Një qerre me kuaj përshkon «Bulevardin Dëshmorët e Kombit» në kryeqytetin e Shqipërisë, Tiranë. Rruga, e gjatë një kilometër, do të kishte hapësirë për tre ose katër korsi qarkullimi në secilin drejtim, por praktikisht nuk ka fare trafik. (Ass. Press Feature Photo) — Burimi : Nordlys, e martë, 8 qershor 1971, faqe n°11

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 20 Gusht 2026

Gazeta norvegjeze “Nordlys” ka botuar, të martën e 8 qershorit 1971, në faqen n°11, një reportazh të gazetarit Herbert Schmitt, i cili, përmes agjencisë Associated Press, përcjell asokohe përshtypjet e tij mbi Shqipërinë komuniste, jetën në Tiranë dhe marrëdhënien e regjimit me turistët e huaj. Reportazhi, i shkruar në një periudhë kur Shqipëria ndodhej në një izolim të thellë ndërkombëtar dhe ndiqte një politikë të vendosur pro-kineze, ofron një dëshmi interesante mbi mënyrën se si vendi dhe shoqëria shqiptare perceptoheshin nga një gazetar perëndimor në fillim të viteve 1970. Në qendër të vëmendjes së Schmitt-it janë Tirana, jeta e përditshme, standardi i jetesës, zhvillimet ekonomike e arsimore, prania e fortë e propagandës politike, mbikëqyrja ndaj qytetarëve dhe të huajve, si dhe qëndrimi i autoriteteve shqiptare ndaj turizmit perëndimor. Aurenc Bebja e sjell këtë artikull të rrallë për publikun shqiptar përmes blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”.

Koha qëndron e ngrirë në Shqipëri

Nuk dëshiron të huaj pas përvojave të këqija

Një qerre me kuaj përshkon «Bulevardin Dëshmorët e Kombit» në kryeqytetin e Shqipërisë, Tiranë. Rruga, e gjatë një kilometër, do të kishte hapësirë për tre ose katër korsi qarkullimi në secilin drejtim, por praktikisht nuk ka fare trafik. (Ass. Press Feature Photo) — Burimi : Nordlys, e martë, 8 qershor 1971, faqe n°11

Tiranë, (Herbert Schmitt, AP) :

— Shqipëria sapo ka nisur planin e saj të pestë ekonomik pesëvjeçar. Mendimi i parë që i vjen një turisti nga Perëndimi është : Çfarë rezultatesh kanë sjellë katër planet e mëparshme?

Ky vend malor, i ngjeshur midis Greqisë dhe Jugosllavisë, i duket një vizitori perëndimor shumë i prapambetur në shumë fusha. Është sikur koha të ketë ndaluar këtu. Edhe një qytet si Tirana, me 170 000 banorë, duket i paprekur nga koha moderne.

Shqipëria është vendi komunist që, në mënyrë të vazhdueshme, ka mbajtur një linjë pro-kineze, pasi prishja me Bashkimin Sovjetik u bë fakt në vitin 1961.

I fuqishmi i Shqipërisë

Me përjashtim të një grupi të vogël funksionarësh të partisë dhe të shtetit, shqiptarët jetojnë në padije për gjendjen në vendet e tjera. Ata nuk kanë asnjë mundësi ta krahasojnë standardin e tyre të jetesës me atë të kombeve me të cilat do të ishte e natyrshme të krahasoheshin, për shkak se gazetat dhe revistat e huaja janë të ndaluara.

I fuqishmi i vendit, 62-vjeçari Enver Hoxha, qeveris me dorë të hekurt. Kudo ndeshesh me emrin e udhëheqësit të partisë. Përgjatë rrugëve, në disa vende mund të shihen gurë të bardhë të vendosur në mënyrë të tillë që formojnë fjalët «Lav Enver» («Rroftë Enveri»). Emri i tij të shfaqet përpara syve i gdhendur në shpatet e maleve dhe nëpër pankarta.

I vetmi aleat i Hoxhës është Kina komuniste dhe në Tiranë kinezët kanë një ambasadë të madhe dhe mbresëlënëse. Por në rrugët e Tiranës rrallë shihen kinezë me kostume maoiste.

Qytet i madh pa tipare të një qyteti të madh

Rruga kryesore e Tiranës, «Bulevardi Dëshmorët e Kombit», është aq e gjerë saqë, pa vështirësi, mund të zinin vend gjashtë automobila krah për krah. Megjithatë, automjetet shihen rrallë në qytet. Pamjen e rrugëve e dominojnë këmbësorë të veshur me rroba të errëta, qerre me kuaj, si dhe ndonjë automobil ose autobus.

Gjatë shëtitjes përgjatë bulevardit, turisti mund të ndalet i habitur përpara statujës së Stalinit, tre metra të lartë. Ajo i përket periudhës kur marrëdhëniet midis Shqipërisë dhe Bashkimit Sovjetik ishin në pikën e tyre më të mirë dhe ndoshta është e vetmja statujë e Stalinit që ka mbetur në Evropën Lindore.

Kur u pyet se përse statuja ishte lënë e paprekur, një udhërrëfyes shqiptar u përgjigj me krenari:

— Stalini ishte një burrë i madh. Ne jemi krenarë për këtë monument dhe kemi ndërmend ta ruajmë.

Tirana, pavarësisht parqeve të mirëmbajtura, një kompleksi universitar mbresëlënës dhe rrugëve të pastra, të jep një përshtypje zymtësie dhe mërzie. Vetë shqiptarët janë shumë pak mikpritës ndaj një turisti, të penguar siç janë nga mbikëqyrja e vazhdueshme policore. Kur disa futbollistë gjermanoperëndimorë, të cilët kohët e fundit kishin qenë mysafirë në Tiranë, u përpoqën t’u shpërndanin çokollata dhe portokaj fëmijëve dhe të rriturve që ishin mbledhur jashtë hotelit të tyre, shqiptarët u larguan me shpejtësi.

Tirana gjatë natës nuk është aspak gjallëruese. Trafiku pothuajse nuk ekziston. Vetëm herë pas here mund të dëgjohet një autobus që ndizet diku larg. Ndonjë kalimtar nxiton të kalojë dhe mallrat në vitrinat e dyqaneve janë të pakta. Mund të shohësh një biçikletë të prodhuar në Kinë, me çmim 925 lekë (rreth 540 korona), dhe një karrocë fëmijësh me çmim 400 lekë (rreth 230 korona).

Paga mesatare e një punëtori është 600 lekë.

Përparimet

Kur përfundoi lufta në vitin 1945, 75 për qind e banorëve të Shqipërisë nuk dinin as të lexonin dhe as të shkruanin. Sot, problemi i analfabetizmit thuhet se është pothuajse i zgjidhur, sipas burimeve zyrtare.

Më tej bëhet e ditur se më shumë se 60 për qind e fshatrave shqiptare sot kanë ndriçim elektrik dhe se vendi ka tashmë 10 000 traktorë, krahasuar me vetëm 10 në vitin 1945.

Prodhimi bujqësor ishte rritur me plot 75 për qind nga viti 1965 deri në vitin 1970 dhe, sipas asaj që thuhet, si punëtorët, ashtu edhe fshatarët, kanë sot kushte më të mira jetese se kurrë më parë, pavarësisht bllokadës ekonomike nga ana e Bashkimit Sovjetik.

— Si në kulturë, në shkencë, ashtu edhe në ekonomi, ne po marshojmë përpara, deklaroi udhërrëfyesi ynë shqiptar.

Këshilla të mira për turistët

Kur u pyet përse Shqipëria, me plazhet e saj të bukura përgjatë Adriatikut, nuk e hapte vendin për turistët perëndimorë, udhërrëfyesi u përgjigj se kishin pasur përvoja të këqija me disa turistë «të këqij».

— Ata vijnë këtu, fotografojnë gra të moshuara të veshura keq dhe pastaj kthehen në shtëpi e shkruajnë keq për ne. Mund të jetojmë edhe pa këtë lloj turistësh. Megjithatë, delegacionet e vogla janë gjithmonë të mirëpritura.

Dhe njerëzit që kanë ndërmend të vizitojnë Shqipërinë duhet ta kenë parasysh këtë. Dy ose tre persona së bashku janë, në të vërtetë, më mirë se një turist i vetëm në këtë vend.

Turisti duhet të kujtojë gjithashtu se nuk duhet t’i japë kurrë bakshish një kamerieri ndërsa udhërrëfyesi është duke parë. Në këtë vend, të gjithë vëzhgojnë njëri-tjetrin; prej kësaj burojnë dyshimi dhe rezervimi.

Nëse turisti del për shëtitje nëpër rrugë në mbrëmje, duhet të bëjë kujdes nga ushtarakët e armatosur, të cilët janë vendosur, ndër të tjera, përpara ndërtesave qeveritare. Nëse rojet i bien bilbilit ose i bëjnë shenjë me automatik, kjo do të thotë se turisti në fjalë duhet të largohet menjëherë.

Dajti është emri i hotelit më të mirë në Tiranë. Nëse turisti dëshiron të hajë diçka vërtet të mirë, duhet të shkojë atje dhe të kërkojë «viç me qepë». Kjo pjatë është një delikatesë e vërtetë.

Dhe nëse dëshiron të arrijë të marrë një buzëqeshje nga një shqiptar, është mirë t’i thotë se ekipi kombëtar shqiptar i futbollit është i një niveli të lartë. Një lajkatim i tillë nuk mund të mos i pëlqejë as shqiptarit.

Pamje nga rruga kryesore e qytetit industrial të Shkodrës. Trafiku është shumë i pakët. Në fund të fundit, në këtë qytet me 60 000 banorë nuk ka automjete private. — Burimi : Hamar Arbeiderblad, e martë, 22 korrik 1969, faqe n°8.

Qeveria e Vlorës e ndau vendin në prefektura, nënprefektura dhe krahina. Statuti Organik i vitit 1914 parashikonte sanxhaqe, kaza, nahije dhe bashki, me këshilla në nivele të ndryshme.

TIRANË- Ndarjet territoriale në Shqipëri kanë ndryshuar shpesh, në varësi të mënyrës se si shteti ka kërkuar të ushtrojë kontrollin dhe të organizojë shërbimet. Pas shpalljes së Pavarësisë, organizimi territorial u mbështet fillimisht në strukturën e trashëguar nga Perandoria Osmane.

Qeveria e Vlorës e ndau vendin në prefektura, nënprefektura dhe krahina. Statuti Organik i vitit 1914 parashikonte sanxhaqe, kaza, nahije dhe bashki, me këshilla në nivele të ndryshme.

Gjatë viteve të para të shtetit shqiptar, ndarja territoriale ndryshoi disa herë. Në periudhën e Mbretërisë u konsolidua modeli me prefektura dhe nënprefektura, ndërsa bashkitë vepronin kryesisht në qendrat urbane.

Pas vitit 1945 u vendos një sistem i centralizuar, pasi territori u organizua në rrethe, qytete dhe fshatra të bashkuara, ndërsa këshillat popullorë ishin më shumë struktura zbatuese të pushtetit qendror sesa organe të vetëqeverisjes.

Ligji i vitit 1967 e përkufizonte këshillin popullor si organ të pushtetit shtetëror në territor, por ai nuk kishte autonominë politike dhe financiare që lidhet sot me qeverisjen vendore.

Pas vitit 1990, Shqipëria nisi kalimin nga administrimi i centralizuar te vetëqeverisja vendore. Në vitin 1992 u krijuan 36 rrethe, 44 bashki dhe 313 komuna. Reforma e vitit 2000 solli strukturë me 65 bashki, 308 komuna dhe 12 qarqe, gjithsej 373 njësi të nivelit të parë.

Ky sistem e afronte pushtetin me komunitetet, por prodhoi fragmentim të madh. Shumë komuna kishin popullsi dhe të ardhura të pamjaftueshme, administrata të vogla, mungesë specialistësh dhe varësi thuajse të plotë nga transfertat e qeverisë qendrore.

Një pjesë e tyre shpenzonin shumicën e buxhetit për paga dhe administratë dhe shumë pak për investime ose shërbime.

Reforma e miratuar në vitin 2014 dhe e zbatuar pas zgjedhjeve vendore të vitit 2015 e ndryshoi rrënjësisht sistemin. Numri i njësive bazë u ul nga 373 në 61 bashki, ndërsa 12 qarqet u ruajtën. Ish-bashkitë dhe komunat u kthyen në njësi administrative pa kryetar të zgjedhur, pa këshill, pa buxhet dhe pa personalitet juridik.

Qëllimi ishte krijimi i ekonomive të shkallës, ulja e kostove administrative, profesionalizimi i administratës dhe ofrimi i shërbimeve në territore më të mëdha. Por reforma ndryshoi hartën shumë më shpejt sesa mënyrën e financimit, shpërndarjen e kompetencave dhe organizimin e shërbimeve. Pjesa më e madhe e shërbimeve u përkeqësua ndjeshëm në zonat rurale, teksa bashkitë vazhduan, për inerci, të qeverisin brenda qyteteve./Monitor.al

Flamuri i UÇK-së shihet afër ndërtesës së Qeverisë së Kosovës gjatë protestës më 16 shtator.

Shtatë persona u përmendën si pjesë e “ndërmarrjes së përbashkët kriminale” në aktgjykimin dënues të Gjykatës Speciale ndaj Hashim Thaçit dhe tre ish-eprorëve të tjerë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Por, çfarë nënkupton kjo për shtatëshen, dhe a mund të përballen ata me pasoja juridike?

Lahi Brahimaj, Fatmir Limaj, Sylejman Selimi, Rrustem Mustafa, Latif Gashi, Shukri Buja dhe Sabit Geci nuk ishin të pandehur, por emrat e tyre u përmendën në aktgjykimin e 16 shtatorit të Dhomave të Specializuara të Kosovës në Hagë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit.

Gjatë shpalljes së verdiktit dënues për krime lufte ndaj katër ish-eprorëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), trupi gjykues i asaj që njihet edhe si Gjykata Speciale konstatoi se shtatë figurat tjera ishin anëtarë të “ndërmarrjes së përbashkët kriminale”.

Madje, u tha se Limaj, Geci, Mustafa dhe Gashi “ishin zbatues të zellshëm të qëllimit kriminal që kishte në shënjestër kundërshtarët”.

Si e përshkroi Specialja “ndërmarrjen e përbashkët kriminale”?

Trupi gjykues e mbështeti ekzistencën e “qëllimit të përbashkët kriminal” në faktorë si: vrasjet e shqiptarëve të dyshuar si kolaboracionistë dhe të serbëve, komunikatat politike, luftën speciale, qendrat e ndalimit dhe tolerancën, pranimin dhe inkurajimin e krimeve ndaj kundërshtarëve.

Sipas gjyqtarëve, katër ish-udhëheqësit e UÇK-së i kishin caktuar vetes dhe të tjerëve role e pozita, përmes të cilave “kontrolluan zbatimin e qëllimit të përbashkët kriminal”.

“Kriminalizim retrospektiv” i udhëheqjes së UÇK-së

Ish-prokurori i Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (TPNJ), Geoffrey Nice, e quan “të paprecedentë” mënyrën se si Brahimaj, Limaj, Sylejman Selimi, Mustafa, Gashi, Buja dhe Geci u emërtuan në aktgjykimin ndaj katërshes së UÇK-së.

Në një përgjigje për Radion Evropa e Lirë (REL), ai tregon se në aktgjykime të tilla mund të thuhet se dikush ka “vepruar në kuadër të një ndërmarrjeje të përbashkët kriminale me persona të panjohur”.

Ndërkaq, avokati i licencuar në Dhomat e Specializuara, Artan Qerkini, thotë për REL-in se trupi gjykues kishte nevojë për “anëtarë” të tjerë si pjesë e këtij “qëllimi të përbashkët”, për t’i lidhur katër të dënuarit me krimet e kryera nga persona të tjerë.

Me këtë konstatim, sipas Nevenka Trompit, hulumtuese e TPNJ-së që ka ndjekur nga afër edhe procesin në rastin “Thaçi dhe të tjerët”, Gjykata Speciale e cilësoi gjithë Shtabin e Përgjithshëm të UÇK-së si pjesëmarrës në “ndërmarrje kriminale”.

“Është një kriminalizim retrospektiv i strukturës qendrore komanduese të UÇK-së si tërësi, në një shkallë që aktgjykimet e vetë TPNJ-së nuk e vërtetuan kurrë”, thotë Tromp për REL-in.

A mund të nisë Prokuroria hetime ndaj shtatëshes?

Në një përmbledhje të aktgjykimit të 16 shtatorit thuhet se shtatë figurat e UÇK-së ranë dakord “për qëllimin e përbashkët kriminal”, por theksohet se atyre nuk u është konstatuar fajësia dhe se gëzojnë prezumimin e pafajësisë.

Edhe avokati Qerkini pohon se fakti që ata përmenden në aktgjykim nuk përbën kallëzim penal për ta.

“Zyra e Prokurorit të Specializuar i ka pasur këta emra në aktakuzën e vet që nga viti 2020, dhe për gjashtë vjet nuk ka ngritur aktakuzë ndaj tyre”, thotë ai.

Pikëpyetjen nëse shtatë të përmendurit mund të përballen me pasoja juridike, Qerkini thotë se “e mbyll përfundimisht” rasti i Sylejman Selimit, ngase Zyra e Prokurorit të Specializuar i kishte ndërprerë hetimet ndaj tij në shkurt të vitit 2025.

Sipas tij, edhe emrat e tjerë kanë kaluar nëpër procese gjyqësore, dhe këtu thotë se vlen parimi i njohur i të drejtës penale “jo dy herë gjykim për të njëjtën çështje”.

Javë më parë, nga Prokuroria Speciale i thanë REL-it se nuk pranojnë të komentojnë mbi “ekzistencën ose hollësitë e ndonjë hetimi”.

Sipas tyre, mandati i kësaj prokurorie vazhdon “derisa Këshilli i Bashkimit Evropian të njoftojë institucionet e Kosovës se hetimet dhe procedurat përkatëse kanë përfunduar”.

Shukri Buja, i përmendur nga trupi gjykues më 16 shtator, nuk beson se mund të ndiqet, pasi prokurorët e Speciales në vitin 2024 mbyllën hetimet që i kishin nisur ndaj tij pesë vjet më herët.

“Jam rasti i parë që i kanë mbyllur hetimet, dhe në njëfarë forme e kanë shpallur luftën time të drejtë dhe të panjollosur”, shprehet Buja për REL-in.

Ai thotë se nuk e njollos as emërtimi “anëtar i ndërmarrjes së përbashkët kriminale”, ndryshe nga aktgjykimi që, sipas tij, “padrejtësisht” njollosi katër ish-krerët e UÇK-së.

Nëpër çfarë procese kaluan shtatë figurat e UÇK-së?

Disa nga shtatë figurat e përmendura në aktgjykim janë marrë në pyetje nga Prokuroria e Specializuar në Hagë.

Më herët, ata kanë pasur përvoja të ndryshme me drejtësinë për çështje që lidhen me krimet e luftës.

Lahi Brahimaj dhe Fatmir Limaj u gjykuan nga TPNJ-ja, por të dy përfundimisht u shpallën të pafajshëm. Limaj u shpall gjithashtu i pafajshëm në rastet “Kleçka” dhe “Bellanica” në Kosovë.

Sylejman Selimi, Rrustem Mustafa dhe Latif Gashi u dënuan nga gjykatat në Kosovë për krime lufte, ndërsa Selimi më vonë u shpall i pafajshëm në rigjykimin e njërit prej rasteve.

Sabit Geci u dënua në Kosovë për krime lufte ndaj civilëve, ndërsa Buja nuk ka kaluar nëpër ndonjë proces gjyqësor për krime lufte.

Sipas ish-prokurorit Nice, duhet pritur aktgjykimin e plotë për të parë nëse do të ketë një arsyetim pse u përmendën shtatë emrat në rastin ndaj katërshes së UÇK-së.

“Shprehja Shqipni Etnike nuk asht deklarim Lufte”

Abedin MULOSMANAJ

Portret monografik në 26-vjetorin e ndarjes nga jeta ( 5 maj 1938 – 16 shtator – 2026)

Abedin Malë Mulosmanaj lindi më 5 maj 1938 në Fang të Bujanit, në kullën e Bajrakut të Krasniqes, në Tropojën dardane e alpine, dhe ndërroi jetë më 16 shtator 2000, në Nju Jork të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, në moshën 62-vjeçare.

Mes këtyre dy datave gjendet një rrugëtim i pazakontë: fëmijëri e trazuar nga përndjekja politike, internim, shkollim në Kosovë, mësues në Istog, studime në Prishtinë, emigrim në Amerikë, gazetari, veprimtari politike, vite të gjata pranë Oborrit Mbretëror Shqiptar dhe rikthime në Atdhe.

Sigurisht, për ta kuptuar Abedinin e Mulosmanëve të historisë shqiptare, megjithatë, duhet të shkojmë përpara në kohëra, përpara lindjes së tij.

Kjo jo për ta humbur atë mes paraardhësve, por për të kuptuar nga çfarë kujtese vinte.

NGA DERA E BINAK ALISË

Në rrënjët e trungut familjar të Abedin Mulosmanajt qëndron Binak Alia, babagjyshi i tij, një prej figurave të njohura të Malësisë së Gjakovës të shekullit XIX.

Binak Alia lidhet me kryengritjet shqiptare kundër administratës osmane, me kuvendet e kohës dhe me traditën e fuqishme të pleqnisë shqiptare. Burimet historike e përmendin edhe si pjesëmarrës e ndër drejtuesit në veprimtaritë e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, ndërsa kujtesa popullore e ruajti posaçërisht si njeri të urtësisë, pajtimit dhe gjykimit zakonor.

Në shkrimin tim të kahershëm për Abedinin e kam quajtur Binak Alinë krijues të një lloj “shkolle të urtive”, sepse oda e tij dhe mënyra e pleqnimit mbetën referencë për brezat.

Binak Alia ishte burrë i kuvendit, por jo vetëm i kuvendit. Ai i përkiste një kohe kur fjala dhe arma qëndronin shpesh pranë njëra-tjetrës; kur drejtësia kërkohej në odë, ndërsa mbrojtja e vendit në kryengritje.

Pikërisht këtu nis një vijë që do të vazhdonte brez pas brezi te Mulosmanajt: ideja se emri i familjes bart edhe përgjegjësi. Abedini do ta merrte këtë trashëgimi në një shekull tjetër dhe do ta jetonte me mjete të tjera.

SHABAN BINAKU – UDHËHEQËSI QË U BË MARTIR

Pas Binak Alisë, piedestal historie e akademi urtie, ngrihet figura e të birit, Shaban Binakut.

Ai i përkiste brezit të prijësve shqiptarë që u përballën me autoritetet osmane në fillim të shekullit XX. Dokumentet historike të Kryengritjes së Kosovës të vitit 1910 e përmendin Shaban Binakun ndër udhëheqësit e malësorëve, krahas emrave të tjerë të Lëvizjes Shqiptare.

Pas qëndresës së madhe të vitit 1910, Shaban Binaku u kap dhe u ekzekutua me varje në Gjakovë nga autoritetet xhonturke, së bashku me Abdullah Hoxhën. Burime historike e vendosin ekzekutimin më 27 nëntor 1910.

Në familjen e madhe Mulosmanaj ky nuk ishte thjesht një episod i historisë kombëtare, por ishte histori e shtëpisë, ishte emri i gjyshit, ishte kujtimi i një paraardhësi që kishte paguar me jetë.

Kështu, shumë kohë para se Abedin Mulosmanaj të hynte vetë në politikë, politika e shekujve të fundit kishte hyrë dhunshëm e krenarisht në historinë e familjes së tij.

Malë Shabani i Mbretërisë Shqiptare

Në traditën e Malësisë, njeriu shpesh identifikohej edhe përmes etërve të vet. Kështu vjen deri tek ne, në shekullin XXI, edhe vija e tij gjenealogjike e gjakut: Abedin – Malë – Shaban – Binak Alia (Mulosmanaj).

Abedini nuk mbeti vetëm pasardhës i një dere historike. Ai e krijoi biografinë e vet.Dhe pikërisht këtu fillon historia e tij personale.

Abedin Mulosmanaj në vitet e fundit të Mbretërisë Shqiptare ishte ende fëmijë kur Shqipëria kaloi pushtimin, luftën dhe përmbysjen e rendit politik.

Babai i tij, Malë Shaban Mulosmanaj, kishte shërbyer si oficer në periudhën e Mbretërisë Shqiptare. Pas ardhjes së komunistëve në pushtet, familja e tij u përfshi në persekutimet politike që goditën kundërshtarët e regjimit dhe familjet e tyre.

Malë Shabani përfundoi në burgime dhe vdiq në burgun e Shkodrës, më 1948. Materialet familjare e përkujtimore të ruajtura për Abedinin e vendosin këtë humbje në themel të dramës së fëmijërisë së tij.

Asokohe, Abedini ishte ende fëmijë, por tashma e kishte provuar atë që shumë njerëz nuk e provojnë gjatë gjithë jetës: humbjen e shtëpisë, internimin, ndarjen familjare dhe humbjen e babait.

FËMIJËRIA QË NUK ISHTE FËMIJËRI

Familja e Abedin Mulosmanajt kaloi nëpër internime në Berat dhe Tepelenë.

Pikërisht në ato rrethana të vështira e nisi shkollën. Një fëmijë i cilësuar nga pushteti përmes biografisë së prindërve duhej, njëkohësisht, të gjente forcën për të mësuar. E megjithatë mësoi. E mësoi mirë.

Materialet biografike tregojnë se shkollën fillore dhe atë unike e kreu mes internimit të largët dhe Tropojës së tij, përpara se jeta e familjes të zhvendosej drejt Kosovës.

Kjo pjesë e jetës së tij është e rëndësishme jo vetëm për vuajtjen, por edhe për paradoksin që do të vinte më pas: fëmija të cilit ia vështirësuan shkollën do të bëhej vetë mësues.

GJAKOVA – DIJA SI RRUGËDALJE

Pas largimit nga Shqipëria, Abedini vazhdoi shkollimin në Gjakovë.

E ndoqi Gjimnazin e Lartë të Gjakovës në vitet 1951-1958, ku, sipas materialeve biografike, u dallua për rezultate të mira në mësime dhe sjellje.

Gjakova kishte një domethënie të shumëfishtë për të. Ishte vendi i shkollimit të tij të mëtejshëm.

Gjakova, gjithashtu, ishte edhe qyteti ku, dekada më parë, Shaban Binaku ishte ekzekutuar.

Historia familjare dhe jeta e Abedinit takoheshin në të njëjtën hapësirë.

Ai nuk u kthye në Gjakovë si luftëtar. U kthye me libra në dorë.

Ky është një nga kontrastet më domethënëse të gjithë biografisë së tij.

MËSUESI NË ISTOG

Nga viti 1960 deri më 1963, Abedin Mulosmanaj punoi si arsimtar në Istog.

Në materialin e Eugen Shehut përshkruhet si mësues i lidhur ngushtë me nxënësit dhe si njeri që u kushtonte rëndësi historisë dhe identitetit shqiptar.

Në këtë periudhë vendoset edhe një episod që i jep mësuesisë së tij një dimension të veçantë: Abedin Mulosmanaj kujtohet si një prej mësuesve të Ibrahim Rugovës, i cili vinte nga Cerrca e Istogut dhe më vonë do të bëhej studiues, shkrimtar dhe President i Kosovës.

Ky fakt nuk ka nevojë për zbukurime.

Mësuesi dhe nxënësi morën më vonë rrugë të ndryshme jetësore e politike.

Një fotografi historike është domethënëse më vete: në një klasë të Istogut, një i ri i ardhur nga internimet e Shqipërisë u mësonte brezave shqiptarë të Kosovës, mes të cilëve ishte edhe një emër që do të hynte më vonë në historinë politike të saj.

Për Abedinin, kjo mbetet një nga faqet më të bukura të jetës së tij. Jo sepse nxënësi i tij u bë President i Republikës së Kosovës, por sepse në jetën e tij para diplomatit dhe politikanit ishte mësuesi.

PRISHTINA DHE STUDIMET E NDËRPRERA

Më pas Abedini nisi studimet në fushën ekonomike në Prishtinë.

Materialet e ruajtura flasin për rezultate të mira dhe përpjekje të mëdha për të vazhduar shkollimin, por emigrimi i familjes drejt Perëndimit ia ndërpreu këtë etapë akademike.

Universiteti i mbeti i papërfunduar, po jo formimi i tij tërësorë.

Abedini do të vazhdonte për gjatë gjithë jetës të lexonte, të shkruante, të debatonte dhe të merrej me çështje politike e kombëtare.

AMERIKA – NJË JETË E RE, NJË ÇËSHTJE E VJETËR

Në nëntor 1967, në moshën 29-vjeçare, Abedin Mulosmanaj mbërriti në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Amerika e ndryshoi gjeografinë e jetës së tij, por jo çështjet që e shqetësonin atë.

Në komunitetin shqiptar të Amerikës u përfshi në rrethet e emigracionit politik antikomunist dhe monarkist.

Tashma nuk ishte më një refugjat që kërkonte vetëm një jetë të re. Po kthehej në veprimtar.

GAZETA “ATDHEU” – POLITIKA PËRMES FJALËS

Në mesin e viteve shtatëdhjetë Abedin Mulosmanaj u përfshi edhe në gazetari, duke punuar si editor në gazetën “Atdheu”, organ i mërgatës legaliste shqiptare.

Materialet e ruajtura e paraqesin punën e tij në gazetë si pjesë të veprimtarisë kundër regjimit komunist shqiptar dhe në mbështetje të platformës politike të Legalitetit e të Mbretit Leka I.

Kjo përvojë është e rëndësishme në portretin e Abedinit, sepse ai nuk ishte vetëm njeri i organizimit politik, ishte edhe njeri që besonte te fjala e shkruar.

Gazeta ishte për të një mjet politik, por edhe dokument.

Një mënyrë për t’iu folur shqiptarëve përtej kufijve.

HYSEN MULOSMANAJ – NJË DEGË E AFËRT E SË NJËJTËS HISTORI

Në rrethin familjar të Abedinit ishte edhe Hysen Çelë Mulosmanaj, i vijës Hysen-Çelë-Shaban-Binak Alia.

Hyseni pati një jetë të lidhur fort me emigracionin politik shqiptar. Ai ishte veprimtar i Legalitetit, u mor me gazetën “Atdheu” dhe radion “Zani i Atdheut”, por la gjurmë edhe si autor.

Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë regjistron vëllimin e tij poetik “Gjurmët e shekullit”, botuar nga “Dardania” në Tiranë më 1999.

Krijimtaria e Hysenit ka rëndësi në portretin e Abedinit, sepse tregon diçka më të gjerë për këtë familje: qëndresa nuk shprehej vetëm me armë apo politikë. Shprehej edhe me gazetë, me radio, me poezi, me libra.

Abedini ishte pjesë e kësaj bote, ku fjala kishte peshë.

MUSLI MULOSMANAJ – KUJTESA E GJALLË E TRUNGUT

Një tjetër figurë e afërt familjare ishte Musli Çelë Mulosmanaj, i cili jetoi për dekada në Shtetet e Bashkuara dhe u bë një nga veteranët e veprimtarisë shqiptare atje.

Ai u angazhua me Legalitetin dhe Federatën Pan-Shqiptare “Vatra”, ndërsa në vitin 2016 Presidenti i Republikës së Shqipërisë, Bujar Nishani, e dekoroi me titullin “Kalorës i Urdhrit të Skënderbeut” për qëndresën ndaj përndjekjes dhe veprimtarinë e tij atdhetare.

Musliu ishte edhe një depo e jashtëzakonshme e kujtesës familjare.

Rrëfimet e tij ndihmuan në dokumentimin e historisë së Binak Alisë dhe brezave pas tij.

Kjo ka rëndësi të veçantë edhe për Abedinin, sepse shumë nga ajo që sot mund të rindërtojmë për atmosferën, vuajtjet dhe lidhjet e kësaj familjeje u ruajt falë njerëzve që nuk e lanë kujtesën të vdiste.

NGA AMERIKA NË OBORRIN MBRETËROR

Në gusht 1977, Abedin Mulosmanaj u thirr pranë Oborrit Mbretëror Shqiptar në Spanjë.

Dy vjet më vonë, në vitin 1979, u emërua Ministër i Oborrit Mbretëror Shqiptar, funksion të cilin materialet biografike e lidhin me një periudhë të gjatë shërbimi pranë Mbretit Leka I.

Ky është momenti kur figura e Abedinit merr dimensionin për të cilin njihet më shumë publikisht.

Nga mësuesi i Istogut dhe gazetari i Diasporës, ai kaloi në një detyrë politike e përfaqësuese ndërkombëtare.

Duhet kuptuar edhe natyra e këtij funksioni.

Oborri Mbretëror ndodhej në mërgim, prandaj nuk bëhej fjalë për një ministri klasike të një shteti në territorin e vet, por për strukturën politike dhe përfaqësuese të Monarkisë Shqiptare në Mërgim.

Kjo e bënte detyrën e Abedinit një përzierje të aktivitetit politik, organizimit të diasporës, komunikimit publik dhe kontakteve ndërkombëtare.

NJË MONARKIST QË NUK E FSHEHU BINDJEN

Abedin Mulosmanaj ishte monarkist.

Kjo ishte bindja e tij politike dhe mbeti e tillë përgjatë gjithë jetës publike.

Në portretin e tij nuk ka nevojë as të idealizohet, as të fshihet.

Rëndësi të vecantë ka konsekuenca historike: ai u lidh me monarkinë jo pas rënies së komunizmit, kur pluralizmi e bëri të lirë shprehjen politike, por shumë më herët, kur kjo bindje e mbante larg Shqipërisë së regjimit komunist.

Në këtë sfond duhet kuptuar edhe një nga thëniet e tij më karakteristike: “Shprehja ‘Shqipni Etnike’ nuk asht deklarim Lufte”

Për Abedinin, kjo shprehje lidhej me mënyrën se si ai konceptonte çështjen kombëtare shqiptare dhe jo, sipas formulimit të tij, me një thirrje për luftë.

Kjo fjali është e rëndësishme sepse na ndihmon të kuptojmë vetëperceptimin politik të Abedinit: një nacionalist shqiptar i Mërgatës që kërkonte ta paraqiste idealin e vet kombëtar si platformë politike e historike, jo si deklaratë armiqësie ndaj popujve të tjerë.

LUFTA E FTOHTË DHE VEPRIMTARIA ANTIKOMUNISTE

Jeta politike e Abedin Mulosmanajt kaloi nëpër një epokë të fortë përplasjesh ideologjike.

Materialet e shkruara për të përshkruajnë aksione propagandistike kundër regjimit komunist shqiptar, përfshirë shpërndarjen e trakteve nga deti dhe veprimtari të tjera të organizuara nga rrethet monarkiste në mërgim.

Sot këto episode duhen lexuar brenda kontekstit të “Luftës së Ftohtë”. Shqipëria ishte një shtet i izoluar komunist. Emigracioni politik shqiptar ishte i ndarë në organizata me programe të ndryshme.

Abedini ishte qartësisht në njërin prej këtyre kampeve dhe veproi sipas bindjeve të tij.

Ai nuk ishte spektator i historisë politike të kohës.

Ai ishte pjesëmarrës aktiv, lidership.

SPANJA, AFRIKA E JUGUT DHE NJË OBORR NË MËRGIM

Kur Oborri Mbretëror u detyrua të largohej nga Spanja, Abedini vazhdoi pranë Mbretit Leka I edhe gjatë periudhës së qëndrimit në Afrikën e Jugut.

Jeta e tij tashmë shtrihej mes disa kontinenteve: Fangu i Bujanit.Kosova. Amerika. Spanja. Afrika e Jugut.

Pak shqiptarë të brezit të tij patën një gjeografi kaq të gjerë jetësore.

Megjithatë, pothuajse gjithçka që bënte lidhej me Shqipërinë Etnike dhe shqiptarët etnikë.

Kjo është ndoshta veçantia më e madhe e biografisë së tij: u largua gjithnjë e më larg në hartë, por politikisht e emocionalisht mbeti i lidhur me vendin nga kishte ardhur.

KTHIMI NË SHQIPËRI

Rënia e sistemit komunist i dha emigracionit politik shqiptar atë që për dekada kishte qenë e pamundur: Kthimin.

Për Abedin Mulosmanajn, kthimi nuk mund të ishte një udhëtim i zakonshëm.

Ai ishte larguar nga një Shqipëri që e kishte internuar familjen dhe ku babai i tij kishte vdekur në burg.

Tani po kthehej në një Shqipëri pluraliste, ku bindjet e tij mund të shpreheshin publikisht.

Më 26 qershor 1993 erdhi në Shqipëri në krye të një Delegacioni të Oborrit Mbretëror, së bashku me ing. Skënder Zogun, Tati Kryeziun, Hylli Spahinë dhe Mërgim Bromëell. Këso kohe isha pranë tyre, edhe për shkak të lidhjeve të mia familjare me Abedinin në Amerikë dhe përkatësisë tonë tropojanë, por edhe si njerëz të letrave, të gazetarisë, që kisha shkruar për Mbretin e Mbretërinë para se ti takoja në vitin 1993.

Ky ishte një kthim politik, por duhet të ketë qenë, mbi të gjitha, kthim njerëzor.

ABEDINI NË SHQIPËRINË E VITEVE ’90

Në vitet pas rikthimit në Shqipëri, Abedini mori pjesë në aktivitetet publike të Mbretit Leka I dhe të lëvizjes monarkiste.

Në pranverën e trazuar të vitit 1997, materialet e Eugen Shehut e paraqesin në takimet publike të Oborrit Mbretëror nëpër Shqipëri dhe veçojnë në ligjërimet e tij përdorimin e fjalëve paqë, bashkim dhe vëllazërim.

Edhe këtu del një tipar interesant i tij.

Ai mund të ishte i prerë në bindjet politike, por kërkonte t’i paraqiste ato brenda idesë së bashkimit ndërmjet shqiptarëve.

Kjo lidhet natyrshëm edhe me thënien që kemi vendosur në krye të këtij portreti monografik.

SHQIPËRIA DHE KOSOVA NË JETËN E TIJ

Për Abedin Malë Mulosmanaj Shqipëria dhe Kosova nuk ishin dy hapësira abstrakte politike.

Në Shqipëri kishte lindur, kishte kaluar internimin, kishte humbur babanë.

Në Kosovë kishte vazhduar shkollën, në Gjakovë ishte formuar, në Istog kishte qenë mësues, në Prishtinë kishte studiuar.

Prandaj çështja e Kosovës në veprimtarinë e tij nuk ishte vetëm ideologji, po kishte edhe biografi brenda saj.

Ishte territori ku një pjesë e rëndësishme e jetës së tij ishte rindërtuar pasi fëmijëria në Shqipëri i ishte copëtuar nga historia.

NJERIU PAS FUNKSIONIT

Titulli i lartë zyrtar “Ministër i Oborrit Mbretëror” mund ta fshehë njeriun pas funksionit, por njerëzit nuk mbahen mend vetëm për funksionet.

Abedin Mulosmanaj kishte kaluar aq shumë sa vështirë të mos ishte formuar nga vuajtja, nga internimi, nga humbja e babait, nga emigrimi, nga largësia, nga përplasjet politike, nga lëvizja nga një kontinent në tjetrin, sëmundja e viteve të fundit.

Megjithatë, në kujtimet e njerëzve që e njohën, ai del si njeri i përmbajtur, i lidhur me familjen dhe i ndërgjegjshëm për emrin që mbante.

Në traditën e Malësisë kjo përmblidhet me një shprehje të thjeshtë: burrë i besës.

NJË LIDHJE E SHKURTËR PERSONALE

Kam pasur fatin ta njoh Abedin Mulosmanajn fillimisht përmes emrit dhe veprimtarisë së tij, e më pas edhe drejtpërdrejt pas ardhjes së tij të parë në Shqipëri.

Në shkrimin tim të vitit 2001, të ribotuar edhe më vonë, e kam përmbledhur përshtypjen time për të me tri fjalë: devotshmëri, sakrificë, kontribut.

Ai kishte edhe marrëdhënie të mira me gazetën “Dardania”, të cilën e themelova dhe drejtova për disa vite, fillimisht me një ekipi të vogël e të mirë dhe pastaj i vetëm.

Por kjo është vetëm një fije e vogël në jetën e tij të madhe.

Abedini meriton të kujtohet para së gjithash për atë që ishte dhe atë që bëri vetë.

16 SHTATOR 2000

Më 16 shtator 2000, në Nju Jork, Abedin Mulosmanaj ndërroi jetë pas një sëmundjeje të gjatë.

Vdiq larg Fangut, larg Bujanit, larg Tropojës.

Por kjo largësi gjeografike është ndoshta simbolika e gjithë brezit të tij.

Shumë shqiptarë të mërgimit politik u varrosën larg vendit për të cilin kishin folur gjithë jetën.

Abedini ishte një prej tyre.

NJË JETË QË LIDH DISA EPOKA

Biografia e Abedin Mulosmanajt është në të vërtetë një urë mes disa epokave të historisë shqiptare.

Përmes prejardhjes së tij ajo prek shekullin XIX, Binak Alinë, kuvendet dhe Lidhjen Shqiptare të Prizrenit.

Përmes Shaban Binakut prek kryengritjet e fillimit të shekullit XX dhe martirizimin e udhëheqësve shqiptarë. Përmes babait të tij prek Mbretërinë Shqiptare dhe përplasjet që pasuan Luftën e Dytë Botërore.

Përmes fëmijërisë së vet prek internimet komuniste.

Përmes Kosovës prek shkollimin shqiptar në Jugosllavinë e pasluftës.

Përmes Amerikës prek historinë e emigracionit politik.

Përmes gazetarisë prek shtypin shqiptar të mërgatës.

Përmes Oborrit Mbretëror prek historinë e monarkizmit shqiptar në ekzil.

Përmes kthimit të tij prek pluralizmin politik të Shqipërisë pas vitit 1990.

Pak jetë individuale bashkojnë në vetvete kaq shumë kthesa historike.

ABEDINI DHE FJALA

Nëse do të kërkonim një fill që lidh mësuesin e Istogut, gazetarin e “Atdheut”, veprimtarin politik dhe diplomatin e Oborrit Mbretëror, do ta gjenim te fjala.

Fjala në klasë, në gazetë, në mbledhje, në deklaratë, në diplomaci.

Dhe, në fund, fjala që ai la pas: “Shprehja ‘Shqipni Etnike’ nuk asht deklarim Lufte.” Kjo thënie është një çelës për leximin e Abedin Mulosmanajt. Ajo nuk na kërkon domosdoshmërisht të pajtohemi me të gjitha bindjet e tij. Na kërkon ta kuptojmë se si ai vetë e shihte idealin të cilit i kushtoi jetën.

Dhe një portret monografik duhet, para së gjithash, të bëjë pikërisht këtë: ta vendosë njeriun në kohën e tij. Ta dëgjojë, ta dokumentojë. Dhe t’ia lërë historisë gjykimin.

EPILOG

“Po trokon në histori Abedin Mulosmani”

Në shtator 2011, kur shkrova vargjet për Abedinin, e mbylla poezinë me figurën e tij që troket në histori.

Vitet kanë kaluar, por, sot, 26 vjet pas ndarjes së tij nga jeta, ajo metaforë më duket edhe më e kuptueshme, sepse historia nuk troket gjithmonë me zhurmë. Ndonjëherë troket me një dokument të harruar, me një fotografi, me një gazetë të vjetër, me një nxënës që kujton mësuesin, me një familjar që ruan një rrëfim, me një libër, me një varg.

Me një emër që, pas shumë vitesh, kërkon përsëri të lexohet.

Abedin Malë Mulosmanaj e nisi jetën në një kullë të një dere me histori. U rrit në internim. U formua në Kosovë. U bë mësues. Kaloi Atlantikun. U bë gazetar. Hyri në politikën e Mërgatës. Shërbeu për vite pranë Oborrit Mbretëror Shqiptar. U kthye në Shqipëri. Dhe në fund u largua nga jeta përsëri në mërgim.

Mes Fangut të Bujanit dhe Nju Jorkut shtrihet e gjithë jeta e tij. Një jetë me bindje të forta, me përplasje, me humbje, me miqësi, me gazetari, me politikë, me shërbim, me mall për Atdheun.

Prandaj, në këtë 16 shtator 2026, Abedin Mulosmanajn nuk e kujtojmë vetëm sepse është përvjetori i vdekjes së tij. E kujtojmë sepse një jetë e tillë përbën dëshmi. Dëshmi për një familje, për një brez, për emigracionin politik shqiptar, për marrëdhënien e vështirë ndërmjet njeriut dhe historisë.

Dhe mbi të gjitha, dëshmi se vendlindja mund të mbetet brenda njeriut edhe kur jeta e çon mijëra kilometra larg saj.

Në poezinë time të dikurshme shkrova: “Po trokon në histori Abedin Mulosmani…”. Sot do t’i shtoja vetëm kaq: Ai troket sepse ende ka çfarë të na tregojë historia e tij.

Ramiz LUSHAJ

Tiranë, 16 shtator 2026

Krijimit të kësaj gjykate i kanë paraprirë pretendimet e ish-prokurores së Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, Carla Del Ponte. Ajo pretendonte se pjesëtarë të UÇK-së ishin përfshirë në ndalimin e personave, disa prej të cilëve, sipas saj, ishin dërguar në Shqipëri, ku dyshohej se u ishin hequr organet.

KOSOVË- Dhomat e Specializuara në Hagë dënuan me 81 vite burg në total katër ish-krerët e UÇK-së, pasi i shpallën fajtorë për krime lufte të kryera gjatë luftës në Kosovë. Ish-presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, dhe ish-kryetari i Kuvendit, Jakup Krasniqi, janë dënuar me nga 25 vite burg, ndërsa Kadri Veseli me 18 vite dhe Rexhep Selimi me 13 vite.

Por si u ngrit dhe nga kush u kërkua Gjykata Speciale në Hagë

Krijimi i Dhomave të Specializuara të Kosovës u bë pas pretendimeve të ngritura në raportin e senatorit zviceran, Dick Marty, sipas të cilit pjesëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) akuzoheshin për përfshirje në krime të rënda, përfshirë edhe pretendimet për trafikim organesh. Pas hetimeve të mëtejshme, Kosova mori përsipër themelimin e një mekanizmi të veçantë gjyqësor për trajtimin e akuzave që dolën nga këto hetime

Krijimit të kësaj gjykate i kanë paraprirë pretendimet e ish-prokurores së Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, Carla Del Ponte. Ajo pretendonte se pjesëtarë të UÇK-së ishin përfshirë në ndalimin e personave, disa prej të cilëve, sipas saj, ishin dërguar në Shqipëri, ku dyshohej se u ishin hequr organet.

Për të verifikuar këto pretendime, në vitin 2008, Këshilli i Evropës caktoi senatorin zviceran, Dick Marty. Raporti i Dick Martyt u prezantua në dhjetor të vitit 2010 para Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës. Në të u kritikuan edhe ndërkombëtarët që kishin administruar Kosovën pas vitit 1999, me pretendimin se kishin neglizhuar hetimin e këtyre rasteve dhe se krimet kishin mbetur të pandëshkuara.

Më vonë është evidentuar edhe në draftrezolutën e Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës, ku thuhej se është e nevojshme që të hartohej një instrument ligjor ndërkombëtar për të ndjekur penalisht autorët e këtyre krimeve.

Në vijim të kësaj, në fillim të 2011-s u krijua Task Force Special Investigative e BE-së, e cila kishte për qëllim hetimin e këtyre pretendimeve, në krye të secilës ishte prokurori amerikan, Clint Williamsoni, i cili më herët kishte punuar edhe në Tribunalin Penal për Ish-Jugosllavinë. Pas afër tre vjetësh punë në këtë task-forcë, Williamson tha asokohe se kishin arritur të sigurojnë prova të mjaftueshme për të ngritur aktakuzë kundër disa zyrtarëve të lartë të UÇK-së.

Kjo task-forcë, e cila ishte krijuar pas pretendimeve për trafikim organesh, nuk gjeti prova për të ngritur një akuzë të tillë. Përpara një deklarate të tillë të Williamson, ish-ambasadorja amerikane në Kosovë, Tracey Ann Jacobson, kishte dhënë disa informacione, duke shtuar se si do të dukej gjykata që do të trajtonte këto akuza e cila sipas saj, do të largonte renë e zezë nga vendi.

Por, Ann Jacobson kishte thënë se sfida në krijimin e kësaj gjykate ishte votimi i tri të katërtave të Kuvendit të Kosovës. Ndёrsa nё letrat qё shkëmbyen presidentja e atëhershme e Kosovës, Atifete Jahjaga, me përfaqësuesen e lartë të BE-së për Punë të Jashtme, Catherin Ashton, thuhej se “nëse hetimi i Task-Forcës Speciale Hetimore çon në një aktakuzë dhe në një gjykim, duhet të krijohet një mjedis i përshtatshëm për administrimin e duhur të drejtësisë”.  Rrjedhimisht ishte thënë se për këtë çështje do të duhej që të përdorej një tribunal i specializuar me bazë në Kosovë, por që procedurat do të zhvilloheshin jashtë duke pasur parasysh natyrën e akuzave.

Roli i ndërkombëtarëve

Për krimin e Gjykatës Speciale u angazhuan edhe përfaqësues amerikanë dhe evropianë, të cilët u angazhuan për të bindur autoritetet e Kosovës që të miratojnë themelimin e një Gjykate për të hetuar dhe gjykuar rastet e dyshuara për krime lufte. Në qershor të 2015-s sërish ishte ambasadorja Jacobson që bënte thirrje për formimin e Speciales duke thënë se të gjithë e dinë se cila do të ishte alternativa. Ajo kishte shtuar se SHBA-ja dhe vendet e tjera strategjike nuk do të bllokonin procesin e Kombeve të Bashkuara.

Si u miratua Specialja

Fillimisht, deputetët dhe subjektet politike kishin kundërshtuar themelimin e kësaj gjykate, por më vonë ata zbutën qëndrimet e tyre. Përpjekja e parë për votimin e marrëveshjes mes Kosovës e BE-së për themelimin e Speciales dështoi më 26 qershor 2015.

Por, pas pak javësh, më 3 gusht 2015, përfaqësuesit e PDK-së, LDK-së, Listës Serbe, Grupit parlamentar 6+ e disa deputetëve pa grup parlamentar votuan për themelimin e saj. Nga 117 deputetë të pranishëm, votuan 88. Prej tyre, 82 ishin për, pesë ishin kundër dhe një prej tyre abstenoi.

Gjatë fjalimit të tij para Kuvendit, lideri i asaj kohe i PDK-së, Hashim Thaçi, pati thënë se kërkesa e bashkësisë ndërkombëtare ndaj Kosovës për themelimin e Gjykatës për krime lufte është padrejtësia dhe fyerja më e madhe që i bëhet Kosovës. Sidoqoftë, Thaçi pati përsëritur qëndrimin e tij të shprehur, se pavarësisht kësaj padrejtësie, siç e kishte quajtur ai, institucionet e Kosovës duhet të themelojnë këtë gjykatë.

Kundër saj ishte pozicionuar vetëm Lëvizja Vetëvendosje. Lideri i Vetëvendosjes, Albin Kurti, pati thënë se Kuvendi nuk do të duhej të miratonte themelimin e kësaj Gjykate, dhe ishte shprehur i bindur se as Këshilli i Sigurimit nuk do ta themelonte atë. Kurti tha asokohe se kjo Gjykatë nuk do të krijohet nëse Hashim Thaçi nuk do, por ai mendon se nuk do të përfundojë vetë atje.

Edhe Rexhep Selimi, i cili u dënua sot me 13 vite burg, kërkonte me ngulm asokohe që të mos votohej pro kriijimit të Speciales. Selimi tha se ajo rozolutë ishte kundra pavarsisë së Kosovës.

Në atë seancë, Partia Demokratike e Kosovës pati dalë edhe me propozimin që Kuvendi të marrë vendim për themelimin e një fondi, përmes të cilit, Qeveria e Kosovës me buxhetin e shtetit t’i mbulonte të gjitha shpenzimet e pjesëtarëve të UÇK-së gjatë proceseve gjyqësore që do të ngrihen ndaj tyre nga gjykata e veçantë.

Në janar të vitit 2016, u miratua Marrëveshja e Përkohshme midis vendeve tё ulëta dhe Kosovës nё lidhje me vendosjen e Institucionit Gjyqësor tё Specializuar tё Kosovës nё Holandё. Kurse, në shkurt të vitit 2016, u miratua marrëveshja me shtetin pritës – Holandën. Më 17 mars 2017, u votua edhe Rregullorja e Procedurave dhe provave tё kёsaj Gjykate. Ato u rishikuan më 29 maj 2017 dhe pasi u vlerësuan në përputhje me Kushtetutën, kanë hyrë në fuqi më 5 korrik të po atij viti.

Për krijimin e Gjykatës Speciale, Rama udhëtoi me helikopter, për të bërë presion që të votonin pro

Në korrik të vitit 2015, pak javë para votimit për themelimin e Gjykatës Speciale, kryeministri Edi Rama, zhvilloi një vizitë të papritur në Prishtinë. Rama udhëtoi me helikopter drejt Kosovës, i shoqëruar nga Ministri i Jashtëm, Ditmir Bushati. Më 16 korrik, Rama u takua me kryeministrin e atëhershëm të Kosovës, Isa Mustafa, dhe me zëvendëskryeministrin dhe ministrin e Jashtëm, Hashim Thaçi.

Pa dyshim, Gjykata Speciale ishte një nga temat kryesore të takimit. Siç edhe u njoftua atëherë, Edi Rama kishte marrë garanci nga Isa Mustafa dhe Hashim Thaçi se do të votonin ngritjen e Gjykatës Speciale. Pavarsisht se dikur udhëtoi drejt Kosovës për të kërkuar vota për krijimin e Speciales, sot pas dënimit të Hashim Thaçit me 25 vjet burg nga Gjykata Speciale, ai e akuzon këtë gjykatë për burgosjen e ish-presidentit të Kosovës./Dosja.al

Një prej rasteve më të përfolura dhe të pazbardhura të luftës në Kosovë, zhdukja dhe vrasja e veprimtarit Behajdin Allaqi, mori më 16 shtator 2026 një përgjigje gjyqësore nga Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë. Gjatë shpalljes së aktgjykimit ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit, Trupi Gjykues bëri një konstatim të drejtpërdrejtë për rolin e Thaçit në rastin Allaqi.

“Trupi Gjykues konstatoi se Hashim Thaçi mori pjesë personalisht në krime, duke përfshirë arrestimin, ndalimin dhe marrjen në pyetje të 13 parlamentarëve, si dhe arrestimin, ndalimin, transferimin dhe vrasjen e Behajdin Allaqit”, thuhet në përmbledhjen e aktgjykimit.

Ky formulim ka rëndësi për një arsye konkrete. Gjykata nuk e lidh Thaçin me rastin Allaqi vetëm përmes përgjegjësisë për veprimet e personave të tjerë, por konstaton pjesëmarrjen e tij personale në krimet ndaj tij. Trupi Gjykues e dha këtë konstatim në aktgjykimin e shkallës së parë. Gjykata e dënoi Thaçin me 25 vjet burgim, ndërsa mbrojtja ka të drejtën ta kundërshtojë vendimin në apel.

Kush ishte Behajdin Allaqi?

Behajdin Allaqi, i lindur më 7 prill 1963 në Prizren, ishte veprimtar politik dhe pjesë e organizimeve politike shqiptare që prej viteve ’80.

Ai mori pjesë në demonstratat e vitit 1981 dhe më pas në veprimtarinë ilegale që synonte avancimin e statusit politik të Kosovës. Gjatë viteve ’90 vazhdoi aktivitetin në strukturat e lëvizjes kombëtare dhe më vonë iu bashkua Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

Allaqi u zhduk më 11 qershor 1998. Trupi i tij nuk është gjetur. Për më shumë se 28 vjet, familjarët, bashkëveprimtarët dhe figura të ndryshme publike kërkuan sqarimin e rrethanave të arrestimit, zhdukjes dhe vrasjes së tij. Përgjatë kësaj kohe qarkulluan akuza dhe dëshmi të ndryshme, por mungonte një konstatim gjyqësor që përcaktonte përgjegjësi individuale.

Aktgjykimi i 16 shtatorit ndryshon pikërisht këtë pjesë të historisë së çështjes.

Çfarë konstatoi Gjykata për Thaçin?

Sipas përmbledhjes së aktgjykimit, Gjykata konstatoi se Thaçi, si anëtar i Shtabit të Përgjithshëm dhe drejtues i Drejtorisë Politike të UÇK-së, kishte rol në formulimin dhe zbatimin e një qëllimi të përbashkët kundër personave të perceptuar si kundërshtarë të UÇK-së.

Sipas konstatimeve të Trupit Gjykues, ky qëllim përfshinte identifikimin e personave të perceptuar si kundërshtarë, arrestimin dhe ndalimin e tyre, krijimin dhe funksionimin e objekteve të ndalimit, keqtrajtimin dhe në raste të caktuara vrasjen e të ndaluarve, si dhe përdorimin e deklaratave publike kundër personave të cilësuar si “bashkëpunëtorë” ose kundërshtarë.

Por në rastin e Behajdin Allaqit, Gjykata shkoi më tej. Trupi Gjykues konstatoi se Thaçi mori pjesë personalisht në katër faza të krimit ndaj Allaqit: arrestimin, ndalimin, transferimin dhe vrasjen.

Ky është edhe elementi që e veçon çështjen Allaqi nga përgjegjësia më e gjerë që Gjykata shqyrtoi ndaj ish-drejtuesve të UÇK-së.

Po Veseli, Selimi dhe Krasniqi?

Trupi Gjykues shpalli përgjegjës edhe Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin për kontributin e tyre në qëllimin e përbashkët kriminal kundër personave të perceptuar si kundërshtarë të UÇK-së.

Në përmbledhjen publike të aktgjykimit nuk thuhet se Veseli, Selimi dhe Krasniqi morën pjesë personalisht në arrestimin apo vrasjen e Behajdin Allaqit.

Për këtë arsye, vendimi i Gjykatës nuk i identifikon të katër ish-drejtuesit e UÇK-së si ekzekutorë apo bashkautorë të drejtpërdrejtë të vrasjes së Allaqit.

Konstatimi individual i bërë publik për arrestimin, ndalimin, transferimin dhe vrasjen e tij lidhet shprehimisht me Hashim Thaçin.

Nga akuzat e 28 viteve te një konstatim gjyqësor

Emri i Behajdin Allaqit është përmendur për vite me radhë në dëshmi, deklarata publike dhe përplasje politike për ngjarjet e vitit 1998. Në këtë histori janë ngritur edhe pretendime për përplasjet e tij me drejtues të atëhershëm politikë të UÇK-së.

Por pretendimet publike dhe akuzat politike nuk janë aktgjykime.

Për këtë arsye, aktgjykimi i 16 shtatorit 2026 shënon një pikë konkrete në çështjen Allaqi: një trup gjykues ka konstatuar përgjegjësi individuale të Hashim Thaçit për arrestimin, ndalimin, transferimin dhe vrasjen e tij.

Vendimi nuk është ende i formës së prerë. Ai është aktgjykim i shkallës së parë dhe mbrojtja mund ta ankimojë.

Por pas 28 vitesh, çështja e Behajdin Allaqit nuk mbetet më vetëm te akuzat, dëshmitë dhe përplasjet politike. Që prej 16 shtatorit 2026, ajo përmban edhe një konstatim gjyqësor konkret për rolin personal të Hashim Thaçit. gsh

Nga DASHNOR KALOÇI

Edhe pse propagandohej me të madhe se; “ndryshe nga vendet kapitaliste, në Shqipërinë Socialiste shërbimi shëndetësor ishte falas për të gjithë shtetasit:, gjatë gjithë periudhës së regjimit komunist të Enver Hoxhës dhe pasardhësit të tij, Ramiz Alia, ai linte shumë për të dëshiruar. Madje në shumë aspekte, siç ishin aparaturat dhe pajisja e spitaleve e objekteve të tjera shëndetësore me ilaçe e medikamente të ndryshme bashkëkohore, ka qenë një problem që mbeti i pazgjidhur deri në shembjen e atij regjimi. Por një nga plagët më të mëdha të shëndetësisë së para viteve ‘90-të, thuhet se ka qenë ai i numrit të lartë të vdekjeve të fëmijëve të moshës nga 0 deri 1 vjeç, apo siç njihej ndryshe me termin e mjekësisë; “mortaliteti tek foshnjat”.

Veç të tjerash kjo gjë bëhet e ditur edhe nga disa dokumente arkivore të Ministrisë së Shëndetësisë së asaj kohe, ku ndodhet korrespodenca e saj me disa nga institucionet dhe organet më të larta partiake e shtetërore të asaj kohe, në të cilat bëhet e ditur se vetëm gjatë vitit 1971, në të gjitha rrethet e vendit, nga 72.771 lindje, u shënuan 7027 vdekje në fëmijët e moshës 0 deri në 1 vjeç.

Por ajo që tronditi Tiranën dhe alarmoi udhëheqjen e lartë partiake dhe shtetërore të asaj kohe, ishte vdekja e 27 foshnjave në Maternitetin e Tiranës (sot Materniteti “Nana Mbretëreshë) vetëm gjatë disa ditëve në fundin e shtatorit dhe fillimin e tetorit 1972, gjë e cila detyroi organet përkatëse të asaj kohe që ta mbyllnin fare Maternitetin e Tiranës. Po pse ndodhi një numër aq i lartë vdekjes në atë maternitet në atë kohë dhe cilat ishin arsyet që u mor vendimi për mbylljen e asaj Shtëpie Lindje? Çfarë thuhet në raport-informacionet e ministrit të Shëndetësisë së asaj kohe, Dr, Llambi Ziçishti, dërguar instancave më të larta të shtetit dhe cili ishte reagimi e përgjigjja e udhëheqjes së lartë të asaj kohe, duke filluar nga kryeministri Mehmet Shehu, sekretari i Komitetit Qendror të PPSH-së, Hysni Kapo, sekretari i parë i Komiteti të Partisë së Tiranës dhe anëtari i Byrosë Politike, Manush Myftiu, etj.?

Dokumentet e mëposhtme arkivore, që publikohen për herë të parë, sjellin një pasqyrë të detajuar mbi gjendjen alarmante të mortalitetit infantil në Shqipërinë e vitit 1971, si dhe përpjekjet e aparatit shtetëror për të vënë nën kontroll këtë fenomen tragjik. Përmes relacionit të Zv/Ministrit të Shëndetësisë, Dr. Kleo Miho, si dhe raporteve zyrtare të nënshkruara nga Dr. Bukurije Maçi pranë Drejtorisë së Nënës dhe Fëmijës, zbardhet tabloja e vërtetë e shërbimit mjekësor në rrethe dhe fshatra gjatë regjimit komunist.

Këto shkresa zyrtare të fillim-vitit 1972, nxjerrin në dritë jo vetëm shifrat e larta të vdekshmërisë së foshnjave, ku sëmundjet e rrugëve të frymëmarrjes si bronkopneumonia zinin deri në 60% të rasteve, por edhe prapambetjen e thellë infra-strukturore në zonat rurale. Dokumentet zbulojnë dështimin e planit për ndërtimin e shtëpive të lindjes e konsultoreve, mungesën e lejeve të lindjes dhe kontrolleve mjekësore për fëmijët 0-3 vjeç, si dhe kushtet skandaloze të ushqimit në çerdhet e fshatit, ku mungonin edhe artikujt më bazikë si buka e grurit dhe qumështi. Përmes një autokritike administrative, raportet godasin gjithashtu burokracinë e seksioneve lokale të shëndetësisë dhe pasqyrimin sipërfaqësor apo me formularë fiktive të të dhënave demografike nga rrethet. Lidhur me këtë etj., na njohin dokumentet në fjalë, të nxjerra nga Arkivi Qendror i Shtetit (fondi i ish-Komitetit Qendror të PPSH-së), të cilat publikohen për herë të parë dhe me faksimilet përkatëse nga Memorie.al

Vijim

RAPORT – INFORMACION I MINISTRIT TË SHËNDETËSISË, DR. LLAMBI ZIÇISHTI, LIDHUR ME NGJARJEN E RËNDË TË VDEKJES SË 27 FOSHNJAVE NË MATERNITETIN E TIRANËS NË TETOR 1972

I N F O R M A C I O N

Në vijim të informacionit tonë të mëparshëm mbi infeksionin që qarkullon në Shtëpinë e Lindjes në Tiranë, gjendja është zhvilluar në këtë mënyrë:

Që nga data 17.X.1972, nuk ka patur të sëmurë nga kontingjenti i fëmijëve të lindur në repartin e izoluar nga kontaktet. Kjo tregon se sëmundja është nën kontroll. Numri i fëmijëve të sëmurë deri tani është 50. Këtu përmblidhen edhe ato që janë sëmurur në qytet, mbasi kanë dalë mirë nga spitali. Që të gjithë këto fëmijë kanë qenë në kontakt me sëmundjen.

Sëmundja ka një dekurs të rëndë. Ashtu sikurse del nga eksperienca botërore, mortaliteti është mbi 50%. Në maternitetin tonë kanë ndodhur deri tani 16 vdekje. Këtu përfshihen edhe fëmijë të lindur me peshë shumë të vogël, por që patën shenja të kësaj sëmundjeje. Fakti që me masat rigoroze anti-epidemike, në repartin e veçantë, që nga data 17.X.1972 nuk ka fëmijë të sëmurë dhe duke marrë parasysh të dhënat anatomopatologjike mund të konkludohet, por me rezervë, se nuk është fjala për një virozë, ç’ka do të ish më e rëndë përsa i përket përhapjes. Në këtë drejtim vazhdojnë kërkimet laboratorike.

Lidhur me këtë sëmundje, i gjithë personeli i maternitetit është vënë në kushte të veçanta steriliteti dhe profilaksie. Ekipi i pediatërve më të mirë është në mënyrë të rregullt pranë fëmijëve. Janë marrë gjithashtu masa për të reduktuar brenda mundësive numrin e grave që vijnë jashtë qytetit dhe që kanë mundësi të lindin në institucione të tjera. Deri tani nuk ka asnjë arsye për të mbyllur maternitetin. Mendimi i specialistëve është se sëmundja është dominuar që me masat e para. Shtimi i numrit të të sëmurëve është vetëm nga kontingjenti i kontakteve. Gjithashtu është siguruar edhe kontrolli dhe ndjekja në qytet e të gjithë fëmijëve të dalë nga materniteti.

Çdo ditë dalin rreth 20 fëmijë, por deri tani nuk është vërejtur edhe në qytet asnjë rast sëmundjeje tek fëmijët e lindur mbas datës 17.X.1972.

Tiranë, më 27.X.1972

M I N I S T R I

Llambi Ziçishti

LETRA E MITI BOZOS PËR HYSNI KAPON LIDHUR ME NGJARJEN E RËNDË NË MATERNITETIN E TIRANËS NË TETOR 1972

Shoku Hysni

Mendoj që ky informacion i Ministrisë së Shëndetësisë t’i dërgohet edhe shokut Manush, sepse, ma merr mëndja që në këtë çështje ka një frymë justifikimi. Në maternitet kemi organizatë partie që duhet ta analizojë më thellë gjendjen.

Miti Bozo

11. XI. 1972

LETRA ME PËRGJIGJEN E E HYSNI KAPOS PËR NGJARJEN E RËNDË NË MATERNITETIN E TIRANËS KU VDIQËN 27 FOSHNJE

Manushi është me dijeni të vetëm për fëmijën dhe shërbimet e tjera, por edhe përgjegjësinë që kanë kuadrot e shtëpisë të cilët nuk kanë respektuar rregullat dhe disiplinën që kërkohet. Ai më ka thënë se këto çështje do i bëjmë problem në organizatën e Partisë.

Hysni Kapo

13.11.72

RAPORT – INFORMACIONI I MINISTRIT TË SHENDETËSISË DR. LLAMBI ZIÇISHTI, PËR NGJARJEN E RËNDË NË MATERNITETIN E TIRANËS DHE MASATR E MARRA PËR STABILIZIMIN E SITUATËS

I N F O R M A C I O N

MBI PËRHAPJEN E NJË INFEKSIONI NË REPARTIN E TË PORSALINDURVE NË MATERNITETIN E TIRANËS

Sikurse është re-latuar edhe në informacionet e mëparshme, duke filluar nga data 3.X.1972, në repartin e të porsalindurve në Maternitetin e Tiranës u vu në dukje një përhapje e shpejtë e një infeksioni të rëndë që paraqitej me keqësim të menjëhershëm të gjendjes së përgjithshme, me ngritje të temperaturës, me rënie të peshës dhe me çrregullime gastro-intestinale. Nga data e mësipërme deri më 6. XI. 1972, nga 411 të lindur, ky infeksion ka prekur 67 prej tyre dhe ka shkaktuar 27 vdekje (= 40%).

Në shifrën e të sëmurëve janë përfshirë 17 fëmijë, të cilët shenjat e sëmundjes i kanë paraqitur pas daljes nga shtëpia e lindjes. Prej këtyre 4 kanë përfunduar në vdekje në spitalin Klinik të Fëmijëve. Ministria e Shëndetësisë u njoftua për gjendjen e krijuar më datën 9.X.1972 dhe me një herë u mblodh një komision i gjerë me specialistë të ndryshëm, të cilët me këtë rast propozuan një sërë masash për të bërë të mundur ndalimin e përhapjes së infeksionit.

Këto masa patën karakter të përgjithshëm higjenik, profilaktik dhe organizativ dhe u shoqëruan me kërkime anatomo-patologjike dhe analiza të gjera mikrobiologjike. Këto ekzaminime vunë në dukje me datën 16.XI.1972, praninë e mikrobit ‘Coli pathogen O111’ në fëmijët e sëmurë, në disa enë për ushqimin e fëmijëve dhe në disa lokale të maternitetit. Supozohet që burimi primar i mikrobit të jetë një bartës i shëndoshë dhe i përkohshëm (ndoshta një nënë).

Zbulimi i mikrobit shkaktar bëri të mundur që të vihen në jetë një sërë masash më konkrete dhe më specifike, mbasi njihen mirë rrugët me anën e të cilave infeksioni përhapet në fëmijët e porsalindur. Infeksione të shkaktuara nga koli pathogen njihen dhe përshkruhen në të gjithë vendet dhe kohë mbas kohe ky mikrob merr veçori agresive të mëdha kundrejt fëmijëve të porsalindur dhe fëmijëve të vegjël. Këto veçori agresive bëhen të theksuara në institucionet me grumbullim fëmijësh si rrjedhim i shumëzimit dhe i kalimit të shpejtë të mikrobit nga një fëmijë tek tjetri, duke shkaktuar një vdekshmëri të lartë që arrin rreth 50%.

Masat kryesore që u vunë në jetë në këtë kohë konsistuan në dezinfektimin e përsëritur të dyshemeve, shtretërve, lokaleve, të duarve dhe në zëvendësimin dhe shumëzimin e mjaft pajisjeve në mënyrë që të mënjanohej mundësia e kalimit dhe e përhapjes së mikrobit. Masa të tjera të rëndësishme konsistuan në krijimin e lokaleve të veçanta dhe të veçuara për fëmijët e sëmurë për të cilët u-vu në jetë një mjekim më i plotë dhe intensiv duke u-ndihmuar nga pediatër të spitalit të fëmijëve dhe nga mjekët specialistë që ndoqën me kujdes dhe rregullisht të gjithë proceset e punës në shtëpinë e lindjes.

Fëmijët që kishin qenë në kontakt me të sëmurët u mbajtën të veçuar në reparte të ndara. Reparte të reja të pa infektuara u krijuan për të porsalindurit e tjerë. U-caktua personel i veçantë për çdo repart duke krijuar mundësinë e mënjanimit të përhapjes së infeksionit nga vetë personeli.

Me mjekët e shtëpisë së lindjes u bë një punë e madhe nga shokët e komisionit lidhur me problemet themelore të mbajtjes dhe të mbrojtjes së fëmijës të porsa-lindur, mbi ushqimin e drejtë të tij, mbi mjekimin e përshtatshëm etj.

Masat e marra bënë të mundur një ndryshim të dukshëm të gjendjes dhe kërkimet mikrobiologjike rezultuan shumë të kufizuara ose tërësisht negative. Ky ndryshim u vu në dukje

edhe nga fakti se që nga 17.X.1972 deri më datën 30.X.1972 nuk pati asnjë fëmijë të sëmurë nga ato që lindën gjatë kësaj periudhe dhe u mbajtën të veçuar nga fëmijët e sëmurë ose nga kontaktet. Këto fëmijë u ndoqën edhe në shtëpi pas daljes nga materniteti dhe vazhdojnë të jenë të shëndoshë.

Në këtë kohë u-bë një punë e gjerë për të shfrytëzuar plotësisht kapacitetin e shtëpisë së lindjes së Yzberishit (Kombinatit) si dhe ato të fshatrave dhe për të kufizuar ardhjet e panevojshme nga rrethe të tjerë.

Fëmijët e dalur nga Shtëpia e lindjes së Tiranës u-ndoqën me mjaft kujdes nga personeli i konsultoreve të fëmijëve dhe nga mjekët dhe personeli i poliklinikave, me të cilët u-bë edhe punë sqaruese. Masat dhe gjendja e krijuar gjatë dy javëve të fundit lejuan të besohej se situata mund të qëndronte plotësisht nën kontroll, me kusht që të mbaheshin rregullat nga ana e vetë personelit, i cili është faktori kryesor i përhapjes direkte dhe indirekte të infeksionit.

Mbyllja e sektorit obstetrik të Shtëpisë së Lindjes nuk u konsiderua e nevojshme gjatë fazës së parë të epidemisë, për arsye se nuk kishte asnjë të dhënë të saktë mbi mikrobin shkaktar dhe mbi mënyrën e përhapjes së infeksionit. Në këtë fazë u-mendua, ndërmjet të tjerash, se mund të ishte fjala për një infeksion viral, aerogen që nuk ka lidhje me kushtet e ambientit. Mbas përcaktimit të mikrobit dhe masave të marra, mbyllja e sektorit obstetrik nuk u pa e nevojshme për arsye të mbajtjes së gjendjes ndënë kontroll dhe të mos paraqitjes të asnjë rasti të ri për një periudhë dy javore.

Gjatë kësaj faze ekzaminimet e përsëritura vunë në dukje frenimin e gjendjes edhe nga ana mikrobiologjike. Mundësia e përhapjes së infeksionit deri sa kish lidhje me pastërtinë dhe sterilitetin e personelit mund të ishte e njëllojtë edhe në lokalin ku eventualisht mund të kalonte sektori i obstetrikës. Por me gjithë kontrollet e organizuara u vërejtën dy shkelje të rënda të rregullave epidemiologjike nga personeli gjë që lejoj të shfaqeshin me datën 30.X.1972 katër raste të reja sëmundjeje të ndjekur nga gjashtë raste të tjera deri me datën 3. XI. 1972.

Edhe një herë u vërtetua se infeksioni mund të përhapej vetëm me rrugët e njohura epidemiologjike. Që nga data 3.XI.1972 nuk ka asnjë rast të ri. Më datën 5.XI.1972 u bë një konsultë e gjerë në vijim të së cilës u vendos mbyllja e menjëhershme e sektorit obstetrikal të Shtëpisë së Lindjes së Tiranës dhe shfrytëzimi me zgjerim kapaciteti i maternitetit të Kombinatit.

Një masë e tillë paraqitej e mundshme në kohën kur numri i fëmijëve në maternitet kish zbritur në 18 dhe hyri në fuqi me datën 7.XI.1972 ora 6, me personel nga shtëpi të tjera lindjesh. Gjatë një periudhe prej disa ditësh do të bëhet edhe njëherë dezinfektimi i Maternitetit Tiranës, por ashtu sikurse u vu në dukje në konsultë edhe mbas mbylljes së përkohshme të korposit obstetrikal, kthimi në këtë repart krijon garanci vetëm në rast se zbatohen me përpikëri rregullat e higjienës dhe të asepsis.

Prandaj del e nevojshme që të bëhet një punë edukonjëse me personelin dhe të çohen deri në fund një sërë masash strukturale për të penguar ose për tu bërë ballë me lehtësisht infeksioneve eventuale intra-spitalore. Nga kjo gjendje do të nxirren konkluzione si për vetë maternitetin ashtu edhe për institucionet e tjera kurative. Nga fëmijët e sëmurë, aktualisht të gjithë janë në përmirësim e sipër. Zhvillimi i gjendjes po ndiqet sistematikisht nga shtabi i krijuar posaçërisht. / Memorie.al

Nga DRITAN MARA
Gazetar dhe përkthyes, Madrid

Me 12 shtator të këtij viti mbushen 40 vjet nga vendosja e marrëdhënieve diplomatike midis Shqipërisë dhe Spanjës. Në fakt mund të quhet edhe rivendosje marrëdhëniesh, ngaqë të dy shtetet e kishin njohur njëri tjetrin që në gusht 1922, madje Spanja kishte hapur edhe një Legatë në Tiranë në prill 1929. Por, stuhitë politike të shekullit XX do t’i ndanin rrugët e tyre për një kohë të gjatë.

Humnera ideologjike

Pushtimi i Shqipërisë në prill të vitit 1939 ndërpreu dhunshëm kontaktet e para. Megjithatë, as çlirimi i saj në nëntor 1944 nuk solli afrimin e pritur. Mes dy shteteve ishte hapur tashmë një humnerë e thellë ideologjike.

Lufta civile në Spanjë kishte sjellë në pushtet gjeneralin Francisco Franco, ndërsa Lufta e dytë Botërore kishte sjellë në pushtet regjimin e Enver Hoxhës. Për historinë, të dy ishin diktatorë, por me kahe të kundërt: Franko, një përfaqësues radikal i të djathtës antikomuniste; Enveri, një lider dogmatik i të majtës staliniste.

Hendeku politik do të krijonte boshllëk dhe ngrirje në marrëdhëniet mes dy vendeve. Tirana zyrtare e kritikonte ashpër diktaturën fashiste të Frankos, janë të njohur artikujt në Zërin e Popullit dhe në Radio Tirana; ndërsa Qeveria spanjolle kritikonte diktaturën komuniste të Hoxhës si dhe mbështetjen që Shqipëria u jepte grupeve radikale spanjolle të ekstremit të majtë të tipit FRAP, Fronti Revolucionar Antifashist dhe Patriotik, aktiviteti i të cilëve në vitet e fundit të regjimit të Frankos ishte shtuar.

Hendeku ishte aq i thellë, saqë edhe në pasaportat e asaj kohe, shtetasve spanjollë u ndalohej shprehimisht udhëtimi drejt vendet të bllokut komunist, në këtë listë vendin e parë e zinte Shqipëria.

1975, Vdekja e Frankos

Kthesa e madhe spanjolle do të vinte në 1975 me vdekjen e Frankos, njërit nga dy diktatorët. Spanja do të përjetonte atë që quhet Tranzicioni spanjoll, një kalim i butë nga diktatura në demokraci, do të rivendosej figura e mbretit dhe qeveria spanjolle do shihte mundësi të reja hapjeje në arenën ndërkombëtare. Është pikërisht në këto vite kur midis dy vendeve ndjehet një dëshirë hapjeje.

Kontaktet e para drejt hapjes

Fillimisht jozyrtare, kontaktet e para ndërmjet diplomatëve të të dy vendeve filluan në tokë neutrale, larg syrit të opinionit publik, në Beograd, në 1977.

Në nëntor të vitit 1981, në gazetën “El Pais” botohet një shkrim i dërguar nga korrespondenti i saj në Beograd, ku flitet për një afrim mes diplomatëve të të dy vendeve:

“Diplomatët spanjollë morën pjesë dje, për herë të parë, në Beograd në pritjen e organizuar nga ambasada shqiptare për të festuar ditën kombëtare të Shqipërisë. Çështja e hapjes së marrëdhënieve mes Tiranës dhe Madridit është ndjekur me durim nga ambasada spanjolle në Jugosllavi për vite me radhë”

Bisedimet do të ishin të gjata dhe delikate, të dy vendet herë dukej se afroheshin dhe herë që largoheshin përsëri në pozitat e fillimit. Hendeku midis tyre nuk ishte sheshuar, Enver Hoxha ishte ende gjallë.

12 shtator 1986, nënshkrimi historik

Afrimi diplomatik u kurorëzua zyrtarisht më 12 shtator 1986. Përmes një protokolli të përbashkët, Mbretëria e Spanjës dhe ajo që ende quhej Republika Popullore Socialiste e Shqipërisë, vendosën të hidhnin pas krahëve dekada armiqësie ideologjike.

Sot, pas katër dekadash, është interesante të hulumtohet se çfarë shkruhej në shtypin spanjoll në atë kohë për Shqipërinë dhe për vendosjen e këtyre marrëdhënieve.

Më 13 shtator 1986, e përditshmja më e madhe spanjolle e asaj kohe, El País (me një tirazh prej rreth 400.000 ekzemplarësh në ditë), pasqyroi me nota të detajuara dhe me një dozë analitike ngjarjen e një dite më parë:

“Spanja dhe Shqipëria vendosën dje marrëdhëniet diplomatike, duke përfunduar negociatat që ishin zhvilluar në Paris gjatë vitit të kaluar midis ambasadorëve të të dy vendeve. Shqipëria ishte i vetmi vend evropian me të cilin Spanja nuk kishte marrëdhënie. Shkëmbimi i notave diplomatike, […] u zhvillua në prani të ambasadorëve të të dy vendeve në Paris, Juan Durán Lóriga dhe Maxhun Peka.

Marrëveshja për të vendosur marrëdhënie me Shqipërinë u miratua nga Këshilli i Ministrave më 28 gusht të këtij viti. Për momentin, përfaqësimi spanjoll në Tiranë do të kanalizohet përmes ambasadës në Beograd, dhe përfaqësimi shqiptar në Spanjë përmes delegacionit të saj në Paris”

Artikulli i gazetës spanjolle vinte në dukje se që nga viti 1945 kontaktet midis dy vendeve kishin qenë thuajse zero, pa llogaritur disa qindra spanjollë, që e kishin vizituar në ato vite Shqipërinë për  ekskursione “më tepër të një natyre ekzotike dhe politike sesa turistike”. Këtu, me ironi referenca ishte për ata spanjollë, anëtarë të partive marksiste-leniniste që vinin fshehtas në Shqipëri ku formoheshin politikisht dhe zhvillonin aktivitetin e tyre duke ndihmuar në përkthimet e literaturës politike apo në emisionet në spanjisht të Radio Tiranës.

Gazeta zbulonte gjithashtu prapaskenat e procesit:

“Procesi i hapjes së marrëdhënieve diplomatike hispano-shqiptare, […] filloi në kryeqytetin e Jugosllavisë në vitin 1978, pas dëbimit nga Spanja të Leka Zogut, pretendentit për fronin shqiptar. […] Deri në vdekjen e Frankos, ambasadorët shqiptarë në mbarë botën ishin udhëzuar të mos përshëndesnin homologët e tyre spanjollë dhe t’u kthenin shpinën në pritjet zyrtare të organizuara nga vendet e treta. Ambasadori Fernando Olivié dhe zëvendësministri aktual i Jashtëm shqiptar, Sokrates Plaka, nisën kontaktet e para joformale në Beograd në vitin 1977”.

Kromi që çan bllokadën diplomatike

Shtypi spanjoll zbulon se ndërmjet dy vendeve, edhe pse nuk kishte marrëdhënie zyrtare diplomatike kishte pasur kontakte tregtare. Duke iu referuar periodikëve të kohës, zbulojmë se në vitin 1980 kishte pasur një vizitë të një delegacioni tregtar shqiptar në Madrid dhe të një delegacioni tregtar spanjoll në Tiranë. Një tjetër njoftim në shtyp tregon se po në 1980 Spanja i kishte blerë Shqipërisë rreth 4 milion dollar mallra. Ndërsa në vitin 1985 Spanja kishte blerë kryesisht krom nga Shqipëria në vlerën 895 milionë peseta (rreth 6,4 milion dollarë) dhe kishte eksportuar në Shqipëri mallra me vlerë 85 milionë peseta (rreth 607 mijë dollarë).

Kontaktet tregtare midis dy vendeve i hapën rrugën marrëdhënieve diplomatike. Spanjollët ishin të interesuar për mineralet dhe naftën e Shqipërisë dhe nga ana tjetër kërkonin të shisnin prodhimet e tyre në një Shqipëri që, pas ndarjes nga Kina, ishte e interesuar për prodhimet industriale që mund t’i ofronte Spanja. Por, deri në shtatorin e 1986, duket se kishte ende rrugë dhe bisedime për të bërë.

1985, Vdekja e Enver Hoxhës

Shtypi spanjoll i bëri një jehonë jo të vogël vdekjes së liderit komunist shqiptar. Gazeta El Pais, në 18 prill 1985 e hapte artikullin me këto fjalë:

“Largimi i Enver Hoxhës nga skena politike staliniste shqiptare dhe zëvendësimi i tij nga Ramiz Alia hap rrugën për vendosjen e marrëdhënieve midis Madridit dhe Tiranës. Vdekja e Hoxhës mbyll kapitullin e një epoke fyerjesh kundër Kurorës Spanjolle, veçanërisht të ashpra deri pesë vjet më parë, përmes valëve të Radio Tiranës. Burime diplomatike shqiptare i kanë përsëritur kësaj gazete, pas vdekjes së udhëheqësit të tyre, se Tirana mbetet e palëkundur në dëshirën e saj për të hyrë në dialog me Madridin.”

Por edhe për Ramiz Alinë shtypi spanjoll duket se ishte skeptik:

“Pas vdekjes së udhëheqësit historik Hoxha në prill të vitit 1985, pasardhësi i tij, Ramiz Alia, u betua para eshtrave të tij: “Shqipëria do të jetë gjithmonë e kuqe, siç e deshët ju”. Asgjë nuk ka ndryshuar në vendin më të mbyllur në Evropë. Gjatë jetës së Hoxhës, Ramiz Alia ishte rojtari i pastërtisë ideologjike, rojtari i tablove të besnikërisë ndaj kujtimit të Stalinit, në një vend ku ushtrimi publik i fesë është i ndaluar”.

Tundimi nga Lindja dhe roli i Këshillit të Evropës

Ndoshta një nga stimujt e jashtëm që do të ndikonin në përmbylljen e marrëveshjes do të ishte ajo që zbulon më tej artikulli i 13 shtatorit:

“Në vitin 1985, Këshilli i Evropës i rekomandoi anëtarët e tij, që të promovonin marrëdhëniet e tyre me Shqipërinë, pas vdekjes së Enver Hoxhës në prill 1985, duke pasur parasysh mundësinë që udhëheqësit e rinj mund të tundoheshin për t’u rikthyer nga Lindja.

Ky rekomandim i Këshillit të Evropës  për ta tërhequr Shqipërinë drejt Perëndimit dhe për të mos i lënë udhëheqësit e rinj të saj të binin në tundimin për rikthim nga Lindja, ndoshta ishte shtysa përfundimtare që në gusht të vitit 1986 Këshilli i Ministrave të Spanjës, i kryesuar nga Felipe Gonzalez, një socialist, të firmoste marrëveshjen për vendosjen e marrëdhënieve diplomatike me Shqipërinë.

Edhe pse interesi i palës shqiptare për lidhjen e marrëdhënieve diplomatike kishte filluar që pas vdekjes së Frankos, kurorëzimi i tyre do të bëhej një dekadë më vonë, vetëm pas vdekjes së Enver Hoxhës. Ishin dy nga diktatorët që e mbajtën gjatë pushtetin, 36 vjet Franko dhe 41 vjet Enveri. Duhej të vdisnin të dy diktatorët që midis këtyre dy vendeve të rivendoseshin marrëdhëniet diplomatike. gsh

(Në nderim të përkthyesve, të atyre heronjve të heshtur)

Ishte vera e vitit 1973 kur një grup shoqesh prisnim të mësonim se ku do të na emëronin pas mbarimit të studimeve. Në fillim të gushtit, mora  lajmin që isha emëruar në Agjencinë Telegrafike Shqiptare. “Sa mirë!”, më thotë një nga shoqet e mia, ndërsa unë nuk dukesha dhe aq e entuziazmuar. Një mik i babait tim e kishte cilësuar ATSH-në “një uzinë mendore”. Thelbin e krahasimit me uzinën do ta kuptoja vetëm më vonë.

Institucioni ku unë do të punoja plot 39 vjet, ishte vërtet si një uzinë, ku punohej  orë e pa orë, me orare të zgjatura dhe shpeshherë edhe natën. ATSH-ja, si për gazetarët, ashtu edhe për përkthyesit e të gjithë brezave, ka qenë një shkollë e vërtetë profesionale. Mjaft gazetarë të mediave të shkruara e pamore, drejtues të mediave si dhe korrespondentë të njohur shqiptarë të agjencive të huaja që veprojnë në Shqipëri, kanë punuar ndër vite në sektorë të ndryshëm në ATSH, duke përfshirë edhe sektorët e përkthimit. Nga ana tjetër, nga ky institucion kanë dalë, gjithashtu,  diplomatë, deputetë dhe studiues të njohur brenda dhe jashtë vendit.

Punën si përkthyese e gjuhës frënge në ATSH, e fillova në  Redaksinë e Jashtme,  ku përkthehej  nga gjuha e huaj në shqip. Do të ishte kontakti i përditshëm me gjuhën frënge gjatë përkthimit të lajmeve të Agjencisë France-Presse (AFP) që do të më aftësonte shkallë-shkallë, duke  m’i forcuar themelet e njohjes së kësaj gjuhe që ishin hedhur tashmë gjatë studimeve universitare, por që do të më ndihmonte, gjithashtu, të merrja edhe më shumë  kulturë e njohuri rreth gjuhës, si dhe në fushën e gazetarisë, të cilat do të ishin të domosdoshme në vitet e mëvonshme.

Vetkuptohet, në fillim ndieja pasiguri gjatë përkthimit. Por  “noti mësohet vetëm në det” dhe ky “det” për mua ishte ATSH-ja.  Më është dashur një punë këmbëngulëse, por do ta kisha pasur më të vështirë pa ndihmën e kolegëve më të vjetër përkthyes, por edhe të redaktorëve. Në  sektorët e përkthimit, nga gjuha e huaj në shqip dhe anasjelltas, përkthyesve të rinj asnjëherë nuk u mungoi ndihma dhe përvoja u përcoll nga brezi në brez. Sidoqoftë, vlen të theksohet ndihmesa e brezit të parë të përkthyesve që ende vazhdonin të punonin në ATSH në fillim të viteve ’70 kur unë fillova punën. Ata rrezatonin kaq shumë kulturë e shumë modesti njëkohësisht dhe përcillnin pa u kursyer, me plot dashuri e dëshirë, njohuritë e tyre tek brezat pasues. Sa shumë kemi mësuar prej tyre !

Eruditi  Nuri Hamzaraj ishte njëri prej tyre. Mund të them pa e tepruar se, në sektorin e përkthimeve nga gjuha e huaj në shqip, ku punonte në atë kohë Nuriu, ndodhte shpesh që përkthyesit, dhe jo vetëm ata të frëngjishtes, prisnin radhën për t’u këshilluar me të. Ajo që të çudiste ishte se, edhe pse nuk e kishte fare idenë si shqiptohej anglishtja, ai gjithnjë ua gjente zgjidhjen edhe përkthyesve të anglishtes dhe, me intuitën e tij të fortë, edhe atyre të gjermanishtes, në sajë të formimit të tij gjuhësor.

Pas disa vitesh, më kaluan si përkthyese në Redaksinë  për Botën e Jashtme. Sigurisht, përkthimi nga gjuha shqipe në gjuhë të huaj kishte një shkallë më të lartë vështirësie. Në fillimet e mia në këtë redaksi, pata fatin të punoj me Riko Konicën, një tjetër erudit, i cili e kishte filluar punën e tij në ATSH që pas Çlirimit dhe për gati dy dekada e gjysmë i kishte mbuluar pothuajse i vetëm përkthimet në gjuhën frënge. Redaktimet e Rikos ishin për ne, përkthyesit e rinj, shkolla më e mirë. Por jo vetëm redaktimet e tij. Falë pranisë së Rikos, në zyrën ku ai punonte, flitej vetëm frëngjisht, një mundësi që nuk e kishin të gjithë.

Në një artikull të botuar në numrin e 11 marsit 1995 të gazetës “Lajmi i ditës”, organ i atëhershëm i  ATSH-së, titulluar “Rekuiem për Rikon (Skifter Konicën), i gjithëpranishëm në historinë e pasluftës të ATSH-së”,  kolegu im i asokohe, Fatos Beja, shkruan:

“Pakkush e njihte me emrin Skifter Konica, pasi shumica e njerëzve e njihte me emrin Riko. Kam pasur kënaqësinë, si shumë punonjës të dikurshëm të ATSH-së, që të punoja me një  plejadë intelektualësh eruditë që mbaruan studimet në universitete të shquara të Evropës, por që diktatura ua zhvlerësoi diplomat e profesionit dhe  shfrytëzoi vetëm njohuritë e tyre në gjuhë të huaja, duke i shtrënguar të punonin si përkthyes me një trajtim diskriminues. Me Rikon punova 12 vjet rresht në një zyrë, paraditeve dhe pasditeve, fundjavave dhe ditët e festave, duke u ndarë vetëm gjatë pushimeve vjetore dhe atyre të dielave që nuk “digjeshin” dhe i bënim pushim. Mund të them me plot gojën se fëmijët e tij nuk kanë ndenjur me të më shumë se ne, kolegët e tij të rinj, që shihnim tek ai kolegun e vjetër, por jo vetëm kaq. Rikua ishte si një prind i dytë për ne, i cili ka ndikuar fuqishëm në formimin tonë profesional e kulturor, një pikë kontakti me botën e jashtme, që plotësonte ato njohuri për Evropën, të cilat agjencitë nuk na i jepnim neve “të privilegjuarve” që mund t’i lexonim se duhej t’i përkthenim.

Profesional – sepse Rikua ishte për ne një mësues i frëngjishtes praktike, një profesor, ndoshta më i miri nga profesorët tanë të shquar, megjithëse nuk na mësoi kurrë një rregull gramatikor, një mësues i përkthimit, megjithëse kurrë s’na foli për bazat teorike, linguistike e artistike të përkthimit. Ashtu i heshtur, me korrigjimet e tij të vijueshme, ditë për ditë, muaj pas muaji, vit pas viti, ashtu gazmor, plot rrëfime e historira, vetëm në frëngjisht, Rikua shtonte tek ne atë çka unë dhe shoqet e mia që punuam me të morëm prej tij në njohjen e gjuhës frënge, të qytetërimit francez, të kulturës botërore. Rikua, që për sa kohë punuam bashkë dhe me sa di unë edhe më parë, nuk ka dhënë asnjë orë mësimi frëngjishteje, as vajzave të tija, ishte i pranishëm me mua në leksionet që unë dhashë për qindra e qindra studentë universitarë të shumë brezave, ishte i pranishëm me ne sa herë  që francezët dhe të huajt e tjerë çuditeshin me frëngjishten tonë të mësuar pa qenë kurrë në Francë dhe pa kontakte të rregullta me frankofonë të jashtëm. Rikua është profesori ynë i paharruar, që investoi aq shumë me njohuritë që ne përdorim sot në profesionet ku punojmë.

Vlerat që ne përftuam nga Rikua nuk kufizohen vetëm te frëngjishtja e tij. Rikua ishte pinjoll i një familjeje të moçme shqiptare, nga trojet që historia i la   jashtë kufijve të Atdheut, por që, për fat të mirë, nuk ia shkëputi dot si emër familjes së Konicajve. Djali i   diplomatit shqiptar të viteve ’20  e ’30 Mehmet Konica e nip i personalitetit të shquar të letrave e kulturës shqiptare Faik Konica, Rikua rrezatonte heshturazi përreth tij dashurinë  për vlerat e mirëfillta kombëtare, për Shqipërinë dhe shqiptarët kudo që janë, duke dalë me vlerësimet e tij jashtë kufizimeve zyrtare ideologjike, duke u bërë ashtu heshturazi, si shumica  e intelektualëve të vjetër, një strehë e brishtë, por prapë shpëtuese, për filizat e rinj të atdhedashurisë që i rezistuan rrebeshit të furishëm ideologjik. Madje edhe vetë emri i tij zyrtar, Skifter, mishëron një grimcë të patriotizmit të familjes Konica e pasqyron revoltën e ungjit të tij, Faikut, i cili, kur u njoftua se Mehmetit i lindi djalë dhe i vunë emrin Shahin, sipas traditës së familjes, në telegramin e urimit kërkoi që të hiqej dorë nga emrat turkoshakë e meqë shpendit shahin i përkonte në shqip shpendi skifter, djali të quhej Skifter. Dhe ashtu u bë. Por, për nga origjina e tij, në linjën e nënës, rrënjët e Rikos shkojnë në dy-tre popuj të tjerë nga jugu në veri të Evropës, çka, së bashku me faktin që Rikua i kreu studimet e tij fillore, të mesme e të larta në Zvicër dhe Francë, e që nën pushtimin fashist u internua dhe jetoi në Itali, bënë që Rikua të manifestonte në mjedisin ku jetonte e punonte karakteristikat e një qytetari evropian, në kuptimin më të mirë të fjalës, demokrat, larg shovinizmave e plot krenari e dashuri për popullin e tij, me sensin e disiplinës në punë e të marrëdhënieve korrekte me të gjithë. Edhe pse meritat s’iu vlerësuan zyrtarisht, edhe pse specialistin e verërave që mbaroi universitetin për Enologji  në Francën e mirënjohur për verërat, në vend që ta bënin drejtor a shef prodhimi të kantinave tona, e dërguan punëtor në fabrikën e salcës, e pastaj, nga nevoja për të shfrytëzuar frëngjishten e tij, e përdorën si përkthyes për dekada…

“Për Rikon meriton të shkruhet shumë, sepse shkriu jetën në ATSH, por nuk iu njohën meritat. Ai ishte një ndër përkthyesit më të kualifikuar në gjuhën  frënge”, shprehet Vedat Kokona.  Ndërsa  Jusuf  Vrioni thotë: “Asnjë superlativ nuk do të ishte i tepërt për Rikon””.

* * *

Ndihem e privilegjuar që ruaj kujtime edhe nga koha kur kam punuar me një tjetër personalitet të përkthimit, siç ishte Jusuf Vrioni, në  periudha përkthimesh intensive për kongreset e PPSH-së. Për përkthimet në frëngjisht, gjatë këtyre periudhave, barrën dhe përgjegjësinë më të madhe të punës e mbante Vrioni. Punonte pothuajse pa pushim, nga mëngjesi deri në orët e vona të natës, duke përkthyer vetë dhe duke redaktuar tekstet e përkthyesve të rinj. Megjithatë, nuk ndodhte që në zërin e tij të ndihej ndonjë notë lodhjeje. Me finesën e tij, me taktin dhe dashamirësinë që e karakterizonte, ai nuk të bënte të ndiheshe keq edhe atëherë kur përkthimet e tua ishin mbushur me korrigjime. Përvoja e tij ishte një thesar për mua.

Puna e përkthyesit në sektorin e përkthimeve nga shqipja në gjuhë të huaj,  ka qenë një punë në ekip, ku shkrihej përvoja e të gjithëve së bashku, për të nxjerrë “prodhimin” përfundimtar. Për vite e vite me radhë,  ritmi i punës ishte i mundimshëm dhe herë-herë ndodhte të gjendeshe e vetme përballë një pune të vëllimshme. Një “industri“ e vërtetë përkthimi. Si ia kemi dalë?!  Është pikërisht ajo “uzinë mendore”, së cilës iu druajta në fillim, që na aftësoi të përballojmë një vëllim pune të jashtëzakonshëm. Por nuk mund të lë pa përmendur edhe një tipar shumë njerëzor që  karakterizoi brezin tim dhe, në përgjithësi, edhe dy-tre breza më pas. Në momente pune intensive, edhe kur ndonjë  prej nesh kishte arsye të forta shëndetsore, nuk rrinte pa ardhur në punë, sepse e dinte që do të ishte stërmundim për shoqen apo shokun e zyrës.  Ishte në natyrën e punës së Agjencisë, dhe ne për këtë ishim të vetëdijshëm, që, në jo pak raste,  detyroheshim të prisnim ndonjë lajm a material, që duhej përkthyer por që nuk e dinim se kur do të mbërrinte.  Unë banoja fare pranë ATSH-së, ndaj  mund të shkoja e të prisja  në shtëpi dhe, sapo  mbërrinte lajmi, më nxirrnin si sinjal një vazo me lule në dritare…! Për mua kjo ishte një lehtësi e madhe, ndërkohë që të tjerët që banonin larg, ishin të detyruar që, sapo t’u telefononin, të vinin me një frymë nga shtëpitë e tyre, përndryshe do të ishin të detyruar të prisnin me orë të tëra në zyrë, paçka se secili kishte edhe angazhimet e veta familjare. Këto orë pritjeje,  si dhe koha e angazhimit për këto përkthime, ishin të tëra jashtë orarit zyrtar, çka i bënte pjesë të kësaj sakrifice edhe familjet e gjithsecilit.

Në pranverën e vitit 2012 dola në pension. Një jetë në ATSH …!  Janë të shumtë përkthyesit që kanë punuar në ATSH ndër vite, por vetëm një numër i vogël e filluan dhe e “mbyllën” karrierën e tyre në këtë institucion.  Këta janë:  Zenel Sejdi, Pandora Dhimarko, Shkëndija Dhame, Liljana Rexhepi, Liljana Papa, Liljana Rrumbullaku, Lirika Meçi dhe unë. Duhet të jenë shumë të ralla sot CV-të vetëm me një vend pune.  Kemi ndarë bashkë  gjithë këto vite pune, vështirësitë, emocionet, stresin, shqetësimet, por edhe gëzimet, si dhe kënaqësinë e frytit të punës. Dhe, sigurisht, bashkë me shumë të tjerë, kemi shtuar diçka në  historinë e ATSH-së, në atë pjesë të saj që i takon përkthimit.

***

Agjencia Telegrafike Shqiptare nuk mund të konceptohet pa punën e përkthyesve. Në fillesat e saj duket se ajo ka qenë një bërthamë përkthimi.

Në një referat me titull “Homazh traditave dhe kulturës së popullit tonë të vjetër”, mbajtur nga ish-drejtori i përgjithshëm i ATSH-së Ilir Zhilla me rastin e 65-vjetorit të themelimit të ATSH-së dhe botuar në organin e kësaj Agjencie “Lajmi i ditës” të datës 31 dhjetor 1994, thuhet se në kujtimet e tij Sergei Sherko, i biri i Mihal Sherkos, përmend emrat e personelit në vitet ’30: Koço Semini, Muharrem Pirdeni (anglisht), zonja Plasari (frëngjisht), Vasil Xhaçka (greqisht) si dhe një person tjetër për gjermanisht.  Këta emra përbëjnë embrionin e atyre që do të quheshin më vonë  në ATSH Redaksia e Jashtme dhe Redaksia për Botën e Jashtme.

Mynever Shuteriqi, e cila ka qenë shefe e Redaksisë për Botën e Jashtme nga viti 1945 deri në vitin 1949, kujton se në vitin 1945 kur ajo filloi punën në ATSH, e gjeti këtë institucion informues të ngritur tashmë, menjëhëre pas Çlirimit, administrativisht e organikisht, me Redaksinë e Brendshme, Redaksinë e Jashtme dhe Redaksinë për Botën e Jashtme, dhe redaktorët dhe përkthyesit e kishin filluar tashmë punën.

Dy kanë qenë redaksitë kryesore të përkthimit në Agjencinë Telegrafike Shqiptare:  Redaksia e Jashtme dhe Redaksia për Botën e Jashtme. Këto dy redaksi, që më parë ishin më vehte, përbëjnë tani Sektorin e Përkthimit.

Redaksia  e Jashtme

 Para viteve ’90, në këtë redaksi është përkthyer, në periudha të ndryshme, nga gjuhët e huaja në shqip, si nga rusishtja, frëngjishtja, anglishtja, serbokroatishtja, italishja, nga agjencitë e lajmeve AFP, Reuters, Associated Press, TASS, ADN, Tanjug, Hsinhua, ANSA, etj., si dhe nga agjenci rajonale, kurse aktualisht përkthehet nga frëngjishtja, anglishtja dhe italishtja, nga agjencitë AFP, DPA dhe ANSA.

Redaksia për Botën e Jashtme

Në këtë redaksi bëhen përkthime nga gjuha shqipe  në frëngjisht dhe në anglisht. Përkthehen informacionet më të rëndësishme rreth zhvillimeve në vend në të gjitha fushat: politike, ekonomike, kulturore, sociale, etj. Në kohë të ndryshme, një pjesë e përkthyesve të kësaj redaksie kanë punuar edhe si përkthyes nga gjuha e huaj në shqip.

Deri nga fillimi i viteve ’90, atashuar pranë kartotekës, ku depozitohej shtypi i huaj, ka ekzistuar edhe Redaksia e Përpunimit të Shtypit të Huaj, siç quhej. Përkthyesit e kësaj redaksie përgatisnin pasqyra të shtypit të huaj: anglez, francez, gjerman, rus, serbokroat, italian, spanjoll, grek, si dhe përkthenin materiale që paraqitnin interes, një pjesë e të cilave pasqyroheshin në buletine të posaçme, të destinuara për individë apo për institucione të veçanta. Në fillim të viteve ’90 kjo redaksi u zhbë dhe një pjesë e punonjësve të saj kaluan në Redaksinë e Jashtme.

Më  poshtë vijon lista e përkthyesve të ATSH-së, që pas Çlirimit deri në ditët e sotme, renditur përgjithësisht në mënyrë kronologjike. Për të qenë sa më korrekt me gjithsecilin, midis tyre janë përfshirë edhe emra të personave, të cilët kanë punuar si përkthyes për një kohë  para se të caktoheshin në detyra të tjera, ose janë angazhuar në përkthime, edhe duke qenë redaktorë, gazetarë apo përgjegjës. Për natyrën e ngjashme të përkthimit, nga gjuha e huaj në shqip, emrat e përkthyesve të Redaksisë së  Përpunimit të Shtypit të Huaj janë përfshirë në listën e Redaksisë së Jashtme. Për shkak të lëvizjeve nga një redaksi në tjetrën për nevojat e Agjencisë, ka përkthyes, emrat e të cilëve figurojnë në të dyja redaksitë e përkthimit.

Në pamundësi për të siguruar një listë të plotë  pranë ATSH-së, lista e pjesshme që u arrit të merret, u plotësua falë ndihmës së disa kolegëve përkthyes e punonjësve të tjerë, të disa brezave. Kërkoj ndjesë në rast se ndonjë emër do të ketë mbetur jashtë kësaj liste.

Brezi i parë i përkthyesve, pas vitit 1944

Skifter (Riko) Konica, Aleko Shkurti (Profesori), Nuri Hamzaraj, Ibrahim Krifca, Shaban Demiraj, Xhorxh Koliaka, Manush Alite, Petro Konomi, zoti Semini, Talat Hamzai, Maliq Dibra (“Daja”).

Redaksia e Jashtme

Nuri Hamzaraj, Aleko Shkurti, Ibrahim Krifca, Shaban Demiraj, Manush Alite, Petro Konomi, zoti Semini, Talat Hamzai, Maliq Dibra (“Daja”), Beatriçe Hobdari, Zef Simoni, Napolon Roshi, Harrillaq Kekezi, Tomor Sina, Dhimitër Çami, Zenel Sejdi, Çezar Kurti, Agim Gjakova, Bashkim Babani, Pandora Dhimarku, Fejzo Sejdini, Pirro Totozani,  Filoreta Koka, Argjiro Mebelli, Ramadan Shala (“Xhaja”), Flutura Mlloja, Genc Mlloja, Muharrem Maçi, Maksim Sinemati, Petrit Bushati, Liljana Verdha, Ilir Boçka, Kristaq Teneqexhi,  Kristofor Grillo, Petrit Kodra, Ilir Bulka, Marjana Duro, Sazan Bejo, Vangjel Xhani, Gjergji Çiço, Petraq Simo, Nikolina Koka, Sashenka  Bezhani, Snezhiana Bedalli, Liljana (Alite) Rexhepi, Vasilika Sini, Marjeta Lakrori, Lindita Kanani, Suzana Mato, Alma Glozheni, Ylber Zeraliu, Liri Çomo, Vasilika (Koja) Lushi, Shkëndija (Shapllo) Dhame, Natasha Vasi, Genc Resuli, Agron Kaiku, Fuat Frashëri, Sonila Kapo, Hamdi Dega,Valentina Ylli, Liljana (Madhi) Papa, Teuta Turhani, Liljana (Spaho) Rrumbullaku, Xheni (Haxhiu) Agovi, Lirika (Qirjako) Meçi, Leonora Dema, Lutfije Bejleri, Elsa Mëhilli, Lindita Ruka, Artur Cekodhima, Artur Lazebeu, Aristidh Ristani, Mimoza Ymeri, Mirlinda Angoni, Rudina Xholi, Jolanda Çiraku, Llazar Semini, Ilir Nishku, Luljeta Cama, Merita Pino, Gjylferoza Kecaj, Suela Shala, Aida Cama, Atalanta Pasko, Dasara Dizdari, Viktor Canosinaj, Marina Vuji, Rafael Floqi, Valbona Shkurti, Genc Çaushi, Kejda Kostreci, Edi  Dilaveri, Genti Dilaveri, Dastid Koreshi, Arta Lleshi, Margarita Skënderaj, Migena Camniqi, Irma Pulahe, Admir Abule, Arian Jorgaqi, Olina Çomo, Eda Levani, Anida Kisi, Edlira Roshi, lIirjan Martini, Ervin Luli, Klodi Çobo, Elda Kepi, Elira Çanga, Eni Hasanaj, Ylli Cufi, Kledi Jegeni, Erion Hila, Ilir Bashari, Urim Shera, Eva Cani, Vilma Bytyçi, Gent Sinani.

Redaksia për Botën e Jashtme:

Skifter (Riko) Konica, Aleko Shkurti (Profesori), Xhorxh Koliaka, Bashkim Babani, Fatos Beja, Vjollca Nano, Shkëlzen Doçi, Lindita Kanani, Vladimir Thanati, Sashenka Bezhani, Katjusha Grabocka, Shkëndija Shapllo, Diana Kristo, Mira Xhiku, Meriban (Lita) Gorenxa, Teuta Turhani, Liljana Rexhepi, Elsa Mëhilli, Liljana Papa, Liljana Rrumbullaku, Xheni Agovi, Kaliopi Pulaj, Lirika Meçi, Ermira Xhamallati, Fatos Vladi, Bardhi Caka, Desareta Mitro, Sonila Kuçi, Monika Mamaj, Erinda Çeloaliaj, Adelina Albrahimaj, Kledi Kodra, Aida Harka, Pandi Skaka, Ilir Bashari, Arta Lleshi, Elda Pepa, Fatbardha Sala, Brizeida Veliaj, Irta Xhokaxhi, Jonida Deda, Aida Daci, Drita Musai, Elona Limaj, Blerta Shahini, Migena Camniqi, Margarita Skënderaj, Sonila Mehmeti, Urim Shera, Irma Pulahe.

Teuta Turhani

Përkthyese e gjuhës frënge në ATSH

Gusht 1973 – Maj 2012

—————————————-

Shënim i Eshref Ymerit: Informacionin e mësipërm, me kërkesën time, Zonja Teuta ma pati dërguar kur isha duke punuar për hartimin e librit me titull “Përkthimi, një histori pasioni”, në periudhën mes viteve 2012-2015. E kam përfshirë në këtë libër (f. 440-450), të cilin Shtëpia Botuese “OMSCA 1” e pati hedhur në qarkullim në vitin 2015. Zonjën Teuta  e kujtoj me shumë respekt, si një studente mjaft të talentuar, e cila pati rezultate të shkëlqyera gjatë vazhdimit të studimeve në Fakultetin e gjuhëve të huaja të Universitetit të Tiranës.