VOAL

VOAL

Copyright © 2022

VOAL

Më 17 nëntor 2013 u nda nga jeta shkrimtarja nobeliste angleze Doris Lessing

November 17, 2019

VOAL – Doris May Taylor lindi në 22 Tetor 1919 në Iran (i cili në atë kohë ishte akoma “Persia”) për prindër anglezë. Pas disa vitesh babai la punën në bankë dhe u transferua me familjen e tij në koloninë britanike të Rodezisë jugore (tani Republika e Zimbabves) për t’iu përkushtuar bujqësisë. Doris fillimisht studioi në një manastir murgeshash dhe më pas ndoqi Shkollën e Mesme për Vajza në Salisbury (kryeqyteti i sotëm i Zimbabve, Harare), por tashmë në moshën trembëdhjetë vjeç ajo la shkollën dhe filloi një udhëtim të gjatë vetë-mësimi (autodidakte).

Në moshën pesëmbëdhjetëvjeçare, e lodhur nga ashpërsia edukative e nënës, ajo largohet nga shtëpia e vendosur të përballet me jetën me forcat e saj. Ajo punon si dado dhe, në të njëjtën kohë, fillon të interesohet për politikë dhe sociologji, ndërsa ka kultivuar një prirje të veçantë për letërsinë për një kohë të gjatë. Në Salisbury, ku u transferua pak më vonë, u takua dhe ra në dashuri me Frank Wisdom. Martohen më 1939 duke sjellë dy fëmijë, John dhe Jean, në botë, por bashkimi do të përfundojë në divorc pas katër vjetësh.

Disa kohë më vonë Doris fillon të marrë pjesë në një shoqatë kulturore të orientuar nga komunistët, “Klubi i Librit të Majtë”: këtu ajo takohet me Gottfried Lessing, i cili bëhet burri i saj i dytë, por edhe kësaj radhe, pas lindjes së Pjetrit, martesa prishet, më 1949. Pas tridhjetë viteve të jetës në Afrikë – e cila pati një ndikim të thellë në edukimin e saj dhe gjatë së cilës ajo filloi të shkruante – Doris Lessing u transferua në Londër me Peter, ku ajo botoi veprën e saj të parë me titull “Bari këndon”(1950).

Dekada e parë e prodhimtarisë së saj letrare është përqëndruar në dështimin e politikave koloniale britanike – përmes historisë së kushteve të dëshpëruara të jetesës së kolonëve të bardhë në Afrikë – dhe mbi hipokrizitë që janë baza e modusit të borgjezisë. Ky angazhim do t’i kushtojë dëbimin nga Zimbabve dhe Afrika e Jugut. “Tregimet Afrikane” (1951-54) i përkasin kësaj faze; cikli i “Martha Quest” në “Fëmijët e dhunës”, i cili filloi në vitin 1952; “Gruaja tjetër” (1953).

Nga 1956 Doris Lessing iu përkushtua temave më introspektive dhe me vendosmëri autobiografike, duke i kthyer një vëmendje të veçantë gjendjes së femrës, me “Mërzia e të qenit grua” (1957), “Zakoni për të dashuruar” (1957), “Fletorja e artë ”(1962). Pas vitit 1969, falë njohjeve me shkrimtarin britanik Idries Shah, ajo hyri në sferën shpirtërore të mistikës islamike (Sufi) me ciklin “Kanopus në Argo: arkivat”, i përbërë nga gjashtë romane të botuara midis 1979 dhe 1983. Por sensibiliteti i saj i shumanshëm, pa paragjykuar fijen e përbashkët – gjithnjë autobiografike – të mbrojtjes së lirive, mbi të gjitha në çështjet e emancipimit të grave edhe në botën e tretë, e ka çuar atë të endet në shumë fusha të tjera, nga bota e maceve (shiko recensionin tonë të librit: Macet shumë të veçanta) deri në trillime shkencore, nga jeta në periferi të Londrës deri tek terrorizmi.

Prodhimi i saj letrar shumë i pasur përfshin, ndër të tjera: “Ditari i Jane Somers” dhe “Nëse i vjetri mund të …”, botuar respektivisht në 1983 dhe 1984 me pseudonimin Jane Somers; “Terroristi i mirë” (1985); “Era i shpërndan fjalët tona” (1986); “Tales London” (1986). Në vitin 1994 botoi pjesën e parë të autobiografisë së saj, “Nën lëkurë”, tërësisht kushtuar viteve të gjata në Afrikë, ndërsa pjesa e dytë, “Ecja në hije”, doli më 1997; për të cilën ajo mendon se është vepra e fundit. Në vitin 1996, vijon “Të duash ende”; në vitin 1999 “Mara e Dann”; në vitin 2000 “Beni në botë”; në 2001 “dreamndrra më e ëmbël”. Libri i fundit i botuar është “Alfred dhe Emily”, në 2008.

Gjatë karrierës së saj të gjatë, Doris Lessing ka marrë shumë çmime dhe njohje: çmimi Somerset Maugham në 1954; çmimi i Shekspirit në 1982; çmimi i Librit të Los Angeles Times më 1995 dhe, në të njëjtin vit, “James Tait Black” dhe një diplomë nderi nga Universiteti Harvard; më 1999 u shpall “Shoqëruese e Nderit”; “çmimi letrar britanik David Cohen”, italiani “Grinzane Cavour – Një jetë për letërsinë”, dhe “Princi i Asturias” spanjoll, të gjitha më 2001; “ST Dupont Golden Pen Award” më 2002 dhe, dulcis in fundo, çmimin Nobel për Letërsi në 2007 me motivacionin e mëposhtëm: “Këngëtarja e përvojës femërore, me skepticizëm, pasion dhe fuqi vizionare ajo ka vënë nën shqyrtim  një civilizim të ndarë».

Doris Lessing vdes në moshën 94 vjeç në Londër më 17 nëntor 2013./Elida Buçpapaj

  • twitter
  • facebook
  • linkedin
Fjalë kyçe: , ,

Komentet

Lajme të ngjashëm

Kapteri i lagjes sonë -Tregim nga fëmijëria nga VIRON KONA

 

-Pse e theve këtë bredhin e vogël ti? – e qortonte kapter Zylfoja, shokun tonë që kishte thyer bredhin e porsambjellë. Dhe, duke i tërhequr veshin i thoshte: -Të dhemb veshi ty? Po,  të dhemb, por ta dish vogëlush se dhembje ka ndjerë edhe  bredhi i vogël kur ti e theve. Ai s`ka gojë të ankohet, kurse ti   fëmijë i prapë, gojën e ke vetëm për të ulëritur rrugëve e rrugicave të lagjes dhe për t`i krijuar shqetësime familjes dhe neve. -Pas këtij qortimi, ai lajmëronte prindin e djalit fajtor që të  siguronte një bredh të ri në fidanishte dhe atë bredh ta mbillte së bashku me të birin që e kishte thyer, përndryshe do të gjobitej.

Kapter Zylfoja ishte polici i lagjeve “Skelë” e “Kume”  dhe kishte autoritet tek të gjithë banorët, por veçanërisht tek ne fëmijët…Këshillat dhe qortimet e tij për ne ishim mësime, që duheshin zbatuar. Ai na thoshte:

-Do të shkoni të luani nga pylli, hë! Por, kujdes se mos keni ndonjë shkrepëse me vete, se mos ndonjëri nga ju më të rriturit pi cigare! Po kapa ndonjërin që ka vese të tilla,  do ta bëj problem në këshillin e lagjes,  e morët vesh apo jo?

-Po, – i thoshim ne, – e morëm vesh.

-Me njërin vesh apo me të dy?

-Me të dy veshët xhaxhi Zylfo, me të dy! – i përgjigjeshim ne si në kor.

-Atëherë, pa më thoni si do të veproni? Ja, ma thuaj ti, i biri i Tolit.

Unë dilja përpara të tjerëve, e  shihja kapterin në sy dhe nisja të përsëritja porositë e tij, ashtu siç thosha mësimin përpara mësueses:

-Ne, xhaxhi Zylfo, do të shkojmë në pyll vetëm për të luajtur. Ne nuk marrim shkrepëse me vete dhe nuk pimë cigare. Në shkollë ne kemi mësuar se pyjet kanë rëndësi për jetën tonë, sepse e mbajnë ajrin të pastër. Ne do ta ruajmë pyllin, sepse drurët e atij pylli i kanë mbjellë prindërit tanë, por edhe ne kemi ndihmuar në mbjelljen e tyre. Veç të mirave të mëdha që ka, pylli është edhe shtëpia e zogjve, të cilët janë miqtë e vegjël të njeriut…

-Mirë, për pyllin kam besim se nuk do ta dëmtoni, por vetëm do të luani dhe do të argëtoheni. E di edhe se ju nuk do të vrisni zogjtë me llastiqe. Llastiqet kam kohë që jua kam ndaluar, apo jo?

-Po, xhaxhi Zylfo, po, ne nuk kemi llastiqe, ato i kemi djegur dhe i kemi bërë copë – copë…

-Mirë, e mora vesh, por unë kam edhe një merak të dytë, që jua kam përsëritur dhjetëra herë. E dini apo s`e dini merakun tim të dytë? – ngrinte zërin ai dhe mbante veshët ngritur duke pritur përgjigjen tonë.

-E dimë xhaxhi Zylfo, e dimë “ujë” fare!

-Atëherë, fol ti Astrit,  nipi i Qaniut.

-Ne xhaxhi Zylfo, – përgjigjej Astriti, – nuk harrojmë asnjëherë porosinë tuaj që të mos futemi në det kur ka dallgë, por nuk do të lejojmë të futen në detin me dallgë sidomos ata fëmijë që nuk e kanë mësuar ende notin. Ti xhaxhi Zylfo na ke mësuar shprehjen: “Po s`dite notin, mos u fut në ujë!”

-Duhet të dini mirë, – vijonte ai,- se ju fëmijët e vegjël, tani e mësoni notin dhe i çani dallgët duke qenë në krahët e prindërve tuaj, por, ama kur të rriteni, do t`i çani dallgët vetë, si notarë të vërtetë. Tani, pa më thoni edhe ato dy këshillat e tjera për detin që ju kam porositur t`i mësoni përmendsh?

Dhe ne përsëritnim në kor: Këshilla  e parë: “Deti është i bukur, por nga bregu”; këshilla e dytë, e cila do të na vlejë kur të rritemi, është: “Kapiteni i mirë duket në detin me dallgë e furtunë!”

Atëherë ai largohej i kënaqur dhe ecte serbes nga njëra lagje në tjetrën, herë duke zgjidhur një mosmarrëveshje apo grindje mes banorëve, herë duke gjykuar ndonjë vjedhje, herë duke vendosur rregull kur në lagje qarkullonte me shpejtësi ndonjë makinë, apo kur karrocat me kuaj ndotnin rrugicat e lagjes.

Kapter Zylfoja nuk pranonte asnjë lloj ryshfeti nga banorët. Kur një nga fqinjat  tona, që rriste pula dhe kishte vezë me bollëk i ofroi një ditë një shportë të vogël me vezë, ai, jo vetëm nuk e pranoi, po i dha një përgjigje që mbeti e fiksuar fort në kujtesën e banorëve të lagjes dhe përsëritej shpesh në bisedat që bëheshin në klub dhe në mëhallë.

-Ç`po bën moj shoqe, e kupton se në ç ‘rrugë pa krye po më fut? – i kishte thënë fqinjës sonë kapter Zylfoja.

-Ku, o kapter në cilën rrugë po të fut, unë vetëm sa po të japë disa kokrra vezë!

-Faleminderit, moj shoqe, por a e di se çfarë thotë Saadiu?

-Për cilin Saadi e ke fjalën zotërote?

-Për atë poetin e madh arab.

-Eh, ç` punë  kam unë me  arapin, unë as që e njoh!

-E po ja, do ta njohësh nga këto që do të të them unë. Ai ka thënë: “Po vodhi mbreti një vezë, ministrat shfarosin pulat!” Unë s`jam mbret, por jam polic dhe i plotfuqishëm dhe, këtu në lagje duhet të jem shembull, të mos pranoj asnjë ryshfet nga banorët.

-Uaa, po këto janë vezë të pulave të mia, unë po t`i japë vetë, ti s`po m`i vjedh si ai mbreti që tregove zotërote! Unë  po t`i jap me dëshirën time se e kam shpirtin dhe zemrën borë të bardhë. Po deshi ai, Saadiu, i jap edhe atij ndonjë shportë me vezë, meqenëse ti  e respekton. Ai sa të shohë këto vezë, ka për t`iu prishur mendja dhe do t`i thotë ndryshe  fjalët që paska thënë për mbretin dhe ata ministrat që hanë pula si dhelprat…

-S`ka nevojë Saadiu për vezët e tua, moj shoqe! Nuk i duhen, se ai ka mbi 800 vjet që nuk jeton, por jetojnë e mbretërojnë librat që ai ka shkruar. Vërtetë kjo shporrtë që po kërkon të më japësh nuk është vjedhje, por është ryshfet. Ti ma jep mua me interes, sepse unë jam polic, jam i plotfuqishmi i lagjes. Po të kishe shpirtin dhe zemrën  siç po thua, ti do t`i jepje vezë falas familjes së Kenos që ka 12 fëmijë, por t`i i shet vezët dhe druan se mos unë vij e të bëj kontroll.

Dhe duke thënë këto fjalë ai u largua duke  e  lënë fqinjën si të shastisur, ama në lagje, që atëherë u përhap thënia e Saadiut: “Po vodhi mbreti një vezë, ministrat shfarosin pulat!” 1)

Zylfoja na tregonte lloj-lloj historish nga fshati i tij në Përmet,

i cili quhet Podgoran, në rrëzë të malit të Trebeshinës. Edhe vet emri Podgoran ka kuptimin “fshat rrëzë malit”.

-E dini ju djem se fshati im po ta shohësh nga lart ka formën e një trekëndëshi? Është fshat me lëndina dhe kullota të bukura, me përrenj, me malin që ngrihet mbi të… Trebeshina u ka vlejtur në shekuj bashkëfshatarëve të mi për kullota, për blegtorinë, për  lëndë drusore, por edhe si një kala mbrojtëse kur vinin pushtuesit.  Atje ajri është i pastër dhe i mbushur me aromat e lule trëndelinave, zambakëve, luleshqerrave, kurse bletët shëtisin nëpër lule dhe mbledhin nektarin. E dini ju sesa punëtore të mëdha janë bletët? Në fshatin tim thuhet: “Ashtu si bleta punon për kosheren e saj, ashtu duhet të punojmë të gjithë ne për atdheun tonë”. Ju jeni të vegjël dhe detyra e parë për ju janë mësimet, por kur të rriteni mos e harroni asnjëherë fjalën e Naimit, që thoshte: “Punë,  punë,  natë dhe ditë…,

     -Që të shohim pakëz dritë!” – plotësonim ne të gjithë në një zë, teksa shihnim sesi kapter Zylfos i ndriste fytyra nga kënaqësia. Në ato çaste ai treste vështrimin diku në hapësirë dhe thoshte:

-E dini ju që fshati Frashër ku ka lindur Naimi dhe vëllezërit e tij të famshëm Samiu dhe Abdyli nuk është larg nga fshati im? Naimi u këndonte maleve të Shqipërisë, fushave me lule, pyjeve me lisa të gjelbëruar, bregoreve dhe lumenjve, barinjve dhe bagëtive. Edhe fshati im i ka të gjitha ato që thoshte me vargje Naimi. Në shtëpitë e bashkëfshatarëve të mi bëhen hardhitë e rrushit, në mal bëhet çaji, i cili ka një aromë që të merr mendjen. Bëhet salepi dhe shumë bimë të tjera mjekësore… Atje mali i Trebeshinës duket sikur takohet me qiellin, kurse gjatë verës kullotat gjallërohen nga këmborët dhe zilet e bagëtive, nga blegërimat e dhënëve dhe te lehurat e qenve roje, nga jehonat e këngëve të barinjve që e hedhin sharkun krahëve dhe mbajnë kërrabë në dorë… Në fshat disa barinj janë mjeshtër të këngëve me fyell, aq bukur këndojnë, saqë edhe zogjtë ndalin këngët e tyre, ata marrosen pas melodive të bukura të barinjve tanë. Atje në fshatin tim, të vegjlit i respektojnë shumë më të rriturit. I madhi i shtëpisë dëgjohet me vëmendje, pranë tij rri vëllai i madh e pastaj të tjerët. Të vegjlit më shumë dëgjojnë. E dini ju pse ne njerëzit kemi vetëm një gojë dhe dy veshë? Pa ma thuaj ti djali i Minait.

-Ne, – niste të përgjigjej Lendi, – duhet të dëgjojmë më shumë sesa të flasim dhe jo siç bëjnë disa fëmijë që nuk lënë radhë të flasin të rriturit, ata “bëjnë zhurmë si fuçia që është bosh”, ata “janë kokëpërpjetë si kalliri i misrit kur s`ka kokrra”, ata…

-Pa më thoni, si quhen ata njerëz që flasin vetë dhe dëgjojnë vetë?

-Ata quhen llafazanë, – i përgjigjeshim ne kapter Zylfos në kor.

Një ditë unë  e pyeta:

-Xhaxhi Zylfo, po dasma bëhen atje në fshatin tënd?

-Po mor xhan, si nuk bëhen dasma, kudo bëhen dasma. Në dasmat e fshatit vjen i gjithë fshati, edhe ata që e kanë fis apo nuk  e  kanë fis atë që martohet. Dasma zgjat një javë. Muzika buçet dhe mali i Trebeshinës e kthen jehonën dhe  e  përhap në të  gjithë luginën. Ke qejf të jesh në një dasmë në Podgoran, të gëzosh apo të këndosh këngën përmetare “A kanë ujë ato burime?”, apo të kënaqesh duke dëgjuar gërnetën e Laver Bariut,  apo të kërcesh valle popullore, apo të vallëzosh dans. Atje, nuk ndodh si në një dasmë që pashë vjet, diku nga lagjja tjetër afër jush, që njëri u martua dhe e gjithë lagjja u tërbua! U pinë e u dehën sa s`mbanin dot më dhe e lëshuan gjuhën pa fre. Kësisoj u ndez edhe sherri midis krushqve dhe dasma sikur u kthye në fushë lufte. Arriti sherri deri aty sa krushqit nxirrnin opingat dhe i binin njëri-tjetrit, pastaj me gota, me pjata, me karrige e me çdo send tjetër që ndodhej   brenda shtëpisë. Na u desh më shumë se gjashtë muaj që t`i pajtonim krushqit me njëri-tjetrin! Sigurisht ai një rast ishte, por s`duhej të ndodh më. Dasmat janë gëzim  dhe mbarësi. Ju e dini se duke u martuar njerëzit krijojnë familje, lindin fëmijë, shtohet familja, fshati, lagjja, qyteti. Shqipëria është e vogël dhe popullsia po rritet. Besoj se e dini edhe atë ligjin që, kur një familje ka 12 fëmijë i jepet falas një lopë. E dini këtë apo jo?

-E dimë, si nuk e dimë! – përgjigjeshim ne.

-Unë kam tezen në fshat, – tha Xhekoja, – kur ajo lindi fëmijën e dymbëdhjetë, që i vunë emrin Fundore,  atyre u dhanë një lopë. Të gjithë fëmijët mblidhen rreth lopës dhe gëzojnë, secili përpiqet t`i hedhë sa më shumë bar të freskët, sepse prej asaj ata pinë qumështin çdo mëngjes. Lopa gëzon kur sheh fëmijët, kthehet herë nga njëri dhe herë nga tjetri duke marrë me buzë barin që ata mbajnë në duar, ajo do që t`i gëzojë të gjithë fëmijët, edhe ata të vegjlit që rrinë prapa saj, se lopa shikon edhe prapa, kështu më ka thënë babai.

-Si, shikon edhe prapa?! Na i sqaro këtë. – i tha kapteri.

-Po, kur dikush i shkon prapa lopës që t`i hedh litarin në qafë, ajo pa e kthyer kokën e shikon keqbërësin apo hajdutin dhe i largohet. Ajo i bindet vetëm të zotit.

-Çfarë tjetër të ka mësuar babai për lopën – e pyeti kapter Zylfoja.

-Babai më ka mësuar se lopa është  “fabrika e familjes”, ajo është e dashur dhe paqësore. Në disa vende, – na tregon babai, – si për shembull në Indi, lopa quhet e shenjtë. Kur ajo kalon nga njëri krah i rrugës në krahun tjetër, njerëzit i hapin rrugë me respekt, kurse makinat ndalojnë që ajo të kalojë e qetë. Ai që vret, apo plagos një lopë, dënohet edhe me burg. Lopa ka nuhatje dhe i dallon aromat nga shumë larg, për shembull nga lagjja “Kume” ku jemi ne, deri te “Sheshi i Flamurit”, edhe më larg. Lopa e dallon menjëherë barin që është helmues…

Ne dëgjonim dhe e shihnim Xhekon disi me zili, por edhe me inat. Thoshim me vete: Po sikur kapter Zylfos t`i mbushet mendja dhe të na thoshte që t`i mësonim përmendësh fjalët që po thoshte Xhekoja për lopën!?

Kur Xhekoja mbaroi, kapteri tha:

-Ja, e dëgjuat shokun tuaj se sa bukur foli!, – dhe duke thënë këto fjalë ai e ledhatoi Xhekon, gjë që e bënte shumë rrallë.

Një ditë kapter Zylfoja  na tha:

-E dini ju që nga maja e malit të fshatit tim, në kohë të kthjellët duket edhe gjiri i Vlorës, vendi ku jemi ne tani?

-Si mund të ndodh kjo! – u shfaqëm ne të habitur, – Përmeti  është shumë larg nga Vlora!

-Çfarë thoni ju, ore, – na ndërpreu Den Dominoja, – ato që thotë kapter Zylfoja janë të vërteta. Edhe nga Kanina, kur është koha e kthjellët, sidomos  pas shiut, në mbrëmje, duken dritat e Italisë…

-Or djalë, ç`po thua! – u hodh përpjetë kapter Zylfoja, sikur ta kishte pickuar grerëza. Mblodhi veten dhe ashtu i vrenjtur iu kthye Den Dominosë me ton qortues:

-Nga i ke dëgjuar ti ato fjalë?

Vetëm atëherë Den Dominoja kuptoi se diku kishte gabuar, ndaj duke dashur t`i mbulojë ato që tha nisi të flas përçart, pa e marrë vesh as vet se çfarë po thoshte:

-Ishte një burrë plak, shumë plak, thoshin se ishte nja 200 vjeç, ai thoshte ndonjëherë gjëra të tilla, por ai nuk jeton më, ohu, ka nja 100 vjet që ka vdekur…

-Si, paska 100 vjet që s’jeton dhe ti e paske njohur?!

-Jo, u ngatërrova, më falë,  xhaxhi Zylfo, unë  vetëm sa kam dëgjuar, por edhe ato që kam dëgjuar i kam harruar.

-E po, ngatërrohesh dhe harron ti se nuk e ke mendjen kur flasin të tjerët. Nuk ta kanë vënë emrin kot Den Dominoja se luan gjithë ditën vetëm domino dhe të duket sikur e gjithë bota e ka emrin domino.

-Jo xhaxhi Zylfo, unë mbaj mend edhe gjëra të tjera.

-Për shembull, çfarë mban mend?

-Mbaj mend fjalët që më tha vëllai i madh përpara dy ditëve. Ai më tregoi për ndërtimin e një hidrocentrali që do të bëj dritë të gjithë Shqipërinë.

-Bravo, ja kështu flitet! – u qetësua disi kapter Zylfoja dhe shtoi:

-Ne nuk na duhen ato dritat e vendeve të huaja, ne kemi dritat tona, që vijnë nga hidrocentralet e Partisë sonë…

Kur vinte koha që do të largohej, Kapter Zylfoja na thoshte:

-Pas pak unë do të shkojë nga lagjja tjetër, por jam  i bindur se ju nuk do të  vraponi rrugëve, duke ulëritur; nuk do të nxirrni llastiqet e fshehura dhe do të goditni me ato shtëpitë, makinat, karrocat, pëllumbat dhe zogjtë, por as njëri-tjetrin; nuk do të talleni dhe nuk do të fyeni të moshuarit; nuk do të ngacmoni kosheret e bletëve, se bletët do t`jua bëjnë fytyrën gunga-gunga; nuk do të shqyeni gardhet si derrat e egër dhe nuk do të hyni fshehurazi në bahçet e fqinjëve për të vjedhur ftonj; nuk do të ngacmoni qentë e lagjes, sepse mund të jetë  ndonjëri i tërbuar edhe ju tërbon edhe juve…

Pas këtyre porosive, ai na thoshte “mirupafshim!” dhe largohej, ashtu trupvogël, i veshur me uniformën e policit, që i rrinte e madhe në trup dhe me  koburen që i varej në brez… Ecte gjithnjë i vëmendshëm dhe vigjilent nga njëri skaj i lagjes në tjetrin, futej në rrugë e rrugica, kurdoherë i kudondodhur atje ku sapo ishte bërë një vjedhje apo një grindje dhe, vinte rregull dhe disiplinë, si të ishte jo një polic i vetëm, por një batalion i tërë policësh…

…..

1).Libri i Saadiut “Gjylistani dhe Bostani“, i përkthyer nga Vehxhi Buharaja, u botua për herë të parë në vitin 1961. Ndërkohë, shumë rrëfenja dhe poezi të Saadiut njiheshin përmendësh nga disa breza të asaj kohe dhe më pas.

2).Emrat e personazheve janë thjesht emra artistikë.

SHOKU KALLASHNIKOV,1997 – Poemë nga Konstandin Dhamo

 

 

I nderuari shoku Kallashnikov –

Kështu po të drejtohem, sepse e ndiej

Që nuk të shkon cilësori zotni –

Te ju, në Rusi , ashtu si edhe te ne,

Gjërat ndryshuan me shpejtësi

Qoftë për mirë , qoftë për keq…

 

E pra , shoku Kallashnikov,

Nëse i hipën avionit dhe zbret në Shqipëri

Të siguroj se do të pritesh me brohoritje ,

Do të përjetetosh çaste madhështore prej heroi

Pikërisht tani që s’e pret, në pleqërinë boshe,

Harruar tërësisht nga shteti dhe media,

Mbetur me një pension fyes, fare të vogël

Që  s’të lejon asnjë lloj luksi,

Përveç një shisheje vodkë, që çuditërisht ,

Nuk markëtohet ende Vodka Kallashnikov  .

Do të duken fatalisht të verbër njerëzit

Brohoritës,

Verbëri që rrezikon të përlajë edhe ty.

Por s’prish punë, s’prish asnjë punë,

Verbëria në Shqipëri

Eshtë institucion kombëtar

Prej kohësh…

 

E pra mund të vish tani , në Shqipëri

Veshur me kostum dosido, jashtë mode,

Ose me kapotë të gjatë e të ashpër ushtarake,

Pa grada;

Suksesi në çdo rast është i garantuar;

Një hije hollivudiane do të të zbresë në portret

Edhe pse vjen nga Rusia.

Krismat e armës tënde

Do të shpërthejnë në përshendetje;

Ngjajnë shumë ato

Me emrin tënd konfidencial shqiptar

Kallash

Kallash !

 

 

Kallash

Kallash ,

Emblema e ditës kallash,

Apokalipsi kallash!

Provo firmos pa krismën e tij,

Pa krismën e tij provo vendos !

Kallash

Kallash

 

I shembëm monumentet ne në Shqipëri

Njëlloj si ju, në Rusi , por sigurisht më egërsisht,

Dhe ,nuk u ngritën monumente të rinj.

Historia jonë nuk shkruhet ende,

Veçse çdo ditë bëhet e zhbëhet;

Dua të them në fund të fundit ,

Një monument për ty, kapter Nikov,

Fare mirë mund të ngrihet;

Ia kemi marrë dorën ne shqiptarët

Këtyre punëve…

Do të jetë një monument më i sigurt se ai

I Leninit,

Apo Stalinit;

Meriton më tepër se këta të shemburit.

Pastaj shqiptarët i repektojnë shumë

Shpikësit e mëdhenj të armëve…

 

 

Kallash

Kallash

Një ditë Shqipëria u gdhi me armë në çdo shtëpi,

Armën mitike , armën ligjvënëse.

Me të shkonin njerëzit në punë , me të në kafe,

Dhe në krevat;

Me të në bilardo, ku e përdornin si stekë…

Fëmijët me të loznin dhe argëtoheshin,

Me të vriteshin…

Ia mbërritëm të bëhemi lajmi i parë

Në të gjithë televizionet e botës,

 

 

E pra, ç’thua tani për një vizitë në Shqipëri

Shoku Aleksej Timofijeviç Kallashnikov ?

Po për ngritjen e monumentit tënd,

Ç’thua, Kapter Nikov ?

Nderin që s’ta bëjnë në vendin tënd,

Ndodh që ta bëjnë në një vend të huaj…

Veçse kujdes !

Ky monument,

Nuk duhet t’u ngjajë kurrsesi

Monumenteve të dikurshëm \

Të Leninit

Dhe Stalinit…

Apo , pikërisht atyre duhet t’u ngjajë

Ky monument ?

 

 

1997

Jam shqiptar dhe s’të harroj- Nga Viron KONA

 

Biblibli i gjuhës sonë

Naim Frashëri (25 maj 1846 – 20 tetor 1900)

 

Jam shqiptar dhe s’të harroj

 

Naim, kombi të bekoi,

stërnip të Skënderbeut,

me vargjet ti frymëzove,

rilindjen e mëmëdheut.

 

Lartësove emrin shqiptar,

vlerat edhe madhështinë,

gjithë popullit i kujtove,

heronjtë dhe lashtësinë.

 

Për çdo bukuri të kombit,

zgjove mall dhe krenari,

the: “i pari është atdheu,

dashuria për liri”.

 

Ardhmërinë parashikove,

ngjalle shpresë dhe besim,

gjuhën shqipe e ndriçove,

i dhe vlerë, i dhe shkëlqim.

 

I kushtove vargje qiririt,

që u dogj për pakëz dritë,

por dhe veten sakrifikove,

për ne e bëre “natën ditë”.

 

Kombi ty s’të harron kurrë,

je  “bilbili” i gjuhës sonë,

je “Ylli” që shndrit në qiell,

që veç lind e s’perëndon!

 

I shkrova për ty këto vargje,

s`i poet, unë  s’pretendoj,

vargjet m ‘dolën nga zemra,

jam shqiptar dhe s’të harroj.

Dante Alighieri, poeti më i madh i Italisë, një nga figurat më gjeniale të letërsisë botërore

 

Dante Alighieri (sq. Dante Aligieri) lindi në Firence, midis 14 majit dhe 13 qershorit 1265 – vdiq në Ravena më 14 shtator 1321). Ishte poet, shkrimtar dhe politikan italian. Konsidrohet si poeti më i madh i Italisë.

Pati një jetë shumë të mundimshme, vdiq në ekzil larg nga qyteti i tij i lindjes. Dantja është autori i Komedisë Hyjnore (Divina Commedia), e cila merret si kryevepër, si antonomasi e letërsisë të të gjitha kohrave.

Dante Aligieri jetoi në prag të Rilindjes Evropiane, e cila lindi titanë të vërtetë për nga forca e mendimit dhe e pasionit, për karakterin dhe diturinë e shumanshme. “Perëndimi i Mesjetës feudale dhe afrimi i epokës së sotme”, u shënua nga një figurë vigane. Ky është italiani Dante, më i madhi poet i Italisë, një nga figurat më gjeniale të letërsisë botërore, poet i fundit i Mesjetës dhe njëkohësisht poeti i parë i kohës së Re. Konsiderohet si babai i gjuhës italiane. Biografët thonë se jo vetëm letrarët dhe njerëzit e kulturuar, por dhe njerëzit e thjeshtë lexonin dhe mësonin përmendësh pjesë nga Komedia Hyjnore.

Si personalitet krijues, me ndjenja të zhvilluara atdhetare, Dantja udhëhiqej nga besimi se poezia duhet t’i shërbente popullit, të ishte pasqyrim i ngjarjeve politike dhe në funksion të ndërtimit të një shoqërie më të përparuar. Sipas Dantes, njeriu duhej të çlirohej nga kufizimet fetare dhe të synonte drejt shprehjes së lirë të mendimeve dhe të ndjenjave të tij, si dhe drejt zgjimit të vetëdijës qytetare e politike. Vetëm kështu do të mund të zotëronte, sipas tij, humanizëm dhe demokratizim në marrëdhëniet më njerëzit e tjerë. Pjesëmarrja aktive në jetën shoqërore e politike të Firencës i siguroi Dantes karrierë të shpejtë e të ndritshme, por ndoshta edhe goditjen më të madhe e më të dhimbshme të jetës së tij.

Rruga krijuese

 

Shumica e quan Danten poetin më të madh italian të të gjitha kohërave, por ai ishte, po ashtu, dhe një shkrimtar i shquar në prozë, mendimtar aktiv politik, filozof moralist e teoricien letrar.

Filloi të krijonte qysh në moshën 15 vjeçare. Si vazhdues i trubadurëve provansalë, që i këndonin “beatriçes dhe rihanas” (vashës) e dashurisë kalorsiake dhe i ndikuar nga krijuesit e shkollës poetike të “stilit të ri të ëmbël”, e veçanërisht nga bolonjezi Guido Guiniçeli, Dantja krijoi një lirikë të hollë, reale, të thellë e të çiltër, ku dashuria tokësore e qiellore shkrihen e behën një. Më 1294 ose ’95 shkruan në gjuhën popullore veprën “Jeta e re” (Vita nuova), historinë e dashurisë së tij me Beatriçen, të parin tregim autobiografik në histroinë e letërsisë së Evropës Perëndimore.

“Rimat” janë një përmbledhje sonetash, baladash e këngësh, që i kushtohen Beatriçes dhe mikut të tij Guido Kavalkanti. Janë shkruar në gjuhën popullore sipas “stilit të ri të ëmbël”.

Në vitet 1306-1308, duke luftuar për krijimin e një gjuhe të përbashkët për popullin italian, shkroi traktatin “Mbi gjuhën popullore”, të parin traktat gjuhësor në Evropë. Në të ai flet për prejardhjen e gjuhëve, sidomos romane, dhe ndalet në 14 dialektet e gjuhës italiane. Ai synon krijimin e një gjuhe që të jetë po aq e përsosur sa latinishtja, që të matet pa frikë me frëngjishten dhe gjuhën provansale. Vepra mbeti e përkryer plotësisht. Këto vepra të tjera janë mjaft të rëndësishme, po ajo që i dha atij lavdinë e përjetshme është kryevepra me titull: “Komedia Hyjnore” (La divina Commedia).

Dante te Ferri: “Jo më pak se dija, dyshimi më pëlqen”.

Komedia Hyjnore

 

Kjo vepër monumentale është shkruar në një periudhë tetëvjeçare (1313-1321). Dantja e titulloi veprën Komedi, sipas poetikës së moçme, duke dashur të përcaktojë gjininë e veprës: komedia është një vepër që përfaqëson një rrëfim me përfundim fatlum, e kundërta e tragjedisë. Në realitet dhe Komedia e Dantes përfundon fatmirësisht, meqenëse protagonisti e takon Zotin. Më vonë, me sugjerimin e Xhovani Bokaçios, kësaj vepre iu shtua atributi hyjnor, që të lartësohej më fuqishëm madhështia dhe bukuria e saj. Te “Komedia Hyjnore” Dantja shfreu të gjitha pasionet e tij, sulmoi ashpër armiqtë, u sul kundër tiranive dhe korrupsionit të selisë papnore, kundër veseve njerëzore, u tregoi bashkëkohësve të vet se si duhej ndrequr njerëzimi. Vepra paraqet një alegori epike trekëngëshe të shpirtit njerëzor dhe një përmendore, në të cilën me fantazinë e tij të mrekullueshme si arkitekt gjenial ai ngriti ndërtesën e mbretërisë së botës së përtejme. Me fjalë të tjera është një përshkrim i udhëtimit fantastik të Dantes nëpër tre mbretëritë e përjetshme: Ferrit, Purgatorit dhe Parajsës. Gjatë këtij udhëtimi përfytyror, që zgjati vetëm 24 orë, Dantja provoi të përshkruajë gjendjen e shpirtit të njeriut pas vdekjes. Shtegëtimet nëpër rrugë të llahtarshme, me plot vajtime, dhimbje, pendime, dyshime e gëzime, përfshijnë një botë me njerëz të të gjitha kohërave dhe të të gjitha shtresave.

“Tu se’ lo mio maestro e ‘l mio autore;
tu se’ solo colui da cu’ io tolsi
lo bello stilo che m’ha fatto onore”.

INFERNO I
“Ti je mjeshtri im e autori im;
ti je veç ai nga i cili mora mësim
stilin e bukur që më dha nderim”.

FERRI I

Dantja ka bërë udhtëimin e tij fantastik ne tri etapa:ferrit, Purgatorit dhe Parajsës Kjo vepër monumentale është shkruar në një periudhë tetëvjeçare (1313-1321).

. Struktura e saj mbështetet në numrin tre në raport me numrin një: ka tre kantika (Ferri, Purgatori dhe Parajsa), të ndara secila në 33 këngë.Vargjet janë të ndarë gjithashtu në (strofa me tre vargje). Sipas Dantes, vepra e tij nuk ishte e stilit të lartë, por të mesëm, për shkak të zhvillimit të aksionit (sepse këtu veprimi fillon i trishtuar dhe mbaron i gëzuar) dhe gjuhë te folur italishte jo stilit të lartë). “Hyjnore” ajo u quajt vetëm më vonë nga pasardhësit për vlerat e saj të larta poetike dhe të përmbajtjes.Udhëheqësi i tij nëpër Ferr është Virgjili, i cili e shoqëron atë edhe në Purgator. Pastaj atë e shoqëron Beatriçja, bashkë me të cilën ai ngjitet në sferat e planetëve dhe të yjeve të Parajsës, ku takohet me shpirtrat e bekuar që zbresin për ta përshëndetur.Duke dalë nga pylli i errët i mëkateve, poeti takon Virgjilin, i cili bëhet udhërrëfyesi i tij nëpër Ferr. Ata futen në portat e Ferrit ne vitit 1300. Sëbashku kalojnë nëntë rrathët e Ferrit dhe sosin në qendër të tokës.Tre janë mëkatet kryesore që ndëshkohen në Ferr: mospërmbajtja, dhuna dhe mashtrimi. Sipas Dantes, Ferri është vendi i ndëshkimit të çdo dhune, e cila mund të ushtrohet ndaj Krijuesit, të afërmëve dhe vetëvetes. Në këtë botë të dhimbjes së përjetshme shohim figura historike të të gjitha kohërave, të të gjitha fushave:, Në letrën më lart Dante shkruan: ” … mund të themi shkurt se fundi i të tërës (i komedisë simë) është që të nxirren të gjallët në këtë jetë nga gjendja e mjeruar dhe të udhëhiqen për në gjendjen e bekuar”.Në Komedi u mishërua puna e madhe, e gjatë dhe këmbëngulëse që kishte bërë Dante. Ai arriti të krijojë një kryevepër me vlera artistike, të japë gjykimin për njerëzit e kohës së shkuar dhe bashkëkohësit. Bashkë me Danten endemi nëpër Ferr edhe ne, lexuesit shqiptarë. Mëkatarët që sheh dhe përshkruan ai na përkujtojnë mjaft mëkatarë realë, dhunën e të cilëve ne e përjetuam për një kohë të gjatë, dhe, vetëvetiu, na lind dëshira për t’i parë edhe ata midis akujve të ngrirë. Ne fund te romanit është i dhëne nje shpjegim informativ mbi personazhet, emrat dhe vendet e permendura ne kengë

Referati Vepra : Komedia Hynjore – Purgatori Autori: Dante Aligeri

Purgatori është pjesa e dyt e komedis hynjore te dante aligerit pas Ferrit dhe para Parajses . Kjo veper është e shkruar ne poezi dhe është paraqitur diku n fillim te shekullit 14 . Kjo është nje alegori e rritur nga dante deri ne malin e purgatorit dhe te udhehequr nga poeti romanik virgjili . Ne kete poem purgatory është pershkruar sin je mal ne hemisferen jugore e perber me nje seksion ne fund I quajtur Ante Purgatory. Ishte I perber gjithashtu nga 7 nivelet e vuajtjeve dhe rritjen shpirterore qe lidhen me shtate mekatet vdejkje prurese dhe ne fund parajsa tokesore . Kjo poem paraqet jeten krishtere dhe ne pershkrimin e pare Dante diksuton natyren e mekatit me shembuj zevendsues dhe virtyte . , Poezia pershkruan gjithashtu nje teori qe te gjith mekateet lindin nga dashuria perveq dashuris perverse qe drejtohet ne dem te te tjereve por edhe dashuria e manget apo e qrregullt .

Terraca e pare : Krenaria

E para nga tri terracat e purgatorit kan te bejne me mekatet qe shkaktuar nga nje dashuri perverse . E para prej ketyre është krenaria , ne kete terrace shpirterat krenar bejne spastrimin e mekateve te tyre . Dante dhe Virgjili shikonin skulptura te bukura dhe te cilat shprehnin perulesi ose virtyte te kuderta, Shembulli I pare është I lajmerimit te virgjereshes Mari ku ajo i pergjigjet me engjelli Gabriel Dei me fjalet ja sherbetorja e zotit. Shembull tjeter i perulesis nga historia klasike shte edhe Perandori Trajan i cili sipas nje legjende mesjetare nje her u ndal ne udhetimin e tij qe te jape drejtesi per nje te ve te varfer . Lidhur edhe me perulesi është nje version i zgjeruar le lutja e zotit . Pasi u njoh me perulesi Dante dhe Virgjili takohen me shpirterat krenar te cilet jane te vendosur mbi nga pasha e gureve te medhenje ne shpinë. Si ata ecnin neper tarrave ata jane ne gjendje te perfitojn nga shembujt e skalitur te perulesisë. I pari prej ketyre shpirterave është Omberto Aldobrandeschi te cilit krenaria i qenderon ne prejardhjen e tije ( une kam qene Italian bir i nje toskane te madhe , babai im ishte Guiglielmo Aldrobrandescho, edhe pse ai është mesuar te jet i perulur . Une nuk e di nese e keni degjuar emrin e tije. Oderisi i Gubbio është nje shembull i krenaris per arritjet . Ai ishte nje artist ai vuri ne dukje doreshkrime te ndriquara . Provenzano Salani udheheqes i Ghibellines toskane është nje shembull i krenaris dominuese tek te tjeret . “Kam frikë shumë më të dënimit më poshtë; shpirti im është i shqetësuar, pezull; tashmë Ndjehem peshave të rënda e tarracën e parë Pas bisedave te tij me krenaret dante shikonte shenime me skulptura me tej ne trotuar posht . Kete her duke ilustruar krenari ne vetvete . Keto skulptura tregojne Shejtanin (Luciferri) , Ndertimin e Kulles se Babelit , Ballin e brushat e engjell Dante me Krahet e tije . Kjo ishte ajo sa i perket Terases se par te pjeses se dyt te Komedis Hynjore – Purgator (Wikipedia)

Vargjet e epikës sonë legjendare- Nga Prof. As. Dr. Anton Papleka

ExLibris

Në studimet e deritanishme që janë bërë për metrikën e epikës sonë legjendare, vihet re se në to ka disa pasaktësi dhe mungesa.

Së pari, nga këto studime të krijohet përshtypja sikur formën e sotme të kësaj epike autorët e tyre e konsiderojnë si një gjendje të dhënë njëherë e përgjithmonë, të ngrirë, të pandryshueshme, sikur këngët tona kreshnike të ishin ruajtur ashtu siç  kanë qenë në krye të herës, pa pësuar modifikime gjatë shekujve që ato kanë vazhduar të qarkullojnë në hapësirën shqiptare. Një studiues shkruan: “Por edhe populli shqyptar gjithmonë ka përdorë tetrrokshin nder kangë të veta kreshnike e heroike, në daç të “moçme” të jenë në daç të reja: si mundet me u vërtetue prej botimesh folklorike kombëtare sona ktej e andej ujit e detit – nder italo – shqyptarë, Gegë e Toskë të jenë.”[1]

Ky qëndrim është në kundërshtim të plotë me pikëpamjen e Roman Jakobsonit, i cili thotë se poetika historike duhet të konceptohet si një superstrukturë, e ndërtuar mbi një seri përshkrimesh sinkronike të njëpasnjëshme. Duke folur për poetikën sinkronike, ai shton se në çdo epokë dallohen forma konservative dhe forma novatore.[2] Edhe studiuesi amerikan Gregory Nagy, nxënësi i oralistëve të njohur M.Pary e A. B. Lordes, është i mendimit se metri grek është produkti final i një serie të gjatë rregullimesh në modelet formale të shprehjes poetike tradicionale.[3]

Sidoqoftë edhe midis studiuesve tanë ka pasur ndonjë zë që në mënyrë të tërthortë e ka kundërshtuar poetikën statike: “Vargu i këngëve të kreshnikëve na paraqitet kështu, në thelb, si një varg tonik, që ndodhet në një fazë kalimtare drejt formave më të reja të sistemit silabotonik.”[4]

Duke pranuar se gjendja e tanishme e epikës sonë legjendare është një fazë evoluimi, rrjedhojë e një transformimi të gjatë, nga ky proces nuk mund të përjashtojmë edhe metrikën. Nga kjo del se faza e tanishme është vazhdim i një apo i disa fazave më të hershme, të cilat, ndonëse nuk janë dokumentuar në tekste të mbledhura disa shekuj më parë, prapëseprapë ato kanë lënë gjurmë, veç të tjerash edhe në sistemin metrik.

Botimet e derisotme dhe materialet arkivore na japin mundësi të hetojmë ndonjë gjurmë të hershme, siç është rasti i teksteve ku ka vargje, të cilat ndryshojnë fare pak nga proza, madje fare lehtë mund të strukturohen si prozë:

Hasani e Hiseni ni babë e kishin pasë,

se shum t’voxhël baba i kish lanë.

Na i kish pasë baba zagarë e langoj,

xhith në bjeshkë, tha kish pas najtë,

xhith në bjeshkë, tha, tuj xhatue,

dit për dit baba ish kan shitue,

çatje n’bjeshkë baba ish kanë metë.”[5]

Me pak ndryshime sintaktike, vargjet e mësipërme mund të prozifikohen kështu: “Hasani e Hiseni kishin pasë një babë. Baba i kish lanë shumë t’voxhël. Baba kish pasë zagarë e langoj. Kish pas najtë xhith në bjeshkë tuj xhatue. (Një) dit prej dit(ësh) baba ish kanë shitue. Baba kish metë çatje n’bjeshkë.”

Në ndonjë tekst tjetër të epikës sonë legjendare hasim dukurinë e kundërt, kur fjalitë e prozës ritmike, të ndara me cezura të qarta, fare lehtë mund të strukturohen si vargje:

“Ishte kanë Arrnaut Osmani, ni gjalë nana ma pat për mall, ene nusen ja kishte marrë. Erdhën shokët për m’e thjerrë, për me dal, tha me shatejtë. Nanën e vet, tha, ma ka pëjtë:/”Kan’ ardhë shokët për me m’thejrrë, a me dalë, nanë, – tha – me shatëjtë?”[6]

Pa bërë asnjë ndryshim sintaktik, këtë fragment proze mund ta renditim në vargje si më poshtë:

“Ishte kanë Arrnaut Osmani,

ni gjalë nana ma pat për mall,

ene nusen ja kishte marrë.

Erdhën shokët për me thjerrë,

për me dal, tha me shatëjtë.

Nanën e vet, tha, ma ka pajtë:

Kan’ ardh shokët, për me thëjrrë,

A me dalë, nanë, – tha – me shatëjtë?”

Në epikën tonë legjendare ka edhe ndonjë tekst në prozë, i cili mund të strukturohet në vargje ku mund të jetë e pranishme edhe rima. I tillë është bie fjala ky fragment i shkëputur nga teksti Në shpellë të kreshnikëve: “Ato tri shpata pikshin gjak. “O Halil, tha, more vlla, po ça janë kto shpata çi pikin xhak?” Foli Muja, i tha, “ore budallë, kto janë shpata tue u shpërla. Kur të lahen shpatat krejt, prap dynjenë do ta bajmë fet.”[7]

Përsëri pa bërë asnjë ndryshim sintaktik, ja si mund të strukturohet në vargje fragmenti i sapocituar:

“Ato tri shpata pikshin gjak.

– O Halil, tha more vlla,

Po ça janë kto shpata çi pikin xhak?

Foli Muja, i tha: – Ore budallë,

Kto janë shpata tue u shpërla.

Kur të lahen shpatat krejt,

prap dynjenë do ta bajmë fet.”

Jam i mendimit se shembujt e mësipërm janë gjurmë të një faze të lashtë, ndoshta mesjetare, kur poezia dhe proza ritmike nuk ishin të ndara me thikë, kur kishte tekste që ndodheshin në kapërcyell midis njërës dhe tjetrës formë letrare.

Për dallimin midis vargut dhe prozës, oralisti Paul Zumthor shprehet kështu: “Në traditën oksidentale, ekzistenca e koncepteve të dallueshme varg dhe prozë është pjesë e trashëgimisë greko-latine dhe ka të bëjë më shumë me idenë metrum-it sesa me një fakt natyror.”[8] Për këtë çështje, studiuesi i larpërmendur i referohet Marcel Jousse-it, i cili qysh në vitin 1925 kishte hedhur poshtë çdo dallim midis prozës dhe vargut. Sipas tij ky dallim kishte kuptim vetëm në tekstet e shkruara.[9]

Më tej, Zumthor-i shton se ritmi nuk mund të identifikohet me vargun, siç e tregon shembulli i gjuhëve europiane moderne ku pasuria ritmike e stileve të tyre letrare është indiferente ndaj vjershërimit konvencional. Sipas Zumthor-it, pyetja se ku kalon kufiri midis vargut e prozës, pothuaj e humbet kuptimin kur ndërhyn kënga: një tekst i hartuar pa strukturim ritmik të veçantë, në qoftë se këndohet, gjatë performancës merr ritmin e melodisë…[10]

Vërejtja e dytë që mund t’u bëhet një pjese të studimeve për metrikën e epikës sonë legjendare është pasaktësia lidhur me llojshmërinë e vargjeve të përdorura në të. Kjo e metë vihet re qysh në titujt e studimeve ku fjala varg përdoret në njëjës, sikur epika jonë legjendare të ishte hartuar me një varg të vetëm, cilidoqoftë ai.[11] Ky paragjykim teorik që nuk i përgjigjet të vërtetës, duhet ta ketë burimin te njohja e pamjaftueshme e traditës sonë epike. Ndonjë autor që është thelluar më shumë te kjo traditë, ka pohuar se në të hasen edhe vargje të tjera: “Pra, vargje nëndërrokëshe me pesë arse (ngritje) e vargje tetërrokëshe e shtatërrokëshe me katër arse. Ka, përveç këtyre, edhe vargje të shkurtra, gjashtë rrokëshe, me tri arse: nana qi m’paditi. – – – -.”[12] Veis Sejko përmend shkarazi se me vargjet e rregullta me 10 rrokje përzihen edhe vargje me 8 dhe 7 rrokje.[13] Megjithatë nuk kanë munguar edhe studiuesit që janë ngjitur mbi kufirin e 10 rrokjeve, që ka thënë se në epikën tonë legjendare janë përdorur edhe vargje me 14 me 16 rrokje.[14] Praktika krijuese dëshmon se në këngët tona kreshnike ndeshen vargje të tilla, por edhe vargje më të gjata, sado të rralla që mund të jenë ato.

Nga një shqyrtim i hollësishëm i botimeve të derisotme dhe i materialeve arkivore, del se, me një shpeshtësi (frekuencë) të ndryshme, e cila ende nuk është llogaritur statistikisht, epikën tonë legjendare janë përdorur këto vargje:

Vargu tetëmbëdhjetërrokësh

E

vërteta është se ky varg është shumë i rrallë, por pikërisht rrallësia e tij na shtyn të mendojmë se ai është mbetje e një vjershërimi të hershëm:

“Krajl i Kotorrit po i ep Krajlit Moskovit vashën Engjelinë,

e Krajl’ i Moskovit Krajlit Kotorrit Llatin Kanebardhën.”[15]

Për të treguar se një varg i tillë nuk është aspak një meteorit i rënë nga qielli, le të përmendim faktin se ai është i pranishëm edhe në poezinë gojore të Shqipërisë së jugut:

“Atij i shkonte e zeza mendje se kishte pallaska të argjenda.”[16]

“Po i shkonte e zeza mendje se kishte fustanellë me treqind kinda.”[17]

“Fshatrave kur dilte, copra buke mblidhte, qentë ç’i godiste.”[18]

Vargu pesëmbëdhjetërrokësh

K

y varg që haset në këngët kreshnike të mbledhura në Shqipëri dhe në Kosovë, është më i shpeshtë sesa vargu tetëmbëdhjetërrokësh:

“Bajlozin e madh, Harambashin, qafet ta kâ hjekë.”[19]

“mehyrin florinit e kite gurin xhevahirit.”[20]

“Edhe krushqit kan’ zhdriq’ tu Plake Jemin Aga, pra.”[21]

“E, he, po, udha e marë, he, po vllaznive po u thotë.”[22]

Vargu pesëmbëdhjetërrokësh përdoret edhe në poezinë gojore të popujve të tjerë, siç është rasti i poezisë demotike greke: “Veç të tjerash, vazhdimësinë midis poezisë së lashtë dhe poezisë moderne e tregon fakti se vargu jambik 15-rrokësh, i njohur me emrin “varg politik”, i cili është vargu më i përdorur në poezinë moderne, është rezultat i evolucionit të tetrametrit të lashtë katalektik.”[23] Sipas Stavro Skëndit, vargu me pesëmbëdhjetë ose gjashtëmbëdhjetë rrokje ka qenë pranuar si vargu tipik i bugarshticave…[24]

Vargu katërmbëdhjetërrokësh

K

y varg ka një shtrirje më të gjerë dhe një përdorim më të dendur sesa dy vargjet e mëparshme:

“…e probatim e kish Mujën Maliq Bylykbashi.”[25]

“Ty mos t’kosha fal, balozo, maxharri po i thotë…”[26]

“A s’p’e shef, or gjok qi jesir po dojm’ me na nxanë.”[27]

“Ej, Shishman Mefmet Aga, ne, shoum nji djalë azgan-e…”[28]

Ky varg haset edhe në epikën historike të Shqipërisë së Jugut, siç e dëshmon një këngë e mbledhur në Konispol-Sarandë:

“seç u mbush bogazi i Koskës plot me suvari,

në qafë të Smartes, more, t’e prinë pusi…”[29]

Vargu trembëdhjetërrokësh

K

y varg tek ndeshet në këngë të mbedhura në viset e ndryshme të hapësirës shqiptare.

“Nji rrogtar tjetër mbrapa krajlit ja ka vu.”[30]

“Sa fort hatrin Halili nanës ja ki pasë!”[31]

“…tash në e dijsha se un kryet aty kam me e lanë.”[32]

“…i kan nxan’ shteqet maxharrit, i kan’ nxan’ pritat.”[33]

“…pa nafak’, ishalla, kurrnjiher’ s’na ka lanë.”[34]

“…ani, qe ‘i motmot, more, po n’burgje t’kam shti…”[35]

“Ani, ku m’je ti, more Sokole, lum baci…”[36]

“Ani, me na dhan, more, dorin e mejdanit.”[37]

Vargu dymbëdhjetërrokësh

V

argu i gjatë dymbëdhjetërrokësh është një nga vargjet më të parapëlqyera të poezisë sonë gojore. Ai mund të jetë një gjashtërrokësh i dyzuar ose mund të mos jetë i tillë.

“Me shtjelma e me topuz po m’ja rrahë…”[38]

“…i ep zjermin kullës, e ban rrafsh për tokë.”[39]

“Furk prej sermit e fell prej arit me m’i prua…”[40]

“…e he, loti lotin, he çikës s’ja pret…”[41]

“A, lum e lum, more, lum bafshim për Zotin!”[42]

“ato kurrnja s’u gjinshin (n’) t’shkretën Shqipni.”[43]

“E, po, n’sob po i hi, he, Mitat Harambashit…”[44]

“E un ma ngusht vedin si sot kurr s’e dij.”[45]

Përveç epikës legjendare, dymbëdhjetërrokëshi përdoret shpesh që këngët historike të mbledhura në Shqipërinë e Jugut. Ky fakt dëshmon se vargjet e gjata kanë qenë të pranishme edhe në këtë zonë, por përdorimi i tyre ka ardhur duke u rrudhur për shkak të modifikimeve metrike që kanë sjellë me vete kohët e reja.

“Nexhip Gostivisht surratrrumbullak,[46]

Në kinda t’fustanit dy-tri pika gjak…

”N’penxhere të qoshkut iu ngjinë me shkallë,

Nexhip Gostivishti theri kajmekamë…”[47]

“Sipër mi Pëllumbat varret radhë-radhë,

kapedan Shahini, kapedan, o djalë…”[48]

”Ndë mes të Kolonjës, ndë një Psar të shkretë,

fshehur Myftar Lapi me tetëmbëdhjetë.”[49]

[1]  Fishta, Estetikë dhe kritikë, Tiranë, 1999, f. 179

[2]  Roman Jakobson, Essais de linguistique générale, 1963, f. 212

[3]  Gregory Nagy, Le meilleur des Achéens, Paris, 1994, f.25

[4]  Gjergj Zheji, Çështje të folklorit shqiptar, 2, Tiranë, 1986, f.377

[5]  Shefqet Hoxha, Epikë legjendare nga rrethi i Kukësit, Tiranë, 1983, f.289

[6]  Po aty, f. 184

[7]  AIKP, Fondi i Qemal Haxhihasani, vëll. 70, f.164

[8]  Paul Zumthor, Introduction á la poésie orale, Paris, 1983, f. 170

[9]  Po aty, f. 170

[10]  Po aty, f. 170

[11]  Çështje të folklorit shqiptar, 2, T. 1986 (Më tej ÇFSH, 2), f.375, 385, 392

[12]  Çështje të folklorit shqiptar, 6, Tiranë, 1998, f.78. (Më tej ÇFSH, 6)

[13]  Veis Sejko, Mbi elementet e përbashkëta në epikën shqiptaro-arbëreshe dhe serbokroate, Tiranë, 2002, f. 111-112

[14]  Alfred Uçi, ÇFSH, 2, f.33; Ramadan Sokoli, Çështje të folklorit shqiptar, 3, Tiranë, 1987, f.51

[15]  Epika legjendare, vëllimi i parë, Tiranë, 1966, f.384 (Më tej EL,I)

[16]  Pano Tase, Ç’u këput një yll, Tiranë, 2001, f.92

[17]  Po aty, f.93

[18]  Po aty, f.95

[19]  Këngë popullore legjendare, Tiranë, 1955, f.205 (Më tej KP Legj.)

[20]  EL,I, f.371

[21]  Epika legjendare, vëllimi i dytë, Tiranë, 1983, f.133 (Më tej EL,II)

[22]  Këngë kreshnike, II, Prishtinë, 1991, f.109 (Më tej KK,II)

[23]  Anthologie de la poésie neohellonique, Paris, 1983, f.3

[24]  Stavro Skëndi, Poezia epike e shqiptarëve dhe e sllavëve të jugut, Tiranë, 2007, f.235-236

[25]  EL, I, f. 483

[26]  EL, II, f. 131

[27]  Po aty, f.132

[28]  Dr. Qemal Murati, Këngë të moçme kërçarore, Tetovë, 2000, f.109

[29]  Epika historike, 2, Tiranë, 1981, f.602 (Më tej EH, 2)

[30]  EL, I, f. 277

[31]  Po aty, f. 301

[32]  Po aty, f. 435

[33]  EL, II, f. 131

[34]  Po aty, f.198

[35]  KK, II, f.112

[36]  Po aty, f. 463

[37]  Zymer Ujkan Neziri, Epika legjendare e Rugovës, V, Prishtinë, 1997, f. 343

[38]  EL, I, f. 259

[39]  Po aty, f. 383

[40]  EL, II, f. 151

[41]  KK, II, f.114

[42]  Po aty, f.161

[43]  Këngë kreshnike, III, Prishtinë, 1993, f.15 (Më tej, KK, III)

[44]  Z.U.Neziri, vep. E cit., f.288

[45]  KPLegj., f.269

[46]  Këngë popullore historike, Tiranë, 1956, f.195

[47]  EH, 2, f. 575

[48]  Po aty, f.592

[49]  Po aty, f.628

Më 1937, kur qarqet akademike gjermane propozuan Gjergj Fishtën për Çmimin Nobel! Shkrimtari i parë shqiptar i nominuar

Gjergj Fishta mbetet një nga figurat më të mëdha të kulturës shqiptare dhe një prej personaliteteve më të rëndësishme të historisë moderne të kombit.

 

Poet, dramaturg, publicist, përkthyes, françeskan dhe patriot, ai ishte shqiptari i parë që u nominua për çmimin Nobel në Letërsi, duke e bërë emrin e Shqipërisë të njohur në qarqet më të larta kulturore europiane të kohës. Në vitin 1937, emri i Fishtës u propozua për çmimin Nobel nga qarqe akademike dhe intelektuale gjermane, një vlerësim i jashtëzakonshëm për një autor që vinte nga një vend i vogël ballkanik, por që kishte arritur të krijonte një univers letrar të fuqishëm e krejt origjinal.

Ndonëse nuk e fitoi çmimin, vetë nominimi mbetet një nga ngjarjet më të rëndësishme në historinë e kulturës shqiptare. Fishta ishte shumë më tepër sesa një shkrimtar. Ai ishte një arkitekt i identitetit kombëtar shqiptar. Kontributi i tij në Kongresin e Manastirit më 1908 ishte vendimtar për unifikimin e alfabetit të gjuhës shqipe. Në periudhën kur shqiptarët përdornin disa alfabete të ndryshme dhe identiteti kulturor rrezikonte të mbetej i copëzuar, Fishta u bë një nga mbrojtësit më të mëdhenj të alfabetit latin, duke ndihmuar në krijimin e themeleve moderne të gjuhës shqipe. Por emri i tij lidhet mbi të gjitha me kryeveprën “Lahuta e Malcisë”, epopeja monumentale që konsiderohet si një nga veprat më të rëndësishme të letërsisë shqiptare. Në këtë poemë epike, Fishta ngriti në art historinë, legjendën, heroizmin dhe shpirtin e malësorit shqiptar. Me një gjuhë të pasur, të gjallë dhe plot ritëm, ai krijoi një vepër që shpesh është krahasuar me epet e mëdha europiane. “Lahuta e Malcisë” histori, identitet dhe kujtesë kombëtare. Përmes vargjeve të saj, Fishta i dha zë rezistencës shqiptare, kulturës së veriut, zakoneve dhe kodeve morale të kohës.

Ai e ngriti figurën e shqiptarit në dimension epik, duke krijuar një univers poetik që vazhdon të mbetet i pazëvendësueshëm në kulturën shqiptare. Megjithatë, pas ardhjes së regjimit komunist, figura e Fishtës u godit rëndë. Për më shumë se katër dekada, emri i tij u ndalua, librat u hoqën nga qarkullimi dhe veprat e tij u shpallën të papërshtatshme për ideologjinë e kohës. Regjimi komunist e konsideroi Fishtën si figurë të rrezikshme për shkak të bindjeve të tij fetare dhe nacionaliste. Për 45 vjet ai u përjashtua nga tekstet shkollore dhe nga institucionet kulturore shqiptare. Por, ndonëse zyrtarisht i ndaluar, Fishta mbeti gjallë në kujtesën e shqiptarëve. Poezitë dhe vargjet e tij qarkullonin fshehurazi, përcilleshin gojë më gojë dhe ruheshin si një pasuri e ndaluar. Pas viteve ’90, figura e Fishtës nisi të rivlerësohej gradualisht. Studiues, akademikë dhe lexues të shumtë rikthyen vëmendjen tek vepra e tij dhe tek roli i jashtëzakonshëm që ai kishte luajtur në historinë kulturore shqiptare.

LETËRKËMBIMET

Njihen dy letra që Fishta i ka drejtuar Benito Musolinit. Letra e parë i takon vitit 1934 dhe është e postuar në Livorno, Itali. Është e shkruar italisht, herë-herë me fjalë jo të italishtes së sotme. Duke ndier se nuk i mbetej shumë për të jetuar, Fishta i kërkon Musolinit që vepra e tij të botohet e plotë dhe “e paraqitshme”, gjë që nuk mund ta bëjë as Urdhri Françeskan dhe as Provinca e Fishtës. Dhe, të ardhurat nga shitja e veprës t’i kalojnë kësaj province. Deri në atë kohë dijetari shqiptar thuajse e kishte mbyllur ciklin e gjithë veprimtarisë së tij, pavarësisht rishikimeve të mëvonshme. Lutja qëndron në botimin e të shtatë vëllimeve të veprës ku përfshihen poezia ajo epike me “Lahutën e Malcës”, lirika, drama, satira politike dhe sociale, proza, përkthimet nga “Iliada” e Homerit, Molieri etj.

Letra e dytë e Fishtës drejtuar Musolinit është shkruar në Romë, më datë 27 prill 1940, dhe po ashtu si letra e parë mban edhe vitin përkatës fashist, viti XVIII, i drejtohet tashmë udhëheqësit, Duçe. Në këtë letër të shkurtër i shkruan për prof. Gino Bottiglioni i Universitetit të Bolonjës që në atë kohë ishte thirrur nga Akademia Italiane, anëtar i së cilës u bë edhe Gjergj Fishta në 1939, i ngarkuar me misionin për të promovuar studime në të gjitha fushat e dijes dhe për të drejtuar të rinjtë studentë. “Qendra jonë e Studimeve Shqiptare do donte një impuls të dukshëm nga profesori i Universitetit të Bolonjës ku me nismën e tij, po organizohet një grup të rinjsh veçanërisht i përkushtuar ndaj albanologjisë”. Për këtë Fishta “guxon” t’i drejtohet Duçes dhe “gjykimit të tij të ndritur” për t’u gjetur një mënyrë që ta shtyjë më tej këtë nismë. Letra drejtuar Jakomonit, mëkëmbësit të mbretit Viktor Emanueli III është një lutje për të ndihmuar albanologun Norbert Jokl.

VEPRA DHE CENSURA

Në fushën e letrave Gjergj Fishta lëvroi gjini të ndryshme si poezinë epike ashtu edhe atë lirike e satirike, dramën, publicistikën dhe përkthimin. Si ndër më përfaqësuesit të poetëve romantikë, shkroi vepra që zhvillojnë tema të poezisë gojore dhe të traditës, duke u mbështetur shumë mbi modelet stilistikore folklorike dhe duke përfshirë metrikën folklorike. Fillimisht u shqua në anonimat në saj të dy këngëve të Lahutën e Malciis (Zarë, 1905 dhe 1907), i ndikuar nga poezia epike e sllavëve të jugut, si dhe nga vargjet e Grga Martiæ dhe poeti kombëtar malazez Njegoš. Me ritmin e poezive popullore, herë-herë u përngjasonin kumteve homerike, duke evokuar përplasjet e deriatëhershme osmanomalazeze ku aktorët shqiptarë nëpër vargjet e tij ishin malësorët (Marash Uci, 1905) dhe shkodranët (Oso Kuka, 1907) përpunohej ideja e armiqësisë kundër sllavëve. Sentimentet antiturke në veprën e tij do t’i shkruante vetëm në këngët që botoi pas pavarësisë së vendit. I financuar nga qeveria austro-hungareze, më 1907 botoi në Sarajevë në mënyrë anonime përmbledhjen me poezi satirike Anxat e Parnasit (rib. Anzat e Parnasit), duke hedhur kështu themelet e zhanrit të satirës në letërsinë shqipe. Ka dëshmi shkrimore që ka lënë pas piktura dhe po ashtu qe arkitekti i njërës prej kishave të Shkodrës.

Ka botuar 9 tekste dramatike. Përshtati veprën Le Furberier Escarpet të Molierit në pjesëzën Dredhitë e Patukut, e pabotuar, dorëshkrimi i së cilës gjendet në Bibliotekën Françeskane në Shkodër. Si me Skiroin, Konicën me autorë të tjerë të rinj, me ardhjen në pushtet të regjimit komunist, Fishta u shpall “armik i popullit” dhe si autor u ndalua sepse kryevepra e tij “Lahuta e Malcisë” është antisllave. Ndër akuzat e tjera që i bëheshin postum qenë edhe pranimi i medaljes së dhënë nga sulltani, të qenët agjent i austro-hungarezëve kur botonte Posta e Shqypnís si dhe për mosrefuziminin e titullit akademik i Akademisë së Shkencave të Italisë fashiste pasi kjo pushtoi Shqipërinë. Për Arshi Pipën, arsyeja e vërtetë me të cilën mund të shpjegohej fishtofobia e partisë, është sepse ishte gegë dhe prift katolik.

/Gazeta Panorama 

Dasma e Madhe Poemë nga Ali Asllani

Un’ të thom jam i kuq
Ti më thua jam i bardh’
Un’ me huq e ti me huq
Pra, të zezat radh’-radh’
.
Nën’ e zez’, motër e zez’
Babë i zi e babëzi
Në çdo hap – një varrez’
ky atdheu yn i zi
.
Oh ky atdheu yn i zi
na u bë skëterr’ e vrerit
Varen eshtrat e shqiptarit
nëpër sqepe të skifterit
.
Dhëmb’ për dhëmb
e sy për sy, si ti mua dhe un’ ty
Nëna ime, nëna jote
zën’ e qajnë për të dy
.
Djali babën – baba djalin
vuan ta zër e ta përzër
Që ta pjek më hell të gjall’
T’ia pres mishin me gëshër’
.
Botë e çmëndur, djall i çmëndur
Zot’i çmëndur, të gjith çmëndur
Vetëm vdekja bën të sajën
ha e ha e s’ka të dëndur….
.
Perëndi, o Perëndi,
bota thon’ se ti kur dashke
Bën si do e bën si di
.
Shenjtërin’ e vendit tën
nuk e ka edhe një tjetër
Ësht’ këtu Baba Tomorri,
kryefroni yt i vjetër
.
Jemi rob, kurban i tij
varfanjak edhe dervisha
Jemi rob, kurban i tij
me xhamia e me kisha
.
E pra, ti, o Perëndi:
pse na lë në dor’ të djallit!?
Që na shtypi na përtypi
nëpër nofulla t’çakallit.
.
Edhe rri e bën sehir,
bën sikur asgjë nuk di
Pra dhe ne jemi kondra;
duam një tjetër perëndi.
.
Duam një Zot që të na kap,
të na kap e të na tundë
Të na tund e të na shkund
Vllavrasjes t’i jap fund
.
Ohh, më fal o Perëndi
për k’të fjalë që e thashë
i rrëmbyer dhe i trëmbur!
Mirpo gjuha më rreh dhëmbin
atë dhëmb që më ka dhëmbur
.
Më rrëmben edhe më nxit
kurse shihen ca jezitë
Dikur mburren delenxhit’
Diku tallen me profit
.
Për të ligun flasin mirë,
për të mirin flasin keq
Gjuh’e tyre gjarpër fshihet
komb’i varfër vuan e heq
.
S’kemi fjalë për ca kusar’
Vidh e ha, vidh e ha
Me një bark sa dy hambar’
Ata lëri mos i ngà….
.
Ata kanë një vulë në ball
dhe njëqind e një dhëmballë
çdo dhëmballë me shtatë presa
Mirpo kombi ka të tijat
Shtatëmilionë e gjysëm pjesa
.
Ai lipset që të rrojë
E doemos që do të rrojë
Qoft’ me hir, qoft me pahir
Se aty ku bie zjarri,
shpërthen lulja më e mirë…

DASHNI, (SEKS) NË ORËN ZERO poe-prozë nga RUZHDI GOLE           

                                          *
Po, vetëm ky titull i shkon kësaj poe-proze.
Asnjë tjetër. Titujt e tjerë, të cilët për etikë, s’po i shkruaj, janë të rëndomtë, kotkoti hovje fishkur, kalimtarë të rrezikshëm rrejshëm. Aq kalimtarë të fishkur e të rëndomtë…sa shumë prej nesh i pikasim n’ajri bosh. I spikasim me gishta. Natyrisht, para gishtit, me sy e para syrit me mendje pa gdhend gravura ngjethëse, t’fildishta                                                                                         *
Dashni, (seks) në orën zero ose orë me zero dashniseks janë ca hamendje ca mahnitje, behare
begatirash, pandehma, pllaquritje. Uji fluturon n’hava e kuturu, uji i gjithi lakuriq i ka parë dhe i sheh po lakuriq si gratë si burrat, si urat dhe skulpturat, si të mpakurit e të mpakurat-thëllime e rropatje të thella, të shpejta e të ngadalta.
Uji frymon dashnori i parë më i ndjeshëm,i prekshëm gjithë puthje e ledhe aty ku Zoti i ka hequr kangjellat gardhet, kupolat të gjitha, ndoshta dhe lëkurën prej pafajësie, prej rrezesh resh për ta prekur gjithçka me frymë e me fllad, thurrimë dhe gishta.
Era, vajzërore, zonjëgrua, gruazonjë dritonjëse. Motake urtë, flokët lëshuar, mbledh pas koke, me sythe në buzë. Me sythe xixa, rreze, inxhi. Bota e do vajzëroren zonjëgrua pa borëbotë përbri.
Era, ujëvara …Aty të ndritura, ndonjëherë me vesë loti kur u plas cipa. Prushi me ngjarje, ngjarje të qara, nuk ua djeg krahët, vithjet, trallisjet, përrallat.
Cilat përralla, cilat endje etje ? Aty ato këputen, ikin bohem brenge. Ato aty kërcejnë hov hardhish. Era ndër gishta mban flutura, ujëvara gurgullon kërcinjsh.
Era, ujëvara … plot farëra.
                                           *
Dashni, (seks) vet’per’ndimi mbi valët e gjiret,ngadalë don të shkoj, nuk ngopet nga hiret. Përcillet per’ndimi në ishullin e muzgut, vala gjen e puth bregun, lë bregun e dallgëzon përunjur. Përunjur vala? Vala jetëgjatë. Nata plot hapa peshkatari, peshkatari mbart s’mbart terr-ankth. Nata dhe rrjetat, fenerët dhe peshqit, cimat dhe gongullat afër së ndjeri, ndjeri thellë vrapth, dashnia luan me fatin dhe terrin lojcakë krahëqafë.Ndih e thurr nata gjallnie, pi frikën e çel dritëza të lume për anijet dhe peshkatarët pa tatuazhe gjumi, pa spiranca në kum.
O lumja natë, e lumja Jetë mbi rrudhë!
                                             *
Çka don sonte me dal, me u tret, me u kosit, me u mjaltue në ashtin kërcell pa retorikë? Mjerue? Kush? Gjurma e urnave, honi pa luzmë ? Dashnive s’thinjet kurrgja, veç thirret : “më mba, të të mba’!..”Trishtimi përcillet lumnie nj’itash, trishtohem gazmendit të mos plas!.Në ishullin e gjurmës Ecja vrap hov, në gjumin e urnës hiri veç kollë.
Si m’thue nj’itash ? Bora vjen dimën, dimni rron çast. Sa dimna kokallë u deshëm tej himnit,himnit kallkan.
Verova në bjeshkë, nj’iheri i mbramë, nj’iheri rrezmë. Nj’iheri gaca-gaca, nj’iheri pa buzë, veç plasa, nj’iheri cikma e fushës pa hanë, dy gishta në tëmth, tri gishta kurban. Tespije- tespije pesë gishtat e tjerë, me gurë xhevahiri, me hundën në qiell.
O i mjeri poet, marrosur sosur nga lavdia gërnetë! Gërnetë e saze, o i mjeri poet me xhufka pate…
                                                *
D’shirim gjithku : “ah”, “oh” , “ububu”!
Si m’thue nj’itash : do mpakemi
nesër, pasnesër veç rrasë?
Ç’ka don me u tret : unaza e reve, reja nën det ? Mjerue? Kush? Andrra e Fatit pa pishë, veç mushkë?
Dashni, (seks), mes mpakjeve rroj,mpak po – jo krejt…
Kangjellat me frymë, kupolat me gishta më vijnë përqark, më rrethojnë pa sfinksa. Pa sfinksa, në bregun e Dyrrahut atlet, ku dashnia rrok e rrok perënditë dhe hamenjtë, hamendjet, rrënojat me rreze e bronz, bronz e rreze Moikom…
Pa tatuazhe gjumi, pa spiranca në kum
e lumja natë, e lumja Jetë mbi rrudhë!
Dashnive përcillem trishtim nj’itash,
trishtohem gazmendit
të mos plas!.

Kam “tharë” detin me filxhan!!!- Esè nga Përparim Hysi

  Kam një shqetësim të rëndë familjar  (shqetësim  shëndetësor),sa tërë natën gjumin e bëj me copa. Vendosa që t’u vë kryq shkrimeve modeste të mia dhe gati bëj vetgjyqësi. Bëj takime imagjinare me njerëz të njohur,po se po, por dhe me të panjohur. Shumica e atyre që vijnë për”vizitë” janë poetë, miq të mi që,mjersisht, janë ndarë nga jeta. Këto momente disi “aluçinante” më bëhen të pranishme dhe sikur  më nxjerrin të”pirët” , pa vënë pikë pije në gojë. Por, gjithmonë,ndodh që,duke qarë hallin me të tjerët, sikur lehtësoshesh, freskohesh dhe harron qoftë dhe për një çast.
Zbardhë , pas një gjumi “hiç”,marr vendim:-Nuk do shkruaj qoftë dhe një rresht,se askush nuk ka hallin tim. Pikërisht,po natën, shfaqen “vizitorët”. I pari shfaqet POETI AMERIKAN ,DEAN FANTE. Dëgjo,- më tha,,sa këshillues dhe pak kërcënues,- po heshte bën një akt terrorist!!! Sa më tronditi,aq sikur më mbushi me kurajo dhe  m’u shfaq PROFESORI i Madh,MUZAFER XHXAXHIU: “Gjithmonë nga një vijë/ gjithmonë nga një rresht dhe,pak nga pak,u sos një vjershë”.
                                                            –
PAPI! Jam këtu tek libraria e Dajë SULË KURANIT, ta ka ruejt romanin”Ipabesi”! Mend dola nga krevati, se këtë ma shkruante, i miri GENC LEKA që diktatura i mori jetën e bukur vetëm se qe POET!  Elbasani… Eh,sa herë më shfaqet në gjumë! Me kujtime për Elbasanin , me bashkëshokët e mi dhe,veçanërisht, PROFESORËT e mi,sa herë jap provim.
– Ndal!Ça trimnie ke ba sot? Eh,mor MUSA VYSHKA,o POETI më i bukur i brezit tonë! Pse duhet të ndaheshe ti kaq shpejt nga jeta?  Në kafen e fundit që piva me të, më tha:- Përparim, në këtë moshën tonë, është mirë që çdo familje të ketë një nga fëmijët doktor, Unë,- tha,- e kam djalin doktor. Edhe unë,- i thashë,- kam jo vetëm çupën,por dhe dhëndërrin. Por.në fund të fundit,çfarë do të bëjë doktori,kur fundi varet vetëm nga ZOTI. Dhe me MUSANË që kishte një shpirt prej pëllumbi,sikur e zgjata dhe ca. Tanimë,trokita tek NEUROLOGJIA dhe pyeta për djalin e mikut tim,PROFESOR-DOKTOR  VYSHKA. Po ne nuk e kemi vetëm kolegë,por e kemi shkencëtarin  me të cilin konsultohemi për diagnoza të veçanta,- më tha doktor REDON  URUÇI,një nga specialistët më të mirë të këtij spitali.
Eh, mor MUSA VYSHKA! Prehu i qetë,or mik i mirë se pema ka ra nën pemë.
                                                         *
– Profesor! E di që po shkruan akoma.  Të thashë dikur që,po të kem lekë, unë  vetëm do shkruaj poezi dhe do bëj piktura! Nuk bëra as njërën dhe as tjetrën: ika nga kjo botë me kokë prapa.
SPIRO,- thirra sa munda,- po ti je nxënësi im. Do shkruash e do pikturosh. Dhe tak,u kthiella: SPIRO PALI SOTA,ish-nxënësi im,sado me profesion agronom,qe një POET LIRIKi ëmbël.
SPIRO SOTA më ngriti nga Tirana ku jetoj dhe më çoi në FIERIN  tim. Tani” loja ime” në teatrin  absurd vazhdon.
Oho,- bërtiti POETI ZOI DASHI. Paske ardhur! Sado qeshë në GREQI dhe bëra”Jetë qeni” ja tani tek mora rrugën pa kthim. Dhe sakaq,Poeti NUREDIN BORIÇI.
-Papi,të kujtohet kur mblidhja donacione për SEJFULLA MALESHOVËN? Ia bëra nderin,sado që erdha nga ferri i diktaturës.Tani po iki nga kjo botë ashtu siç erdha. Këtë fat kanë POETËT në regjimet dikktsatoriale,por dhe kur erdhë demokracia,prapë mbeta me gisht në gojë.
Dhe,me të vërtetë, si mund të fleshë gjumë rehat?
                                                              *
PAPI,- më shkruante me duar të dridhura,DRITËROI,- nuk e di a do të pëlqejnë poezitë e mia.kur më dhuroi librin e fundit”Prit dhe pak”. Vetëm ky poshtëshënim i DRITËROIT,më mbushi me kurajo; sikur më hoqi një pjesë të sikletit dhe shkrova këtë ese.
                                         Tiranë,29 maj 2026

Vështrim për librin “Çezma e Nekut” të Ismet Tahirajt- Nga Xheladin A. Çitaku

 

“Çerçiz Topulli në konakun e Ademit”, fillimligjërimi poetik me një monolog të imagjinuar, të cilin e sistemon vargu në mënyrën e tij, në të folmen e tij specifike dhe në formën e shprehjes së kohëve, epokave të ndryshme të të njëjtit ideal. Çerçiz trimi e Adem legjendari ulur këmbëkryq në legjendat e lashta, por që arrijnë deri në të sotmen tonë, llafosen, qajnë halle e shuajnë malle, bredhin nëpër brengat e historisë dhe monumentohen në shtatore.

Janë këto vargjet e para të veprës së Ismet Tahirajt, të cilat hapin portën e motiveve të tij për t`u radhitur në vargjet tjera, në titullëzimet tjera e në fjalët dhe kuptimet që i ka projektuar autori. Duke pretenduar se libri shkruhet për të vegjlit, ai e fillon me dy kolosët e gjurmëve heroike për t`i njohur shpirtat njomëzakë me themelet, mbi të cilat sot ëndërrohet, jetohet, veprohet, këndohet e aspirohet.

 

“Ibri ishte aq i qetë 

Aq i kthjelltë, 

Zemër e tij 

Kishte veç festë. “

 

“Sykaltri’ përshëndetë Jonin dhe Rinën, përshëndetë diellin, njëkohësisht dhe brigjet e tij, shpirtrat që i freskon përgjat rrjedhës e me gurgullima melodike. Joni, subjekt poetik përfaqësues i brezit të tij, defilon në poezi në pegasin e imagjinatës fëmijërore, i cili e shpie në ëndërrime fluturuese. Bota fëmijërore shpërfaqet e vargëzuar në poezinë e Ismetit. Ajo ndërtohet me elementet që kërkon një format i tillë krijues. Eksperienca krijuese e poetit di t`i adoptoj momentet imagjinare, kurreshtjen fëmijërore dhe shpjegimet apo informacionet e poetizuara ose të ndërthurura artistikisht, në një mënyrë të përshtatshme dhe lehtësisht të kapshme nga ata, të cilëve u dedikohet.

Si në çdo krijim për fëmijë edhe në këto poezi trajtohen motive të ndryshme me subjekte të ndryshme poetike. Bota shtazore është e pashmangëshme, sepse duhet ta bartë fabulëzimin e dukurive a fenomeneve artistike; kali, viçi, pela, mustaqemurrmi, gjeli, skifteri, vjedulla, lepuri e të tjerë, janë protagonistët që lozin në skenën e tyre, që trajtëzohen ose subjektivohen për ta zënë çastin poetik. Natyrshëm akomodohen në një ambient ku shquhen; përroi i Bulecit, fusha, bregu, hambari, kasollja, foleja, malishta e të tjera skena veprimi. Në përmbledhjen poetike nuk mungojnë aluzionet edhe për skena lufte, aty ku engjëjt e vegjël ngelin të mbërthyer për nënë që ka marrë rrugën drejt qiellit, që është bërë kujtim:

 

“Këtë mëngjes 

Të ftohtë akull, 

Shi i madh i plumbave 

Derdhet shtëpive 

E udhëve, sokakut.”

 

E ky “shi” i mëngjesit të akulltë kallkanosë nëna, përcëllon fëmijë tek vërshon udhëve e shpirtrave njerëzor. Ai rrjedh në kohë, gjithashtu, në të djeshmen, por edhe në të sotmen, ai grryen maskat e kohës dhe ç`maskon ata që vrasin fëmijë, vrasësit e jetës dhe të ëndrrave.

Por, shiu do ket edhe një mision tjetër. Autori e angazhon, natyrshëm, të rrjedh rrugëve të tij, t`i arrij piketat për të cilat është krijuar dhe bie:

 

“Me radhë shiu  

Ec e nuk ka hile, 

Pjepri rritet 

Pesë kile.”,

 

Shiu e lagë elbin, ikën te liqeni, i qaset shalqirit dhe dhuron ylberin, i cili harkon në ballin e fëmijëve dhe në qiellin e poetit.

Kështu, tëban i shtrirjes poetike për fëmijë, bëhet natyra me fenomenet e saj, e cila është infrastruktura e duhur dhe e përshtatshme për këtë lloj poezie. Ismeti e shfrytëzon këtë bukur, estetikisht dhe në kontekst të shtrirjeve motivore, për të sajuar e formësuar frymëzimet e tij. Këtu shpërfaqet mjeshtria e shtjellimit dhe “zanati” i ligjërimit poetik, kur ke parasysh që poezia për fëmijë nuk është e lehtë për t`u shkruar, nuk është e lehtë për të depërtuar në botën e andrrallave të fëmijës, në shpirtin e brishtë dhe në mendjen kurreshtare. Ismeti ia del t`i figurëzojë postulatet poetike që i kërkon kjo mosh, ky nivel perceptues, kjo kategori lexuesish, në përgjithësi.

Në llojshmërinë e ndërtimeve poetike, Ismet Tahiraj relievon edhe poezinë përkushtuese për trimat, për viktimat (si për familjen Duriqi), gjithnjë në nivelin e kapshëm për botën e të vegjëlve:

 

“Më ai s’u kthye 

Atdheu i ka punët e mëdha 

Unë për atdhe kam vesh qefin.”

 

Vrasjet makabre të fëmijëve (e të tjerëve), vendet e tmerrit, ku ato ndodhën, janë shtytje e veçantë e Ismet Tahirajt. Ato përshkruhen disa herë, në disa vende e vargje specifike dhe e pahëzojnë ndjeshmërinë e autorit, sensitivitetin shpirtror të tij, por edhe dëshirën për t`i monimentuar këta fëmijë që nuk e gëzuan jetën.

Poashtu, Ismeti shkruan për Ibrin, si simbol lashtësie, por edhe si vazhdimësi e vuajtjeve dhe e qëndresës së molisur, për Cerajën e poetit Jakup dhe të ngulitjes stoike, qoftë edhe si përmendore. Pra, janë gjurmët e të djeshmes dhe reflektimet e të sotmes, të cilat gërshetohen në krijimtarinë e poetit.

Në këtë kontekst, përmenden edhe emra të përveçëm, bartës të dukurive të ndodhura apo simbole të gjurmëve të kohës; luftëtari, i zhdukuri e të ngjashëm, të degdisurit në Gjerdap a të bërë hi në miniera. Me një fjalë; jeta dhe peripetitë e njerëzve të këtij nënqielli.

Një krijimtari e veçantë, që nuk është poezi, nuk vjen në vargje, janë tregimet për fëmijë: “Çezma e Nekut”. Autori rrëfen për gjetjen e ujit, hapjen e çezmës, mënyrën e hapjes së burimit, dialogun mes personazheve dhe punës që bëhet e shpresës që ngazëllen shpirtrat e njerëzve të etur për një pike ujë. Njëri nga personazhet është Neku i Prekazit, emrin e të cilit e mere çezma.

Edhe si tregimtar, Ismet Tahiraj shpërfaqë origjinalitetin e tij krijues, stilin, mënyrën e të rrëfyerit, gjuhën dhe ndërtimin strukturor;

“Roja e Pyllit është Dakord ta Gjelbrojmë Kodrën me Fidane”, është një tjetër tregim, i cili rrëfen për idenë dhe nismën e nxënësve për të mbjellur fidane. Ata diskutojnë dhe planifikojnë si ta bëjnë këtë punë të dobishme për shoqërinë dhe për përmirësimin ekologjik të mesit ku jetojnë. Autori angazhon personazhet fëmijë për ta ravijëzuar botën e tyre, percepcionin e tyre për jetën e për ambientin, vizionin e tyre për të ardhmen. Tregimi, gjithashtu, shpreh ngjyrimet e mendimeve fëminore dhe panoramën se si ata e shohin botën, si i pranojnë dhe i ndjejnë interferencat e shoqërisë, në përgjithësi.

Edhe tregimi tjetër; “Gimi dhe Shtaga” ka të njëjtin funksion, atë edukativ, ka të njëjtin mission, përgatitjen e fëmijëve për jetën që ata kanë përpara. Kështu, konponenta edukuese është primare dhe dominante, por edhe mesazhet që rrjedhin prej tyre janë poaq të rëndësishme e të dobishme:

 

“Shih djali im, herave tjera kujdes të  veçantë të kesh, sepse ku ka qershi të egër sidomos maleve, atypari gjendën  gjarpinjtë  dhe është rrezik i madh për njeriun. Pse nënoke? 

Sepse gjarëpri   e ha lëvorën e  kokërres së qershisë, po ashtu sulmon trumcak dhe  shpezë tjera.

Pastaj, sa herë shkonte  Agimi në Lugun e Blirave,  me vete kishte  një shtagë  thane, për çdo  rasat, nëse i kërcënohet rreziku.”

 

Ndërsa, në fund të librit, Ismet Tahiraj i ofron lexuesit një mori aforizmash për fëmijë, nga thesari popullor. Aforizmat përfshijnë aspekte të gjithanshme të jetës, shtrihen në gjerësi e thellësi dhe janë këshilla të veçanta që i shërbejnë formimit njerëzor dhe edukatës njerëzore. Kjo është filozofia popullore, e cila shprehet në mënyrë lakonike, ofron eksperiencat e përjetuara në mënyrë të figurëzuar.

Ismeti e ka begatuar librin me 105 aforizma të tilla, të cilat janë pasuri artistike dhe udhërrëfim për fëmijtë, për ambiciet e tyre.

 

Libri për fëmijë “Çezma e Nekut” i Ismet Tahiraj, është konstrukti letrar i radhës i këtij autori, i cili nuk rreshtë së krijuari vlera letrar-artistike të nivelit, nuk ndalon së shfaquri botën e tij të brendshme, shpirtin dhe emocionet e tij, duke i sistemuar në vargje dhe në forma tjera të krijimtarisë.

 

 

 

                      Xheladin A. Çitaku

Autoportret i despotes së vogël… (Mbi mjerimin e një presidenteje të rënë)- Esé nga REX KASUMAJ

Maj, 2026
Fokus zgjedhor
Autoportret i despotës së vogël…
(Mbi mjerimin e një presidenteje të rënë)
Autokratët i përkasin një psikologjie unike. Një nga anët karakteriale është dhe dashuria e shpifur kolektive, mbarëpopullore për figurën e tyre.
Ja, shëmbulli tipik në Kosovë ku vogëlsia e saj thotë:
“Kandidimi – kërkesë e qytetarëve, jo ambicie personale”! (V. Osmani)
Një hipokrizi e kulluar!
Gënjeshtra, thonë latinët e vjetër, është nëna e të gjitha të këqijave.
Si ndodhi, në ç’mënyrë, me çfarë barometri politik apo ankete referendare do të zbulohej ky afeksion i turmësve të saj?
E, pra, ajo nuk do të donte, por është dëshira e zjarrtë qytetare. Një detyrim historik që, nga ndjesia e kallur patriotike, nuk mund t’a refuzonte kurrsesi.
Është thirrja e atdheut!
A nuk shpalos, ndaj, pikërisht arsyen e kundërt për refleksion zgjedhor, ky vetëprofilim i shpifur, i njohur, i parë e jetuar nga shqiptarë ndër vite paraindipendente? Nga kohët e farsës së diktaturave dhe pushtimit?
Absolutisht!
Që këtej, një mashtrim i tillë, i lehtëlexueshëm e populist, duhet përballur me murin e ftohtë të ndërgjegjes së zgjuar të njeriut politik të Kosovës!
Për të mirën tij!
R.

Mysafir në shtëpinë që ndërtoi civilizimin- Nga Neki Lulaj

Ishte një mbrëmje e veçantë pranvere në Ulqin. Galeria e Shtëpisë së Kulturës ishte mbushur plot me njerëz të ardhur nga të gjitha anët: vendas, krajanë, mysafirë nga Kosova, Shqipëria, mërgimtarë dhe dashamirës të trashëgimisë shqiptare nga Podgoricë. Në ajër ndihej një emocion i veçantë, sikur muret e galerisë po prisnin të dëgjonin zërat e së kaluarës.
Në qendër të kësaj mbrëmjeje ishte projekti “Shtëpia që ndërtoi civilizim”, i autorit Arben Berjashi, një njeri që kishte vendosur të mos lejonte që kujtesa e Krajës të zbehej nga harresa. Fotografitë e vjetra, veglat tradicionale, objektet e punuara me dorë dhe rrëfimet e brezave ishin vendosur me kujdes, sikur secila prej tyre të kishte shpirtin e vet.
Mbrëmjen e hapi moderatorja Ardita Rama. Zëri i saj i qetë dhe i ngrohtë mbushi sallën. Ajo nuk foli vetëm si moderatore, por si bijë e Krajës. Me mall kujtoi rrënjët e familjes së saj në Kështenjë, fshatin e gurit, të mikpritjes dhe të nderit. Teksa fliste për oborret plot jetë, për shkollat që dikur gumëzhinin nga zërat e fëmijëve dhe për shtëpitë ku trashëgimia përcillej me krenari, shumë sy në sallë u mbushën me lot.
Më pas u ngrit Ali Gjegjbritaj, mësuesi i vjetër dhe aktivisti i njohur. Ai foli për tezgjahun, ose vekun, siç e quanin dikur krajanët. Për një çast, dukej sikur në sallë dëgjohej trokitja e lehtë e drurit dhe ritmi i duarve të grave që thurnin qilima, mësalla e pajat e nusërisë. Ai tregoi se si vajzat e dikurshme, para se të martoheshin, kalonin net të tëra pranë vekut, duke thurur jo vetëm pëlhura, por edhe ëndrra për jetën e re.
Kur mori fjalën autori Arben Berjashi, ai foli me përkushtimin e një njeriu që e ndien trashëgiminë si amanet. Ai tha se shtëpia tradicionale krajane nuk ishte vetëm vendbanim, por zemra e jetës familjare dhe shoqërore. Gurët e saj, votra, çardaku, ahuri dhe arka e nuses bartnin histori të tëra brezash.
Pastaj në foltore doli Fiqiret Mujeziqi, i cili solli para të pranishmëve figurën e votrës shqiptare. Ai përshkroi me aq gjallëri oxhakun, prushin, saçhakun dhe mashën, sa dukej sikur era e druve të djegura po përhapej në sallë. Votra, tha ai, ishte zemra e shtëpisë; aty gatuhej buka, priteshin mysafirët dhe ruheshin rrëfimet e familjes.
Në vazhdim, Gazmend Çitaku foli për arkën e nuses. Ai e përshkroi atë jo si një orendi të zakonshme, por si një thesar kujtimesh dhe simbolesh. Në të ruheshin qëndismat, veshjet tradicionale dhe mundi i vajzës shqiptare. Rozetat diellore dhe “Pema e Jetës” të gdhendura mbi të dukeshin si bekime të heshtura për jetën e re të nuses.
Kur dritat e sallës u zbehën dhe nisi dokumentari i përgatitur nga Arben Berjashi, galeria u mbulua nga heshtja. Në ekran kalonin shtëpi të vjetra krajane, mure guri të rrënuara, oborre të boshatisura dhe objekte të mbetura në mëshirën e kohës. Ishte një film i bukur, por i dhimbshëm. Shumë njerëz ulën kokën, ndërsa të tjerë fshinë lotët në heshtje. Dukej sikur gjithë ajo trashëgimi shekullore po kërkonte të mos harrohej.
Në fund nisën diskutimet. Dr. Zylfie Gjoni foli me emocione të forta, duke thënë se ajo mbrëmje e kishte kthyer më shumë se gjysmë shekulli pas në kohë. Neki Lulaj solli ndër mend arbëreshët e Itali, të cilët ende ruanin vekun dhe traditat shqiptare në Kalabri. Ndërsa Dokol Dana kërkoi që këto vlera të ruheshin dhe të regjistroheshin në UNESCO.
Në fund, u ngrit edhe Luljeta Dana, gruaja që kishte arritur të regjistronte xhubletën shqiptare në UNESCO. Me zë të sigurt ajo tha se me këmbëngulje dhe besim mund të arrihet çdo gjë.
Kur mbrëmja përfundoi, askush nuk u largua menjëherë. Njerëzit qëndruan pranë fotografive dhe objekteve të ekspozuara, duke folur me mall për kohët e vjetra. Dukej sikur për një natë, Kraja ishte rikthyer përsëri e gjallë mes tyre — me zërat, kujtimet dhe shpirtin e saj të pavdekshëm.

Lajmet me interesante

Lajmet e fundit

ARKIVA E LAJMEVE

Kliko këtu për të parë arkivën e lajmeve

Send this to a friend