Ish-gazetarja hulumtuese finlandeze, Jessikka Aro, paralajmëron se dezinformimi i organizuar nga Rusia është shndërruar në një kërcënim global pa kufij – me të cilin përballet edhe Kosova, sipas kryediplomatit Glauk Konjufca. Përballë një hapësire të pakontrollueshme, si interneti, përgjigjja më efektive mbetet edukimi medial dhe rritja e rezistencës së qytetarëve ndaj dezinformatave, mendon eksperti Markku Mantila.
Ndonëse e lindur dhe e rritur në Finlandë, interesi i Jessikka Aros për shtetin fqinj, Rusinë, nisi që në fëmijëri të hershme, nga rrëfimet e gjysheve të saj për luftën e ish-Bashkimit Sovjetik në vendin nordik:
“Doja të njihesha me Rusinë. Doja të dija nëse ajo përbënte ende një lloj kërcënimi apo rreziku për Finlandën, sepse ne ndajmë 1.300 kilometra kufi me Rusinë”.
Kjo kureshtje e shtyu autoren finlandeze që të shkonte të studionte dhe të punonte në Rusi, përvojë që thotë se i dha qasje të brendshme në kulturën dhe sistemin mediatik rus.
“Ndjeva se kishte diçka vërtet anormale në ekosistemin mediatik rus, dhe në atë që përhapet nëpërmjet tij”, shprehet ish-gazetarja hulumtuese, e specializuar në dezinformimin e organizuar rus, në një bisedë me Shërbimin e Kosovës të Radios Evropa e Lirë (REL).
Ajo rrëfen se ndryshimi i madh erdhi me ngjarjet e vitit 2014, aneksimin e Krimesë nga Rusia dhe fillimin e luftës në Ukrainë, kur, siç thotë ajo, “u bë e vështirë të dallohej realiteti nga gënjeshtra edhe në mediat jashtë Rusisë”.
Në atë kohë, disa gazetarë rusë kishin filluar të zbulonin atë që quhej “fabrika e trollëve”, që nënkuptonte njerëz të organizuar dhe të paguar, që shpërndanin informata të rreme dhe komente të orkestruara me një agjendë pro-Kremlinit.
Aro dëshironte të dinte nëse ndikimi i këtyre dezinformatave depërtonte përtej Rusisë, më saktësisht në Finlandë. Kështu, ajo e bëri të hapur për publikun hulumtimin që po niste, dhe kërkoi nga ai ndihmë për ta vërtetuar këtë ndikim.
“Më dërgonin materiale. Materiale ruse në finlandisht. Më tregonin shembuj dhe pamje të ekranit, dhe fotografi të materialeve dezinformuese që qarkullonin në ekosistemin finlandez”, rrëfen Aro.
Hulumtimi saj vazhdoi edhe në terren, ku ajo vizitoi edhe objektin fizik në qytetin e Shën Petersburgut, në Rusi, dhe kontaktoi edhe punëtorë të kësaj fabrike, e cila ishte maskuar me emrin e një kompanie private, që quhej “Agjencia për Hulumtime në Internet”, dhe që pretendonte se nuk kishte të bënte asgjë me strukturat shtetërore ruse.
Hulumtimi i Aros pati reagim të menjëhershëm.
“Ndoshta ishte mes 24 deri në 36 orë. Atëherë u bëra shënjestër. Fillova të merrja telefonata, njerëz shumë të zemëruar nga Rusia dhe vende të tjera të botës rusishtfolëse. Merrja mesazhe dhe emaila, ku më quanin ‘shpifëse’, dhe më kërkonin të shkoja në burg sepse gjoja isha ‘kriminele’”, tregon ajo.
Siç rrëfen Aro, fushatat shpifëse e paraqitën si “agjente të huaj”. U publikuan të dhënat e saj të kontaktit, dhe u organizuan grupe urrejtjeje, që u shndërruan edhe në presion fizik në jetën e përditshme të saj.
Aro më vonë paraqiti kallëzime penale, dhe disa prej të dyshuarve u dënuan për përndjekje dhe shpifje. Pas tronditjes që kishte marrë nga kjo fushatë, ajo mori një pushim dyvjeçar nga puna, dhe u përqendrua në shkrimin e librit të saj “Trollët e Putinit”.
Por, fabrikat e dezinformimit nuk u ndalën. Ato, sipas Aros, u sofistikuan, dhe tani po përdoren si modele edhe jashtë Rusisë.
“Ishte shumë specifike, dhe ishte diçka e re në vitin 2014. Atëherë nuk e dinim të paktën që vendet e tjera do të kishin fabrika të tilla trollësh, që në fakt punësonin njerëz, për të pretenduar se ishin njerëz të vërtetë, me fakte dhe opinione të vërteta”, thotë ajo.
Aro beson se “shumë udhëheqës autoritarë e kanë ndjekur këtë shembull”.
Sa është e rrezikuar Kosova nga “fabrikat e gënjeshtrave”?
Për Aron, hapësira e internetit është e përkryer për shpërndarjen e dezinformatave, dhe tejkalon çfarëdo kufij në gjeopolitikë:
“Pra, askush nuk është i sigurt, në esencë. Shumë nga këto materiale dezinformuese ruse thjesht janë lokalizuar në gjuhë [të ndryshme] lokale”.
Në përvojën e saj, edhe njerëz të miredukuar kanë rënë pre e këtyre manipulimeve.
“Do të doja të theksoja se pjesërisht ajo që trollët ishin në gjendje të bënin, mënyra se si ishin në gjendje të ndikonin te njerëzit e vërtetë në Finlandë, ishte të mbillnin frikë, sepse këta trollë në fakt do të sulmonin qytetarët individualë që thjesht komentonin”, shton ajo.
Aro erdhi në kryeqendrën kosovare, Prishtinë, këtë javë, për të marrë pjesë në një konferencë në lidhje me dezinformimin, të organizuar nga Ambasada e Finlandës në Kosovë.
Në këtë konferencë, të mbajtur më 15 prill, Ministri kosovar i Punëve të Jashtme dhe Diasporës, Glauk Konjufca, vuri në dukje pasojat konkrete për Kosovën dhe nevojën për një përgjigje të koordinuar:
“Për Kosovën, kjo nuk është brengë e largët. Vazhdojmë të ballafaqohemi me fushata dezinformimi që vijnë kryesisht nga Rusia dhe Serbia, të cilat përpiqen ta cenojnë shtetësinë tonë, ta keqpërfaqësojnë realitetin tonë, dhe perceptimin vendor e ndërkombëtar”.
Ai, megjithatë, argumentoi se si reagim ndaj kësaj, “asnjë institucion i vetëm nuk mund të ofrojë përgjigje të plotë”.
Sipas Konjufcës, “ndërtimi i aftësisë përballuese kërkon një përpjekje gjithëpërfshirëse e të mbështetur, që bën bashkë institucionet publike, mediat e pavarura, shoqërinë civile dhe qytetarët. Në këtë drejtim, përvoja e vendeve nordike ofron udhëzime të rëndësishme në gjithë rajonin”.
Hulumtime të Radios Evropa e Lirë kanë gjetur në disa raste shpërndarje të narrativit të Kremlinit, të ndërlidhur me ngjarjet në Kosovë, sidomos përmes grupeve në platforma si Telegram-i.
Po ashtu, në raportet mujore në lidhje me dezinformimin, që i publikon organizata kosovare Hibrid.info, Rusia shpesh është protagoniste, si një ndër burimet e këtyre dezinformatave.
“Gjatë marsit është vërejtur edhe qarkullimi i narrativëve serbë dhe rusë, që synojnë rishkrimin e ndërhyrjes së NATO-s në vitin 1999”, thuhet në raportin e marsin të sivjetmë.
“Gjithçka është më e lehtë tani me inteligjencë artificiale”
Sipas ekspertit të komunikimeve strategjike, gazetarit dhe autorit finlandez, Markku Mantila, përpjekjet për përgënjeshtrimin e secilit lajm të rremë janë jofektive në botën e sotme:
“Besoj që është e domosdoshme të kuptohet që: Në hapësirën e pakufishme të internetit, askush nuk mund të kontrollojë informacionin, e në këtë rast as dezinformatat”.
Në një fjalim që ai mbajti në konferencën e 15 prillit në Prishtinë, Mantila ngulmoi se edukimi medial është i domosdoshëm për të përballuar veçanërisht periudhën e përhapjes së inteligjencës artificiale.
“Është gjë e lehtë, gjë e lirë, dhe çdokush mund t’i përdorë këto vegla. Asnjëherë nuk kanë qenë më të pajisur se sot”, tha ai.
Aro, po ashtu, mendon se “gjithçka është më e lehtë tani me inteligjencë artificiale”.
Autorja finlandeze konsideron se hulumtuesit në të gjithë botën duhen të përgatiten se angazhimet në këtë fushë “thuajse në çdo rast mund t’i bëjnë shënjestër të fushatave të gënjeshtrave”.
“Duhet të pranosh që kjo ndodh… Është puna jote që të bën shënjestër të profesionistëve që janë trajnuar për të të heshtur. Pra, ka të bëjë me rezistencën personale dhe ndërtimin e saj”, thotë ajo për REL-in.
Aro, megjithatë, ka disa këshilla praktike për të minimizuar dëmet nga këto sulme:
“Ajo që dikush mund të bëjë për të mbrojtur veten është ta bëjë çdo gjë private, çdo gjë sekrete, si informacionin e adresës ose informacionin familjar, të mos ndajë shumë gjëra rreth anëtarëve të familjes në internet”.
Sipas Aros, është mirë që gazetarët të konsultohen edhe me “zyrtarë dhe ekspertë të sigurisë”.
“Dhe, gjithashtu, është një ide e mirë të negocioni me punëdhënësin se sa larg do të shkojnë për t’ju mbrojtur”, përfundon ajo.
Të lumtë shpirti qe ti ka nxjerr në kok per ti shkruar me doren e një njeri qe e donë vendin në pa fund eau.
Nuk e meriton ky popull mjeran e fisnik, keto e keta te perdale politik.
Bravo
ju lumte dora dhe pena qe e shkruat kete te vertete…….po keta jane te mbuluar te gjithe kembe e koke me turp ,po nuk kane turp fare se po e hane turpin per dite me buke………..u zente fytin e ju byte buka e popullit……
Bravooo zotii ilir nuk ka me burrrra shqipri ja xx
Bravo të modhe . Fjalë që dalin nga shpirti i çdo shqiptari . Ne që jemi larg vendit ndoshta e ndjejmë më shumë . Duhet ndëshkim i modh për të gjithë ato politikanë plera që e shkatërrun qëllimisht atë vend aq të bukur dhe aq të lashtë. A ka Zot ????? Qëllimet e vjetra të grekut dhe serbëve kto po i bojnë rralitet. Ju a dhontë Zoti kë fëmijët e tyre të këqijat që po bëjnë kë shqiptarët e thjeshtë. Ky është genocid dhe Amerika duhet të ndërhyjë Fort
Por jo vetem ata te shqiperis por te mbar shqiptaris jan te njejt. Hajni, korupcion, krim ; turp e kaluar turpit…
Te lumt more burre se fjal Te demantuara ke dhen ishalla Te kuptojn por pak besoj ose fare
fjale te verteta ,per kermat qe perbejne kooperativen shqiptare,e cila eshte kooperativa me korruptuar,nga fshires bythe me gjethe fiku kane kaluar ne nje lluks te shfrenua.nuk kane dallim si sali-breke-skisha mbajtes i ibrikut te shurres edhjeri,ashtu sikurse dhe kermat edhiu- i rames,e katundari i cepanit kryehajduti idhjer-muti,president i korrupsjonit.
Hallall ta past ba Zoti
T e lumt
Shum e drejt bravo , keto duan varje me litar pa perjashtim
Ju lumte dhe bravo ju qofte per keto te verteta qe keni shkrojtur dhe publikuar. Ndoshta ndonjeri prej tyre edhe mund ti lexoje …dhe sigurisht qe do shikoje vehten e tij dhe gjithe keta pseudopolitikane ne pasqyren qe e kane zhgarravitur e thyer vet …Keta plehra te vendit tone jane shperfutyruar e jane kthyer ne hiena dhe po e shqyejne dhe e coptojne kete popull e kete vend, sikur te ishte nje kerme e ngordhur…Ndeshkimi i ketij populli dhe i Zott rente mbi ta.
REALITETI ESHTE I HIDHUR POR KJO ESHTE E VERTETA
GJITHMON PRESIM SE CDO TE BEHET DHE SI DO TE BEHET ,DUKE PRITUR NGA QIELLI .POR ASGJE NUK PO VJEN NGA QIELLI ,PA NJE PIKE INISIATIVE VETEM ME FRIKE PER TE NESERMEN DO JEMI NE PUNE APO JO ???????
I bute bile ke qene, me shume meritojne , fjale me te ashpra, te lumte
Asnje denim fizik, por hiqja parane, dhe pushtetin, se per ate shesin familjen e gjithecka! Diskretitoje me fakte, me ligj, me eksperte dhe ashtu i ke bere nje skaner social-ekonomik qe shoqeria shqiptare te kuptoje qe vlerat nuk jane ato, por puna e ndershme, aftesia, bashkepunimi, njohja dhe suporti i popullit, se sherbetore te tij jane! Nje analize e mrekullueshme dhe nje guxim qytetar-intelektual i Ilirit! Bravo dhe beju shembull per te tjere qe nuk e kane kete kurajo! Tung
Me ne fund gjeti nje njeri kurajon te shpreh cfar ndien.Te lumt dora. Po ketyre qe ju je drejtuar nuk ju bene pershtypje , ju jane zene syt nga parat dhe paraja ska turp . Mjer shqipraret qe varen nga llumbi …. dhe akoma shqiptaret votojn llumbi. …..
E gjeti kurajon se eshte larg Shqiperise, se po te ishte ketu fluturonte nga puna, ndoshta dhe me tej. Keto fjale te gjithe i mendojne, por nuk i thone e nuk i formulojne me shkrim.
Te lumte goja Zoteri se jeni 100% I sakte. Nuk mund ti shtosh as pike e as presje. Shqiperia ka nevoje per nje revolucion popullor per te zhdukur nje her e mire Komunizmin dhe kelyshet e Komunizmit qe po drejtojne vendin qe para 25-26 viteve.
E sakte!
Por kur do ndergjegjesohen ata shqiptare qe kane mbetur ne Shqiperi qe te mos votojne te tille klano-banda-parti?
Bravo!
e drejte
Fjal te sakta por nuk ka njeri qe i denon keto maskarej
ne pergjithesi. u takojne shume politikanve …por kur keto fjale, thuhen nga Ilir Demalia, njeriu i rritur ne nj familje komuniste , per me teper familje sigurimsash qe kane kalbur neper burgje shqiptar te pa fajshem, i thote Ilir Demalia qe sa[po zbriti nga trageti, ne Bari te Italise, u prkul ne gjunje dhe nuk la fjale te renda dhe shume sharje per Shqiperine duke mburrur Italine, ky bojaxhiu i kinostudios, ky pijanec dhe imoral, ky llapazan qe e kishin frike kur na afrohej se do na spiunonte……njerez, mos e besoni kete kameleon se dicka te keqe po pergatitet te bej…….
Ndigjo ti sherbetor i ndyre . Lepires halesh te ketyre FEAONVE QE NE SHQIPERI KAN NDERTU RENDDIN SKLLAVOPRONAR. ILIR DEMALIJA VETET KA NJE PREJARDHJE KOMUNISTE POR DHE NGA ME TRIMET E TE FISMET E ATDHETARE ME KARAKTER BURRERI TRIMRI TE LAKMUESHME…. FAMILJA E HAXHI MEHMETIT BYTYCIT NE MALSI TE GJAKOVES . ILIR DEMALIA NUK ASHT AS SPIUN, AS SERVIL I PLUSHTETIT SI TI , E AS FRIKACAK SI TI .AI QE NGA TE PAARET THEU BURGU E MADH TE KOMUNIZMIT DHE DOLI NE BOTEN E LIRE DEOKRATIKE DHE I TREGOJ ME FAKTE SE CFAR KA HEQUT E PO HEQ POPULLI SHQIPTAR NGA FERAONI ENVER HOXHA E DINASTIA E TIJE. CDO FJAL E THAN NGA ILIR DEMALIA NE KETE SHKRIM ASHT MESE E VERTET .TI QE FSHIHESH PAS EMRIT KOQJA….JE KOQE E KASTRUER NGA KETO PLEHRA QE I MOREN FRYMEN POPULLIT SHQIPTAR TASH 26 VJET. NE SHQIPERI DUHET –NJE REVOLUCJON I TIPIT CARTIST– ME NJE NDRYSHIM– QE BSHK ME PASURIN QE E KAN VU ME VJEDHJE….. ME BA NJE INKUZICJON TE VERTE MESJETAFR…. ME I ZHDUK ME DJEGJE NE ZJARR…!
Pa shprese
Per spiun nuk e njoh dhe qe ka te drejte se ajo qe eshte katranosur ne Shqiperi duket se nuk do zbardhet kurre. Vetem nje gje kisha…a eshte munduar ndonjehere Syci te kontriboje ne rregullimin e ketij vendi qe atij ju dhimbka kaq shume??? Te thuash qe ky vend eshte qelbur eshte kollaj, por kur nuk rregullon dot gje ose akoma me keq kur as qe e mer mundimin te rregullosh gje me mire shiko punene tende. Saadiu tek Gjylistani dhe Bostani thote:
Thuaji greres zhurmemadhe
Me qe mjalte nuk di te nxjere
As me thumb te mos me bjere
Emrin e Ilir Demaliaj e kam degjuar per here te pare kur fliste per nje radio te huaj aty nga fillimi i ndryshimeve demokratike ne vend,kritikonte me te drejte sistemin qe shkoi,i cili e coi poppullin ne zgrip te urise.Mirpo te kritikosh eshte gjeja me e lehte,te ndertosh eshte gjeja me e veshtire.Fakti qe pas kaq vjetesh z.Demaliaj i kthehet fuqishem kritikes ,gjithashtu me te drejte,pyetja eshte :Mire atehere,Diktatura nuk na la te benim pune te mira,po tani,kush na pengon te bejme pune te mira? Diktatura?.Jo ! Tani na mungon Kultura,dhe cuditerisht mendja na shkon se Diktatura ka qene e imponuar per shkak te mungeses se Kultures qe ne kemi si qytetare te ketij vendi.
Te lumte.
Po me mire do te ishte te organizoheshim nga e gjithe bota per te realizuar endren e shqiptareve.
Bukur po nuk mjafton