 7 prill 1939.

Kjo rrethanë krijoi një situatë jashtëzakonisht të ndërlikuar për shqiptarët e Çamërisë, të cilët jetonin në territorin grek dhe u gjendën në mes të një konflikti ndërmjet dy fuqive.

Gjatë kësaj periudhe, autoritetet greke ndërmorën masa sigurie ndaj një pjese të popullsisë shqiptare myslimane, duke internuar meshkuj dhe duke i trajtuar disa prej tyre si persona të dyshuar për bashkëpunim me Italinë.

Eleftheria Manta e trajton periudhën e luftës greko-italiane si një moment të përshkallëzimit të problemeve që kishin ekzistuar edhe më parë.[14]

Megjithatë, duhet bërë një dallim i domosdoshëm: ekzistenca e bashkëpunimit të disa individëve shqiptarë me autoritetet italiane apo gjermane nuk provon përgjegjësi kolektive të gjithë popullsisë.

Edhe veprimtaria e grupeve të armatosura shqiptare duhet shqyrtuar në mënyrë individuale, duke identifikuar autorët, viktimat dhe rrethanat konkrete.

2. Operacionet e EDES-it dhe Napoleon Zervasit

Në vitet 1944–1945, forcat e EDES-it, nën drejtimin e Napoleon Zervasit, zhvilluan operacione ushtarake në zonat e banuara nga shqiptarët myslimanë të Çamërisë.

Këto operacione u shoqëruan me vrasje civilësh, grabitje, dhunë, shkatërrime pronash dhe largimin masiv të popullsisë drejt Shqipërisë.

Miranda Vickers, në studimin e saj mbi çështjen çame, citon edhe dëshminë e Joseph Jacobs, drejtuesit të Misionit Amerikan në Shqipëri gjatë viteve 1945–1946, lidhur me dhunën e ushtruar ndaj shqiptarëve të Çamërisë në mars 1945.[15]

Kjo dëshmi ka rëndësi të veçantë, sepse vjen nga një përfaqësues amerikan që kishte njohuri mbi situatën e refugjatëve dhe zhvillimet në Shqipëri.

Megjithatë, shifrat e viktimave dhe të dëbuarve duhet të trajtohen me kujdes. Literatura përmban vlerësime të ndryshme dhe një studim përfundimtar kërkon ballafaqimin e dokumenteve greke, shqiptare, britanike dhe amerikane.

Ajo që nuk mund të relativizohet është se një pjesë shumë e madhe e popullsisë shqiptare myslimane u largua me forcë nga vendbanimet e saj dhe nuk u kthye më në mënyrë të qëndrueshme.

3. Përgjegjësia individuale dhe ndalimi i ndëshkimit kolektiv

Në këtë pikë qëndron argumenti më i rëndësishëm juridik.

Edhe nëse disa individë shqiptarë kanë bashkëpunuar me forcat pushtuese dhe kanë kryer krime, përgjegjësia duhet të përcaktohet individualisht.

Nuk mund të përdoret veprimtaria e disa personave për të justifikuar dëbimin e grave, fëmijëve, të moshuarve dhe të gjithë pjesëtarëve të një komuniteti.

Neni 46 i Rregullores së Konventës IV të Hagës të vitit 1907 përcakton se jeta e personave, nderi familjar, të drejtat dhe prona private duhet të respektohen. Neni 47 ndalon plaçkitjen.[16]

Këto dispozita janë të rëndësishme për analizimin e trajtimit të civilëve dhe pronave gjatë konflikteve të armatosura.

Prandaj, nuk është juridikisht e pranueshme që një komunitet i tërë të trajtohet si përgjegjës për veprimet e individëve të caktuar.

Një shtet i së drejtës nuk mund ta zëvendësojë drejtësinë individuale me ndëshkimin kolektiv.

VII. MEMORANDUMI I KOMITETIT ANTIFASHIST ÇAM, 1947: DËSHMIA DHE NDËRKOMBËTARIZIMI I ÇËSHTJES

Një nga dokumentet më të rëndësishme për historinë e pasluftës është memorandumi i Komitetit Antifashist të Emigrantëve Çamë në Shqipëri, i vitit 1947.

Dokumenti mban titullin:

Memorandum i Komitetit Antifashist të Emigrantëve Çamë në Shqipëri, drejtuar Komisionit Hetimor të Këshillit të Sigurimit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara, rreth trajtimit dhe masakrave në minoritetin shqiptar çam në Greqi.

Sipas botimit të dokumentit nga Isuf Bajrami, memorandumi ishte nënshkruar nga përfaqësues të komunitetit çam, ndër të cilët Taho Sejho, Kasem Demi, Rexhep Çami, Tahir Demi, Vehip Demi, Dervish Dojaka dhe Hilmi Seiti.[17]

Ky dokument përmban një përmbledhje të pretendimeve të refugjatëve çamë lidhur me:

Vrasjet e civilëve.
Masakrat në vendbanimet shqiptare.
Dhunën ndaj grave dhe fëmijëve.
Djegien e shtëpive.
Grabiten dhe konfiskimin e pasurive.
Dëbimin e popullsisë.
Pamundësinë e kthimit në vendbanimet e origjinës.
Në memorandum përmenden edhe raste konkrete në Filat, Spathar dhe vendbanime të tjera.

Këto janë akuza të rënda dhe duhet të trajtohen me seriozitetin që meritojnë. Por duhet bërë një saktësim institucional: fakti që memorandumi iu drejtua një komisioni hetimor të lidhur me Këshillin e Sigurimit nuk do të thotë se OKB-ja i ka konfirmuar automatikisht të gjitha pretendimet e tij.

Ai është një dokument parësor i dëshmisë dhe i kërkesave të refugjatëve çamë, i cili duhet ballafaquar me dokumentet e tjera të kohës.

Rëndësia e tij qëndron në faktin se kërkesat për kthim, pronë dhe drejtësi ishin artikuluar që në vitin 1947.

Çështja çame, pra, nuk është një konstruksion politik i krijuar pas vitit 1990.

Ajo ka një histori dokumentare që nis në periudhën e menjëhershme të pasluftës.

VIII. DIASPORA SHQIPTARE NË AMERIKË DHE DEBATI NË UASHINGTON

1. Gazeta «Illyria» dhe ruajtja e dokumentacionit historik

Një rol të rëndësishëm në ruajtjen e dokumentacionit mbi Çamërinë ka luajtur diaspora shqiptare në Shtetet e Bashkuara.

Profesori Agron F. Fico dokumenton historikun e botimit të materialit «Barbarizmat greke në Çamëri», i cili u botua fillimisht në revistën e shoqatës «Bashkësia Shqiptare» në Nju-Jork, më 1976, dhe më pas u ribotua në gazetën Illyria gjatë periudhës 30 gusht–5 shtator 2005.[18]

Materiali u përfshi më pas edhe në librin e tij Diaspora e rilindur, Tiranë, 2006.

Këto botime dëshmojnë se diaspora shqiptare nuk e kishte braktisur çështjen çame. Ajo vazhdonte të ruante dhe të publikonte dëshmi, dokumente dhe materiale historike.

2. Debati në Departamentin Amerikan të Shtetit, shkurt 2015

Një episod tjetër me rëndësi ndodhi në Uashington në shkurt të vitit 2015.

Më 4 shkurt 2015, Isuf B. Bajrami botoi në gazetën Dielli artikullin «Debati mbi rolin e Shqipërisë në Luftën e II Botërore».[19]

Sipas raportimit të Bajramit, gjatë një konference për shtyp të Departamentit Amerikan të Shtetit, një gazetar grek, i identifikuar si Lambros, ngriti çështjen e qëndrimit të Shqipërisë gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe bëri interpretime mbi bashkëpunimin e shqiptarëve me fuqitë e Boshtit.

Artikulli e lidh debatin me një letër të organizatës shqiptaro-amerikane «Vatra», drejtuar Departamentit të Shtetit, mbi problemet etnike në Ballkan dhe çështjet shqiptare në rajon.

Sipas të njëjtit raportim, zëdhënësi amerikan, i identifikuar në artikull si Casey, nuk pranoi të hynte në interpretimin politik të historisë dhe theksoi se këto çështje duhej t’u liheshin historianëve.

Veçanërisht domethënëse është se Bajrami e shoqëroi artikullin me tekstin anglisht të Memorandumit Çam të vitit 1947.

Kjo ishte një përgjigje dokumentare ndaj përpjekjeve për ta paraqitur popullsinë çame si kolektivisht përgjegjëse për bashkëpunimin me pushtuesit.

Duhet theksuar se artikulli i Bajramit përfaqëson raportimin e autorit. Për të përcaktuar me saktësi formulimin e pyetjeve dhe përgjigjeve në konferencë, duhet konsultuar transkripti zyrtar i Departamentit Amerikan të Shtetit.

Po kështu, deklarata e raportuar e zëdhënësit amerikan nuk përbën njohje zyrtare të pretendimeve çame nga qeveria amerikane.

Megjithatë, episodi është me rëndësi historike dhe diplomatike: ai tregon se çështja çame dhe interpretimi i rolit të shqiptarëve gjatë Luftës së Dytë Botërore vazhdonin të ishin objekt diskutimi edhe në Uashington.

Mbi të gjitha, ai dëshmon se përfaqësuesit e diasporës shqiptare kishin në dispozicion dokumentacion historik që mund të përdorej për të kundërshtuar përgjegjësinë kolektive.

IX. ÇËSHTJA E PRONAVE ÇAME DHE E DREJTA PËR KTHIM OSE KOMPENSIM

Dëbimi i popullsisë çame nuk ishte vetëm një tragjedi njerëzore dhe demografike. Ai pati pasoja të thella ekonomike dhe juridike.

Familjet që u larguan nga Çamëria lanë pas shtëpitë, tokat bujqësore, kullotat, dyqanet dhe pasuritë e tjera të paluajtshme.

Për shumë prej tyre, largimi nuk ishte rezultat i një vendimi të lirë për të emigruar, por pasojë e dhunës dhe rrezikut për jetën.

Miranda Vickers, në studimin e saj mbi çështjen çame, trajton pretendimet pronësore të shqiptarëve dhe vështirësitë e rikthimit të tyre në pronat e trashëguara.[15]

Problemi juridik është se humbja e posedimit fizik të pronës nuk përbën vetvetiu humbje të ligjshme të titullit të pronësisë.

Për këtë arsye, çdo rast duhet shqyrtuar mbi bazën e:

Dokumenteve origjinale të pronësisë.
Regjistrave kadastralë.
Akteve të konfiskimit.
Vendimeve gjyqësore.
Dokumenteve të trashëgimisë.
Statusit juridik të pronarit në kohën e konfiskimit.
Neni 1 i Protokollit nr. 1 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut mbron gëzimin paqësor të pronës.[20]

Megjithatë, duhet bërë një dallim juridik i rëndësishëm: Konventa Evropiane nuk mund të zbatohet prapaveprueshëm për çdo konfiskim të kryer në vitet 1940.

Për pretendimet e sotme duhet të shqyrtohet nëse ekziston një e drejtë pronësore aktuale, një akt i ri ose një shkelje që hyn në juridiksionin kohor të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut.

Prandaj, çështja e pronave çame duhet të trajtohet me dosje individuale, jo vetëm me deklarata të përgjithshme politike.

X. VRASJA E GJENERAL ENRICO TELLINIT DHE PASOJAT DIPLOMATIKE TË VITIT 1923

Një tjetër episod që duhet përfshirë në analizën historike të marrëdhënieve shqiptaro-greke është vrasja e gjeneralit italian Enrico Tellini.

Tellini drejtonte komisionin ndërkombëtar të ngarkuar me përcaktimin e kufirit shqiptaro-grek.

Më 27 gusht 1923, ai dhe anëtarë të tjerë të misionit u vranë në territorin grek, pranë kufirit shqiptaro-grek.[21]

Ngjarja shkaktoi një krizë të rëndë ndërkombëtare.

Benito Mussolini e përdori vrasjen për të paraqitur një ultimatum ndaj Greqisë dhe, pas zhvillimeve diplomatike, Italia ndërmori pushtimin e Korfuzit në gusht 1923.

Kjo ngjarje është e rëndësishme për historinë e kufijve shqiptarë, sepse ndodhi gjatë punës së komisionit ndërkombëtar të delimitimit.

Megjithatë, duhet bërë një saktësim historik: përgjegjësia për vrasjen e Tellinit nuk mund t’i atribuohet automatikisht shtetit grek pa prova të drejtpërdrejta. Autorët e atentatit dhe përgjegjësia e mundshme shtetërore duhet të trajtohen mbi bazën e dokumentacionit të kohës.

Rëndësia e këtij episodi qëndron në faktin se çështja e kufirit shqiptaro-grek ishte pjesë e një konteksti të ndërlikuar diplomatik, ku interesat e fuqive të mëdha, veçanërisht të Italisë, luanin rol të rëndësishëm.

Vrasja e Tellinit dhe kriza e Korfuzit tregojnë se përcaktimi i kufijve shqiptarë nuk ishte një proces i thjeshtë teknik, por një proces me pasoja të mëdha politike dhe ndërkombëtare.

XI. LIGJI GREK I LUFTËS DHE PASOJAT E TIJ JURIDIKE

1. Dekreti nr. 2636/1940

Më 10 nëntor 1940, në Greqi u miratua dekreti mbretëror nr. 2636/1940, në kuadrin e legjislacionit për shtetet armike dhe pasuritë e tyre.

Në zbatimin e këtij legjislacioni, Shqipëria u trajtua si shtet armik, ndonëse në atë kohë ishte nën pushtimin italian.[22]

Kjo krijon një problem historik dhe juridik.

Shqipëria ishte pushtuar nga Italia më 7 prill 1939. Sulmi ndaj Greqisë u organizua nga Italia fashiste, nën drejtimin e Benito Mussolinit.

Për këtë arsye, trajtimi juridik i Shqipërisë së pushtuar si shtet armik kërkon një analizë të veçantë.

Një popullsi e pushtuar nuk mund të identifikohet automatikisht me vendimet e fuqisë pushtuese.

2. Vendimi i vitit 1987

Më 28 gusht 1987, qeveria greke mori vendimin për heqjen e gjendjes së luftës me Shqipërinë.

Ky vendim përbënte një hap të rëndësishëm politik drejt normalizimit të marrëdhënieve dypalëshe.

Megjithatë, çështja juridike nuk u mbyll plotësisht.

Në diskutimet ndërmjet dy vendeve vazhdoi të ngrihej problemi i akteve ligjore që kishin prodhuar pasoja mbi pronat shqiptare dhe statusin juridik të marrëdhënieve ndërmjet dy shteteve.

Në këtë drejtim, duhet bërë dallimi ndërmjet përfundimit politik të gjendjes së luftës dhe shfuqizimit të plotë të të gjitha akteve ligjore që mund të prodhojnë pasoja juridike.

3. Traktati i Miqësisë i vitit 1996

Më 21 mars 1996, Shqipëria dhe Greqia nënshkruan Traktatin e Miqësisë, Bashkëpunimit, Fqinjësisë së Mirë dhe Sigurisë.

Traktati hyri në fuqi më 9 mars 1998, pas shkëmbimit të instrumenteve të ratifikimit.[23]

Ky dokument krijoi një bazë të re për marrëdhëniet ndërmjet dy vendeve.

Megjithatë, normalizimi diplomatik nuk do të thotë se të gjitha çështjet historike dhe pronësore janë zgjidhur automatikisht.

Në vitin 2007, një dokument i Drejtorisë së së Drejtës Ndërkombëtare Publike pranë Ministrisë së Jashtme greke, i cituar në debatin publik të mëvonshëm, riktheu diskutimin mbi statusin e dekreteve të vitit 1940.[24]

Po ashtu, në vitet 2013–2016 çështja u ngrit përsëri në takimet ndërmjet ministrave të jashtëm të dy vendeve.

Prandaj, është e nevojshme që institucionet greke të japin një përgjigje përfundimtare dhe të qartë mbi statusin juridik të legjislacionit të luftës.

Pyetjet që duhen shtruar janë konkrete:

A është shfuqizuar plotësisht dekreti nr. 2636/1940?
Cilat dispozita të tjera të legjislacionit të vitit 1940 vazhdojnë të prodhojnë pasoja?
A ekziston ndonjë pengesë ligjore që lidhet me pronat e shqiptarëve të Çamërisë?
Cili është mekanizmi juridik për shqyrtimin e pretendimeve individuale pronësore?
Këto çështje nuk zgjidhen me deklarata miqësie. Ato kërkojnë përgjigje institucionale.

XII. KUADRI NDËRKOMBËTAR JURIDIK: PARIMET DHE DETYRIMET E SHTETEVE

Çështja shqiptaro-greke duhet trajtuar në përputhje me instrumentet ndërkombëtare që mbrojnë sovranitetin, popullsinë civile, pronën dhe të drejtat themelore.

1. Konventa IV e Hagës, 1907

Rregullorja bashkëlidhur Konventës IV të Hagës përcakton në nenin 46 detyrimin për respektimin e jetës, nderit familjar, të drejtave dhe pronës private.

Neni 47 ndalon plaçkitjen.[16]

Këto dispozita janë të rëndësishme për shqyrtimin e trajtimit të civilëve dhe pronave gjatë konflikteve të armatosura.

2. Karta e Kombeve të Bashkuara, 1945

Neni 2, paragrafi 4, ndalon kërcënimin ose përdorimin e forcës kundër integritetit territorial dhe pavarësisë politike të shteteve.[25]

Ky është një nga parimet themelore të rendit juridik ndërkombëtar.

Ai është drejtpërdrejt i rëndësishëm për çdo retorikë që mund të interpretohet si pretendim territorial ndaj Shqipërisë.

3. Konventa për Parandalimin dhe Ndëshkimin e Krimit të Gjenocidit, 1948

Konventa e vitit 1948 përcakton kushtet juridike të krimit të gjenocidit.

Neni II kërkon të provohet qëllimi specifik për shkatërrimin, tërësisht ose pjesërisht, të një grupi kombëtar, etnik, racor ose fetar.[26]

Për këtë arsye, ngjarjet e Çamërisë nuk duhet të cilësohen automatikisht si gjenocid pa analizuar dhe provuar elementet juridike përkatëse.

Kjo nuk e zvogëlon rëndësinë e krimeve të kryera ndaj civilëve. Vrasjet, dëbimet, persekutimi dhe konfiskimet mund të përbëjnë shkelje të rënda juridike edhe kur nuk plotësohen kriteret e gjenocidit.

4. Konventa IV e Gjenevës, 1949

Konventa IV e Gjenevës mbron personat civilë gjatë luftës.

Neni 33 ndalon ndëshkimet kolektive, ndërsa neni 49 trajton deportimet dhe transferimet e detyruara nga territoret e pushtuara.[27]

Megjithatë, kjo Konventë u miratua në vitin 1949. Për këtë arsye, nuk mund të përdoret prapaveprueshëm për të krijuar përgjegjësi traktatore për ngjarjet e viteve 1944–1945.

Për ato ngjarje duhen shqyrtuar normat e Hagës dhe e drejta zakonore humanitare që ishte në fuqi në kohën përkatëse.

5. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut

Konventa Evropiane mbron të drejtat themelore të njeriut.

Në çështjen çame, rëndësi të veçantë kanë:

Neni 6: e drejta për një proces të rregullt ligjor.
Neni 8: respektimi i jetës private dhe familjare.
Neni 13: e drejta për një mjet juridik efektiv.
Neni 14: ndalimi i diskriminimit.
Neni 1 i Protokollit nr. 1: mbrojtja e pronës.[20]
Këto dispozita mund të kenë rëndësi për pretendime konkrete që lidhen me veprime ose pasoja juridike brenda juridiksionit kohor të Konventës.

6. Konventa Kuadër për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare

Konventa e Këshillit të Evropës e vitit 1995 vendos detyrime për mbrojtjen e identitetit kombëtar, gjuhësor, kulturor dhe fetar të pakicave.

Nenet 5 dhe 6 kërkojnë ruajtjen e identitetit dhe promovimin e tolerancës e dialogut ndërmjet komuniteteve.[28]

Këto parime duhet të zbatohen pa standarde të dyfishta.

Shqipëria duhet të mbrojë të drejtat e minoritetit grek, ndërsa Greqia duhet të respektojë të drejtat e shqiptarëve dhe identitetin e tyre.

XIII. VRASJET E INTELEKTUALËVE SHQIPTARË DHE PËRGJEGJËSIA HISTORIKE

Një tjetër kapitull që kërkon trajtim të veçantë është historia e vrasjeve dhe persekutimeve të intelektualëve shqiptarë në Greqi dhe në territoret e prekura nga konfliktet e fillimit të shekullit XX.

Këtu nuk duhet të mjaftohemi me lista emrash apo me përshkrime të përgjithshme.

Duhet të dokumentohen:

Identiteti i viktimave.
Veprimtaria e tyre arsimore, kulturore dhe politike.
Rrethanat e vrasjes.
Përgjegjësit e drejtpërdrejtë dhe institucionalë, nëse provohen.
Reagimet diplomatike të Shqipërisë dhe të fuqive të tjera.
Në këtë kuadër, vrasja e gjeneral Tellinit është një ngjarje me dokumentacion të veçantë, por nuk duhet të ngatërrohet me vrasjet e intelektualëve shqiptarë apo t’u atribuohet automatikisht të njëjtëve autorë.

Për të përfshirë emra konkretë të intelektualëve shqiptarë të vrarë në Çamëri dhe në krahinat e tjera, duhet të ndërtohet një regjistër dokumentar duke krahasuar arkivat shqiptare, greke, italiane, britanike dhe amerikane.

Kjo do të shmangë pasaktësitë dhe do t’i japë studimit një bazë më të fortë historike.

XIV. PËRGJEGJËSIA E DIPLOMACISË SHQIPTARE

Përballë gjithë këtij dokumentacioni, lind një pyetje e pashmangshme: përse Shqipëria nuk ka ndërtuar një strategji të qëndrueshme diplomatike për trajtimin e çështjeve të pazgjidhura me Greqinë?

Nuk mjafton që çështja çame të përmendet në përvjetorë dhe deklarata politike.

Nuk mjafton as të reagohet vetëm kur në Athinë përdoret termi «Vorio-Epir».

Shqipëria duhet të ketë një strategji institucionale që të përfshijë:

Krijimin e një grupi të përbashkët ekspertësh historianë, arkivistësh dhe juristësh.
Digjitalizimin e dokumenteve shqiptare dhe ndërkombëtare mbi Çamërinë.
Kërkesën për qasje në arkivat greke, britanike, italiane dhe amerikane.
Hartimin e një dosjeje juridike mbi pronat e shqiptarëve të Çamërisë.
Kërkesën për sqarimin përfundimtar të statusit të legjislacionit grek të luftës.
Kërkesën për sqarime diplomatike lidhur me deklaratat zyrtare që mund të interpretohen si pretendime territoriale.
Mbështetjen e studimeve akademike të pavarura dhe botimin e dokumenteve në gjuhën angleze.
Ngritjen e një mekanizmi dypalësh për shqyrtimin e çështjeve historike, pronësore dhe të të drejtave të njeriut.
Kjo nuk është politikë armiqësore ndaj Greqisë.

Është politikë e mbrojtjes së interesit kombëtar dhe e respektimit të së drejtës ndërkombëtare.

Një diplomaci serioze nuk duhet të kërkojë ndryshimin e kufijve, por respektimin e tyre; nuk duhet të kërkojë hakmarrje historike, por drejtësi; nuk duhet të ushqejë armiqësi, por të kërkojë përgjigje konkrete.

XV. PËRFUNDIM

MIQËSIA NUK MUND TË NDËRTOHET MBI HARRESËN HISTORIKE

Historia e marrëdhënieve shqiptaro-greke është shumë më e ndërlikuar sesa deklaratat politike të ditës.

Epiri i lashtë nuk mund të përdoret si titull pronësie për shtetet moderne. Emërtimi «Vorio-Epir» nuk mund të shërbejë si argument juridik për të vënë në diskutim kufijtë e Shqipërisë. Shtrirja historike e popullsisë shqiptare përtej kufijve të vitit 1913 duhet studiuar dhe dokumentuar, por nuk duhet shndërruar në pretendim për ndryshimin e kufijve aktualë.

Po kështu, çështja çame nuk mund të mbyllet me formulën politike se shqiptarët u larguan për shkak të bashkëpunimit me pushtuesit.

Dokumentet e periudhës së Lozanës, vendimi i marsit 1924 i Komisionit të Përzier, ndërhyrjet diplomatike shqiptare, memorandumi i vitit 1947 dhe studimet akademike dëshmojnë se çështja e shqiptarëve të Çamërisë ka një histori të gjatë dokumentare.

Debati i vitit 2015 në Uashington, i raportuar nga Isuf Bajrami në gazetën Dielli, tregon se kjo çështje vazhdonte të diskutohej edhe në mjediset politike dhe mediatike amerikane.

Ndërkohë, legjislacioni grek i luftës dhe pasojat e tij mbi pronat shqiptare kërkojnë sqarim përfundimtar.

Deklarata e presidentit grek Konstantinos Tasoulas më 28 tetor 2026 e rikthen në vëmendje problemin e terminologjisë politike dhe të përgjegjësisë institucionale.

Shqipëria ka të drejtë të kërkojë që sovraniteti dhe integriteti i saj territorial të respektohen jo vetëm në dokumentet diplomatike, por edhe në diskursin publik të përfaqësuesve më të lartë të shtetit fqinj.

Por edhe Greqia duhet të kuptojë se marrëdhëniet e fqinjësisë së mirë nuk mund të ndërtohen duke lënë jashtë vëmendjes dëbimin e shqiptarëve të Çamërisë, humbjen e pronave dhe kërkesat e tyre për drejtësi.

Çështja çame nuk kërkon privilegje. Kërkon shqyrtimin e drejtë të dokumenteve dhe pretendimeve konkrete.

Shqiptarët nuk mund të shpallen kolektivisht fajtorë për veprimet e disa individëve gjatë Luftës së Dytë Botërore. Po kështu, asnjë popullsi civile nuk mund të dëbohet, të privohet nga prona dhe të përjashtohet nga drejtësia për shkak të identitetit të saj.

Marrëdhëniet e mira ndërmjet Shqipërisë dhe Greqisë janë në interes të të dy popujve. Por ato duhet të mbështeten në respektin e ndërsjellë, transparencën historike dhe barazinë juridike.

Prandaj, dy pyetje mbeten të pashmangshme:

Nëse Greqia e njeh plotësisht sovranitetin dhe integritetin territorial të Shqipërisë, përse nuk përdor një terminologji historikisht dhe diplomatikisht neutrale në deklaratat e institucioneve të saj më të larta?

Dhe:

Nëse Shqipëria dhe Greqia pretendojnë se kanë ndërtuar marrëdhënie strategjike dhe evropiane, përse çështjet e pronave çame, pasojat e dëbimeve dhe paqartësitë e legjislacionit të luftës vazhdojnë të mos kenë një zgjidhje përfundimtare?

Miqësia nuk kërkon harresë. Kërkon ndershmëri.

Drejtësia nuk ka kombësi dhe e drejta ndërkombëtare nuk mund të zbatohet sipas interesave të momentit politik.

Shqipëria nuk ka nevojë për pretendime të reja territoriale. Ajo ka nevojë për mbrojtjen e sovranitetit, dokumentimin e historisë, respektimin e të drejtave të shqiptarëve dhe një diplomaci që di të mbrojë interesin kombëtar me argumente, dokumente dhe ligj.

Fusnotat,

[1] ANA-MPA, “President Tassoulas: Greece once again possesses the capability to both deter and defeat any threat”, 28 tetor 2026. Raportimi mbi deklaratën e presidentit grek në Selanik. Gjithashtu, Presidenca e Republikës së Greqisë, deklarata zyrtare e Konstantinos Tasoulas, 28 tetor 2026.

[2] Bajrami, Isuf B., «Epiri dhe përkatësia etnike e epirotëve», Zemra Shqiptare, 24 tetor 2007.

[3] Thukydides, History of the Peloponnesian War, Libri II; Strabo, Geographica, Libri VII.

[4] Hernandez, David R., “Epirus”, në A Companion to the Archaeology of the Roman Empire, Wiley, 2024; shih edhe J.-P. Sodini, “The Transformation of Cities in Late Antiquity within the Provinces of Macedonia and Epirus”, Oxford University Press, 2007.

[5] Protocol of Corfu, 17 maj 1914, dokumentacioni mbi statusin autonom të krahinave jugore të Shqipërisë.

[6] Bajrami, Isuf B., «Trojet shqiptare shtriheshin nga Preveza në Tivar e deri mbi Nish», Zemra Shqiptare, 4 gusht 2010. Referencat e autorit përfshijnë Sami Frashërin, T. Selenicën, L. Uelavitch-in dhe Muhamet Pirrakun.

[7] Treaty of Berlin, 13 korrik 1878; dokumentacioni mbi vendimet territoriale në Ballkan dhe themelimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.

[8] Treaty of London, 30 maj 1913, neni 3; vendimet e Konferencës së Ambasadorëve mbi kufijtë e Shqipërisë; Protocol of Florence, 17 dhjetor 1913.

[9] Conference of Ambassadors, Paris, vendimi i 9 nëntorit 1921 mbi kufijtë e Shqipërisë.

[10] Permanent Court of International Justice, Question of the Monastery of Saint-Naoum (Albanian Frontier), Advisory Opinion, 4 shtator 1924, Series B, No. 9.

[11] Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, Lausanne, 30 janar 1923, nenet 1–3.

[12] Bajrami, Isuf B., «Dëbimi i shqiptarëve të Çamërisë për në Turqi (Andallajia – Këmbimi)», 13 tetor 2017.

[13] Mixed Commission for the Exchange of Greek and Turkish Populations, deklarata e marsit 1924 mbi përjashtimin e shtetasve grekë të besimit mysliman me origjinë shqiptare, të vendosur në Epir, nga shkëmbimi i detyrueshëm.

[14] Manta, Eleftheria K., “The Çams of Albania and the Greek State (1923–1945)”, Journal of Muslim Minority Affairs, vol. 29, nr. 4, 2009, f. 523–535. DOI: 10.1080/13602000903411424.

[15] Vickers, Miranda, The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece, 2002.

[16] Convention (IV) Respecting the Laws and Customs of War on Land, The Hague, 18 tetor 1907, Rregullorja bashkëlidhur, nenet 46–47.

[17] Komiteti Antifashist i Emigrantëve Çamë në Shqipëri, Memorandum drejtuar Komisionit Hetimor të Këshillit të Sigurimit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara, rreth trajtimit dhe masakrave në minoritetin shqiptar çam në Greqi, 1947. Teksti i publikuar nga Isuf B. Bajrami në Memorie.al.

[18] Fico, Agron F., «Gjenocidi grek kundër shqiptarëve të Çamërisë (Memorandum që nuk duhet harruar kurrë)», Bota Sot, 17 qershor 2019. Dokumentacion mbi botimet në revistën «Bashkësia Shqiptare» dhe gazetën Illyria.

[19] Bajrami, Isuf B., «Debati mbi rolin e Shqipërisë në Luftën e II Botërore», Dielli, 4 shkurt 2015.

[20] European Convention on Human Rights, 4 nëntor 1950, nenet 6, 8, 13 dhe 14; Protokolli nr. 1, neni 1.

[21] Dokumentacioni historik mbi vrasjen e gjeneralit Enrico Tellini, 27 gusht 1923; shih The Corfu Incident of 1923: Mussolini and the League of Nations dhe dokumentacionin diplomatik italian të kohës.

[22] Greqi, Dekreti mbretëror nr. 2636/1940, mbi aktet juridike të shteteve armike dhe sekuestrimin e pasurive të tyre.

[23] Republika e Shqipërisë dhe Republika Helenike, Traktati i Miqësisë, Bashkëpunimit, Fqinjësisë së Mirë dhe Sigurisë, Tiranë, 21 mars 1996; hyrja në fuqi më 9 mars 1998.

[24] Dokumentacioni i Drejtorisë së së Drejtës Ndërkombëtare Publike të Ministrisë së Jashtme greke, 16 nëntor 2007, i cituar në debatin publik mbi statusin e legjislacionit grek të luftës.

[25] Charter of the United Nations, San Francisco, 26 qershor 1945, neni 2, paragrafi 4.

[26] Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, Paris, 9 dhjetor 1948, nenet II dhe III.

[27] Geneva Convention Relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War, 12 gusht 1949, nenet 33 dhe 49.

[28] Council of Europe, Framework Convention for the Protection of National Minorities, Strasbourg, 1 shkurt 1995, nenet 5, 6 dhe 15.

[29] Miranda Vickers, The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece, 2002.

[30] United States Department of State, dokumentacioni diplomatik mbi Shqipërinë, Greqinë dhe zhvillimet e Luftës së Dytë Botërore.

[31] Permanent Court of International Justice, Question of the Monastery of Saint-Naoum (Albanian Frontier), 1924.

[32] United Nations Treaty Collection, Agreement between the Hellenic Republic and the Republic of Albania on Friendship, Cooperation, Good Neighbourliness and Security, regjistrimi nr. 56711.

Vendi i Lekës,30.10.2026

“E qëlluam të tre njëherësh”, dëshmia tronditëse për atentatin ndaj Haziz Sharrës nga komunistët! Vendimi pas mbledhjes më 1943

 

Më 8 tetor 1943, në Vlorë, u vra me atentat Haziz Sharra, një prej figurave të reja të Ballit Kombëtar në qytet dhe një prej personave që, sipas dëshmive të mëvonshme, kishte marrë pjesë në luftën kundër pushtuesve italianë.

Vrasja e tij do të shënonte një nga episodet më të përgjakshme të përplasjes mes komunistëve dhe nacionalistëve në Vlorën e viteve të Luftës së Dytë Botërore. Pas atentatit pasuan vrasje, hakmarrje dhe arrestime, duke krijuar një zinxhir dhune që do të zgjerohej edhe më tej. Përballë propagandës së kohës që e paraqiste si bashkëpunëtor të pushtuesit, dokumente dhe dëshmi të publikuara pas viteve ’90 kanë ngritur një tjetër version, atë të një të riu që kishte marrë pjesë në aktivitetet antifashiste dhe që u eliminua për arsye politike. Sipas dëshmisë së kolonel Istref Mustafarajt, një prej personave që më vonë pranoi publikisht pjesëmarrjen në atentat, vendimi për vrasjen e Haziz Sharrës u mor në fillim të tetorit 1943 nga drejtues të strukturave komuniste të Vlorës. Mustafaraj ka rrëfyer se në një mbledhje të zhvilluar në shtëpinë e Bule Imamit u diskutua nëse objektiv i atentatit duhej të ishte Kudret Kokoshi apo Haziz Sharra. Sipas kësaj dëshmie, në fund u vendos për Sharrën. Arsyetimi, sipas Mustafarajt, lidhej me faktin se Hazizi konsiderohej një figurë aktive dhe e aftë për t’u hakmarrë, ndërsa Kokoshi, që njihej më shumë për veprimtarinë e tij intelektuale, shihej si një kundërshtar më pak i rrezikshëm. Urdhri për atentatin, sipas rrëfimit, iu komunikua pjesëtarëve të njësitit gueril. Tre personat e ngarkuar për zbatimin e tij ishin Istref Mustafaraj, Elham Doçi dhe Jonuz Peja.

PRITA AFËR SHESHIT TË FLAMURIT

Mëngjesin e 7 tetorit 1943, Haziz Sharra doli nga shtëpia e tij pranë Sheshit të Flamurit dhe u nis në drejtim të lagjes Muradie. Atentatorët e pritën në rrugë. Sipas dëshmisë së Mustafarajt, tre burrat e qëlluan njëkohësisht me revolverë. Shtatë plumba e goditën Sharrën në trup. I plagosur rëndë, ai nxori armën e tij, një “Nagant”, dhe nisi të qëllonte ndaj atentatorëve. Sipas dëshmisë, ai i ndoqi për rreth 100 metra dhe arriti të plagoste dy prej tyre. Atentatorët u larguan dhe u strehuan në shtëpinë e Bule Imamit, ndërsa Sharra u dërgua në shtëpinë e tij. Aty nisi përpjekja për t’i shpëtuar jetën. Shokët e Hazizit kërkuan një mjek. Personi që gjetën ishte Dr. Kaçalino. Por, sipas rrëfimeve të mëvonshme, ai nuk pranoi të shkonte për ta mjekuar Sharrën, pasi kishte frikë se mund të ndëshkohej nga komunistët nëse mësohej se kishte trajtuar një prej drejtuesve të Ballit Kombëtar. Haziz Sharra vdiq atë natë, si pasojë e plagëve. Historia do të merrte menjëherë një tjetër kthesë. Sipas dëshmisë së Mustafarajt, Dr. Kaçalino kishte shkuar më pas në shtëpinë e Bule Imamit, ku kishte mjekuar Jonuz Pejën, një prej atentatorëve të plagosur gjatë shkëmbimit të zjarrit. Ky fakt, sipas rrëfimit, u bë më vonë shkak për një tjetër vrasje. Forcat e Ballit Kombëtar e vranë doktorin në shenjë hakmarrjeje. Vrasja e tij u dënua nga shumë prej banorëve të Vlorës dhe u shndërrua në një tjetër hallkë të zinxhirit të dhunës.

DY ATENTATORË TË VRARË

Hakmarrja nuk u ndal me vrasjen e doktorit. Më 22 tetor 1943, sipas dëshmisë së Mustafarajt, Elham Doçi dhe Jonuz Peja u vranë me atentat përpara Bashkisë së Vlorës. Të dy ishin ndër tre personat që kishin marrë pjesë në atentatin ndaj Haziz Sharrës. Kështu, vetëm pak ditë pas vrasjes së Sharrës, konflikti kishte prodhuar tashmë viktima në të dyja kampet. Dhe zinxhiri do të vazhdonte. Sipas dëshmisë së Mustafarajt, pas vrasjes së dy atentatorëve, forcat komuniste ndërmorën një aksion në zonën e QafëBestrovës, ku u arrestuan dhjetëra banorë të Topalltisë dhe disa prej tyre u pushkatuan. Ngjarjet e Vlorës po merrnin formën e një përplasjeje të hapur civile. Një nga elementët më të fortë të historisë së Haziz Sharrës është një dokument i ruajtur në Arkivin Qendror të Shtetit dhe i sjellë në vëmendje nga studiuesi Enver Memishaj në librin “Hazis Sharra – Luftëtari antifashist që ra nga plumbat e komunistëve”. Në dokument, sekretari organizativ i Komitetit Qarkor të Partisë Komuniste të Vlorës, Manush Myftiu, i referohet vrasjes së Sharrës dhe shkruan se ajo ishte kryer “për arsye gangsterizmi”. Në komunikimin e tij, Myftiu përshkruan përkeqësimin e marrëdhënieve me Ballin Kombëtar pas vrasjes së Haziz Sharrës, duke përmendur pritë, vrasje, arrestime dhe ekzekutime. Përtej mënyrës se si propaganda e kohës e paraqiste Sharrën, dokumenti dëshmon edhe për karakterin politik të përplasjes që pasoi vrasjen e tij. Ai u vra me atentat në 8 tetor 1943, për t’i hapur rrugë siç është shprehur historiani Uran Butka “luftës civile në Vlorë dhe në Shqipëri” sepse forcat e Ballit morën hak dhe komunistët vazhduan me vrasje të tjera.

KUSH ISHTE HAZIZ SHARRA?

Haziz Sharra kishte lindur në Vlorë në vitin 1916, në një familje të njohur për kontributin në lëvizjet kombëtare. Familja Sharra kishte qenë e përfshirë në ngjarje të rëndësishme të historisë së Vlorës dhe të Shqipërisë. Babai i Hazizit, Muço Sharra, ishte përfshirë në lëvizjet patriotike të fillimit të shekullit XX. Sipas të dhënave të publikuara për familjen, ai kishte mbështetur Ismail Qemalin dhe ishte internuar nga autoritetet italiane gjatë Luftës së Vlorës të vitit 1920. Hazizi u arsimua në Vlorë dhe më pas ndoqi studimet në Zosimea të Janinës. Me pushtimin italian të Shqipërisë, ai u përfshi në aktivitetet kundër pushtuesit. Sipas dokumenteve dhe dëshmive të sjella në librin e Enver Memishajt, ai mori pjesë në demonstratën e 28 nëntorit 1941 në Vlorë dhe në protesta të tjera kundër regjimit fashist. Emri i tij, madje, figuron në dokumente të shërbimeve italiane si një person i konsideruar i rrezikshëm. Në fundin e vitit 1942 dhe gjatë vitit 1943, Haziz Sharra u bë një nga drejtuesit e rinisë së Ballit Kombëtar në Vlorë. Ai mori pjesë në disa prej përplasjeve të armatosura kundër forcave pushtuese, sipas dëshmive të bashkëluftëtarëve të tij. Në dokumentet dhe dëshmitë e publikuara për të përmenden zona si Mavrova, Vodica, Drashovica, Kropishti, Peshkëpia, Llogoraja, Qafa e Bestrovës dhe Llakatundi.

PROPAGANDA PAS VRASJES

Pas vrasjes, propaganda komuniste e cilësoi Sharrën me akuza të rënda, duke e paraqitur si bashkëpunëtor të pushtuesit. Por dokumentet e sjella më vonë nga studiuesit përmbajnë një tablo më komplekse. Njëra prej tyre është lista e shërbimit sekret italian ku Haziz Sharra figuron si person i rrezikshëm për regjimin. Një tjetër janë dëshmitë e bashkëluftëtarëve të tij, të cilët e përshkruajnë si pjesëmarrës në luftimet kundër forcave pushtuese. Kjo nuk e zhduk përplasjen politike të kohës dhe as faktin se Sharra ishte pjesë e Ballit Kombëtar. Por tregon se etiketa e “bashkëpunëtorit të pushtuesit” nuk mund të merret si një fakt i pakundërshtueshëm pa shqyrtuar dokumentet dhe dëshmitë e tjera. Vrasja e Haziz Sharrës nuk ishte fundi i tragjedisë së familjes. Përkundrazi, ajo ishte vetëm fillimi i një periudhe të gjatë përndjekjeje. Pas Luftës, disa prej anëtarëve të familjes Sharra u arrestuan, u burgosën ose u ekzekutuan. Vëllezërit Shyqyri dhe Lekmi Sharra u ekzekutuan në vitin 1947. Inxhinieri Abdyl Sharra u pushkatua pas akuzave për “sabotim” në tharjen e kënetës së Maliqit. Të tjerë pjesëtarë të familjes u burgosën ose u internuan. Babai i Hazizit, Muço Sharra, u dënua me 12 vjet burg. Pas lirimit, në një moshë të thyer dhe pa mundësi të tjera strehimi, përfundoi në Azilin e Pleqve në Fier, ku edhe vdiq. Familja që kishte pasur një histori të gjatë angazhimi patriotik u shndërrua kështu në një prej familjeve të goditura nga regjimi komunist. Pas viteve ’90, dëshmia e Istref Mustafarajt solli një element të jashtëzakonshëm në historinë e atentatit. Ai nuk foli si një studiues që kishte mbledhur dokumente nga të tjerët. Ai pranoi pjesëmarrjen e tij në atentat. Rrëfimi i tij dha detaje mbi mënyrën se si ishte marrë vendimi, personat që kishin marrë pjesë dhe mënyrën se si ishte organizuar aksioni. Shpëtim Sharra, nipi i Hazizit, ka treguar se pas publikimit të rrëfimit në vitin 1991 ndjeu zemërim dhe urrejtje ndaj Mustafarajt. Por më pas, sipas tij, fakti që ai kishte pranuar publikisht përgjegjësinë për një krim të kryer dekada më parë dhe kishte treguar atë që dinte, bëri që ta shihte ndryshe qëndrimin e tij. Kështu, pas gati gjysmë shekulli, një prej kapitujve më të dhimbshëm të familjes mori një dëshmi nga një prej njerëzve që kishte qenë drejtpërdrejt në atë ngjarje.

FILLIMI I HAKMARRJEVE

Vrasja e Haziz Sharrës në vitin 1943, u pasua nga hakmarrja e Ballit Kombëtar. Më pas erdhën kundërpërgjigjet komuniste. Vrasje, atentate, arrestime dhe pushkatime u bënë pjesë e realitetit të Vlorës. Haziz Sharra ishte një prej viktimave të para të këtij cikli. Por pas tij erdhën shumë të tjerë. Më shumë se tetë dekada pas vrasjes së tij, Haziz Sharra mbetet një figurë e lidhur me një prej periudhave më të ndërlikuara të historisë shqiptare. Ai ishte pjesë e Ballit Kombëtar dhe kundërshtar politik i komunistëve. Por dëshmitë dhe dokumentet e publikuara pas rënies së diktaturës paraqesin edhe një tjetër anë të historisë së tij: atë të një të riu që kishte marrë pjesë në veprimtarinë antifashiste dhe që u eliminua në një atentat politik. Dokumenti i Komitetit Qarkor të Vlorës, dëshmia e Istref Mustafarajt dhe dokumentet e tjera të kohës kanë bërë që vrasja e tij të shihet jo vetëm përmes propagandës së viteve të diktaturës, por edhe përmes burimeve të tjera historike. Më 8 tetor 1943, një atentat në rrugët e Vlorës vrau Haziz Sharrën. Por plumbat që i morën jetën nuk mbyllën historinë. Ato hapën një kapitull të gjatë vrasjesh dhe hakmarrjesh, ndërsa familja Sharra do të paguante për dekada çmimin e përkatësisë politike dhe historisë së saj. Haziz Sharra ka qenë një aktivist dhe luftëtar antifashist shqiptar, i njohur kryesisht si një nga drejtuesit kryesorë të Rinisë së organizatës nacionaliste Balli Kombëtar në qarkun e Vlorës. Ai mbeti i vrarë në një atentat të organizuar nga komunistët më 8 tetor 1943.

/Gazeta Panorama 

Krimet mjedisore të Albchrome, pasoja fatale mbi shëndetin e popullatës. Gjetje alarmante nga inspektimi (Dosja e plotë)

Uzina e Ferrokromit në Papër, Elbasan, në pronësi të kompanisë “Albchrome sh.p.k.”, është kthyer në një bombë mjedisore me rrezik të lartë për shëndetin publik. Një kontroll në terren nga Agjencia Kombëtare e Mjedisit ka zbuluar një skandal të rëndë: operatori metalurgjik ka depozituar në mënyrë të paligjshme qindra ton mbetje toksike tejet helmuese në ambient të hapur, duke provokuar një katastrofë të heshtur mjedisore.

Kapitali publikon ekskluzivisht raportin e kontrollit në subjektin Albchrome me përfaqësuese ligjore administratoren Teuta Ustundag. Raporti i mbajtur nga inspektorët Xhevdet Haxhiaj, Henri Bacinozi, Enver Halipaj, konstaton një genocid të mirëfilltë mjedisor me pasoja fatale për shëndetin e popullatës lokale.

Gjetja më alarmante e inspektimit është konstatimi i mbi 300 ton pluhura të kapura nga filtrat e oxhaqeve, të klasifikuara me kodin e rrezikshëm mjedisor 10 08 15*.

Këto mbetje industriale, të cilat përmbajnë koncentrime të larta të metaleve të rënda, ishin paketuar në thasë të thjeshtë “bigbag” dhe liheshin të stivuara në qiell të hapur prej më shumë se një viti.

Skandali thellohet më tej me menaxhimin e skorjeve të ferrokromit (kodi 10 08 09). Venddepozitimi i tyre masiv është krejtësisht i paizoluar, pa rrethim perimetrik dhe pa asnjë kanalizim mbrojtës.

Në kontakt me shiun dhe agjentët atmosferikë, këto skorje oksidohen në mënyrë të vazhdueshme.

Ujërat e ndotur që gjenerohen nga ky proces, të ngarkuar me mbetje të rrezikshme metalurgjike, rrjedhin jashtë çdo kontrolli, thithen nga toka dhe helmojnë në mënyrë të drejtpërdrejtë basenet e ujërave nëntokësorë të zonës së Papërit.

OBSH e klasifikon si kancerogjen të Grupit 1
Mbetjet e rrezikshme që lëngojnë në uzinë sulmojnë shëndetin e popullatës përmes dy rrugëve fatale: ajrit dhe ujit. Nga njëra anë, 300 tonët e pluhurit të filtrave (kodi 10 08 15*), të lënë për mbi një vit në thasë të thjeshtë në ajër të hapur, thërrmohen dhe përhapen nga era në atmosferë duke u thithur direkt nga banorët.

Nga ana tjetër, skorjet masive të paizoluara (kodi 10 08 09) shplahen nga shiu, duke bërë që Kromi Heksavalent dhe metalet e rënda të depërtojnë thellë në tokë. Ky proces kontaminon direkt rrjedhat e ujit nëntokësor dhe burimet e zonës, duke bërë që helmet të përfundojnë në ujin e pijshëm dhe në produktet bujqësore që vaditen me to.

Prania e Kromit Heksavalent në ajër dhe në ujë është një alarm i kuq, pasi ky element është i certifikuar nga Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) si kancerogjen i Grupit 1.

Pasoja fatale për shëndetin e popullatës
Thithja e pluhurit dhe konsumi i ujit të ndotur shkaktojnë direkt kancer të mushkërive, si dhe rritin ndjeshëm rrezikun për kancer të stomakut, mëlçisë dhe veshkave.

Përveç rrezikut tumoral, ekspozimi i vazhdueshëm ndaj këtyre mbetjeve shkakton dëmtime të rënda të rrugëve respiratore – si bronkit kronik dhe fibroza të pakthyeshme – si dhe mbart veti mutagjene që dëmtojnë direkt ADN-në, duke shfaqur rreziqe serioze riprodhuese për gratë shtatzëna.

Së fundmi, përdorimi i thjeshtë i ujit të kontaminuar provokon pezmatim të rëndë të lëkurës (dermatit), alergji të forta mjedisore dhe ulçera të hapura dermale që kurohen me mjaft vështirësi.

Banorët e Papërit dhe Elbasanit po thithin dhe pinë pa e ditur një helm që qëndron i stivuar në qiell të hapur prej më shumë se një viti.

Kaos mjedisor dhe instalime të fshehura
Dokumentet e AKM-së dëshmojnë një anarki të plotë brenda rrethimit të uzinës. Albchrome ka operuar në mënyrë të fshehtë një stacion të tërë karburanti (pika ID 1.10) pa e deklaruar dhe pa e përfshirë fare në lejen e mjedisit.

Gjithashtu, pranë depozitës së naftës – e cila nuk ka as argjinaturë mbrojtëse për rreziqet e rjedhjes – inspektorët gjetën maku lëndësh skrapi dhe mbetje bidonash plastikë të hedhur pa asnjë lloj ndarjeje apo kriteri mjedisor.

Faktet e zbuluara në Papër tregojnë qartë se si operon industria e rëndë kur fitimi i biznesit vihet përpara sigurisë së jetës së banorëve dhe mbrojtjes së mjedisit. gsh

Autostrada Prishtinë–Gjilan: Projekti që kaloi nëpër gjashtë qeveri dhe ende s’u përfundua

Flaka Zogu, Ibrahim Berisha

Makineritë e rënda qëndrojnë të fikura në disa pjesë të rrugës, ndërsa toka e gërryer, dheu i rrëshqitur dhe balta tregojnë se ka ende shumë punë në ndërtimin e autostradës Prishtinë–Gjilan-Dheu i Bardhë.

Ndërtimi i saj nisi në prill të vitit 2018, me premtimin se do të përfundohej brenda 30 muajsh. Por, sot pas tetë vitesh autostrada prej 47.1 kilometrash duket larg përfundimit.

Madje punimet nuk kanë përfunduar ende as në segmentin e parë prej 22.31 kilometrash nga Banulla e Lipjanit deri në Bresalc të Gjilanit.

Kur Radio Evropa e Lirë vizitoi punimet e kësaj rruge, më 14 tetor, nuk u vërejt asnjë makineri duke punuar.

Dy makina pune të stacionuara në një segment të shtruar të rrugës.

Dy makina pune të stacionuara në një segment të shtruar të rrugës.

Në terren punonin vetëm pak punëtorë. Disa vendosnin mbrojtëse anësore të rrugës në njërin nga segmentet e asfaltuara, dy të tjerë i lidhnin gypat për kabllot elektrike, ndërsa një punëtor largonte me lopatë copa asfalti nga rruga.

Një punëtor duke hequr me lopatë copa asfalti nga rruga.

Një punëtor duke hequr me lopatë copa asfalti nga rruga.

Në tetë vjet, autostrada ka mbetur e papërfunduar, pavarësisht ndërrimit të gjashtë qeverive me mandate të ndryshme. Gabimet në projektim, problemet me shpronësimet dhe parregullsitë në zbatimin e kontratave e kanë shoqëruar ndërtimin, ndërsa afatet janë shtyrë vazhdimisht dhe kostoja e parashikuar është më shumë se dyfishuar.

Një pjesë e një segmenti ende të pashtruar të autostradës.

Një pjesë e një segmenti ende të pashtruar të autostradës.

8 vjet pas, në cilën fazë janë punimet?

Premtimi për përfundimin e autostradës Prishtinë-Gjilan ka kaluar nga një qeveri te tjetra, duke u shoqëruar me afate të reja për hapjen e saj.

Në nëntor të vitit 2021, kryetari i Gjilanit, Alban Hyseni, premtonte se autostrada do të përfundonte brenda mandatit të qeverisë Kurti II, e cila kishte marrë detyrën në mars të atij viti. Dy vjet më pas, në korrik të 2023, kryeministri Albin Kurti u zotua se rruga do të hapej atë vit, ndërsa disa muaj pas, në janar 2024, e përfshinte sërish mes projekteve që do të përfundonin atë vit.

Dheu i rrëshqitur në rrugën ku parashihet të punohet.

Dheu i rrëshqitur në rrugën ku parashihet të punohet.

Me gjithë zotimet, në dhjetor të vitit 2025, ministri i atëhershëm në detyrë i Infrastrukturës, Hysen Durmishi në një takim me kryetarin e Gjilanit, Alban Hyseni, kishte njoftuar se kishin shkëputur kontratat me kompanitë për katër lote të rrugës për shkak të zvarritjes së punimeve. Lotet janë pjesët në të cilat është ndarë segmenti Banullë-Bresalc për ndërtim dhe gjithsej janë tetë.

Durmishi dha një afat të ri.

“Nga data kur nënshkruhen kontratat deri në datën e vitit të ardhshëm, kjo rrugë do të jetë e lëshuar për qarkullim”, kishte thënë Durmishi.

10 muaj pas nga ajo deklaratë, kontratat e reja me punëkryesit ende nuk janë lidhur dhe në katër prej tetë loteve të autostradës nuk është duke u punuar fare.

Përfundimi i punimeve nuk varet vetëm nga lidhja e kontratave të reja. Në katër lotet ku ka ngecur puna, sipas Ministrisë së Infrastrukturës, fillimisht duhet të rishikohet vetë projekti.

Një pjesë e autostradës ende e pandërtuar.

Një pjesë e autostradës ende e pandërtuar.

Zëvendësministri aktual i Infrastrukturës në Qeverinë e Kosovës, Zef Morina i tha Radios Evropa e Lirë se lotet 1, 2, 3 dhe 8 janë drejt përfundimit . Ndërkaq, brenda këtij viti synojnë ta bëjnë riprojektimin për lotet 4, 5, 6 dhe 7 dhe rihapjen e tenderit për kryerjen e punimeve.

“Këto janë katër lotet kryesore, të cilat janë mbrapa me ecurinë e punimeve, këto ne duhet t’i rishpallim – ta bëjmë riprojektimin edhe ta bëjmë rishpalljen e tenderit.”

Premtimet ndër vite për përfundimin e autostradës Prishtinë - Gjilan.

Premtimet ndër vite për përfundimin e autostradës Prishtinë – Gjilan.

Çfarë probleme pati projekti fillestar dhe pse ato mbeten pengesë edhe tetë vjet pas?

Vonesat në ndërtimin e autostradës kanë nisur shumë përpara shkëputjes së kontratave në vitin 2025. Zyrtarë aktualë e të mëparshëm të Ministrisë së Infrastrukturës përmendin një varg problemesh që e kanë shoqëruar projektin deri te shpronësimet e pazgjidhura.

Sipas zëvendësministrit Morina, projekti kishte gabime që në dizajnim të tij krejt në fillim, ndërsa gjatë ndërtimit ndër vite pati rrëshqitje të dheut që bllokuan pjesë të rrugës, duke vonuar përfundimin e autostradës.

Probleme të ngjashme përmend edhe ish-ministri i këtij dikasteri, Liburn Aliu.

“Problemet e përgjithshme, aq sa e mbaj mend, kanë qenë edhe çështja e dizajnit, edhe probleme me shpronësim, edhe probleme teknike që na kanë dalë pastaj”, tha Aliu për Radion Evropa e Lirë.

Sipas tij, në disa pjesë të rrugës janë bërë korrigjime të projektit për shkak të shembjeve.

Ai përmendi edhe ndikimin e pandemisë COVID-19 dhe luftës së Rusisë në Ukrainë në rritjen e çmimeve të materialeve të ndërtimit, duke theksuar se kontratat ishin nënshkruar më herët dhe bazoheshin në çmimet e atëhershme.

Gërryerja e tokës në vendin ku po ndërtohet autostrada.

Gërryerja e tokës në vendin ku po ndërtohet autostrada.

Ndërkaq, procedurat për shpronësimin e pronave përgjatë trasesë së autostradës ende nuk kanë përfunduar. Më 30 shtator 2026, Qeveria miratoi kërkesën për shpronësimin e disa pronave të paluajtshme në segmentin Banullë–Bresalc, çka tregon se çështjet pronësore vazhdojnë të trajtohen tetë vjet pas nisjes së punimeve.

Sipas Ministrisë së Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor, procesi i shpronësimit të pronave në këtë segment është në fazën e vlerësimit të pronave, para miratimit të vendimit përfundimtar nga Qeveria.

Rruga gjysmë e shtruar ku janë parkuar makineri bujqësore dhe një veturë nga banorët përreth.

Rruga gjysmë e shtruar ku janë parkuar makineri bujqësore dhe një veturë nga banorët përreth.

Dyfishimi i kostos dhe pagesa për punë që nuk u kryen

Kur nisi ndërtimi në vitin 2018, autostrada ishte paraparë të kushtonte rreth 88 milionë euro. Tetë vjet më vonë, ajo ende nuk ka përfunduar ndërsa vlera e parashikuar e projektit është më shumë se dyfishuar.

Sipas ligjit për ndarje buxhetore për vitin 2026, vlera totale parashikohet të shkojë në 183,7 milionë euro. Deri në fund të vitit 2025, për projektin ishin shpenzuar rreth 50.2 milionë.

Krahas vonesave, ndryshimeve të afateve dhe rritjes së kostos, pati probleme edhe me menaxhimin e kontratave dhe mbikëqyrjen e punimeve.

Ndër vite, auditorët kanë identifikuar punë shtesë për shkak të gabimeve në projektim, ndryshime të kontratave pa miratimet e nevojshme dhe tejkalime të afateve. Në disa raste, ministria ka paguar për punë që nuk ishin përfunduar fare.

Në vitin 2020, auditori gjeti se gabimet në projekt kishin krijuar nevojë për mbi 600 mijë euro punë shtesë në lotin 3. Ndërkohë, punë me vlerë mbi 64 mijë euro ishin kryer pa aneks-kontratë ndërsa projekti nuk ishte përfunduar brenda afatit, që skadonte në gusht të atij viti.

Mangësitë në projektim sollën punë shtesë edhe në lotin 4. Në vitin 2021, për to u nënshkrua një aneks-kontratë prej 867 mijë 733 eurosh për punë shtesë. Deri në fund të atij viti, ishte realizuar vetëm 68 për qind e vlerës së kontratës.

Në vitin 2022, në lotin 1 u ndryshuan pozicione të kontratës në vlerë prej 114 mijë e 55 eurosh, pa miratim paraprak dhe pa njoftuar ministrinë.

Ky lot nuk përfundoi as në vitin 2024, ndonëse kontrata e vitit 2018 parashihte afat prej 30 muajsh. Deri në fund të atij viti, ishin realizuar punë në vlerë prej 16,4 milionë eurosh.

Në vitin 2025, auditori gjeti pagesa edhe për punë të papërfunduara: mbi 39 mijë euro për 71 puseta që nuk ishin kompletuar, pasi u mungonin kapakët metalikë, si dhe mbi katër mijë euro për 15 shtylla ndriçimi që nuk ishin vendosur në terren.

Disa shtylla betoni të një ure të papërfunduar.

Disa shtylla betoni të një ure të papërfunduar.

Problemet me menaxhimin e kontratave dhe mbikëqyrjen e punimeve nuk janë të veçanta për këtë projekt. Albulena Nrecaj nga organizata INPO, e cila monitoron investimet kapitale dhe procedurat e prokurimit, thotë se këto janë ndër arsyet që projektet publike zvarriten ndër vite.

“Njëra ndër problemet kryesore është edhe menaxhimi i kontratave. Nuk kemi mbikëqyrje adekuate”, thotë Nrecaj për Radion Evropa e Lirë. Ajo shton se përgjegjësia për projekte të tilla duhet të kërkohet te institucionet që i kanë nisur ato.

“Përgjegjësinë ishte dashur ta mbajë ajo ministri e cila e ka sponsorizuar atë projekt”, thotë Nrecaj, duke vënë në pah edhe mungesën e llogaridhënies për projektet që trashëgohen nga një qeveri te tjetra.

Sipas Ligjit për ndarjet buxhetore, dhjetori i vitit 2028 është afati i parashikuar për përfundimin e autostradës Prishtinë–Gjilan. Nëse ky afat respektohet, ndërtimi i saj do të ketë zgjatur më shumë se dhjetë vjet.

Disa pjesë të asfaltuara të autostradës Prishtinë - Gjilan.

Disa pjesë të asfaltuara të autostradës Prishtinë – Gjilan.

Por, kjo nuk është e vetmja rrugë që pret përfundimin.

Ndërtimi i magjistrales Prishtinë–Mitrovicë nisi në vitin 2009. Deri në fund të vitit 2025, për të u shpenzuan mbi 52 milionë euro, por punimet ende nuk kanë përfunduar plotësisht.

E papërfunduar mbetet edhe rruga Prishtinë–Podujevë. Punimet në të nisën në vitin 2016 dhe deri në fund të vitit të kaluar u shpenzuan mbi 41 milionë euro.

Vonesat në këto projekte rrugore shoqërohen edhe me kritika ndaj Qeverisë Kurti për nivelin e ulët të realizimit të investimeve kapitale – mjeteve të planifikuara për rrugë, shkolla, spitale dhe infrastrukturë tjetër publike.

Sipas Nrecajt, këto rrugë janë ndër rastet më ilustrative të dështimit të qeverive për t’i realizuar projektet për shkak të mangësive që në fazën e planifikimit.

Ajo thotë se përgjegjësinë duhet ta mbajë ministria që e ka iniciuar projektin, por vlerëson se llogaridhënia në menaxhimin e financave publike është shumë e ulët.

“Kur një projekt është iniciuar nga një qeveri dhe është trashëguar nga një qeveri tjetër, atëherë kemi këtë lojën që ne në shoqërinë civile e quajmë ‘loja e pingpongut’. Hidhet faji sa nga një qeveri në tjetrën, nga një dikaster në tjetrin”, tha Nrecaj.

Ndërkohë, sipas saj, projektet mbeten të papërfunduara përtej afateve të arsyeshme dhe qytetarët privohen nga shërbimet që ato do të duhej t’u ofronin. REL

Dokumenti – Në kulmin e hetimeve të SPAK, Veliu e Yeffet çojnë kompaninë e armëve në ish-Uzinën e Bakrit në Rubik

 

Elton Qyno – Syri.net

Në kulmin e veprimeve hetimore nga prokuroria e posaçme SPAK, kompania izraelito-shqiptare “Advancën Arms Technology”, ka vendosur të ndryshojë adrresën e aktivitetit, nga Tiranë tek ish-Uzina e Përpunimit të Bakrit në Rubik.

Tashmë kjo do jetë zona e re, e kompanisë që synon të prodhojë armë të lehta dhe dronë me qëllim tregtimin e tyre tek vende që janë përfshirë në konflikte të armatosura.

Ndërkohë paralelisht me këtë, Izraelitët e Ron Yeffet kanë marë me qëra ambjentet e një hoteli, për t’i kthyer në zyra dhe dhoma fjetje.

Gjithashtu pritet që brenda një kohë të shkurtër Ministria e Energjitikës dhe Infrastrukturës të kryejë dhe një ndërhyrje në rrugën e Kombit, duke krijuar një rreth rrotullim në zonën e Rubikut, me qëllim hyrjen dhe daljen e makinave në uzinë.

Vendimi për tu transferuar në ish-Uzinën e Përpunimit të Bakrit, është marë në 22 Tetor 2026, nga Asambleja e Përgjithshme e Aksionerëve Ron Yeffet dhe Ardi Veliu (Shkarko dokumentin).

Kjo lëvizje vjen në një kohë kur 2 personazheve të mësipërme si dhe bashkëpuntorëve të tyre, Arjeta Puca, Ardit Hysa, Aleks Markut dhe Manjola Kasnecit, prokuroria e Posaçme SPAK dhe Byroja Kombëtare e Hetimit, i ka sekuestruar aparatet e telefonit dhe paisje të tjera elektronike.

Kontrollet janë shtrirë dhe tek banesat dhe zyrat e këtyre personave. Kujtojmë se futja e shoqërisë aksionere “Advancën Arms Technology”, vjen pas një vendimi të marë nga qeveria për kalimin e pronës publike tek shoqëria aksionere “Kayo” që drejtohet nga Ardi Veliu

Në mbledhjen 6 mars 2025, Këshilli i Ministrave ka vendosur për transferimin e pronësisë te kompania shtetërore shqiptare e prodhimit të armëve, “KAYO”, të pronave te paluajtshme të objektit, me emërtimin “Ish-Uzina e Përpunimit të Bakrit, Rubik”.

Vetëm 1 vit pas themelimit të saj, shoqëria aksionare “Advancën Arms Technology” me pronarë “KAYO”, e përfaqësuar nga drejtori i Ministrisë së Mbrojtjes, Ardi Veliu, dhe “Uno18”, e përfaqësuar nga izraeliti Ron Yeffet, është vënë në qendër të një hetimi të hapur tashmë nga Prokuroria e Posaçme SPAK.

Kjo kompani u hap në 11 Nëntor 2025, ku sërish Arjeta Puca është administratorja e kësaj shoqërie. Ndërsa aksionerë të saj janë “Kayo” e Ministrisë së Mbrojtjes me 20 për qind dhe “Uno18” me 80 për qind që zotërohet nga Ron Yeffet dhe Arjeta Puca.

Një skemë e dyshimtë, ku nga një shoqëri aksionere si “Kayo” lindin 5 shoqëri të tjera aksionere bija, duke vepruar dhe ushtruar aktivitet me parate e buxhetit te Shtetit.

Një skemë e dyshimtë, ku nga një shoqëri aksionere si “Kayo” lindin 5 shoqëri të tjera aksionere bija, duke vepruar dhe ushtruar aktivitet me parate e buxhetit te Shtetit.

Nga “Kayo” dhe subjekte private në 8 Gusht 2025 u themelua shoqëria aksionere, “Guna Tactical”. Po në të njëjtën data u themelua shoqëria aksionere “Myslym Keta Defencer”.

Por vetëm 5 ditë pasi “Kayo” themeloi shoqëritë aksionere “Myslym Keta Defence” dhe “MSSC GROUP” ose (MILITARY SYSTEM SUPPLY COMPANY), ajo vendos të themelojë një tjetër shoqëri aksionere të quajtur “Timak Defence”. Themelimi i kësaj shoqërie aksionere është bërë në 13 Gusht 2025.

Ndërkohë, në 11 Nëntor 2025, sërish hapet një shoqëri aksionere e katërt e quajtur “Advanced Arms Technology”, ku sërish Arjeta Puca është administratorja e kësaj shoqërie. Ndërsa aksionerë të saj janë “Kayo” e Ministrisë së Mbrojtjes me 20 për qind dhe “Uno18” me 80 për qind që zotërohet nga Ron Yeffet dhe Arjeta Puca.

Ndërkohë, vetëm 6 ditë para se të plasnin përgjimet në “TV Syri”, “Kayo” e Ardi Veliut, në 1 shtator 2026, vendos të rregjistrojë një tjetër shoqëri aksionere të quajtur “Fincantieri Albania”. Kapitali i kësaj shoqërie është 18.656.000 lekë të reja.

70 vjet më parë revolucioni antikomunist hungarez

 

Voal –  70 vjet më parë, në Hungari shpërtheu revolucioni antikomunist. Pasditen e datës 23 Tetor 1956, një protestë studentore u transformua në një oqean protestuesish  kundër prezencës sovjetike në vendin e tyre. Ata u përballën me rezistencën e armatosur.

Demonstratat e organizuara nga hungarezët vazhdonin që prej Qershorit të vitit 1956, kur shenjat e reformës politike në Poloni krijuan mundësinë, që ndryshime të tilla të bëheshin edhe në vendin e tyre.

Protestat shpërthyen në dhunë meqë studentët, punëtorët, madje edhe disa ushtarë, kërkonin më shumë demokraci dhe liri, nga ajo që ata shikonin si një prezencë shtypëse e sovjetikëve në Hungari.

Lideri hungarez, Erno Gero, një stalinist i deklaruar, duke lavdëruar politikat e Bashkimit Sovjetik, egërsoi më tepër turmat. Studentët kërkonin me çdo kusht plotësimin e 16 kërkesave, të cilat ndër të tjera përmbanin: liri dhe të drejta të individit; më shumë ushqime dhe reformë në bujqësi; heqjen e policisë sekrete; heqjen e bustit të Stalinit; zhvillimin e zgjedhjeve të reja me pjesëmarrjen e shumë partive, pra pluralizëm politik; reformimin e sistemit ekonomik; pavarësinë e gjykatave etj.

Në ditët në vazhdim, në këto beteja u vranë qindra protestues, në Budapest dhe në qytete të tjera të Hungarisë. Qeveria kërkoi më shumë mbështetje nga sovjetikët dhe ata i ofruan një divizion të blinduar, që rrethoi Budapestin, të paktën 1000 blinda hynë në kryeqytetin hungarez.

Përleshja e rrugëve u shkallëzua në përgjigje të demonstrimit të forcës ruse.

Studentët rrëzuan bustin e Stalinit dhe në sheshin e tij mbetën vetëm çizmet.

13 ditët e revolucionit hungarez përfunduan të dielën e 4 Nëntorit. Budapesti pothuajse ishte shkatërruar tërsisht. Përplasja e armatosur shkaktoi shumë të vrarë.

Edhe historianët ende nuk flasin për shifra të sakta. Të plagosurit ishin me mijëra. Hungaria nuk ishte më një vend i dëshiruar dhe një eksod masiv prej rreth 200 mijë persona u larguan drejt Perëndimit.

Në vend u vendos një qeveri demokratike, por jeta e saj nuk ishte e gjatë, pasi komunistët u rikthyen sërish, për t’u rrëzuar përgjithmonë në vitin 1989.

1Sept1914BattleNeryWWI

ORIKUMI DHE SIGURIA E BALLKANIT – Nga Isuf B.Bajrami

«Strike 2026»: rëndësia strategjike e pranisë së NATO-s në Vlorë dhe rreziqet e destabilizimit rajonal.

Hyrje: Kur një stërvitje detare bëhet çështje strategjike

Mbërritja e anijeve ushtarake në gjirin e Vlorës, në kuadër të stërvitjes së përbashkët «Strike 2026», e rikthen vëmendjen te pozita strategjike e Shqipërisë në arkitekturën e sigurisë euroatlantike dhe te rëndësia e stabilitetit në Ballkanin Perëndimor.

Sipas një raportimi të publikuar nga Shqiptarja.com më 17 tetor 2026, stërvitja zhvillohet në gjirin e Vlorës, në zonën e Karaburunit dhe pranë ishullit të Sazanit. Në të marrin pjesë dy anije të NATO-s dhe tri anije të Forcës Detare Shqiptare, ndërsa aktiviteti përfshin edhe forcat ajrore. Qëllimet e deklaruara janë koordinimi i veprimeve në det dhe rritja e ndërveprueshmërisë ndërmjet forcave pjesëmarrëse.[1]

Ky informacion kërkon një sqarim: titulli i raportimit të Gazeta Metro-s, të cilit i referohemi në këtë analizë, flet për pesë luftanije të NATO-s, ndërsa raportimi i mësipërm e ndan formacionin në dy anije të Aleancës dhe tri shqiptare. Përbërja e saktë duhet të konfirmohet nga organizatorët. Në mungesë të një liste zyrtare të anijeve, nuk mund të përcaktohen me siguri kombësia, klasa dhe armatimi i secilës prej tyre.

Ky dallim nuk e zvogëlon rëndësinë e stërvitjes. Përkundrazi, ai tregon pse analiza e sigurisë duhet të mbështetet në të dhëna të verifikueshme, duke ndarë faktet nga interpretimet strategjike.

Teza e këtij shkrimi është se rëndësia e «Strike 2026» duhet kërkuar te bashkëpunimi operacional ndërmjet Shqipërisë dhe aleatëve, te pozita gjeografike e vendit dhe te nevoja për parandalim të besueshëm në një rajon ku vazhdojnë të ekzistojnë mosmarrëveshje politike dhe rreziqe sigurie. Nuk ka, megjithatë, prova të mjaftueshme për ta paraqitur këtë stërvitje si operacion të drejtuar posaçërisht kundër Serbisë ose Rusisë.

1. Pse ka rëndësi gjiri i Vlorës?

Pozita gjeografike e Vlorës e bën këtë hapësirë të rëndësishme për sigurinë detare shqiptare dhe për bashkëpunimin me aleatët. Gjiri ndodhet në bregdetin e Jonit, pranë hyrjes së Adriatikut dhe kanalit të Otrantos, në një zonë që lidhet me rrugët detare të transportit, lëvizjen tregtare dhe komunikimin ndërmjet Mesdheut dhe Adriatikut.

Për Shqipërinë, pjesëmarrja në stërvitje të përbashkëta krijon mundësi për të përmirësuar aftësitë e Forcës Detare, për të ushtruar procedurat e komunikimit me aleatët dhe për të testuar koordinimin ndërmjet njësive detare dhe komponentëve të tjerë ushtarakë.

Në operacionet moderne, rëndësia e një formacioni nuk përcaktohet vetëm nga numri i anijeve. Një grup relativisht i vogël mund të ketë vlerë të konsiderueshme stërvitore nëse përfshin komandim të përbashkët, shkëmbim informacioni, mbikëqyrje detare dhe koordinim me aviacionin.

Raportimi për «Strike 2026» përmend pikërisht koordinimin dhe ndërveprueshmërinë si objektiva të aktivitetit.[1] Kjo përputhet me natyrën e përgjithshme të stërvitjeve ushtarake ndërmjet vendeve aleate.

Megjithatë, pa programin e plotë të stërvitjes, nuk mund të pohojmë se janë testuar sisteme specifike kundërajrore, kundërnëndetëse ose raketore.

Shqipëria brenda sistemit të mbrojtjes kolektive

Anëtarësimi i Shqipërisë në NATO që nga viti 2009 e ka vendosur vendin brenda strukturës së mbrojtjes kolektive të Aleancës. Kjo e bën bashkëpunimin detar më shumë sesa një marrëdhënie të rastësishme me një shtet të vetëm: ai është pjesë e një angazhimi më të gjerë për sigurinë euroatlantike.

Për Shqipërinë, përfitimet e mundshme të stërvitjeve të tilla përfshijnë:

Rritjen e ndërveprueshmërisë me forcat detare të aleatëve.
Përmirësimin e procedurave të komandimit dhe komunikimit.
Zhvillimin e aftësive për monitorimin e hapësirës detare.
Përgatitjen për operacione të përbashkëta dhe situata emergjente.
Forcimin e bashkëpunimit ushtarak dhe të besueshmërisë së angazhimeve reciproke.
Në një mjedis ku kërcënimet mund të përfshijnë incidente detare, sulme ndaj infrastrukturës kritike ose kriza rajonale, koordinimi ndërmjet forcave të ndryshme mund të jetë po aq i rëndësishëm sa pajisjet që ato disponojnë.

2. Çfarë mund të sjellin kapacitetet franceze dhe turke?

Për të vlerësuar kapacitetet e mundshme të anijeve të NATO-s, duhet të dallojmë aftësitë e përgjithshme të marinave aleate nga pajisjet konkrete të njësive të pranishme në Vlorë.

Raportimi i përdoruesit dhe titulli i Gazeta Metro-s ngrenë çështjen e anijeve franceze dhe turke, por burimet e verifikuara në këtë kërkim nuk na japin një identifikim të sigurt të secilës anije. Prandaj, përshkrimi vijues është një analizë e kapaciteteve të përgjithshme, jo konfirmim i pajisjeve që janë vendosur në gjirin e Vlorës.

Marina franceze

Franca zotëron një marinë me kapacitete për operacione në distanca të gjata, mbrojtje ajrore detare, luftë kundërnëndetëse, angazhim të objektivave detarë dhe mbështetje logjistike.

Në varësi të klasës së anijes, këto aftësi mund të përfshijnë:

Mbrojtje ajrore: zbulimin dhe gjurmimin e objektivave ajrorë dhe, kur pajisjet e lejojnë, angazhimin e tyre.
Luftë kundërnëndetëse: përdorimin e sensorëve dhe sonarëve për identifikimin e kërcënimeve nënujore.
Luftë kundër anijeve: zbulimin dhe angazhimin e objektivave detarë.
Komandim dhe kontroll: koordinimin e veprimeve me anije të tjera dhe me aviacionin.
Mbështetje logjistike: furnizimin dhe mbështetjen e njësive gjatë operacioneve detare.
Këto kapacitete nuk janë të pranishme në mënyrë identike në çdo anije franceze. Një fregatë e specializuar për mbrojtje ajrore, për shembull, mund të ketë konfigurim të ndryshëm nga një fregatë kundërnëndetëse.

Pa emrin dhe klasën e anijes që ka marrë pjesë në «Strike 2026», nuk do të ishte e saktë të përcaktonim llojin e raketave, rrezen e tyre të veprimit ose aftësitë specifike luftarake.

Marina turke

Marina turke ka një rol të rëndësishëm në Mesdheun Lindor dhe në hapësirat detare përreth Turqisë. Ajo zotëron fregata, korveta, nëndetëse, anije amfibe dhe mjete mbështetëse.

Kapacitetet e përgjithshme të saj përfshijnë mbrojtjen e hapësirës detare, operacionet kundër anijeve dhe nëndetëseve, mbështetjen e operacioneve amfibe dhe koordinimin me komponentë të tjerë ushtarakë.

Turqia ka investuar gjithashtu në industrinë e vet të mbrojtjes, duke zhvilluar anije, sensorë, raketa dhe mjete pa pilot.

Për Shqipërinë, bashkëpunimi me forcat detare turke mund të sjellë përfitime në fushën e trajnimit, komunikimit dhe planifikimit operacional. Por, përsëri, kapacitetet e përgjithshme të marinës turke nuk duhet t’u atribuohen automatikisht anijeve të një stërvitjeje të caktuar.

Përfundimi teknik është i qartë: pa identifikimin e njësive, nuk mund të hartohet një profil i besueshëm i armatimit të tyre. Për këtë nevojiten njoftime nga autoritetet shqiptare, franceze ose turke, si dhe dokumentacioni zyrtar i aktivitetit.

3. Serbia dhe rreziqet e sigurisë në Ballkan

Çështja e pranisë detare të NATO-s në Shqipëri duhet analizuar edhe në kontekstin e tensioneve të pazgjidhura në Ballkanin Perëndimor, veçanërisht në marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë.

Serbia ndjek një politikë të deklaruar të neutralitetit ushtarak, por mban lidhje politike, ekonomike dhe të sigurisë me aktorë të ndryshëm ndërkombëtarë, përfshirë Rusinë dhe Kinën, ndërsa vazhdon edhe bashkëpunimin me vendet perëndimore në fusha të caktuara.

Kjo politikë shumëkahëshe duhet vlerësuar përmes veprimeve konkrete të Beogradit, jo vetëm përmes deklaratave politike. Në të njëjtën kohë, marrëdhëniet e pazgjidhura me Kosovën mbeten një nga burimet kryesore të pasigurisë në rajon.[2]

Kosova si pikë e ndjeshme

Ngjarjet e Banjskës në shtator 2023 treguan se tensionet në veri të Kosovës mund të shndërrohen në incidente të rënda të armatosura. Pasojat e tyre e bënë edhe më të rëndësishëm rolin e mekanizmave ndërkombëtarë të sigurisë dhe nevojën për parandalimin e përshkallëzimit.

Rreziqet rajonale nuk kufizohen vetëm te mundësia e një përplasjeje të drejtpërdrejtë ushtarake. Ato mund të përfshijnë:

Demonstrime force dhe mobilizime që rrisin pasigurinë.
Incidente të armatosura nga grupe të organizuara.
Presion politik ndaj institucioneve dhe komuniteteve lokale.
Fushata dezinformimi që thellojnë ndarjet etnike.
Sulme kibernetike dhe cenim të infrastrukturës kritike.
Këto janë kategori rreziqesh që duhen marrë parasysh në planifikimin e sigurisë. Ato nuk provojnë se ekziston një plan i vetëm i koordinuar për destabilizimin e Kosovës ose të rajonit.

Një vlerësim serioz i kërcënimit duhet të mbështetet në tregues të verifikueshëm, si lëvizjet e dokumentuara të forcave, deklaratat zyrtare, aktivitetet e grupeve të armatosura dhe informacionet e konfirmuara nga institucionet përkatëse.

Kapacitetet ushtarake serbe dhe domethënia e tyre

Serbia zotëron forca tokësore, aviacion luftarak, sisteme të mbrojtjes ajrore, artileri dhe mjete të blinduara. Modernizimi i pajisjeve dhe bashkëpunimi me furnizues të ndryshëm ndikojnë në kapacitetet e saj ushtarake.

Por ekzistenca e këtyre kapaciteteve nuk është provë e qëllimit për t’i përdorur ato kundër Kosovës.

Vlerësimi i rrezikut kërkon të merren parasysh jo vetëm sasia dhe lloji i pajisjeve, por edhe vendosja e njësive, gatishmëria, logjistika, konteksti politik dhe pasojat që do të kishte një përshkallëzim për vetë Serbinë.

Për Kosovën, rëndësi të veçantë kanë gatishmëria e institucioneve të sigurisë, koordinimi me KFOR-in dhe aftësia për të parandaluar që incidentet lokale të shndërrohen në kriza më të gjera.

4. Rusia dhe ndikimi i saj në Ballkan

Rusia mbetet një aktor që kërkon të ruajë ndikimin në Ballkanin Perëndimor, por aftësitë e saj duhet të vlerësohen në kontekstin e ndryshimeve të fundit gjeopolitike.

Një analizë e German Council on Foreign Relations (DGAP), e publikuar më 15 shtator 2026, vlerëson se ndikimi i Moskës në Ballkan është dobësuar ndjeshëm që nga viti 2022, kryesisht për shkak të luftës kundër Ukrainës dhe ndryshimit të ekuilibrave ndërkombëtarë. Megjithatë, sipas analizës, Rusia ruan leva ndikimi përmes lidhjeve me Serbinë dhe përmes çështjeve të pazgjidhura në Kosovë dhe Bosnjë-Hercegovinë.[3]

Ky vlerësim është i rëndësishëm, sepse shmang dy gabime të kundërta: mbivlerësimin e fuqisë ruse, sikur Moska të mund të kontrollojë zhvillimet në rajon sipas dëshirës, dhe nënvlerësimin e aftësisë së saj për të shfrytëzuar mosmarrëveshjet ekzistuese.

Presioni hibrid dhe dezinformimi

Ndikimi gjeopolitik nuk ushtrohet vetëm përmes ushtrive dhe pajisjeve ushtarake. Ai mund të shfaqet edhe përmes mediave, marrëdhënieve politike, presionit ekonomik dhe përhapjes së narrativave që synojnë të dobësojnë besimin te institucionet perëndimore.

Në Ballkan, ku çështjet etnike dhe mosmarrëveshjet politike mbeten të ndjeshme, këto mjete mund të shfrytëzojnë ndarjet ekzistuese dhe të vështirësojnë kompromiset politike.

Megjithatë, çdo pretendim për një operacion konkret rus duhet të mbështetet në prova për origjinën, koordinimin dhe qëllimin e tij. Nuk është e saktë që çdo lajm i rremë, deklaratë anti-perëndimore apo krizë politike t’i atribuohet automatikisht Moskës.

Sa i madh është realisht ndikimi rus?

Sipas DGAP-së, Rusia ka humbur një pjesë të rëndësishme të ndikimit të saj në rajon, por vazhdon të shfrytëzojë çështjet e pazgjidhura, veçanërisht ato që lidhen me Kosovën dhe Bosnjë-Hercegovinën.[3]

Kjo nënkupton se ndikimi rus duhet kuptuar më shumë si aftësi për të penguar, ndikuar dhe shfrytëzuar krizat sesa si mundësi për të diktuar të gjitha zhvillimet rajonale.

Për Shqipërinë dhe Kosovën, kjo e bën të rëndësishme forcimin e institucioneve, mbrojtjen e hapësirës informative dhe bashkëpunimin me partnerët ndërkombëtarë.

5. A është «Strike 2026» një mesazh për Beogradin dhe Moskën?

Kjo është pyetja që e lidh drejtpërdrejt stërvitjen në Vlorë me analizën më të gjerë gjeopolitike.

Përgjigjja kërkon dallimin ndërmjet qëllimit të deklaruar të aktivitetit dhe ndikimit të mundshëm strategjik të pranisë së forcave aleate.

Sipas raportimit të Shqiptarja.com, objektivat e drejtpërdrejta të «Strike 2026» janë koordinimi i veprimeve detare dhe rritja e ndërveprueshmërisë ndërmjet forcave pjesëmarrëse.[1] Nuk kemi një deklaratë zyrtare që e lidh stërvitjen me një kërcënim konkret nga Serbia ose Rusia.

Megjithatë, aktiviteti mund të interpretohet brenda kontekstit të përgjithshëm të parandalimit dhe mbrojtjes kolektive të NATO-s.

Së pari: demonstrimi i gatishmërisë

Stërvitjet e përbashkëta i mundësojnë Aleancës dhe vendeve pjesëmarrëse të testojnë procedurat, të përmirësojnë komunikimin dhe të demonstrojnë aftësinë për të vepruar së bashku.

Kjo ka rëndësi për parandalimin, sepse besueshmëria ushtarake nuk mbështetet vetëm në pajisjet që disponon një shtet, por edhe në aftësinë për t’i përdorur ato në mënyrë të koordinuar.

Së dyti: forcimi i rolit të Shqipërisë

Shqipëria nuk është thjesht vend pritës i stërvitjeve të NATO-s. Ajo është anëtare e Aleancës dhe pjesë e strukturës së saj të mbrojtjes kolektive.

Bashkëpunimi me forcat detare aleate i mundëson vendit të zhvillojë aftësitë e veta dhe të përmirësojë kontributin në sigurinë e hapësirës detare.

Në këtë kuptim, rëndësia e stërvitjes shkon përtej kohës së qëndrimit të anijeve në Vlorë.

Së treti: një mesazh më i gjerë për rajonin

Prania e NATO-s mund të ketë efekt parandalues, sepse u kujton aktorëve rajonalë se Shqipëria është pjesë e një aleance ushtarake.

Por ky është një përfundim analitik, jo provë se stërvitja është organizuar për t’i dërguar një paralajmërim Beogradit ose Moskës.

Përfundimi më i mbështetur në fakte është se «Strike 2026» demonstron bashkëpunimin ushtarak të Shqipërisë me aleatët. Rëndësia e saj për parandalimin rajonal është e besueshme, por një lidhje e drejtpërdrejtë me një kërcënim të caktuar nuk është vërtetuar.

6. Roli i KFOR-it në sigurinë e Kosovës

Në analizën e rreziqeve për Kosovën, KFOR-i mbetet një faktor qendror.

Sipas informacionit zyrtar të NATO-s, misioni ka për detyrë të kontribuojë në ruajtjen e një mjedisi të sigurt dhe të lirisë së lëvizjes për të gjitha komunitetet në Kosovë. Mandati i tij mbështetet në Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe në marrëveshjen përkatëse ushtarako-teknike.[4]

Më 15 shtator 2026, NATO rikonfirmoi angazhimin e saj për sigurinë e Kosovës dhe stabilitetin e Ballkanit Perëndimor. Në të njëjtën kohë, Aleanca bëri të ditur se po vazhdonte procesin gradual të përshtatjes së pranisë së KFOR-it, në përputhje me vlerësimin e situatës së sigurisë.[5]

Ky zhvillim duhet interpretuar me kujdes. Përshtatja e pranisë ushtarake nuk nënkupton domosdoshmërisht dobësim të garancive të sigurisë. NATO e ka bërë të qartë se ndryshimet do të jenë të kushtëzuara nga rrethanat dhe mund të rishikohen nëse zhvillimet e sigurisë e kërkojnë.

Për Kosovën, ky mekanizëm është i rëndësishëm sepse kombinon praninë ndërkombëtare me vlerësimin e vazhdueshëm të rrezikut.

Nëse tensionet përshkallëzohen, vendimtare do të jenë koordinimi ndërmjet KFOR-it, Policisë së Kosovës dhe EULEX-it, komunikimi me institucionet përkatëse dhe aftësia për të parandaluar përhapjen e një incidenti.

Prandaj, stabiliteti nuk duhet të mbështetet vetëm te prania ushtarake, por edhe te diplomacia, institucionet funksionale dhe mekanizmat e menaxhimit të krizave.

7. Tre skenarë për të ardhmen e sigurisë rajonale

Për të vlerësuar zhvillimet e mundshme, është më e dobishme të shqyrtohen skenarët sesa të parashikohet një konflikt i pashmangshëm.

Skenari i parë: vazhdimi i tensioneve të kontrolluara

Ky skenar përfshin vazhdimin e mosmarrëveshjeve politike ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, retorikën nacionaliste dhe episodet e herëpashershme të tensioneve.

Në këtë rast, NATO dhe Bashkimi Evropian vazhdojnë përpjekjet diplomatike, ndërsa KFOR-i ruan rolin e tij në sigurinë e Kosovës.

Rreziku kryesor është zgjatja e pasigurisë, dobësimi i besimit dhe mundësia që një incident lokal të krijojë krizë politike.

Skenari i dytë: përshkallëzimi i një krize lokale

Një incident i armatosur, një veprim i njëanshëm ose një demonstrim force mund të shkaktojë një krizë më të gjerë.

Rreziku do të rritej nëse ngjarja shoqërohej me mobilizim ushtarak, deklarata kërcënuese dhe ndërprerje të kanaleve diplomatike.

Në këtë situatë, do të kishin rëndësi vendimtare reagimi i institucioneve të Kosovës, qëndrimi i Beogradit dhe koordinimi ndërkombëtar.

Ky skenar është një mundësi që duhet marrë parasysh në planifikimin e sigurisë, jo një parashikim se konflikti do të ndodhë.

Skenari i tretë: destabilizimi përmes mjeteve hibride

Ky skenar përfshin fushata dezinformimi, sulme kibernetike, presion ekonomik dhe shfrytëzim të ndarjeve politike ose etnike.

Ndryshe nga një konflikt ushtarak, presioni hibrid mund të ushtrohet gradualisht, duke synuar dobësimin e besimit në institucione dhe rritjen e polarizimit shoqëror.

Përballimi i tij kërkon siguri kibernetike, institucione të besueshme, media profesionale dhe aftësi për të identifikuar fushatat e koordinuara të manipulimit.

Ndikimi rus në këtë fushë duhet vlerësuar mbi bazën e provave, ndërsa përgjegjësia për çdo incident konkret duhet të përcaktohet përmes hetimeve dhe burimeve të besueshme.[3]

8. Çfarë duhet të bëjnë Shqipëria dhe Kosova?

Për Shqipërinë, prioritet është forcimi i kapaciteteve detare, përmirësimi i mbikëqyrjes së hapësirës detare dhe mbrojtja e infrastrukturës kritike. Stërvitjet me NATO-n mund të kontribuojnë në këto objektiva, por duhet të shoqërohen me investime afatgjata dhe planifikim të qëndrueshëm.

Për Kosovën, rëndësi të veçantë kanë bashkëpunimi me KFOR-in, koordinimi ndërmjet institucioneve të sigurisë dhe aftësia për t’iu përgjigjur krizave pa lejuar përshkallëzimin e tyre.

Për të dyja vendet, disa prioritete janë të përbashkëta:

Mbrojtja kibernetike: rritja e aftësive për të identifikuar dhe përballuar sulmet ndaj institucioneve dhe infrastrukturës kritike.
Rezistenca ndaj dezinformimit: përmirësimi i komunikimit publik dhe verifikimi i informacionit gjatë krizave.
Bashkëpunimi institucional: shkëmbimi i informacionit të verifikuar dhe koordinimi me partnerët ndërkombëtarë.
Gatishmëria për emergjenca: zhvillimi i procedurave për reagim ndaj incidenteve dhe situatave të paparashikuara.
Diplomacia parandaluese: mbështetja e dialogut dhe e mekanizmave që zvogëlojnë mundësinë e përshkallëzimit.
Një strategji e tillë nuk duhet të ndërtohet mbi frikën, por mbi vlerësimin realist të rreziqeve dhe përgatitjen institucionale.

Përfundim: Rëndësia e Vlorës përtej pesë anijeve

Stërvitja «Strike 2026» është një rast për të shqyrtuar bashkëpunimin ushtarak të Shqipërisë me NATO-n dhe rëndësinë e sigurisë detare në Adriatik dhe Jon.

Të dhënat e verifikuara nga raportimi i Shqiptarja.com tregojnë se aktiviteti përfshin dy anije të NATO-s dhe tri shqiptare, me pjesëmarrjen edhe të forcave ajrore. Përbërja e saktë e formacionit duhet të konfirmohet nga autoritetet përkatëse.[1]

Në një rajon ku vazhdojnë të ekzistojnë mosmarrëveshje politike, çështje të pazgjidhura dhe mundësi për ndërhyrje të jashtme, bashkëpunimi ushtarak dhe parandalimi kanë rëndësi të veçantë.

Serbia mbetet një faktor i rëndësishëm në ekuilibrat rajonalë për shkak të kapaciteteve të saj ushtarake dhe marrëdhënieve të pazgjidhura me Kosovën. Rusia, megjithëse me ndikim më të kufizuar se në të kaluarën sipas analizës së DGAP-së, vazhdon të ketë mundësi për të shfrytëzuar çështjet e pazgjidhura të rajonit.[3]

Megjithatë, as këto rreziqe dhe as rëndësia e pranisë së NATO-s nuk justifikojnë pretendimin se stërvitja në Vlorë është përgjigje e drejtpërdrejtë ndaj një kërcënimi nga Beogradi ose Moska.

Për Shqipërinë, vlera e aktivitetit qëndron te përgatitja, bashkëpunimi dhe zhvillimi i kapaciteteve kombëtare. Për Kosovën, rëndësi të veçantë kanë roli i KFOR-it dhe ruajtja e mbështetjes ndërkombëtare. Për rajonin, stabiliteti afatgjatë kërkon njëkohësisht parandalim ushtarak, institucione të forta dhe dialog politik.

Mesazhi strategjik i Vlorës nuk është se një konflikt është i pashmangshëm, por se gatishmëria, bashkëpunimi dhe parandalimi mbeten thelbësore në një rajon ku siguria duhet të ndërtohet dhe të ruhet vazhdimisht.

Fusnotat,

1. Shqiptarja.com, “‘Strike 2026’ zbarkon në Vlorë, NATO dhe Forcat Detare Shqiptare zhvillojnë manovra të përbashkëta”, 17 tetor 2026.
https://shqiptarja.com/lajm/strike-2026-zbarkon-ne-vlore-nato-dhe-forcat-detare-shqiptare-zhvillojne-manovra-te-perbashketa

2. NATO Parliamentary Assembly, “Western Balkans: 30 Years Since Signing of the Dayton Accords”, General Report, 2025.
https://www.nato-pa.int/document/2025-western-balkans-report-valasek-019-pc

3. Nikola Xaviereff, “The Decline of Russian Power in the Western Balkans: Fragmentation Amid Intensified Geopolitical Competition”, DGAP Policy Brief No. 17, German Council on Foreign Relations, 15 shtator 2026.
https://dgap.org/en/research/publications/decline-russian-power-western-balkans

4. NATO, “NATO’s Role in Kosovo”.
https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/natos-role-in-kosovo

5. NATO, “NATO Reaffirms Its Steadfast Commitment to Stability in the Western Balkans, Following Update by the KFOR Commander”, 15 shtator 2026.
https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2026/09/15/nato-reaffirms-its-steadfast-commitment-to-stability-in-the-western-balkans-following-update-by-the-kfor-commander

Prishtinë,17.10.2026


Send this to a friend