VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Më 15 maj 1862 lindi Arthur Schnitzler, shkrimtar dhe dramaturg i madh austriak

By | May 15, 2019

Komentet

28 JANAR – DALJA NGA BURGU – KUJTESË LETRASH MES ARDHJESH DHE IKJESH… – Nga VISAR ZHITI

 

28 Janar… ditë jete… e së shkuarës dhe e së ardhmes… ashtu si sot… me festat e saj dhe me përkujtimoret e saj… vjen dhe ikën si çdo ditë, sjell dhe merr  dhe lë gjurmët, të dukshme dhe të padukshme si era, që shkrijnë me borën e dimrit, harrohet, por ka ngjarje që s’harrohen, të mëdha, të zakonshme, s’ka ngjarje fare, por dhe na del përpara dhe na vë para syve pllaka mermeri të kujtesës… ja, në 28 janar do të lindëte shkrimtari i madh i shqiptarëve Ismail Kadare, vepra e të cilit do të përhapej nëpër botë, dhe Kardinali i parë shqiptar, Mikel Koliqi, që vinte nga burgjet dhe internimet, në 28 janar “u krijua kardinal” nga Papa Vojtila, po në këtë ditë, muaj dhe vit me Kadarenë, lindi dhe një shkrimtar tjetër, i përvuajtur, që pak e njohin, nga burgjet vinte dhe ai, Reshat Kripa, i cili shpërndante trakte kundër regjimit që kur ishte fëmijë, traktet ishin krijimet e tij të para, s’ka pak që u shua… në 28 janar ndërroi jetë dhe poeti nobelist Joseph  Brodsky në Nju Jork, kishte lindur në Leningrad, edhe ai u dënua se ishte poet.

Do të donim të dinim për të gjithë këto ardhje, që janë të shumta dhe ikje, po aq të shumta, që do të mund t’i përmblidhte 28 janari, po ai që lind s’kupton gjë në ditën e lindjes së tij, vetëm qan, edhe ai që ikën s’ka gojë për atë ditë, vetëm e qajnë.

Si një përmbledhje ndjesish kësisoj, të ngjashme ca me vdekjen dhe ca rilindjen, me ankthet dhe dashuritë, me frikën dhe të papriturat, po sjellim këtu një rrëfim, kreun e parë të burgologjisë “Ferri i Çarë” të Visar Zhitit, daljen e tij nga burgu po në 28 janar… Është si një ardhje nga bota e përtejme…     

 

 

Kthimi

 

Nga Visar Zhiti

 

 

Hapi i parë në tokën e përtejme. Që u lëkund e pasigurt, ndërsa porta e hekurt mbyllej me kërkëllima nga pas. Telat me gjemba të rrethimit i ndjeva të më shponin në mish sikur të më kishin mbërthyer në ta, ndërkaq po u largohesha ngadalë si në ankth. Po më rridhte gjak, jo, jo, rrëke djerse, edhe pse ishte dimër. Fund janari me borën nëpër malet përreth, pjerrinave, mbi rrugë. Ftohtë, por nuk frynte, jo.

Ushtarët… a do të më qëllonin me automatik pas kurrizit nga kullat e larta? Se mos ishte grackë lirimi im?! Se kishte ndodhur edhe ashtu. Kur do të rrëzohesha mbi atë si qefin të leckosur e me baltë, që më ngatërrohej këmbëve? Po lëkundesha unë tani, jo toka, që s’qe më e përtejme. Hodha hapa të tjerë, padurueshëm të ngadaltë, të zbardhëllyer, prej bore, por me buçima, ndoshta të zemrës. Vërtet po ecja i lirë, kaq kështu? E ç’kisha bërë për t’u liruar, ja, plotësova kohën, por koha njëlloj është prapë, as zbrazet e as mbushet, eh, ashtu duhej të ishte… torba ime plot me kohë burgu… ia hoqa ca… u bë e lirë edhe ajo… si unë… kaq lehtësisht… po dija të ecja edhe përtej telave me gjemba… Nga duhej të shkoja? Me çizme llastiku, të prera… Me rrobat e punës, i qethur…

Njëherë thashë të vrapoja me britma, por s’desha të shihnin çmendurinë time të gëzueshme ata që mbeteshin pas, atje brenda. E dija që po më shikonin, siç ndodhte kur lirohej ndokush. (E pabesueshme: ai këtë radhë isha unë!) Me siguri, ata kanë dalë sipër pirgjeve, shkallëve, te sheshi lart, në ndonjë dritare të murrëtyer, pas llamarinave të kuqe, se mos ka ndonjë vrimëz aty, përpiqen të shohin nga ndonjë qoshe ikjen time. Kisha thënë që s’do ta ktheja kokën pas, kuptomëni. Jo pse jam supersticioz, por s’dua që atë pamje drithëruese e të turbullt përmes lotësh ta mbart me vete.

Hodha hapa të tjerë, të pasigurt. Shtrëngova torbën dhe dorën tjetër të lirë e tunda në ajër si për një lamtumirë. Po, po, përshëndeta ç’munda, botën. U pengova mbi një grumbull bore të mbetur. Shiko rrugën, i thashë vetes me zë. Dhe po nxitoja me dalldinë e fëmijës. Nëse do të ndalojë ndonjë kamion, nga ata që ngarkohen me mineral të minierës së burgut ose ai, autobusi i rojave, dhe më marrin, mirë do të ishte. Jo, jo, dua të eci, të zgjat lirinë… derisa të paraqitem… S’kam asnjë lloj dokumenti, i lirë si drurët anash, bredha janë, me copa bore nëpër krahë… i lirë si këta zogj dimërorë, po më ndjekin… a thua vetëm ata…? Në shtëpinë time, larg, do të jetë bërë gati festa e kthimit tim. Eh, kur të mbërrij në mbrëmje vonë. Po pse s’erdhi askush të më marrë? S’pashë te porta e burgut. Ku ta dish… se mos ka qenë aty rrotull dhe… sikur… e pashë… A do të më lënë të iki vetëm? Të ketë ndonjë pusí më tutje, grackë? Kështu do të jetë jeta ime tani…

 Vazhdoja të nxitoja si ujërat poshtë, me një fat të ri. Të isha si ujërat, që s’dinë ç’sistem është, as njohin parti… s’mbajnë përsipër asgjë, vraga goditjesh, katastrofa a beteja. Qoftë dhe të një vetëtime. Por ujërat kanë kujtesë, e di, e mbartin vendin nga vijnë…

Ndaloi autobusi i vogël i ushtarakëve të burgut. Nuk doja të hipja, por se mos dyshonin, se ai tjetri që u lirua pak përpara meje, ja, ja, i hutuar u fut në autobus… e për mua do të thoshin se kërkon të marrë malet, të arratiset e do të më kthenin prapë. Në burg. Jo, jo, mos o Zot! Sa më shpejt, me vrap, me kalë, me flatra, të mbërrij sonte në shtëpi… Autobusi troshitej gropave. Dy kapterë se ç’po bisedonin me nja dy civilë, zjarrmëtarë të minierës, i kisha parë. Një oficer mori një cigare nga paketa e shoferit. Je i lirë tani, hë, si po të duket? – më pyeti duke buzëqeshur. Buzëqesha edhe unë. Po rrija në këmbë dhe shikoja larg. Edhe i burgosuri tjetër po ashtu. Unë nuk di të lirohem, më pëshpëriti, po ti? As unë nuk jam liruar ndonjëherë…

Një qytetth, ja, në rrëzë të maleve të tjera, plot me pllanga bore, si mburoja të bardha, të rëna nga një betejë qiellore. Me siguri Fushë-Arrëzi. S’kishte porta, as mure rrethuese, ura që ngrihen, ndalesa, kontrolle… tela me gjemba. Ndalëm. Ku të ikim tani? Ku të doni, thanë kapterët njëkohësisht, jeni si të gjithë ne. Merrni vesh? Mos do bankën, kishe lekë në llogarinë e…? Po, thashë i prekur. Eja me ne, ja, aty. Unë dua të shkoj te drejtoria e minierës, tha tjetri, do të marr një vërtetim që kam punuar saldator, kështu më thanë, merre se do të të duhet. Shko andej. Ku? Tek ajo kodra. U pamë në sy. Na duhej njeriu tjetër tani… Më prit, tha, se unë nuk di…

Xhama. Të futem? E pamundur të më ishin rritur flokët që nga burgu deri këtu. Edhe rrobat, si mos më keq, me çizmet e prera me sqepar. Po dhe këta ashtu-ashtu janë veshur. Sportel xhami. Një grua! E vërtetë. Desh më ndali fryma. E bukur. Nuk dija të flisja. Se ç’i thanë. Po, m’i dha të gjitha lekët e mi, që kisha pasur në burg. Ishin sa për një pagë e gjysmë. Duhen, të mos shkoja duarbosh në shtëpi. I kisha harruar. Për ato luftohet, vuajmë. Pse nuk ia putha dorën asaj? Apo që të më kthenin në burg prapë? Sa me dhembshuri më pa. Fliste si nga Jugu. M’u errën sytë. Dola. Njerëz të vegjël në rrugë. Ç’mrekulli, duar të vogla, sy të ndritshëm, ngarendnin. Këpucë të vogla! Fëmijë shkolle. I kisha harruar të vegjlit, ah! Ndala t’i këqyrja. Kaq vjet e vjet shihja veç mure e shkëmbinj dhe fytyra si ato, të gërryeshme njëlloj. U gjenda mes fëmijëve si mes engjëjve tokësorë. U vezullonin edhe britmat, hovnin si ylbere vogëlane, por, ngaqë m’u shmangën dhe e çuan lojën pak më tej, vazhdova çapitjen time deri te një tjetër kthesë, ku kishte mbetur një si zbukurim i Vitit të Ri. Çfarë t’u blija fëmijëve dhe t’ua hidhja përsipër si pelerinë të magjishme? Por u rishfaq çudia.

Kujtova se më shpërtheu zemra, kur filloi të rrihte me shpejtësi të pabesueshme, po dëgjohej edhe jashtë brinjëve, në mesin e të cilave u krijua një bosh i akullt, i thellë. E si të mos shtangia?! Mrekullia përballë, ajo, pa asnjë xham, krejt ndryshe, pa m’u errur sytë: rrëzëllim dhe sorkadhe, fustan, shall i gjatë, floknajë yllësish bore… buzë, sy, gjinj, gjunjë, gjumë, ëndërr tjetër lloj, si liria… Gruaja e bankës? Tjetër? Thesar i botës. E vërtetë prapë? Kurrë s’kisha parë kështu, kaq afër… një hyjneshë! Po afrohej edhe më. Ballë për ballë. Si nuk suleshin drejt saj? U vërvita unë. Si nuk ta putha dot dorën, më fal, të bie në gjunjë, lërmë t’i përqafoj. Ta mbaj kokën në fundin e barkut tënd. Rënkoi. Ajo apo unë? Ramë. E putha ashtu siç nuk dija. Rrugën më shumë. Gurët, gjurmët… Ajo iku. Dhe të tjera ikën qetësisht. Vazhdoja të çuditesha se si duronin njerëzit e s’u hidheshin femrave, sapo i shihnin, të binin sipër tyre, pa fund, që nga burgu e deri në vdekje. Doja të ndiqja gratë, të shihja ecjen e tyre, tundjen trallisëse, si hynin dyerve (bënin dashuri pas tyre?). Dilnin. Nuk kishin frikë se mos i sulmonin kalimtarët. Aq më mirë… Ç’po bëhet tani atje, brenda telave me gjemba? Ndoshta apeli. Tek të gjithë mungon një grua. Bora përreth po më bëhej si shkuma e detit nga doli ajo… Afërdita. Do të shkoj dot në tempullin e saj, aty ku gratë vetëm të jepen? Se unë jam i lirë… Në regjistrin e madh të burgut edhe emrit tim më së fundi do t’i qe vënë viza. Si ajo që bënte lapsi i zi i tualetit në sytë e gruas. Je i lirë tani, më thanë. Komisari a Cerberi te porta më porositi me zë të lartë: “E pe ç’ishte? Më mirë të hash një herë në ditë në shtëpi dhe të mos kthehesh më këtu. Qepe gojën! Turbullirë në sy. Ç’të duhet të bëhesh prapë armik!…” Shihja zinxhirin e çelësave të portës në duart e policit. Po atij që u lirua para meje, çfarë i thanë, po këto? Ç’u bë ai? Humbi…

Do të doja të pija një gotë konjak me lekët e mi. Kisha dëshirë të rrija pranë një banaku me pasqyra dhe bufetiere flokëverdha. Si u thonë, kameriere? Por a ka më klube, apo i kanë prishur si kishat dhe xhamitë? Sa kohë kam pa u parë në një pasqyrë… Tani atje do të jenë në rresht dhe po u lexojnë me zë të lartë, si të marrë, nga librat e diktatorit. Gjoja për riedukim, por në fakt bëhet për torturë… Sa bukur të sillesh si i lirë! Li…brari. Do të ble Fjalorin e madh të Gjuhës Shqipe. Po shitësja guxoi dhe më uroi daljen nga burgu. S’kishte njeri tjetër. Kuptohesha nga vija. “Qenke i ri”, – më tha dhe buzëqeshi. Po unë pse s’ia putha dorën, pse? As këtë radhë. Prisja urdhër? Ja, t’ia kisha marrë atë dorë të bardhë me kujdes, pa e lënduar me kallot e putrës sime, dhe lehtë ta afroja pranë vetes, të përkulesha pakëz e ta puthja. Do të dija, besoj. Jo që të bëja një gjest borgjez a fisnikësh të hershëm, e dija që ishte i ndaluar, por thjesht kisha dëshirë, mall, etje, si ai që bie mbi burime. Dënomëni. Ah, sa i rëndë është një tjetër burg, t’ia filloje prapë nga e para, tmerr e shkuar tmerrit! Pak kanë arrestuar ditën e lirimit? “Po ndill mirë, – iu luta vetes me zë. – Po të mos më dënojnë prapë, do të bie në dashuri shumë shpejt. Lejohet të bien në dashuri me ne? Flokët a do të më bëhen më kaçurrelë, kur të rriten? E vetmja dredhi imja. Po si do të ngjaj? Të pyes për stacionin e autobusit? Qytet i vogël është ky, as qytet jo, një grumbull pallatesh të reja, një rrugë: e gjej vetë. S’do të ketë ndryshuar gjë. Si parullat mureve… me luftë klase: shtypje me çizme staliniane kundërshtarëve, jetë të gjatë diktatorit tonë. Pse nuk erdhi asnjë të më priste? Larg… ja, do t’u shkoj në mbrëmje… E dinin që lirohesha sot? Apo nuk ua kanë çuar lajmin…? Sikur e ndjeva që ishte një nga vëllezërit atje ku presin, te dhoma afër portës së burgut, por s’guxova të shihja… Besoj tani është kthyer ndërresa e parë nga miniera e është nisur e dyta. Do Zoti s’është vrarë askush. Pastaj, vonë, unë do të mbërrij në shtëpi. Do ta hap derën sikur jam kthyer nga një shëtitje… e gjatë, me vite… Po pse s’erdhi askush të më sillte rroba të tjera, që të mos lirohesha me të burgut, dhe trikon time të leshtë, të trashë si pancir, t’ia falja ndokujt brenda? Dimër është. Miqtë duhen më shumë në dimër. Ka një ngatërresë këtu, komanda s’e tregon kollaj datën e daljes, orën jo e jo… se mos shkon drejt kufirit me… jo, jo, në shtëpi. Por a më ndjek kush? Eh, unë njihem menjëherë se kush jam…

 

– Sa është ora, ju lutem? – pyeta dikë pranë një shtylle. Neoni derdhte një lloj bore tjetër mbi shëtitoren e madhe të kryeqytetit.

U kthye nga ne, na vërejti, e kuptoi ç’ishim (një njeri i çuditshëm që donte të dinte se sa ishte ora, dhe një tjetër si ai, të pazakonshëm, të qethur, me rroba të pista burgu, me çizme…), dhe s’na u përgjigj. Një tjetër ia dha vrapit sa na pa. Ndoshta shkoi të lajmëronte, ose u tremb. Qesha dëshpërueshëm. Po ecnim kuturu. I burgosuri tjetër s’e kishte parë kurrë Tiranën. Ishte arratisur dikur, nga fshati, barí… jetoi ca kohë jashtë dhe u kthye nga malli. Dhe e burgosën menjëherë… Nuk dinte të lirohej këtu. Se mos unë dija. Se si të futin në burg, po… Jemi shumë pranë sundimtarëve, i thashë. Andej janë… Mos më lër vetëm, se nuk e njoh Shqipërinë, më kishte thënë. As unë…

Ndërrova krahun e torbës. Rëndonte mbi shpinë. E kisha plot me burg. Le që do ta mbartja gjithë jetën si një gungë. Vetëm varri e drejton kurrizon. Por burgu s’të ndahet as i vdekur. Po varri i diktatorit nga duhet të jetë? Kudo. Se mos na lë treni, të nxitojmë, se s’ka tjetër.

“Hiç mos çani kryet, krenarë”! – dëgjova një zë të ngjirur pranë. Se kush foli mes kalimtarëve të shumtë. Shkuam për nga stacioni. Edhe qemë lodhur, ndërro autobus, udhëto maleve, sa bukur, pa policë, ishte një oficer përpara, por jo për ne, besoj, pyje, kulla të vetmuara, lokalitete, pastaj treni dhe mbërritëm këtu. Pasdite vonë do të merrnim trenin tjetër për në Jug. Do të zbresësh në shtëpinë time sonte, i thashë shokut tim, kur do të prisnim biletat. Jo, do të vazhdoj, do të iki në fshat, falemnderit. Rri dhe ik nesër. Jo, jo. S’ngula këmbë, ku ta dish si i ka punët?! Megjithëse, aq sa ç’i duheshim njëri-tjetrit tani, vetëm aq donim të ishim, që të njiheshim me njeriun tjetër, jo të burgut.

Dhe vërtet ashtu ndodhi sapo zbrita, na ngazëlleu ky treni tjetër, tërë ata njerëz, si burgu, por kishim zgjedhur një vagon pa drita, i qenë prishur, se dëgjonim që ankoheshin. Në errësirë udhëtarët përballë s’kuptuan ç’ishim dhe nga vinim, kështu na u duk… Rrotat e hekurta gjëmonin, nuk janë ato të vagonëve që shtyjmë në burg. As tunelet nuk janë galeritë e minierave… kur një zë i ëndërrt femre, s’e di ç’i bëri përshtypje nga fjalët e mia, më pyeste shpesh, rrugë e gjatë dhe unë gjërat siç duket, i dija ndryshe, çuditshëm, por vijmë nga burgu, i thashë më në fund. “Ashtu?!”, – dikush iku, ia ndjeva nxitimin, edhe panikun, një dorë më shtrëngoi dorën. Të dy keni qenë në burg? Po. Por shoku im ka qenë dhe në… Suedi, prej andej erdhi… prandaj e burgosën… Suedi? Yyuuu… U liruam. Por edhe ti duhet të kesh qenë në Suedi. Unë jo. Po ti ashtu flet, kurse ai… Po mbërrinim në qytetin tim… stacioni i vogël. Rri nga ne sonte, i thashë prapë shokut të burgut. Jo, do të iki… në shtëpinë time, iu shua zëri. Mbase niset që sonte… për në Suedi, mendova. Ti thosha prapë, ik nesër, e ku ka të nesërme, do të më thoshte U përqafuam. Ndoshta s’do të shiheshim më kurrë…

Grumbulli i vogël i familjarëve të mi, në gjysmëterr, ja, po më priste, ndërsa udhëtarët e paktë nxitonin. Valixhe të errëta… Motra me të shoqin, kunatat, fëmijët e tyre… m’u derdhën me përqafime. Njëri vëlla, po tjetri, i madhi? “S’u takuat me Shpëtimin? Erdhi për ty në burg, me kostumin… Se mos ju ndërruan… – ç’shaka drithëruese – me siguri jeni shkëmbyer rrugës, s’jeni parë.” Ata të komandës telegramin s’ma kishin dhënë.

Morëm rrugën e shtëpisë, fare s’kishte ndryshuar. Gjimnazi… im. I huaj. I pakuptueshëm. Drita të zbehta tej. Qytet pa qytet, i mposhtur, lëndues sa më s’ka.

– Shkojmë të paraqitem në Degën e Punëve të Brendshme, – thashë unë.

– Ka kohë, brenda pesë ditësh duhet, – më thanë.

– Jo, jo, tani natën, se s’dua të dal më, – këmbëngula urtë.

– S’do të ikësh më te burgu? – pyeti një nga mbesat e vogla.

– S’besoj, – buzëqesha

– Kurrë, o Zot! – rënkoi motra dhe më futi krahun.

Kaluam sheshin e shkretë. Fshesaret, ja dy jevga të bukura dhe të trishta, teksa po tymosnin duhan, ndalën punën për të mos na bërë pluhur. Ktheva kokën dhe anash pashë zjarrin e tyre. Ja dhe shtëpia ime, një apartament në një ngrehinë të vjetër dykatëshe, ku tek të gjitha dritaret digjej dritë dhe mes vazove të luleve lëvrinin hije kokësh. Dëgjova zëra: “Erdhi, erdhi, ja…” Ngjitëm shkallët. Po dridhesha. Kërcinjtë po më ngjanin të shkërmoqshëm. Dera e hapur më kanat. M’u hodhën në qafë nëna, fqinjët e paktë – natë është, s’i sheh kush – kushërinj, të panjohur. U ktheva prapë nga nëna ime, që po qante nga gëzimi, e veshur me të zeza si gjithmonë, me flokët-kurorë, të argjenduar. S’dija kujt t’i përgjigjesha më parë:

– Si je?

– Qofshin të shkuara!

– Prit të të puth prapë.

– S’paske ndryshuar fare!

Befas u bë qetësi. Sikur të qenë marrë vesh që më parë, grumbulli i njerëzve u hap për të kaluar unë i pari nëpër korridorin tim, të jetës sime, i njëjtë si dikur, ai dhe jo ai. Nxitova me druajtje drejt fundit të përndritur, ku më priste im atë. I mbështetur në jastëkë në kanapenë e madhe. I bardhë dhe i hequr. I ngrirë. Me leshrat si flakët e një pishtari të ftohur. Vetullrënë. Krahët e thatë të shtrirë somnambul.

– Mirë se ju gjej! – u ngashëreva.

– Bir… – iu përmbyt zëri si i njomur në lagështirën e një shpelle. Edhe zëri ishte i bardhë. Duart e tij po më kërkonin nëpër ajër me drithërimë. I shqetësuar pashë nga të tjerët.

– Nuk shikon, – mërmëritën.

– As pakëz? – pyeta sikur kërkova mëshirë.

– Fare.

– S’më kishit shkruar, – u ankova i tronditur.

– S’donim të të shtonim dëshpërimet.

– Pse? – lëngova. – Pse i verbër…?

Duart atërore, dridhëse, po më kërkonin kryet, e prekën, pastaj mollëzat e mia të nxehta, supet. Ai më shikonte me duar dhe s’fliste dot. S’kishte për ta parë kurrë kthimin tim. I verbër përgjithmonë. Si ta çaja errësirën e tij? Dhe ishte aq i bardhë. I tëholluar, gati i tejdukshëm. Sa i dobët! Me atë kostumin e përhershëm, të zi. E pashë në sytë e palëvizshëm, të shuar. Mu aty i kishin rënë me dru gjatë torturave dikur. U verbua me errësirën time, kur ikja, e tani që u hap dera dhe erdha, ajo dritë nuk ia sillte dot sytë.

Gjindja bënte zhurmë të gëzueshme, donin të dinin për mua. Fqinjët përballë, të përzemërt, i njoha. Dhe ata të katit poshtë… Uronin, dikush merrte një gotë raki, një tjetër një llokume… dhe një karamele, janë me mjaltë…

– Bëj një kafe edhe për mua.

– Ndize një cigare.

– …ta mori të keqen… si të gjithë… kujdes… një punë… nuse…

Unë s’po çmpihesha dot. Në shpirt kështu. S’e dija e s’doja ta besoja se në ditën e lirimit tim do të më priste një plak i verbër, rembrandian, çifuti shëtitës. Po më rridhnin lot, por brenda meje. I ndieja të nxehtë, si pikime qiriu. Do të doja të isha vetëm me të, në qelinë e errësirës së tij. I ndezën cigaren tjetër dhe sytë e palëvizshëm, ah, s’shihnin asgjë të këtejshme, mbase thellësitë, ku ne s’shohim dot e bëhemi verbanë tjetërsoj. Baba, Homeri im i mjerë, lypës drite, i një rrezeje…

 Bisedat e përgjithshme sikur shterën shpejt. S’mund të rrëfehen vitet e mungesës, tërë ai burg, në çastet e para të takimit. Sikur e harrova gëzimin e kthimit… Po vuaja befasinë e verbërisë së tim eti. Prandaj më kishin munguar letrat e tij! “I dridhen duart, – më thoshin të mitë, – s’shkruan dot dhe shikimi sikur po i zbehet.” S’më thanë asnjëherë që i është shuar.

– Asgjë nuk shquan dot? – s’mu durua pa pyetur. – As dritën e ndezur s’e ndien?

– Të pashë ty, – mezi foli. – Mirë se erdhe!

Mos kishte vdekur im atë e s’ma kishin treguar dhe kishte dalë nga varri sa për të më takuar? Nëpër shkallë u dëgjuan ngashërime malli. Po vinte Komola nga Berati.

– Po qan tani, nga që s’deshi ahere, kur të morën, – foli im atë pa lëvizur. – I thoni të pushojë, – sikur iu forcua zëri, si atëherë kur ishte i zoti e bënte humor. U gjallëruan zhurmat e nipërve e të mbesave, të rritur pabesueshmërisht. Po ca që kishin lindur kur isha në burg dhe tani më afroheshin me dhele si mace?! Nëna s’më ndahej.

– Ha, merr dhe nga kjo tjetra, për ty i bëmë. Ty të pëlqejnë. Mos pi më, kurban mamaja, se…

Im atë mbante kupën e rakisë në ajër që ta trokëllinte me timen dhe të të tjerëve:

– Gëzuar!

Po Shpëtimi s’u kthye? Ku të jetë vonuar?

Pas mesnate u vendos të flinim.

– Ta kam regulluar vendin në dhomën tënde, – m’u përgjërua e lumtur nëna. – Siç ka qenë… – shtoi dhe u shkreh sërish në lot.

Pa gabuar, gjeta çelësin e dritës në gjysmëterr, e ndeza dhe e mbylla lehtë derën. Vetëm, si dikur. Por s’isha më ai. Po rrija pa lëvizur. Hodha sytë nga rafti i madh i librave. Shpina e tyre e përbashkët, laramane, e ledhatova si shpinë kali. Fotografitë e dikurshme, statuetat. Dorëshkrimet, e dija, m’i kishin marrë gati të gjitha. Kishin shqyer faqe, pasazhe dhe i kishin mbërthyer në Dosjen e Dënimit. Po të tjerat? …stilografin, stiletat, lapsat nëna ime m’i kishte lënë si dikur. Ashtu të palëvizur, m’u dukën si gishtat e mi të këputur, brenda në një kuti. Do t’i ngjitja dot? Me ç’operacion? Dhe a më duheshin? Mbi tryezën e ulët, një fletë e bardhë e lënë si dikur. U ula të shkruaja poezinë që kisha bërë me mend rrugës së kthimit, kur mbetesha vetëm me mendimet e mia.

Po ditar? A do ta përshkruaja kthimin, malet dhe borën që venitej, muzgun dhe kryeqytetin diktatorial…? Po Shpëtimi pse s’u kthye, ç’do t’i ketë ngjarë te porta e burgut?… Po ai që u lirua me mua, ku do të jetë tani, të ketë marrë udhën e… Suedisë? Mos ia mbathi prapë për andej?… Pse më duket tani sikur kam qenë vetëm fare gjatë kthimit, madje as me veten? Ishte apo s’ishte dita ime kjo? Treni i vonë, rendja nëpër stacione të shkreta… Ah, jo më ditar! Konfiskimi i tij, sidomos përçudnimi që iu bë në hetuesi dhe në gjyq, ma kishin zvetënuar, nuk do ta duroja dot më sinqeritetin naiv. Dhe për se, që të përfundonte prapë në kthetrat e policisë, për të të parë se ç’ndien, kush je, i rrezikshëm dhe pas burgut? Le të iknin ditët si të donin, unë s’do ta ruaja më hirin e tyre. Kujtesa, fosfori i saj… janë hall. Duhej të isha ende në burg, s’ishin bërë 10 vjet, por ja, arrita të lirohesha pak para kohe. Sepse dhe me punë kisha fituar ditë… të miat. Ia kisha rrëmbyer perëndisë së Kronosit dhe kisha ecur nën kosën e tij.

Mënjanova perden. Në xham pashë hënën. Jo, s’ishte më dritë e pikëlluar. Leshraverdhë, gjijashtë… Shtrati im atje në burg është zënë nga një tjetër, që s’fle dot, në natën e parë, përpëlitet dhe ofshan, do të shohë hënën, por ia mbulon një kokë e zbardhëlleme polici. Vëlla… mërmërita me frikë. As ti s’je dot aq i burgosur e as unë s’jam dot aq i lirë. Ndërresa e kthyer natën nga puna bie menjëherë në gjumë si me magji dhe oficeri i rojës, ja tani, i numëron të dënuarit, kufomat e shokëve të mi.

E njëjta natë, gjysmë e lidhur, gjysmë e zgjidhur. Nuk fle dot, po nuk u kthye vëllai…

Tyli i perdes e hidhte hijen mbi divan si tel me gjemba. Ndoshta hija ime aty kishte pritur, e fshehur pas dollapit.Thonë që s’është mirë të shihesh natën në pasqyrë. Zbulova se i ngjaja ende vetes. Dhe, po të vazhdosh të kundrosh veten lakuriq deri matanë mesnatës, po s’pate frikë deri në agim, në pasqyrë të del, po lakuriq, ajo me të cilën do të martohesh.

Nisa të zhvishesha me ngut…

MOS HARRONI – Poezi nga IGINIO UGO TARCHETTI – Përktheu FASLLI HALITI

 

1839 – 1869

 

 

 

Iginio Ugo Tarchetti, lindi më 29 qershor 1839 – Milano, 25 Mars 1869), ishte një shkrimtar, poet dhe gazetar italian. Ai bashkëpunoi me revistat: Revistën Minimal, Gazeta për të gjithë, Java e ilustruar, Il gazzettino rosa, dhe u përpoq të nisë pa sukses një periodik të vetin, Gazetën e Vogël.

 

 

 

MOS HARRONI!

 

 

Kur puth buzën tënde të parfumuar

vajze e dashur, nuk mund ta harroj

që nën të ka një kafkë të bardhë.

 

Kur e shtrëngoj trupin tënd të bukur pas vetes

Nuk mund ta harroj, vajzë e dashur,

që fshihet nën të një skelet.

 

Dhe, i zhytur në vizionin e tmerrshëm,

kudo ku prekni ose puthni, ose shtrini dorën …

Ndjej që kockat e ftohta të vdekjes dalin jashtë!

 

Përktheu: Faslli Haliti

SHKRONJA U ( Dorshkrim i një të marri ) – Prozë nga IGINIO UGO TARCHETTI – Përktheu FASLLI HALITI

        

                          1839 – 1869

 

           

 

Iginio Ugo Tarchetti, lindi më 29 qershor 1839 – Milano, 25 Mars 1869), ishte një shkrimtar, poet dhe gazetar italian. Ai bashkëpunoi me revistat: Revistën Minimal, Gazeta për të gjithë, Java e ilustruar, Il gazzettino rosa, dhe u përpoq të nisë pa sukses një periodik të vetin, Gazetën e Vogël

  Iginio Ugo Tarchetti – Shkronja U  (Dorëshkrim i një të çmenduri) Shkruar nga Iginio Ugo Tarchetti Foto nga Gerhard Gellinger

 

           SHKRONJA U

( Dorshkrim i një të marri )

 

 

U! U!

Unë e shkrova këtë shkronjë të tmerrshme, këtë zanore të frikshme?  A e kam përshkruar unë ekzaktësisht këtë?  A e kam gjurmuar me gjithë saktësinë e saj të jashtëzakonshme, me profilet e saja fatale, me dy pikat e saj të urryera, me lakoren e saj të neveritshme? A e kam shkruar mirë këtë shkronjë, tingulli i së cilës më bën të dridhërohem, shikimi i së cilës më mbush me terror?

Po, unë  e kam shkruar.

Dhe ja ku është ajo akoma:

U

Ja dhe një herë tjetër

U

Shikojeni, fiksojeni mirë – mos u dridhni, mos u zbehni – keni guximin t’ia mbështetni pamjen, të vëzhgoni të gjitha pjesët e saj, t’ia ekzaminoni të gjitha detajet, për të kapërcyer gjithë tmerrin, gjithë horrorin që ju frymëzon … Kjo U! … kjo shenjë fatale, kjo shkronjë e neveritshme kjo zanore e tmerrshme!

Dhe a e keni parë tani? … Por ç’po them? … Kush prej jush nuk e ka parë, nuk e ka shkruar, nuk e ka shqiptuar atë një mijë herë? – E di; por unë do t’ju pyes: kush nga ju e ka shqyrtuar? kush e ka analizuar, kush i studioi formën, shprehjen, ndikimin.? Kush e bëri atë objekt të hetimeve të saj,okupimeve të saj, përgjërimeve të  saj? Kush i ka vendosur mbi mendimet e saja për gjithë vitet e jetës së saj?

Sepse …. ju nuk shihni në këtë shenjë veç një shkronjë të butë, të padëmshme si të tjerat; sepse zakoni ju ka bërë indiferentë; sepse apatia juaj ju ka shpërqendruar që t’ia studionit me kujdes karakteret …. por unë … nëse po të dinit ju atë që unë kam parë! …he  po ta dinit se çfarë shoh në këtë zanore!

U

Dhe konsiderojeni tani me mua.

Shikoni mirë, shikojeni me vëmendje, me gjakftohtësi,

me ngulm!

Dhe atëherë, çfarë thoni për të?

Ajo linjë që përkulet  dhe paloset – ato dy pikat që ju vështrojnë të palëvizshme, që vështrojnë njëra-tjetrën të palëvizshme – ato të dy vija që pa mëshirë,i shkëputen tmerrësisht majave – ay hark i poshtëm, mbi të cilin shkronja sunduese luhatet dhe lëkundet duke u tallur – dhe brenda ajo e zezë, ai bosh i tmerrshëm që shfaqet nga hapja e dy shufrave, dhe ribashkohet dhe humbet në pafundësinë e hapësirës….

Por kjo ende nuk është asgjë, Guxim!

Dyfishoni fuqinë tuaj të intuitës; hidhuni një vështrim më zhbirues.

Nisuni  nga njëra prej dy pikave, ndiqni kurbën e jashtme, zbrisni, afrojuni harkut, shkoni poshtë, shkoni lart, arrini në pikën e kundërt …

Farë patë?

Prisni!

Përmbushni një udhëtim prapa. Zbritni përgjatë vijave të brendshme – zbresni me guxim, me energji – arrini në fundin, ndaluni, qendroni për një çast, ekzaminoni me kujdes; pastaj shkoni deri në majën ku filluat …

Po dridheni? Po zbeheni?

Nuk mjafton akoma!

Qëndroni për një çast në dy linjat që shkurtojnë këshillat e prerjes; shkoni nga njëra tek tjetra; atëherë shikoni tërë shkronjën, shikojeni atë me një shikim të syri, ekzaminoni të gjitha profilet e saj, kupni të gjithë shprehjen e saj … dhe më thuaj nëse nuk je i paralizuar, nëse nuk je i mundur, nëse nuk je i asgjësuar nga ajo pamje?!?!

Ja.

Unë po ju shkruaj këtu të gjitha zanoret:

A  e  i  u

I shihni? Janë këto?

a  e i  o  u

Mirë?!

Por nuk mjafton t’i shohësh.

Le ta dëgjojmë tani tingullin.

  1. – Shprehja e sinqeritetit, e ndershmërisë, së një surprize të butë, por të ëmbël.

E – Mirësia, butësia e shprehur të gjitha me një tingull.

I – Ç’gëzim! Çfarë gëzimi i gjallë dhe i thellë!

O – Ç’surprizë ! ç’ mrekulli!, por çfarë befasie mirënjohëse!  Çfarë sinqeriteti i papërpunuar, por mashkull në atë shkronjë!

Dëgjoni tani U-në. Shqiptojeni. Hiqeni atë nga parakushtet më të thella, por shqiptojeni mirë: U! Uh !! uhh !!! uhhh !!!!

Nuk dridheni? Nuk dridheni nga ky tingull? A nuk e dëgjoni zhurmën e panairit, vajtimin që lëshon dhimbjen, të gjitha zërat e vuajtjeve dhe natyrës së shqetësuar? A nuk e kuptoni që ka diçka infernale, të thellë, të errët në atë tingull?

O Perëndi! çfarë shkronje e tmerrshme! çfarë zanore e frikshme !!

Unë dua t’ju tregoj jetën time.

Dua  që ju të dini se si kjo shkronjë më tërhoqi mua në një faj, dhe në një dënim të paditur dhe të pamerituar.

Unë kam lindur i paracaktuar. Një fjali e tmerrshme më rëndonte që nga dita e parë e ekzistencës sime: emri im përmbante një U. Nga kjo rrodhën gjithë fatkeqësitë e jetës sime.

Në moshën shtatë vjeç, unë u dërgova në shkolla.

Një instinkt, të cilit ia injoroja akoma shkaqet, më pengonte ta mësoja atë shkronjë, ta shkruaja: sa herë që më bëhej të lexoja zanoret, ndalesha, pavarësisht nga vetja,  përpara U-së ; më vinte më i pakët zëri zëri një  panik i papërshkrueshëm më pushtonte – Unë nuk mundja  ta shqiptoja atë zanore!

Ta shkruaja? ishte me keq! Dora ime e sigurt për të shkruar të tjerat, bëhej konvulsiv dhe dridhëruese kur isha gati ta shkruaja gërmën U. Tani shufrat ishin shumë konvergjente, tepër të ndryshme; tai formonin një V të drejtë, herë një V të përmbysur; ajo nuk mund të gjurmonte kurbën në asnjë mënyrë dhe shpesh mund të formonte vetëm një vijë gjarpërore dhe konfuze.

Mjeshtri më dha ca pllakëza katrore mbi gishta – unë  irritohesha dhe qaja.

Isha dymbëdhjetë vjeçe, kur një ditë pashë një U kolosale të shkruar në dërrasën e zezë, si kjo:

U

Unë isha ulur para dërrasës së zezë. Ajo zanore ishte aty, dhe dukej se po më shikonte, dukej sikur më vinte dhe më sfidonte. Nuk e di se çfarë guximi  lindi papritmas në zemrën time: me siguri kishte ardhur koha e shpalljes! Ajo shkronjë dhe unë ishim armiq; E pranova sfidën, vura kokën midis duarëve dhe fillova ta shikoja…. Kam kaluar disa orë në atë soditje. Pikërisht    atëherë kuptova gjithçka, pashë gjithçka që ju thashë tani, ose të paktën u përpoqa t’ju tregoja, pasi është e pamundur t’ju them saktësisht. I mendova arsyet e mashtrimit tim, për urrejtjen time; dhe planifikova një luftë vdekjeprurëse për atë shkronjë.

Fillova  duke hequr sa më shumë libra që munda për shokët e mi dhe fshiva të gjitha U-të  që binin në syrin tim. Nuk ishte veçse parimi i hakmarrjes time. Më përzunë nga shkollat.

Sidoqoftë, u ktheva më vonë. Mësuesi im quhej Aurelio Tubuni.

Tre U !! unë e urreja për këtë. Një ditë shkrova në dërrasën e zezë: Vdekje U-së! Mësuesi ia atribuoi vetes këtë kërcënim. Unë u dëbova prapë nga shkollat.

Ende duhej të kthehesha për herë të tretë. Më pas paraqita, si punë provimi, një projekt që lidhej me heqjen e kësaj zanoreje, me dëbimin e saj nga shkronjat e alfabetit.

Nuk më kuptuan. U akuzova për çmenduri. Shokët e mi, pasi e njihnin neverinë time ndaj vokalit, filluan një luftë të tmerrshme kundër meje. Unë pashë, dhe gjeta U-të  nga të gjitha anët: ata shkruanin kudo: në librat e mi, në mure, në stola, në dërrasën e zezë – fletoret e mia, letrat e mia ishin të mbushura me to; as nuk mund të mbrohesha kundër kësaj përndjekjeje të përgjakshme dhe të egër.

Një ditë gjeta një kartolinë në xhep, mbi të cilën ishte shkruar një radhë e gjatë me U në këtë mënyrë djallëzore, si kjo:

U U U U U U U u u 

U xhindosa! Pamja e gjithë atyre U- ve  të rregulluara në këtë mënyrë, të vendosura në këtë ndryshim gradual të llahtarshëm, më tërhoqi vëmendjen. Ndjeva të më ndizej gjaku në tëmtha, duke shqetësuar arsyen time… Vrapova për në shkollë; dhe i vura duart në fyt njërit prej shokëve të mi, unë do ta kisha mbytur atë, nëse ai s’do t’më shpëtonte nga duart.

Ishte faji im i parë me të cilin ajo zanore më tërhoqi zvarrë!

Më penguan që të vazhdoja më tej studimet.

Pastaj fillova të jetoj, të mendoj, të meditoj, të punoj vetëm. Kam hyrë në një sferë të re vëzhgimesh, në një sferë më të lartë, më aktive: Kam studiuar marrëdhëniet që e lidhnin me fatet e njerëzimit këtë shkronjë fatale ; gjeta në të, gjitha rreshtat, zbulova të gjitha shkaqet, mendova të gjitha ligjet; dhe unë shkruaja dhe përpunova, në pesë vjet përpjekje të gjata, në të cilën ai më propozoi të tregoja se si të gjitha fatkeqësitë njerëzore nuk u ndërmorën nga shkaqe të tjera, përveç nga ekzistenca e shkronjës U, dhe nga përdorimi që ne i bëjmë asaj në shkrime dhe në gjuhë; dhe si ishte e mundur ta shtypje atë, për ta korrigjuar, dhe për të parandaluar të këqijat me të cilat na kërcënojnë.

Do ta besonit? Nuk gjeta mjete për t’i dhënë dritë  punës sime. Shoqëria më refuzoi atë ilaç që vetëm sa mund ta shëronte akoma atë.

Në moshën njëzet vjeç, m’u ndezdashuria, u ndjeva  i dashur me një vajzë, dhe u ridashurova me të. Ishte hyjnisht e mirë, hyjnisht e bukur: ne e donim njëri-tjetrin thjesht duke parë njeri-tjetrin; dhe kur munda të flisja me të, e pyeta:

-Cili është emri juaj?

-Ulrica!

-Ulrica! U. A U! Ishte një gjë e tmerrshme. Si mund t’i nënshtrohem dhunës mizore, të vazhdueshme të zanores  U ? Dashuria ime ishte gjithçka për mua, por megjithatë gjeta forcën të hiqja dorë. U largova nga Ulrica.

U mundova ta shëroj veten me një tjetër përzemërsi. Ia dhashë zemrën një vajze tjetër. Do ta besonit? Më vonë mësova se emri i saj ishte Giulia. U  ndava edhe nga kjo.

Gjeta një dashuri të tretë. Përvoja më kishte bërë të kujdesshëm: e pyeta për emrin para se t’i jepja zemrën.

Emri i saj ishte Annetta. Së fundi! Vendosëm ditën e dasmës, gjithçka ishte e kombinuar, e vendosur, po kur, shqyrtuam certifikatën e lindjes së saj, zbuluam me tmerr se emri Annetta, ishte vetëm një miratim, një shkurtim i emrit Susanna, Susannetta, dhe më gjerë – i tmerruar ! Ajo kishte pesë emra të tjerë të parë: Postumia, Uria, Umberta, Giuditta dhe Lucia.

Imagjinoni, u ndjeva se po dridhesha duke lexuar ato emra! – ju shkëputeni menjëherë kontratën nuptiale martesore, qortuat atë përbindëshin e perfidis  me tradhtinë e tij të egër dhe u larguat përgjithmonë nga ajo shtëpi. Qielli akoma më shpëtoi.

Por mjerisht! Nuk mund ta dashuroja më, afektiviteti im u rraskapit, duke u provokuar nga shumë eksperimente të tmerrshme. Rasti  më çoi tek Ulrica; kujtimet e dashurisë sime të rilindura, pasioni im u gjallërua përsëri … Unë ende doja të hiqja dorë nga dashuria e saj, lumturia që më premtoi nga kjo dashuri … por unë nuk pata forcë – u martuam.

Që nga ai çast filloi lufta ime.

Unë nuk mundja ta duroja që ajo mbante një U në emrin e vet, nuk mund ta quaja, ta thërrisja  me atë fjalë. Gruaja ime! … partnerja ime, gruaja…. e dashuruar nga unë… të mbajë një U në emrin e saj! … Ajo që tashmë kishte bërë një blerje kaq të jashtëzakonshme në minierë, sepse edhe unë kisha një në familjen time!

Ishte e pamundur!

Një ditë i thashë:

-Mikja ime e mirë, shiko sa e tmerrshme është kjo U! hiqni dorë, shkurtojeni ose ndryshojeni emrin tuaj! … Ju lutem për këtë!

Ajo nuk u përgjigj, dhe buzëqeshi.

Një herë tjetër i thashë:

–Ulrica, emri yt është i padurueshëm për mua… me dhemb… ai më vret! Hiqni dorë nga ai.

Gruaja ime buzëqeshte akoma, , mosmirënjohësja!  buzëqeshte !. ..

Një natë e ndjeva veten të pushtuar, nuk e di se nga

ç’ tërbim: ajo kishte pasur një ëndërr torturuese…. Një U gjigante e vendosur në gjoksin tim më përqafonte me shtizat e saj të jashtëzakonshme, fleksibële…. më shtrydhi… me shtypi, më shtypi…. U hodha me zemërim nga shtrati: kapa kallamin e kallamishtes me ngut,vrapova te një noter dhe i thashë:

-Eja, hajde me mua menjëherë për të hartuar një akt zyrtar të heqjes dorë …

I mjeri kundërshtoi. E tërhoqa zvarrë me vete, e tërhoqa zvarrë në shtratin e gruas time.

Ajo flinte; E zgjova me nxitim dhe i thashë:

–Ulrica, hiq dorë nga emri yt, nga U e neveritshme i emrit tënd!

Gruaja ime më shikonte me ngulm  dhe heshte.

-Hiq dorë, iu përgjigja me një zë të tmerrshëm, hiq dorë nga kjo U., .. hiq dorë nga emri yt i neveritshëm !! …

Ajo akoma më shikonte, dhe heshte!

Heshtja e saj, refuzimi i saj më morën mendjen: U vërvita  sipër saj dhe e rrahva me shkopin tim.

U arrestova dhe u thirrën për të dhënë llogari për këtë dhunë.

Gjykatësit   duke  më shfajësuar ,më liruan, më dhanë një një dënim më të egër, me paraburgimin në këtë bujtim të çmendurish.

Unë i cmendur! Faqezinj! I çmenduhr! sepse zbulova sekretin e fateve të tyre! të fatkeqësisë së fateve të tyre! pse u përpoqa t’i përmirësoja?…. Mosmirënjohës!

Po, ndiej se kjo mosmirënjohje do të më vrasë: i lënë këtu vetëm, i pafuqishëm! ballë për ballë me armikun tim, me këtë U të mërzitshme që shoh çdo orë, çdo çast, në gjumë, në zgjim, në të gjitha objektet që më rrethojnë, ndiej se më në fund do të më duhet të jepem, të dorëzohem.

Të dyja.

Nuk i trembem vdekjes: e shpejtoj si afatin unik i të të këqijave të mia.

Do të kisha qenë  i lumtur nëse do të mund të përfitonte njerëzimi duke e bindur atë që të shtypte zanoren  U; sikur ajo nuk do të kishte ekzistuar kurrë, ose sikur të mos i kisha mësuar misteret e saj.

U vendos ndryshe!! Mbase  fatkeqësia ime do të jetë një trajnim i dobishëm për burrat; mbase shembulli im do t’i nxisë ata të më imitojnë….

Gjë që unë e shpresoj !

Le të paraprijë vdekja disa ditë para kohës së emancipimit të tyre të madh, emancipimit nga U, e emancipimit nga kjo zanore e tmerrshme !!!

* * *

Njeriu i palumtur që vendosi këto linja vdiq në azilin e Milanos në 11 Shtator 1865.

 

Përktheu: Faslli HALITI

Më 28 janar 2010 u nda nga jeta shkrimtari i shquar amerikan Jerome Salinger

VOAL – Jerome David Salinger, një nga shkrimtarët më të rëndësishëm amerikanë të të gjitha kohërave, lindi më 1 janar 1919 në New York. Ai ia ka borxh famën e tij romanit “The Young Holden” (“Djaloshi Holden) botuar në vitin 1951), protagonisti i të cilit, Holden Caulfield, u bë prototipi adoleshentit rebel dhe të hutuar në kërkim të së vërtetës dhe pafajësisë jashtë botës artificiale të të rriturve . Mjedisi i romanit është klasa e mesme – e lartë borgjeze, me kodet e saj të sjelljes, konformizmin dhe mungesën e vlerave; nëse çifti borgjez ka tendencë të riprodhojë te ai imazhin dhe ngjashmërinë e tij do të jetë adoleshenti që përpiqet të distancojë veten duke u vënë në kërkim të identitetit të vet, duke refuzuar, si Huck Finn i Mark Twain, të “lejojë arsimimin e tij”.

Bir i një familjeje të tregtarëve hebrenj, Salinger menjëherë u dëshmua se ishte një fëmijë i shqetësuar dhe hipokritik, si dhe një fatkeqësi e vërtetë në shkollë, ashtu si Holden i tij. Së pari ai studioi në Akademinë Ushtarake Valley Forge, ku dëshmoi se ishte i paqëndrueshëm, i vetmuar dhe i keq në matematikë, pastaj në një kolegj në Pensilvani. Ai pastaj hyri në Universitetin Columbia për një semestër.

Ne dimë për përpjekjet e tij për të botuar shkrimet e para te revista “Story”, pastaj te “New Yorker”, të cilit ai i dërgon një histori ku vepron një djalë të quajtur Holden, të cilin ai e përcakton në një letër drejtuar Whit Burnett of Storyt “një i ri vetja ime”.

Njëzet e dy vjeç, në sajë të mikes së saj Elizabeth Murray që i prezanton ata, ai dashurohet me Oona O’Neill, vajzën gjashtëmbëdhjetë vjeçare të Eugene, e cila do të bëhet disa vjetmë vonë gruaja e Charlie Chaplinit. Historia nuk përfundon në asgjë.

Më 1942 ai u bë vullnetar për luftën dhe mori pjesë në operacionet e zbarkimeve të Normandisë, një përvojë që e shënoi atë thellësisht.

Në vitin 1948 Darryl Zanuck bleu të drejtat për njërën nga “nëntë përrallat”, Xha Wiggily në Connecticut, e cila u bë filmi sublim, por me fat i Mark Robson që interpretonte Dana Andrews dhe Susan Hayward.

Më në fund, New Yorker botoi tre tregime të shkurtra në gjashtë muaj, dhe në vitin 1951, u botua “Tërheqja në thekër”, libri ku Salinger punoi për dhjetë vjet. Suksesi, fama dhe legjenda nuk janë zvogëluar deri më tani: pesëdhjetë vjet pas shtypjes së parë, libri ende shet 250,000 kopje në vit vetëm në SHBA.

Me “The Young Holden” Salinger ka tronditur rrjedhën e letërsisë bashkëkohore, duke çliruar dorën e dishepujve shkëlqyes si Pynchon dhe De Lillo, dhe duke ndikuar në imagjinatën kolektive dhe stilistike të shekullit XX: Jerome D. Salinger është një autor thelbësor për të kuptuarit e kohës sonë.

Holden i ri është inovativ për përdorimin paradigmatik të zhargoneve të të rinjve. Në fakt, nga fillimi deri në fund të romanit Salinger me mençuri përdor një gjuhë të re (një transkriptim i njohur i të ashtuquajturit “zhargon kolegji”), i cili arrin një ndryshim domethënës me traditën e mëparshme letrare amerikane. Origjinaliteti i kësaj gjuhe është befasues, nëse mendoni se është shkruar në vitet ’50.

Një tipar tjetër i spikatur i librit është sinqeriteti alarmant i protagonistit ndaj vetvetes dhe të tjerëve.

Pas këtij suksesi të jashtëzakonshëm që nga viti 1953, në mënyrë të pashpjegueshme, shkrimtari është fshehur nga shtypi, blicat dhe kamerat në strehimin e tij të Cornish në New Hampshire. Anonimiteti i tij i bindur ndoshta mund të justifikohet në dritën e interesit të thellë për mistikën hindu, njohës i thellë i së cilës ai është (ai filloi ta studiojë atë pikërisht në vitet e rinisë së tij).

Edhe në “Nëntë histori” (Nëntë histori, 1953) djemtë dhe gjuha e tyre janë syri kritik, struktura narrative, mjeti ideologjik në një botë që kujton pjesërisht, për finesën, shqetësimin dhe butësinë, atë të F.S. Fitzgerald, një nga autorët e preferuar të Salinger.

Interesat metafizike, në veçanti për Budizmin e Zenit, shumë veta ua atribuojnë disa çekuilibrimeve themelore dhe mënyrës që karakterizon veprat e mëvonshme të Salingerit, kapitujt idealë të një sage familjare: : Franny and Zooney, 1961; Raise high the roof beam, carpenters!, 1963, e Hapworth 16 (1964) botuar në «New Yorker» më 1965.

I tërhequr në jetën private, duke i shpëtuar vëmendjes publike sa më shumë që të ishte e mundur, J.D. Salinger vdiq në 28 Janar 2010./Elida Buçpapaj

Prezantimi i librave të Alfred Papuçiut

 

Botuar në revistën e Byrosë Ndërkombëtare të Punës, BIT

Alfred Papuçiu, shkrimtar dhe gazetar që punoi në Byronë Ndërkombëtare të Punës, BIT, në Departamentin e Edukimit dhe Botimit Punëtor, ka shkruar disa libra, ndër të tjera: “Meditim mbi shqiptarët, Europën dhe Kombet e Bashkuara”; “Nxënësja e etur e gjuhës romanshë”, “Me zemër të pastër”.

Lëndët kryesore të këtyre librave me tregime, skica dhe meditime janë fragmente të jetës së autorit në Zvicër. Libri « Meditim për shqiptarët, Europën dhe Kombet e Bashkuara (Toena) (pjesërisht në dy gjuhë, shqip dhe frëngjisht), sepse përndryshe do të ishte shumë voluminoz, përmban edhe një ditar të autorit, të jetës së tij diplomatike, si edhe si funksionar ndërkombëtar, në disa organizata ndërkombëtare, në Gjenevë dhe të udhëtimeve të tij, në disa vende të Europës, SHBA, në Afrikë, në vendet arabe etj. Po ashtu, libri ka tregime dhe skica të autorit.

Ndërsa libri i dytë, dygjuhësh (Frëngjisht-Shqip): «Nxënësja e etur e gjuhës romanshë”, (Toena) është i përbërë kryesisht nga skica, tregime dhe meditime të autorit, Alfred Papuçiu, për Zvicrën dhe vendin e tij të lindjes, Shqipërinë. Po ashtu, në këtë libër ka një ditar të jetës së shkrimtarit, si mediator kulturor, përkthyes në Kryqin e Kuq të Gjenevës, i shkruar natyrshëm në vetën e tretë. Këto janë kujtime të bukura, për trialogun që zhvillohet midis mjekëve, në përgjithësi, stafit infermier, pacientëve (kryesisht nga Kosova, si dhe Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Shqipëria) dhe mediatorit kulturor, përkthyesit. Në këtë libër ka tema rreth punës në shkollat ​​zvicerane, ose në organizatat zvicerane të ndihmës ndaj shqiptarëve, çaste vërtet prekëse.

Libri « Me zemër të pastër » (Alor) është paraqitur pas 10 librave letrarë dhe publiçistikë, të botuar më parë nga autori. Autori, siç thekson profesori doktor Hamit Boriçi në parathënien e tij, ”del përpara lexuesit shqiptar e të huaj me përmbledhjen publicistike ”Me zemër të hapur”, përmes së cilës sjell informacion të pasur, dituri dhe kulturë, nga dhe për shumë fusha të jetës. Falë formimit shumëplanësh letrar, artistik, historik, filozofik e publicistik, si dhe përvojës shumëvjeçare, sidomos në gazetari e diplomaci, autori, tashmë i mirënjohur edhe në qarqet intelektuale në Gjenevë dhe tej Zvicrës kap, trajton një varg temash që kanë të bëjnë me diplomacinë, me politikën, me historinë, me gjuhësinë, me kulturën, me artet, me shkencën, me shëndetësinë etj. Kësisoj, do të thosha, se libri ka natyrë e karakter enciklopedik. Merita e autorit është se këtë problematikë të gjerë synon dhe e e shtjellon në rrafsh shoqëror, çka duket edhe nga mënyra se si komunikon me lexuesin, duke iu drejtuar atij, sikur ta kishte pranë e përballë në një bashkëbisedim të çlirtë dhe të hapur. Stili bisedor, i zgjedhur dhe realizuar natyrshëm, i krijon mundësi lexuesit të hyjë në përmbajtjen e problemeve dhe të aspekteve të ndryshme jetësore, në faktet dhe dukurit që evidenton”.

”Lexuesi njihet me karaktere e tipa shoqërorë, personalitete, si shkrimtari e mendimtari i shquar, Nonda Bulka, si e mirënjohura ”Artiste e Popullit”, Vaçe Zela, si arkitekti Franko, nga familja e dëgjuar Marubi, apo doktoresha zvicerane, Marinette Wyss etj; ndjen mallin për atdheun, vendlindjen e autorit, krenarinë për babain e tij, të ndjerin, gazetarin e shkrimtarin Tuni Papuçiu; hynë në botën e shkencave shëndetësore, duke u ndalur gjerësisht në sëmundjen e Talasemisë; mëson se si luftohet ajo; ndjek me interes gjendjen shpirtërore të autorit, kur me krenari flet për mësimin e gjuhës amtare në Zvicër, kur mban qendrim për manipulimet që bën media shqiptare, duke harruar misionin e saj si mbrojtëse e të drejtave të individit, të lirisë, qytetarisë dhe të demokracisë; përjeton situata dhe ngjarje që pasqyrohen në këtë përmbledhje, qoftë edhe në formën e një meditimi, një ese-je apo të një artikulli.

Në tërësi libri përfaqëson kujtime, përjetime, analiza dhe opinione të autorit Alfred Papuçiu, paraqitur, pasqyruar dhe shtruar me thjeshtësi, modesti dhe natyrshëm” (Prof. Dr. Hamit Boriçi).
Alfred Papuçiu përktheu librin ”Edukimi terapeutik i pacientëve” nga psikologia, Anne Lacroix dhe profesor doktor Jean-Philippe Assal. Ky libër i botuar, nën kujdesin e profesor doktor Isuf Kalo, është shkruar nga dy pionierë të lëndës dhe përmbledh përvojën e tyre në shërbimin e diabetikëve, jo vetëm në Zvicrën romande, por në të gjithë botën. Për disa vite, këta autorë kanë qenë të interesuar edhe për pacientët me sëmundje të tjera kronike, siç është Talasemia, duke kërkuar që pacienti të kujdeset vetë për një numër të caktuar masash dhe gjithashtu mund të vendosë vetë, në raste urgjente. Eshtë një libër për personelin mjekësor, për t’i bërë ata të etur për të “trajnuar” pacientët e tyre, pa i formuar ata në një mendim të vetëm, por edhe për t’i bërë ata të përshtatshëm për punë ndërdisiplinore, siç veprohet tani në diabetologji, hematologji , në përgjithësi në mjekësi .

Alfred Papuçiu është duke përgatitur një botim në gjuhën shqipe dhe angleze, me titull: « Shpresa për të ardhmen e afërt », në formën e një ditari, ku ai tregon historinë e trajtimit adekuat klinik dhe të ardhmen e afërt të terapisë gjenike për Talaseminë . Kjo sëmundje, e trashëguar është e përhapur në Shqipëri, Kosovë, Greqi, Qipro, Itali, Francë, vende arabe, Britani e Madhe, Azi dhe si rezultat i lëvizjes migratore, madje edhe në Zvicër, SHBA, Kanada etj.

Préséntation des derniers livres d’Alfred Papuçiu

Publié dans la revue du BIT

Alfred Papuçiu, écrivain et journaliste qui a travaillé au BIT au Département de l’Éducation Ouvrière et des Publications a écrit plusieurs livres, entre autres : « Réflexions sur les Albanais, l’Europe et les Nations Unies » ; « L’Élève passionnée du romanche », « Avec le cœur net ».

Ces livres de contes, esquisses et des réflexions, ont comme principaux sujets, des fragments de la vie de l’auteur en Suisse. Le livre Réflexions sur les Albanais, l’Europe et les Nations Unies (Toena) (partiellement en deux langues, albanais et français), parce qu’autrement il serait volumineux, contient aussi un journal de l’auteur, de sa vie diplomatique, ainsi que comme fonctionnaire international dans quelques organisations internationales, à Genève et de ses voyages dans quelques pays de l’Europe, des USA, en Afrique, dans les pays arabes etc. Aussi, le livre a des contes et des esquisses de l’auteur.

Tandis que le deuxième livre, bilingue (français- albanais) : L’Élève passionnée du romanche (Toena) est composé principalement des esquisses, des contes, et des réflexions de l’auteur Alfred Papuçiu, pour la Suisse et son pays natal, l’Albanie. Aussi, dans ce livre on remarque un journal de la vie de l’écrivain en tant que médiateur culturel, traducteur à la Croix-Rouge genevoise, naturellement écrit à la troisième personne. Ce sont de bons souvenirs pour le trialogue : qui se réalise entre les médecins, en général le personnel soignant, les patients (principalement du Kosovo, ainsi que du Monténégro, de Macédoine du Nord et d’Albanie) et le médiateur culturel, le traducteur. Dans ce livre on trouve des sujets à propos du travail dans les écoles suisses, ou dans les organismes de l’assistance de la Suisse envers les Albanais, des moments vraiment émouvants.

Le livre Avec le cœur net (Alor) est présenté après les 10 livres littéraires et publicistiques de l’auteur, publiés précédemment. L’auteur, comme souligne le professeur docteur Hamit Boriçi dans sa préface, « se présente devant le lecteur albanais et étranger, et il nous donne une riche information, du savoir et de la culture, dans divers domaines de la vie. Grâce à la formation multiforme littéraire, artistique, historique, philosophique et comme publiciste, ainsi que grâce à son expérience de plusieurs années, surtout en journalistique et dans la diplomatie, l’auteur, à présent est connu même dans les cercles des intellectuels à Genève et hors la Suisse. Il saisit, traite maints thèmes qui concernent la diplomatie, la politique, l’histoire, le langage, la culture, les arts, la science, la santé etc. Ainsi, je voulais dire que le livre a une nature et un caractère encyclopédique. Le mérite de l’auteur est que ce large problématique, il vise et l’affiche au ras social, ce qui est remarqué par la façon comment il communique avec le lecteur, en s’adressant à lui, comme s’il l’avait près et en face, dans une tête-à tête sincère et ouverte. Le style familier, choisi et réalisé d’une façon naturelle, donne une possibilité au lecteur, d’entrer dans le contenu des problèmes et des divers aspects vitaux, dans les faits et des apparences qu’il met en évidence.

Le lecteur fait connaissance des caractères et des types sociaux, des personnalités, comme l’écrivain et le penseur renommé, Nonda Bulka, ainsi que la célèbre « artiste du peuple », Vaçe Zela, l’architecte Franco Marussich et de ses origines de la famille renommée Marubi, ou de la doctoresse Marinette Wyss etc. ; il exprime la nostalgie pour la Patrie Albanie, le pays natal de l’auteur, la fierté pour son feu père, le journaliste et l’écrivain, Tuni Papuçiu ; il pénètre dans le monde des sciences de la santé, en arrêtant son attention largement dans la maladie de la Thalassémie ; il raconte comment on peut combattre cette maladie chronique. Dans le livre nous suivons avec intérêt l’état spirituel de l’auteur, quand il parle avec fierté de l’enseignement de sa langue maternelle en Suisse, quand il prend position concernant les manipulations de la média albanaise, en oubliant sa mission en tant que défenseur des droits de l’individu, de la citoyenneté et de la démocratie ; il vit des situations et des événements qui sont reflétés dans ce recueil, soit dans un genre de réflexion, d’ un essai, ou d’ un article. En intégralité, le livre reflète des souvenirs, des reviviscences, des analyses et des opinions de l’auteur Alfred Papuçiu, présentées et posées avec simplicité, modestie et d’une façon naturelle (Prof. Dr. Hamit Boriçi).

Alfred Papuçiu a traduit le livre L’Éducation thérapeutique des patients de la psychologue Anne Lacroix et du professeur en médecine Jean-Philippe Assal. Ce livre publié, sous les auspices du professeur en médecine, Isuf Kalo, est écrit par deux pionniers du sujet et il résume leur expérience au service des diabétiques non seulement en Suisse francophone, mais dans le monde entier. Depuis quelques années ces auteurs s’intéressent aussi aux patients porteurs d’autres affections chroniques comme la Thalassémie, nécessitant que le malade prenne en main lui-même au long cours un certain nombre de dispositions et puisse aussi décider seul dans l’urgence. C’est un livre qui s’adresse aux soignants pour les rendre désireux de « former » leurs patients sans les formater dans la pensée unique, mais aussi de les rendre aptes au travail interdisciplinaire tel qu’on le conçoit désormais en diabétologie, en hématologie, en général en médecine.

Alfred Papuçiu prépare un recueil en albanais et en anglais, intitulé : L’espoir pour le futur proche, sous la forme d’un journal, où il raconte le parcours du traitement clinique adéquat et l’avenir proche de la thérapie génique pour la Thalassémie. Cette maladie, héritée, est répandue en Albanie, au Kosovo, en Grèce, à Chypre, en Italie, en France, aux pays arabes, en Grande Bretagne, en Asie et comme résultat des flux migratoires, même en Suisse, aux USA, au Canada.

 

 

Çmitizimi artistik i diktatorit (në penën e shkrimtares Mira Meksi) – Nga Prof. dr. ESHREF YMERI

 

Në Panairin e librit të nëntorit që kaloi, Shtëpia botuese “Onufri” nxori në qarkullim romanin e ri të shkrimtares së mirënjohur Mira Meksi, me titull “Diktatori në kryq”. Kjo është një vepër origjinale në llojin e vet në mbarë letërsinë shqipe pas zëvendësimit të sistemit komunist dhe vendosjes së pluralizmit.

Diktatori i një vendi është sundimtari i vetëm i tij, i cili gëzon një pushtet të pakufizuar dhe qëndron mbi ligjin. Ai është i vetmi njeri me imunitet. Të gjithë qytetarët e vendit, duke filluar që nga ata që diktatori ka rreth vetes dhe deri te më i thjeshti, ai i konsideron si materiale inerte, mes të cilave mund të zhdukë kë t’i dojë dhe kur t’ia dojë qejfi. Diktatori e ka të pamundur të sundojë pa ushtruar terror mbi njerëzit. Prandaj Çurçilli (Sir Winston Churchill 1874-1965) thotë:

“Diktatorët ecin kaluar majë tigrave, duke pasur frikë të zbresin prej tyre”.

Pikërisht një diktator të tillë ka pasur në krye vendi ynë gjatë një periudhe më shumë se gjysmëshekullore. Por me vendosjen e sistemit pluralist, klasa politike shqiptare nuk bëri as përpjekjen më të vogël për t’i hyrë analizës së veprimtarisë kriminale të atij diktatori, duke thirrur në ndihmë historianë dhe specialistë nga fusha të ndryshme të dijes, si mjekë, psikologë, ekonomistë etj. Ajo nuk e ndërmori dhe nuk mund ta ndërmerrte një hap të tillë, sepse në dhjetor të vitit 1990 vërtet u vendos pluralizmi, por nuk u përmbys rendi veteranokomunist, ky thjesht u zëvendësua me një rend neokomunist. Kjo është arsyeja që klasa politike nuk e ka dënuar zyrtarisht dhe publikisht diktatorin, me qëllim çmitizimin e tij. Përkundrazi, ajo ka lejuar që ai edhe sot e kësaj dite të mbajë titullin e “Heroit të popullit”. Klasa politike shqiptare, të paktën, për të qetësuar shpirtrat e shtresës së të përndjekurve politikë, duhej të ishte frymëzuesja dhe nxitësja e specialistëve përkatës për çmitizimin e diktatorit. Për këtë qëllim ajo mund të merrte shembull nga Gjermania.

Në janar të vitit 2016, vepra e Hilerit me titull “Lufta ime” doli nga shtypi jo në gjendjen origjinale, por e shoqëruar me pothuajse 3700 komente ekspertësh, të përgatitur nga një grup shkencëtarësh të Institutit të historisë moderne  të qytetit të Mynihut. Madje në punën e këtij kolektivi, nën drejtimin e Kristian Hartnanit, qenë përfshirë jo vetëm historianë, por edhe ekonomistë, japonologë, specialistë të fushës së judaizmit dhe matje gjenetistë dhe biologë.

Hartuesit e veprës në dy vëllime, me titull “Hitler. Lufta ime. Botim kritik”, i kishin vënë vetes si detyrë të çmitizonin figurën e diktatorit dhe të zbulonin natyrën kriminale të regjimit fashist. Në libër bëhet fjalë për kontekstin historik, për njerëzit që përmend Hitleri, për ngjarjet e asaj peiudhe nga këndvështrimi i ditëve të sotme. Aty jepen shpjegime dhe bëhen përgënjeshtrime të teorive të tij të përbindshme që kanë në qendër  urrejtjen kundër njeriut, si edhe hidhen poshtë kryekëput parullat propagandistike.

Udhëheqësi i grupit të hartuesve të librit, dr. Kristian Hartman, dhe drejtori i Institutit të historisë moderne të qytetit të Mynihut Andreas Virshing, patën theksuar se libri ishte një vepër antihitleriane.

Megjithatë, punën që duhej ta bënte klasa politike shqiptare me historianë dhe me specialistë të organizuar për çmitizimin e figurës kriminale të diktatorit shqiptar, e ka përballuar një historian i vetëm, dr. Vasfi Baruti, në dy veprat e veta, të titulluara “Enver Hoxha në optikë të re” (Tiranë 2013) dhe “Enver Hoxha (Gjysma tjetër e Hënës)” (Tiranë 2018).

Në të dyja këto vepra, dr. Vasfi Baruti, me fakte tronditëse, ka arritur ta çmitizojë në një mënyrë të pamëshirshme figurën e diktatorit, duke e zhveshur lakuriq në sytë e opinionit publik, pra, duke i çvlerësuar përfundimisht mitet e rreme që kishin krijuar për të propaganda komuniste, historianët e indoktrinuar dhe krejt ngrehina e Akademisë së Shkencave.

Kësisoj, në dy veprat e lartpërmendura të dr. Vasfi Barutit, bëhet çmitizimi historik i diktatorit, mbi bazën e dokumenteve arkivore dhe të shumë dokumenteve të tjera.

 

Kur njihet me përmbajtjen e romanit të lartpërmendur, lexuesi i vëmendshëm krijon bindjen e plotë se Mira Meksi i është pëmbajtur gjithmonë idesë se shkrimtari ka për detyrë ta tregojë të keqen vetëm me gisht, ta pasqyrojë me nota të ndezura, ta bëjë sa më shumë bindëse për lexuesin dhe t’ia përcjellë  në një mënyrë sa më shteruese.

Për krijimin e kësaj vepre, Mira Meksi, si një intelektuale e shquar me brumosje atdhetare, duhet përgëzuar për guximin e saj shembullor për çmitizimin artistik që i ka bërë diktatorit në një mënyrë shembullore. Ajo ka hyrë mjeshtërisht në botën e mistershme të diktatorit dhe ka zbuluar natyrën e tij kriminale. Kur e njeh lexuesin me serinë e krimeve të diktatorit, ajo, tërthorazi, e bën atë të përsiatë dhe të pyesë veten se  cilat janë arsyet që disa njerëz, duke u ngritur në majat e pushtetit, vijnë e shndërrohen në diktator.

Nxënësi i dikurshëm i Liceut të Korçës, me rezultate në mësime poshtë mesatares, ishte bërë objekt talljesh nga ana e shokëve të vet. Profesori Vedat Kokona kujton:

“… Shokët i kishin vënë nofkën “gazhel”, fjalë që kishte pak a shumë ngjyrimin e cilësorit të veshgjatit” (Vedat Kokona. “endur në tisin e Kohës”. Botimet “Kokona”, 2016, f. 59).

Por, çuditërisht, ky “gazheli” i Liceut të Korçës, një ditë të bukur përfundoi student në Universitetin e Monpeliesë (Montpellier) në Francë, ku nuk dha asnjë provim për be. Në Konferencën e Labinotit (mars 1943), Mustafa Kaçaçi deklaroi publikisht:

“Ti Enver ke qenë një hiç…” (Vasfi Baruti. “Enver Hoxha (Gjysma tjetër e Hënës)”. Tiranë 2018, f. 346).

Por pikërisht ky hiç njeri, në atë konferencë, me mbështetjen e fuqishme të serbosllavizmit, përfundon në krye të Partisë Komuniste të Shqipërisë dhe pas 28 nëntorit 1944 mori në dorë frenat e pushtetit absolut, të cilin e ushtroi në mënyrën më kriminale gjatë më shumë se një gjysmë shekulli, sidomos ndaj  intelektualëve të shquar. Dhe Mira Meksi i përcjell lexuesit shpërthimet inatçore të diktatorit kundër tyre:

“… i thoshte shpesh vetes, – duheshin vrarë, duheshin zhdukur, sidomos intelektualët, ata të shkolluarit në Perëndimin e molepsur nga e liga”.

Kompleksi i inferioritetit është burimi i smirës  ndaj njerëzve të aftë, e cila, me kalimin e kohës, vjen e shndërrohet në urrejtje, deri në tërbim, në qenien e diktatorit. Në një burim, të botuar në shtyp, për diktatorin thuhet se “… një ish-liceist i Liceut Francez të Korçës,.. u kaloi tangjent studimeve të tij për biologji në Motnpellier. Në arkivat Departamentale Herault të këtij qyteti, në fondin e arkivave të Fakultetit të Shkencave, ruhet gjithashtu edhe dosja universitare e diktatorit Hoxha në regjistrin me numrin: 15 ETP 20439. Në dosjen e tij nuk figuron asnjë notë dhe asnjë diplomë. A mos ishte vallë ky dështim shkaku i armiqësisë së thellë të tij me bashkëliceistët e Liceut të Korçës? Fati i atyre, që në vitet e liceut u kryqëzuan me diktatorin Hoxha, do të ishte tragjik. Ky pikëtakim dhe përplasja e tyre ideologjike, do t’u kushtonte shtrenjtë, shumë shtrenjtë mjaft prej liceistëve të Korçës. Sepse shumë prej tyre që e kishin njohur nga afër Hoxhën, miq dhe shokë, por edhe ata që e njohën në mënyrë të rastësishme, u bënë pjesë e një vargu të gjatë eliminimesh dhe ekzekutimesh. Të konsideruar si kundërshtarë politikë, edhe pse me një potencial intelektual të padiskutueshëm, ata përfunduan pafajësisht në gijotinë, u internuan, u burgosën, u torturuan, u vranë dhe u zhdukën, menjëherë pas vendosjes të diktaturës në Shqipëri” (Ermira Xhoamqi. “Liceu Francez, fati i paracaktuar i të rinjve, që donin dijen perëndimore”. Gazeta “Panorama”. 08 shkurt 2018).

Pas analizës artistikisht të gjetur që shkrimtarja i bën figurës së diktatorit përmes bëmave të tij kriminale, ajo e çon lexuesin mjeshtërisht drejt një përfundimi logjik: njeriu, të cilin e mundon kompleksi i inferioritetit për shkak të paaftësive të tij, e ka të pamundur t’u dalë përballë njerëzve të talentuar me tjetër mënyrë, përveçse me forcën e pushtetit absolut, të cilin mundohet ta hedhë në dorë me çdo mënyrë.

Dhe diktatori e kishte të gatshëm modelin e pushtetit absolut. Mira Meksi i kujton lexuesit se ai ishte “biri ideologjik i Stalinit dhe gjithë bota e dinte. Biri që e mbrojti edhe kur gjithë bota e rrëzoi… Biri, që në emër të Atit kish krijuar dhe kish ushqyer kultin e individit të pavdekshëm…”.

Duke e shtruar problemin e kultit të individit të diktatorit në veprën e vet artistike, Mira Meksi i çel një dritare lexuesit, prej nga ai mund të vëzhgojë ecurinë e ngritjes drejt majave të pushtetit absolut pikërisht të individëve me aftësi të kufizuara, të cilët e kanë të pamundur vetafirmimin publik pa një pushtet të tillë. Prandaj, sapo arrijnë majat e pushtetit dhe e kthejnë këtë në absolut, individë të tillë bëjnë ç’është e mundur për konsolidimin e tij.

Diktatori, domosdo, Stalinin do ta kishte si yll karvani në ushtrimin e diktaturës së tij. Sepse edhe Stalini, po ashtu, vuante nga kompleksi i inferioritetit. Arsimimi i tij ishte nën nivelin e mesatares:  kishte bërë gjith-gjithë pesë klasë shkollë. Por ai e vërtetoi në praktikë se, nëpërmjet terrorit, popullin mund ta çosh deri në atë shkallë, që ai ta himnizojë diktatorin, paçka se ky e shkel me këmbë.

Nuk mund të mos vuante nga kompleksi i inferioritetit edhe Hitleri, i cili arriti të merrte pushtetin në Gjermani në vitin 1933. Studiuesi gjerman Anton Noimair (Anton  Neumayr 1887-1954), në një punim me titull “Portreti i diktatorit”, punim që ia pati kushtuar figurës së Napoleonit, të Hitlerit dhe të Stalinit, ka theksuar se Hitleri e pati përjetuar me një tronditje të rëndë shpirtërore dështimin që pësoi gjatë një përpjekjeje që bëri për të hyrë në Akademinë e Arteve Figurative të Vjenës në vitin 1907. Ai dështim solli si pasojë urrejtjen e tij të hapur ndaj njerëzve të talentuar, të integruar më së miri në radhët e shoqërisë, urrejtjen ndaj gjithçkaje që kishte lidhje me universitetet dhe me akademitë. Në përmbysjen e ëndrrave të jetës së tij për t’u bërë piktor ose arkitekt, ai bënte fajtor jo vetveten, por mendjemadhësinë dhe paaftësinë e profesorëve akademikë. Hitleri e ndiente veten të braktisur nga shoqëria, çka e nxiti të gjente strehë në një gjendje anonimati: në fillim në një vendstrehim për njerëzit pa banesë dhe më pas në një konvikt për meshkuj.

Ishte pikërisht kompleksi i inferioritetit ai që e bëri Hitlerin, pas hedhjes në dorë pushtetit, të synonte të arrinte lavdinë e Frederikut II (Friedrich II. der Große 1712-1786), përfaqësuesit të shquar të absolutizmit iluminist dhe themeluesit të organizimit shtetëror prusiano-gjerman, dhe t’ia kalonte edhe lavdisë së Napoleonit nëpërmjet një terrori të egër.

Në këtë roman, Mira Meksi ka zbuluar pa mëshirë natyrën kriminale të diktatorit.

“Askush nuk e dinte, përpos të vdekurve, se ai i kishte filmuar të gjitha ekzekutimet e rëndësishme minutë për minutë, çast pas çasti, gjer kur gropa e përbashkët mbulohej nga dheu i zi… Kish parë dhe stërparë vështrimin e syve kur toga e pushkatimit merrte komandën për zjarr…”.

Diktatori nuk mund të vepronte ndryshe. Ai  ndiqte me besnikëri gjurmët e Hitlerit dhe të Stalinit në qëndrimin kriminal ndaj viktimave të veta.

Hitleri pati dhënë urdhër të filmoheshin skenat e torturave dhe të ekzekutimeve të gjeneralëve që patën marrë pjesë në komplotin kundër tij, pati urdhëruar që ai dokumentar të shfaqej disa herë në praninë e tij, në mënyrë që të kënaqej me pamjet e kufomave të varura në çengela, me pantallona të zhveshura. Fotografinë e asaj skene madje e mbante në tryezën e tij të punës.

Stalini krenohej që kishte qenë i pari, i cili, pas revolucionit bolshevik të vitit 1917, kishte dhënë urdhër të torturoheshin të burgosurit politikë. Ai e kishte për krenari që, gjatë periudhës së sundimit të tij, metodat e torturave që përdorte Komisariati i Punëve të Brendshme, ua kishin kaluar atyre që qenë përdorur deri asokohe. Herë-herë Stalini ndiente një kënaqësi të veçantë kur zgjidhte personalisht metodën e torturës së njërës ose tjetrës viktimë. Ai ndiente kënaqësi të madhe kur jepte urdhra për tortura shpirtërore, gjatë të cilave viktimat i mbante pezull në një gjendje dëshpërimi dhe frike mes shprehjeve të simpatisë së çiltër dhe shpalljes paskëtaj të dënimit me vdekje.

Mira Meksi ka hyrë në botën e përsiatjeve të diktatorit, i cili kërkon që kulti i tij të hyjnizohet në mendjet e njerëzve. Dhe këtu ajo zbulon me art se njëra nga veçoritë e ushtrimit të pushtetit të diktatorit shfaqet në aftësinë e tij për ta ushqyer mbarë shoqërinë me qenien e vetvetes. Prandaj ai mundohet të futet në indin e saj nëpërmjet pushtimit të çdo qoshke të vendit të tij. Kësisoj ai kërkon që në sytë e njerëzve të zërë vendin e Hyjnisë, me qëllim që t’i bindë se prej tij varet mirëqenia e tyre. Kështu që ata duhet të vendosin shenjën e barazisë mes diktatorit dhe shtetit, në kuptimin që nëse nuk ekziston diktatori, nuk ka më shtet. Sigurisht, kur diktatori synon të shndërrohet në Hyjni, në këtë mes ka diçka argëtuese, por duke krijuar kultin e individit, ai arrin disa pikësynime. Ai kërkon t’u futë frikën njerëzve, pra, t’i detyrojë kundërshtarët politikë të mendojnë mirë para se të ndërmarrin ndonjë hap kundër tij, duke ua bërë të qartë se ai është i pamposhtshëm. Veç kësaj, në psikologjinë e njerëzve diktatori kërkon të krijojë bindjen se ai gëzon statusin e Hyjnisë, çka i siguron një pushtet politik absolut. Dhe, të vësh në diskutim pushtetin e diktatorit, është njëlloj sikur ke vënë në diskutim ligjet e natyrës. Por pushteti absolut sjell pasoja të rënda. Historiani dhe politikani i njohur anglez, lordi Xhon Akton (John Acton 1834-1902), thotë: “Pushteti të degjeneron, pushteti absolut të degjeneron në mënyrë absolute”.

Nën presionin e furishëm të pushtetit absolut të diktatorit, edhe masat e gjera të popullit zënë e shushaten dhe, me kalimin e kohës, fillojnë të besojnë se ai ka tiparet e Hyjnisë.

Regjisori rus i filmave dokumentarë Vitali Manski (1963), thotë:

“Putini po jeton në një realitet krejt tjetër, në një realitet “hyjnor”. Dhe, për pasojë, – vazhdon regjisori, – “pjesa dërrmuese e popullsisë ruse e përfshin atë në radhën e shenjtorëve” (Citohet sipas: “Ç’ka në kokë një diktator?”. Faqja e internetit “Novaja gazjeta”. 29 qershor 2016).

Sigurisht që edhe Putini, si diktator i kohëve moderne, jeton në një realitet “hyjnor”, sepse edhe ai ka vuajtur dhe vuan nga kompleksi i inferioritetit. Shoku i klasës së Putinit në shkollën e sigurimit, Juri Shvec (1952), thotë:

“Në KGB Putinin e quanin “Bisht Cigareje”, më pas i vunë nofkën “Tenjë e Zbehtë”, kurse tani e quajnë “Botoks”  (botox ilaç për heqjen e rrudhave të fytyrës, prodhim i kompanisë amerikane “Allergan” E.Y.)Unë kam komunikuar me njerëz që e njihnin mirë Putinin shumë kohë para se ai të zgjidhej president. Të gjithë theksonin se, përveç aftësive të rëndomta intelektuale, ai binte në sy edhe për komplekse të jashtëzakonshme inferioriteti. Putinin e torturonte për vdekje trupi i tij i shkurtër, komleksi i inferioritetit i lexohej në gjithë figurën dhe fytyrën e tij” (Citohet sipas: Natalia Dvali. “Shoku i klasës së Putinit, ish-zbulues i KGB-së: Ju seriozisht e keni kur mendoni që Putini, i cili merret me heqjen e rrudhave të fytyrës, do të shpërthyeka ndonjë luftë bërthamore? Atij, nga frika, do të fillojë t’i rrjedhë botoksi”. Faqja e internetit “GORDON”. 28 prill 2015).

Shtrohet pyetja: mos vallë edhe populli ynë, në kushtet e neodiktaturës, është duke ecur në gjurmët e popullit rus?

Për të arritur deri te barazimi i vetvetes me Hyjninë, diktatorit i duhet ta largojë popullin nga feja. Prandaj Mira Meksi i përcjell lexuesit një monolog domethënës të diktatorit:

“… ajo që doja të arrija në direktivat e mia ishte veç brumosja e njeriut të ri me materializmin e Marksit. Feja është opium për popujt, ky mësim i madh duhet të drejtonte jetën e bashkëkombasve të mi, t’i edukonte ata”.

Dhe diktatori i turret fesë me tërbim. Mira Meksi thekson se vrerin kryesor ai e vjell kundër katolicizmit, kundërshtarit kryesor të diktaturës komuniste. Dhe “kishte të drejtë” ta urrente katolicizmin, si vatrën e nacionalizmit shqiptar, sepse përfaqësuesi i shquar i tij, Atë Gjergj Fishta, kishte qëndruar burrërisht në vijën e parë të luftës për demaskimin e shovinizmit serbosllav, të cilit diktatori i pati shërbyer me një zell të jashtëzakonshëm që prej 08 nëntorit të vitit 1941. Urrejtja e diktatorit ndaj katolicizmit të kujton të njëjtën urrejtje që pati ushqyer ndaj tij edhe Hitleri.

Në punimin e lartpërmendur, Anton Noimairi është ndalur edhe në qëndrimin e Fyrerit ndaj katolicizmit. Ai ka shkruar se pas përfundimit të një marrëveshjeje me Romën në vitin 1933, Hitleri pati planifikuar që t’i jepte një zgjidhje përfundimtare kësaj çështjeje, sepse, sipas mendimit të tij, i duhej dhënë fund bashkekzistencës me katolicizmin, të cilin e vlerësonte si një dukuri të turpshme për kulturën.

Mira Meksi zbulon djallëzinë e diktatorit në organizimin e fushatës kundër fesë, të cilën ai e quante hidër që rrezikonte komunizmin. Prandaj, për ta bindur opinionin publik se nuk ishte ai që u ngrit kundër saj, ai vuri në lëvizje njërën nga levat e diktaturës, të yshtur prej tij me marifet: rininë.

“Ndeza veç një pishtar në trup të fesë, të cilin fëmijët e shkollës, rinia e Durrësit e para… dhe më tej tërë rinia e vendit dhe gjithë shqiptarët, ma rrëmbyen nga dora, i vunë në fillim zjarrin kishës së Shna Vlashit dhe më tej tërë vendit, përcëlluan dhe dogjën edhe vetë emrin e fesë”.

Marifete të tilla janë në natyrën e diktatorëve. Ata i përdorin këto lloje marifetesh për të maskuar krimet e veta, duke i thënë opinionit publik se ata thjesht po zbatojnë vullnetin e masave. Me fjalët e mësipërme të diktatorit, Mira Meksi më bën të sjell ndër mend përmbajtjen e një vepre të Leopold Sondit (Léopold Szondi 1893-1986), psikolog, psikiatër dhe psikanalist hungarez dhe zviceran. Në monografinë e tij me titull “Kain, Gestalten des Bösen” (Kaini, figura e së keqes), Sondi thekson se mbretërit dhe perandorët, politikanët dhe fyrerët që vuajnë nga mania e madhështisë, kanë arritur që, në çfarëdo epoke, të tërheqin, të mobilizojnë masat shumëmilionshe të njerëzve për qëllimet e tyre të turpshme dhe t’i detyrojnë të kryejnë krime të përbindshme, me të vetmin qëllim që të krijohet bindja në opinionin e gjerë se një pjesë e të  ashtuquajturit popull përbëhet prej kainësh të fshehtë, të cilët mezi presin atë moment, kur atyre, nën maskën e patriotëve”, do t’u lejohet t’i shpërthejnë lirshëm pasionet e tyre prej kriminelësh të pamëshirshëm. Kësisoj, Sondi arrin në përfundimin se masa e njerëzve  është një maskë ideale, prapa së cilës mund të fshihen kainët e rinj, sepse ajo i çliron diktatorët nga përgjegjësia personale.

Me zhdukjen e fesë, diktatori i dha vetes tiparet  e Hyjnisë. Prandaj Mira Meksi shkruan:

“U grisën dhe u dogjën librat fetarë dhe shkrimet e shenjta. U zëvendësuan më pastaj me veprat e Tij”.

Pra, shqiptarëve, deri asokohe, siç shkruan ajo në vazhdim, “askush nuk kish guxuar t’u merrte Zotin”.

Sigurisht, botimi i veprave të diktatorit ishte njëra nga mënyrat e rrënjosjes së kultit të individit në ndërgjegjen e njerëzve.

Pohimi i mësipërm i Mira Meksit të sjell në kujtesë një libër të gazetarit dhe të shkrimtarit norvegjez Mikal Hem, të titulluar “Të jesh diktator: udhëzim praktik”, përmbajtja e të cilit përshkohet nga ideja se kulti i individit krijohet saktësisht përmes portreteve dhe statujave në mbarë vendin, marrjes së titujve, krijimit të ideologjisë shtetërore me emërtim tingëllues, emërtimit të objekteve të ndryshme me emrin e diktatorit, vënies në shërbim të diktatorit të mjeteve të informimit masiv, sajimit të ligjeve të pazakonta, shkrimit të librave.

Mikal Hemi e vë theksin tek ideja se veprat e diktatorit duhet të jenë të llojit të veçantë, se ato duhet të përmbajnë profetizime dhe moralizime, të cilat do të shërbejnë si bazë për rrënjosjen e kultit të individit në vetëdijen e njerëzve. Koha e vërtetoi se cila ishte “vlera” e veprave të diktatorit.

Më lart u theksua se për çmitizimin e librit të Hitlerit, mes specialistëve të ndryshëm, qenë përfshirë edhe ekonomistë. Sikur klasa politike shqiptare të kishte marrë një vendim për çmitizimin e diktatorit, patjetër që do të ishte më se e domosdoshme që në grupin e specialistëve përkatës të përfshiheshin edhe ekonomistë. Sepse botimi i veprave të diktatorit në gjuhën shqipe dhe të jo pak prej tyre edhe në disa gjuhë të huaja, asokohe i ka kushtuar shumë shtrenjtë arkës së shtetit. Atëherë kanë qarkulluar mendime se kostoja e botimit të tyre i ka kushtuar shtetit miliona dollarë. Brezi i ri e ka të vështirë ta besojë, por brezi i dytë dhe brezi i tretë e kanë parë me sytë e tyre se si ekspozoheshin në mbarë vendin “veprat”   e diktatorit, duke arritur deri te vëllimi 71, i cili reklamohej si  “relike e çmuar” majë ndërtesave më të larta të qendrave të qyteteve në fundin e viteve ’80. Pra, diktatori, përveç krimeve të  rënda që kreu kundër popullit shqiptar, duhej të çmitizohej edhe për grabitjen e vlerave monetare të vendit për botimin e “veprave” të tij që përfunduan në koshin e mbeturinave.

Shkrimtarja Mira Meksi, me elegancën e imagjinatës së vet, e zhvendos lexuesin në botën e përsiatjeve të diktatorit në vetminë e tij në kohën e pragvdekjes. Sigurisht që diktatori e ka të vështirë të ndahet nga pushteti absolut dhe, po të kishte mundësi, do të ngrinte krye edhe kundër Hyjnisë që ka shpikur vdekjen. Prandaj ai ëndërron për ringjalljen.

“U kthye me mendje sërish te vdekja e tij e afërt, sidomos te ringjallja. Vdekja i la në gojë amzën e hidhur të rrugëtimit vetmitar e të pambrojtur të trupit… Por edhe frikën e takimit, në atë rrugëtim të mbramë, me viktimat e tij”.  

Pra, në fanitjen para syve të viktimave të diktatorit, Mira Meksi shikon arsyen e vetmisë së tij vrastare.

Psikiatri dhe psikologu amerikan me prejardhje çeke Stanislav Grof  (1931), autor i librit me titull “Beyond the Brain” (Përtej caqeve të trurit), thotë:

“Diktatori përjeton jo forcën, por kompleksin torturues të inferioriteti, etjen e tmerrshme për t’u rrëfyer, vetminë e padurueshme dhe një mosbesim që e gërryen përbrenda. Gjatë terapisë së thelluar empirike, “kompleksi i diktatorit” zgjidhet me përmbylljen e  procesit të vdekje-ringjalljes”.

Një dukuri interesante kjo: edhe një shkrimtare e talentuar, edhe një psikiatër dhe psikolog i shquar vijnë në të njëjtin përfundim: diktatori, i marrosur pas pushtetit absolut, kërkuaka të mos ndahet prej këtij të fundit, duke u rikthyer përmes ringjalljes. Vetvetiu të vjen ndër mend një aforizëm i bukur i Fitzxheraldit (Francis Scott Key Fitzgerald1896-1940), shkrimtar amerikan, përfaqësuesi më i shquar i të ashtuquajturit “brez i humbur”:

“Kurrfarë mrekullie e prekshme, reale, nuk mund të krahasohet me faktin se ç’mund të grumbullojë njeriu në humnerat e fantazisë së vet”.

Por jeta vërtetuaka se fantazia e Mira Meksit dhe e Stanislav Grofit për dëshirën e diktatorit që ëndërruaka ringjalljen, u mbështetka mbi një truall konkret. Le të flasim me gjuhën e fakteve:

Në një libër mjaft interesant, të botuar për herë të parë në Turqi në vitin 1991, me titull Kendini arayan adam” (Njeriu që kërkon vetveten), me autor as.doc.dr. Halit Ertogrul, jepen të dhëna befasuese në lidhje me çastet e fundit të jetës së Josif Broz Titos. Në këtë libër, në faqen 105-106, autori jep rrëfimet e Sali Gokkaya, i cili kishte kaluar 50 vjet të jetës së tij në shërbim të ideologjisë komuniste. Ai kishte kryesuar delegacionin e komunistëve turq, me rastin e vizitës që i kishte bërë kryetarit dhe liderit komunist të Jugosllavisë, Titos. Ja rrëfimi i tij:

“Në vitin 1980 gjendeshim në Beograd me ftesën e presidentit të Jugosllavisë Mareshalit Tito. Përreth shtratit të liderit komunist, i cili kishte kaluar 70 vjet nga jeta e tij 88-vjeçare në shërbim të komunizmit dhe Jugosllavisë, shkonin e vinin shërbëtorë që plotësonin dëshirat e fundit të tij. Lideri i moshuar komunist nuk ishte më i zoti të fliste, ashtu siç kishte aftësi për të folur më parë kur u drejtohej miliona njerëzve, ngase tashmë funksioni i duarve dhe i këmbëve të tij ishte dobësuar shumë. Sytë e tij, sa herë që fliste, i mbusheshin me lot, buzët i dridheshin, ndërsa fytyra e tij tashmë kishte marrë një pamje krejtësisht tjetër, kishte një pamje që prezantonte dhembshuri. Me të kuptuar gjendjen e tij, unë desha t’i them diçka për ta ngushëlluar. Duke iu drejtuar me këto fjalë, i thashë:

“Zotëri, ju nuk duhet të trembeni nga vdekja, sepse ndoshta me trup do të largoheni nga kjo jetë, por shpirtërisht dhe me veprat tuaja do të jeni gjithmonë prezent në zemrat e njerëzve. Por me të dëgjuar fjalën vdekje, ai u prek thellë dhe pamë se si filloi të dridhet, sikur ta kishte zënë tërmeti. Fjalët e tij që i tha në ato momente, ende buçasin në veshët e mi”, – thotë Gokkaya, dhe vazhdon të transmetojë fjalët e Titos:

“Po. Unë po vdes. Por, edhe po t’jua shpjegoj juve që jeni të shëndetshëm, nuk do të mund të më kuptoni në këtë moshë. Ndarja nga  shokët, miqtë, nga posti dhe nga pozita, të bën të çmendesh. Juve, shokë, do t’jua tregoj diçka me zemër të hapur. Në qoftë se pasi të vdes, trupi im do të bëhet dhé, dhe në qoftë se nuk do të ketë ringjallje, shpërblim dhe ndëshkim, atëherë cila kishte me qenë vlera e përpjekjeve të jetës sime? Ju lutem, më thoni! Në qoftë se unë do të ndëshkohem deri në pafundësi, atëherë çfarë vlere ka të jetoj në zemrat e të tjerëve dhe të duartrokitem. Pas vdekjes sime, a thua do të arrijë zhurma e duartrokitjeve që bëhen për mua, për të ndaluar gjarpërinjtë dhe krimbat, që të mos e hanë kufomën time?..”. (Citohet sipas: Shevki Sh. Voca. “Pendimi i Josip Broz Titos”. Faqja e internetit “Radio Islame”. 15 nëntor 2008).

Duke pasur parasysh dëshirën e Titos për ringjallje, rezulton se në pohimin e Mira Meksit kemi të bëjmë me një trill artistik, kurse në pohimin e Stanislav Grofit kemi të bëjmë me një trill shkencor. Prandaj ka të drejtë skenaristi, shkrimtari dhe gazetari anglez Frederik Rafaeli (Frederic Raphael 1931) kur thotë:

“E vërteta është më mbresëlënëse se trilli, por trilli ama është më afër realitetit”.

Me botimin e këtij romani, Mira Meksi mund të radhitet denjësisht pranë atyre shkrimtarëve, të cilët në veprat e tyre kanë skalitur me mjeshtëri pasojat e sundimit diktatorial. Këtu po përmend disa prej tyre.

Shkrimtari gjerman Bertold Breht (Bertolt Brecht1898-1956) romanin-pamflet me titull “Punët e zotit Jul Çezar”, e pati shkruar në vitet 1937-1938, kur hitlerizmi ndodhej në ngritje e sipër dhe as që parashikohej shembja e ardhshme e diktaturës. Por në vitin 1939, në novelën me titull “Çezari dhe legjioneri i tij”, po me të njëjtën analogji historike me Jul Çezarin, ai parashikoi përmbysjen e diktatorit.

Në vitet 1944-1947, shkrimtari francez Alber Kamy (Albert Camus 1913-1960) shkroi pjesën “Kaligula”, në të cilën i përcjell lexuesit fjalët e diktatorit romak:

            “Në mbarë perandorinë romake, i lirë jam vetëm unë”.

Duke shfrytëzuar mundësinë për të qenë i pandëshkueshëm, të cilën e pati shpallur si parullë politike të pushtetit të pakufizuar të diktatorit, mekanizmat e fshehta të politikës shtetërore Kaligula i shpallte haptas. Prandaj ai deklaronte:

“Të sundosh, do të thotë të vjedhësh… Për sa më përket mua, unë do të vjedh haptas”.

Në skalitjen e figurës së Kaligulës, Alber Kamy vjen dhe e shton motivin e tmerrshëm të vetmisë së diktatorit që u mbyll me fundin e tij tragjik.

Shkrimtari amerikan Torton Uailder (Thornton Niven Wilder 1897-1975), është autor i romanit The Ides Of March” (Idat marsiane kështu quhej te romakët e lashtë dita në mes të marsit që i kushtohej Jupiterit. Në kuptimin figurativ, kjo shprehje do të thotë “dita e ngjarjeve fatale”, sepse më 15 mars të vitit 44 p.e.r qe vrarë Jul Çezari), të botuar në vitin 1948, në të cilin hero kryesor është diktatori Jul Çezari. Si një shkrimtar i vëmendshëm, që ka trajtuar proceset më të thella të aktualitetit, Uailderi hedh dritë mbi shkaqet politikosociale të shembjes së dikturave. Romani ishte rezultat i përsiatjeve të shkrimtarit për fatet e Evropës të kohës së Luftës së Dytë Botërore

Në roman ai u ofron lexuesve një letër të Çezarit për Kleopatrën:

“Domosdoshmëria për të tërhequr njerëzit pas vetes, e thellon vetminë e natyrshme të njeriut. Çdo urdhër që nxjerrim vjen dhe e shton vetminë tonë, çdo shenjë respekti që manifestohet ndaj nesh, na largon edhe më shumë nga njerëzit e tjerë”.

Dhe Kleopatra i përgjigjet:

“… ju me të vërtetë keni krijuar rreth vetes murin e vetmisë, një mur të tepruar madje edhe për sundimtarin e botës”.

Duke u njohur me jetë diktatorësh të zhytur në krime kundër popujve të tyre, lexuesit, vetvetiu, mund t’i lindë një pyetje e thjeshtë:

Po vallë a do të jetë e mundur ndonjëherë që ndokush nga diktatorët, i cili, në gjalljen e vet, t’i thërrasë mendjes për krimet e kryera dhe të marrë guximin për të dalë me një pendesë publike para popullit të tij?

Filozofi i shquar gjerman, Kanti (Immanuel Kant1724-1804), kësaj pyetjeje i ka dhënë një përgjigje shteruese:

“Sundimtari suprem duhet të jetë i drejtë me vetveten dhe me këtë rast të vazhdojë të mbetet njeri. Kjo është një detyrë nga më të vështirat, aq më tepër që kjo detyrë është e pazgjidhshme: njeriu është latuar prej një druri kaq të shtrembër, saqë asnjë marangoz nuk është në gjendje ta drejtojë. Natyra na ka ngarkuar përsipër vetëm detyrën për t’iu afruar këtij ideali”.

Kompozicioni i romanit të shkrimtares Mira Meksi e orienton lexuesin drejt idesë kryesore të veprës – idesë së marrëzisë së ekzistencës së tiranisë në shoqërinë njerëzore.

Romani mbyllet me fjalinë në vijim:

Po e kryqëzonin edhe të vdekur dhe nuk kishte një mundësi të dytë në tokë”.

Pra, fundi i biografisë së diktatorëve zakonisht është tepër i mjerueshëm. Dhe sado të vërtitet njëri ose tjetri sundimtar për ta paraqitur veten si Hyjni para popullit të vet, njerëzit, herët ose vonë, do të arrijnë deri tek e vërteta dhe do ta nxjerrin lakuriq në sytë e botës.

Santa Barbara, Kaliforni

30 dhjetor 2019

Ymer Çiraku: Vepra e Kadaresë është një opus i fuqishëm letrar, një kalendar artistik të historisë së popullit shqiptar

 

 

N.-Profesor, Ymer Çiraku, është e rëndësishme të dimë se sa dhe si studiohet shkrimtari ynë i përbotshëm Ismail Kadare në sistemin tonë universitar në degen Gjuhë – Letërsi.

-Ismail Kadare është një shkrimtar i përmasave të jashtëzakonshme për letërsinë shqipe dhe pa diskutim, kjo është dhe arsyeja që ai zë një vend të rëndësishëm në programet e universitetit, ashtu sikundër edhe në arsimin parauniversitar. Studiohet proza e tij, poezia,  si dhe kontributi i madh në fushën e eseistikës. Duhet theksuar, ashtu siç edhe është cilësuar nga kritika botërore, se me veprën e tij, ai është tashmë një krijues mjaft i rafinuar, një “magjistar i fjalës shqipe” dhe këtu përmblidhet një vlerësim i lartë dhe plotësisht i merituar për artin e tij. Vepra e I.K. është një opus i fuqishëm letrar, apo që mund ta cilësojmë si një kalendar artistik të historisë së popullit shqiptar. Veçse duhet pohua se ky shkrimtar i ka tejkaluar limitet e letërsisë shqipe, në kuptimin se ajo tanimë ka një njohje dhe vlerësim të lartë tek lexuesi i shumë gjuhëve të botës, ku ajo është përkthyer dhe botuar e ribotuar – në më shumë se 40 prej tyre. Me veprën e tij I. Kadare e emancipoi ndjeshëm letërsinë shqipe, e nxorri atë nga periferia dhe i dha një përmasë moderniteti bashkëkohor, përkrah letërsive të mëdha botërore. Dhe si letërsi e madhe, ajo e kreu denjesisht këtë mision. Emancipoi letërsinë shqipe para së gjithash me sintetizmin brilant, me vizionet  filozofike, historike, morale dhe etnopsikologjike, që ato tekste përcjellin për tek lexuesi. Vepra e Kadaresë prezantohet dukshëm si një krijimtari artistike sui generis, do të thosha para së gjithash antitradicionale, duke i tejkaluar arritjet e mbërritura dhe duke çelur shtigje të reja estetike dhe stilistike. Ajo ka prezantuar në mënyrë konstante një sfidë të dukshme kundër filozofisë së izolatrisë, e cila ka funksionuar para viteve ´90 në sistemin monist totalitar. Pra, ajo krijimtari nuk i përfilli dhe i kapërxeu dukuritë letrare regresive të kohës, pasi kishte përqafuar parimet më të avancuara dhe i transmetoi ato më së miri.

N.- A janë të mjaftueshme programet dhe informacionet që marrin studentët mbi këtë vepër madhore?

Në universitet, në raport me krijimtarinë e Kadaresë, nga studentët në të gjitha nivelet, në atë bachelor, në master, apo të doktoraturës, studentët marrin një informacion të gjerë e sistematik. Do të shtoja se prej tyre ka gjithashtu një interes  të madh rreth temave studimore që ata priren të marrin mbi veprën e këtij autori, që mbetet ndër më të lexuarit e më të vlerësuarit prej tyre. Madje, janë kryer edhe disa teza doktorale të niveleve mjaft të arrira, ndonjëra prej të cilave edhe është botuar. Kujtoj këtu pedagogen e departamentit tonë Vjola Isufaj, me nje studim të rëndësishëm doktoral mbi veprën e Kadaresë, duke e vështruar atë krijimtari në raportin letërsi – mit, në rrafsh nacional e përtej nacional.

N.- Përveç programeve, a ka aktivitete te tjera shkencore apo studimore mbi veprën e shkrimtarit Ismail Kadare.

Janë organizuar edhe Konferenca shkencore të posaçme mbi veprën e Kadaresë, qoftë nga fakulteti ynë, por edhe në bashkëpunim me institucione të tjera shkencore, si psh. me Universitetine Prishtinës. Në to të gjykoja se janë bërë sinteza të rëndësishme studimore, të cilat janë botuar më pas në libra, që pasurojnë bibliotekën e studimeve tona letrare.

Në Universitetin tonë kemi pasur rastin të organizojmë edhe takime me vet shkrimtarin Ismail Kadare, takime këto që kanë qënë shumë të mirëpritura nga studentët dhe nga  gjithë stafi i fakultetit.

N.- Ju keni ndonjë mbresë personale nga takimet me z. Kadare?

Unë nuk mund të harroj kohën kur isha student. Në këtë departament Kadareja ka dhënë një cikël ligjëratash mbi letërsinë moderne botërore. Sigurisht, që brenda kornizave të kohës, por ai do të dinte të përcillte tek ne një informacion shumë interesant, shumë mbresëlënës, që na grishte neve që më pas të insistonim të gjenim ndonjë mundësi për të marrë sado pak informacion apo për të lexuar vepra  si psh. ato të Kafkës, Kamysë, Sartrit…. Në këtë funksion, ligjëratat e tij ishin shumë interesante. Edhe sot, kur komunikoj me miqtë e mi që kemi qenë bashkë studentë, i kujtojmë me vlerësim ato ligjerata të shkrimtarit tonë, në ato vite të ndalesave të shumta.

N.- Ç`mendim keni për Çmimin Nobel?

A do ta marrë Kadare çmimin Nobel? Kjo është pyetja dhe meraku i lexuesit shqiptar e pse jo edhe i atij më gjerë. Në një farë kuptimi ai e ka marrë, pasi e meriton. Them në një farë mënyre e ka marrë, pasi ai është nominuar disa herë dhe ka mbërritur madje në rrethin më të ngushtë të shkrimtarëve të nominuar si kandidatë. Por fundja një çmim është dhe sigurisht që ka edhe shkrimtarë të tjerë, që e meritojnë atë. Ku mes tyre është edhe shkrimtari ynë i shquar.

Edhe nga fakulteti ynë ka pasur nisma, ku disa kolegë i janë drejtuar atij Komisioni të nderuar të Nobelit, për ta informuar atë për vlerësimin e lartë që kjo vepër ka në botën shqiptare. Por le të presim, vitet janë përpara, Kadareja është ende një krijues mjaft vital. Të shpresojmë dhe të besojmë se ai do ta marrë këtë çmim, sepse e meriton.

Faleminderit Profesor!

 

Intervistoi Nadire Buzo. Marre nga Libri “ Epoka Kadare”

 

Prof. Dr.Ymer  Çiraku.  Pedagog në UT, Fakulteti i Historisë dhe i Filologjisë UT, dega Gjuhë- Letërsi (1976) Nga 1991 e në vazhdim pedagog në Departamentin e Letërsisë dhe në vitet 1995-2008 shef i këtij Departamenti. Në vitet 2008-2016 zv.dekan i Fakultetit, anëtar i Senatit të Universitetit të Tiranës, anëtar i redaksisë së revistës “Studime Albanologjike” (që nga themelimi). Ka qënë gjithashtu Kryetar i Komisionit të Letërsisë në Ministrinë e Arsimit dhe të Shkencës. Veprimtaria shkencore: Monografi dhe botime universitare e përmbledhje studimesh letrare: –Struktura e një krijimtarie letrare (monografi) -Letërsia shqiptare. Autorë dhe vepra (bashkëautor). –Hyrje në metodikën e punës shkencore, (bashkëautor) –Në zbërthim të kodeve letrare (studime e artikuj. –Gjurmime në letërsinë shqiptare(studime), Bota poetike e Martin Camajt, Kritika letrare në revistën Shêjzat (bashkëautor). Po kështu është bashkëautor tekstesh të shkollave të mesme si: –Letërsia shqiptare bashkëkohore (bashkëautor),  -Letërsia shqiptare e gjysmës së parë të shekullit XX (bashkëautor) –Letërsia shqiptare (I).  Për shumë vite ka qënë anëtar i Këshillit drejtues dhe Sekretar Shkencor e Bashkëdrejtor i Seminarit Ndërkombëtar të Prishtinës për Gjuhën dhe Letërsinë Shqiptare, anëtar i bordit për Antologjinë e poezisë shqiptare që u përgatit në kuadrin e Antologjisë së poezisë ballkanike (Athinë), Drejtues i konferencës  shkencore “Fenomeni i Avanguardes ne Letërsinë Shqiptare”,  etj.

Ne dhe Epoka KADARE – Përgatiti Nadire BUZO

Studiuesit dhe interpretuesit me ne zë të shkrimtarit do të theksonin vazhdimisht ne konferenca, leksione, auditore të larta shkencore se, Vepra e I.K. është një opus i fuqishëm letrar, një kalendar artistik të historisë së popullit shqiptar. Është një autor, është një dinjitet letrar kulturor, të cilin Shqipëria e vogël, ka fatin t’ia dhurojë botës së madhe të letrave. Ismail Kadare  është model i shkrimtarit të metarrëfimeve, edhe pse është shkrimtar tërësisht impresionist. Romani i Kadaresë sjell për herë të parë antiheroin. Pra, nuk kemi një roman me një hero, por me një antihero, duke u mbështetur te referencat nga antika e deri tek teatri i absurdit. Shqiptarët e diteve të sotme mësuan nga epoka Kadare, për diktaturën, qoftë duke e pasqyruar qoftë duke e kundërshtuar. Për një politikan shqiptar, ai i referohet Agamemnonit në antikë. Dhe njerëzit gjejnë lidhjet referencat kontekstuale të një vepre. Kjo është ajo që e bën të pashtershme veprën dhe vlerën e Kadaresë. Kjo mbështjellje me petkun mitik të veprës, shihet gjithkund deri te vepra e fundit.

Lexuesit shpesh e cilësojnë, një “magjistar i fjalës shqipe”, që mahnit në të gjitha gjuhët me vepra si, “Gjenerali…”,“Kështjella”,“Kronikë në gur”, “Ura me tri harqe”, “Pashallëqet e mëdha”, “Prilli i thyer”, “Kush e solli Doruntinën”, “Nëpunësi i Pallatit të ëndrrave” dhe “Nëntori i një Kryeqyteti “ Viti i mbrapshtë” “ Dimri i madh”, “ Qorfermani” , qindra tituj dhe mijra ribotime brenda dhe jashte vendit.

Ismail Kadare për shqiptarët është jo vetëm përfaqësuesi më i spikatur i letërsisë shqipe, ai është edhe një ambasador i Kombit Shqiptar në Botë. Sepse Bota e madhe Shqipërinë e vogël dhe Kombin shqiptar e njeh sot në radhë të parë përmes krijimtarisë letrare të Ismail Kadaresë. Ai është i pari që e ka bërë temë të krijimeve të veta letrare dramën kosovare, në poezi si: “Kosova”, “Atje larg në veri”, “Mundja e ballkanasve nga turqit…”, “Terrorri në Kosovë”, “Panairi Ndërkombëtar i Librit në Frankfurt”, “Baladë për vdekjen e Jusuf Gervallës”, librin publicistik, “Bisedë përmes hekurash”, një dialog në distancë me intelektualin Ukshin Hoti;  “Krushqit janë të ngrirë”;  për Kosovën e vitit 1999, “Ra ky mort e u pamë”, dhe “Tri këngë zie për Kosovën”. Letrat e guximshme që u ka shkruar personaliteteve të larta botërore, si letra dërguar Presidentit të ShBA-ve, Xhorxh Bush, në vitin 1989, ende pa u hapur shqipëria, e më pas në vitin 1991. Presidentit çek Havel, Papës Karol Vojtila; takimet me Presidentin francez Zhak Shirak dhe me shumë personaliteteve të tjera të larta botërore për zgjidhjen e drejtë të çështjes së Kosovës. Kalendari i shkrimtarit Ismail Kadare, është koha e pafundme. Epoka që firmosi me veprën dhe qenien e tij. Ndaj, Shqiptarët e duan Epokën Kadare.

 

Megjithëse vetë shkrimtari nuk ka folur kurrë për disidencën e tij, letërsia që ai krijoi, ka ushqyer shpirtin e disidentëve, të atyre që kanë qënë brezi im, një brez disidentesh që në gjithë jetën e tij ka pasur per kryefjalë Shqipërinë. Një  Shqipëri arkaike, një Shqipëri që jetohej dhe pse jo, një Shqipëri që po vinte, mbushur me fraza për të ardhmen, themeloi një letërsi të lartë, ku shihnim një Shqipëri të lashtë shkëlqimtare dhe perandorake. Krijimtaria e tij mezi pritej prej nesh. Fjala e tij ishte një disidencë e plotë evolucionare. Duke ju shmangur disidencës revolucionare që të varroste të gjallë në kohën e diktaturës. Duke trajtuar shpirtin shkëlqimtar të shqipëtarëve. Kjo është një gjë shumë e madhe, e vertetë dhe fisnike. Shumë, nuk e dinë fare nese egziston Shqipëria, por e njohin nëpërmjet Kadaresë, dhe kjo është befasuese. Këto vepra të larta nuk mund të shkruheshin, nëse shkrimtari nuk ishte një atdhetar i madh, një shqiptar i madh, edhe për rolin e tij në letërsinë dhe historinë e botës, midis dy shekujve XX dhe XXI. Është një vepër që përfaqëson fazën më moderniste të letërsisë sonë, e cila kapi vlerat universale. Emri i Kadaresë është një çertifikatë sigurie, jo vetëm në botën shqiptare që ai përfaqson por edhe për ato anekse kulturore siç janë arbëreshët, dhe arvanitasit por për gjithë ruzullin mbarshqiptar. Kjo jo vetëm për artin dhe risitë që solli vepra, porse kishte brenda edhe magjinë e tërheqjes, dhe ka mbajtur gjallë shpirtin tonë.

Kadare hyri jo vetëm në kulturën dhe antropologjinë shqiptare dhe preku thelbin e problemeve mbarë kombëtare, duke e theksuar tërësisht europian, për nga pozicioni gjeografik dhe historik të tij, duke kontribuar në rruajtjen e indentitetit europian. Ngritja lart e zerit të shkrimtarit për hapjenn e dosjeve të kohës së diktaturë, si një aspekt shoqëror e qytetar. Duke theksuar se në qoftëse një popull nuk ka pjekurinë e duhur për të kapërcyer këtë problem, fatkeqësisht ky popull nuk do të ketë të ardhme të sigurt. Ndërkohë me po atë vërtetësi dhe krenari ishte deklarata dhënë Stephane Courtois-së: “ njëmijë vite të kërkojnë, në njëmijë arkiva, nuk do të gjejnë kurrë qofshin dhe dy radhë të miat kundër kujtdo qoftë”. Shqiptarët e epokës së tij e vërtetuan plotësisht atë. Jo vetëm nuk u gjend asnjë fjalë, por sulmet e fshehta dhe të hapura të kolegëve dhe keqdashësve të tij, i anashkaloi me keardhje pa më të voglën fyerje dhe hakmarrje.

 

Shqiptarët e adhuruan veprën e tij në të gjitha kohët, edhe ata që nuk ishin lexues të letërsisë, sepse pathosi kryesor në veprën e Kadaresë është liria e shpirtit, të cilin ai e bën personazh të veprës letrare. Edhe kur ndalimi i veprës së tij ishte gati me burg, ne e ndiqnim fshehtas atë, sepse Ai solli pasqyrimet e mëdha të kësaj letërsie, ai solli autorët e mëdhenj botërorë nëpërmjet kësaj letërsie. Tek ne ishin të ndaluar rreptësisht autorët moderniste botërorë, dhe ne këtë letërsi e merrnim nëpërmjet veprës së Kadaresë, pasi ishte modeli i kësaj letërsie. Ky ka qenë një fat i madh për ne.

Kadareja ndikoi fort në formimin tonë intelektual, në identitetin tonë kulturor, letrar dhe Kombetar! Diskutimet dhe debatet mbi librat dhe letersinë të cilat mbushnin jetën tonë. Fenomeni Kadare për ne ishte një inspirim i fuqishëm, se cila do të qe e ardhmja e popullit tonë i cili pa aspiratat e tij për të ardhmen në. Në veprën e tij ne gjetëm Shqipërinë e lashtë Homerike. Figurat e letrare, simbolike dhe alegorike, metaforat dhe krahasimet ishin akordet e forta e të fuqishme që ndikuan fort në gjendjen tonë melodramatike të kohës. Në formimin e karaktereve dhe formimin tonë të parakohshëm, pasi vepra e Kadaresë ka ide, mendim, ka figurë, filozofi, dhe mesazhe të forta, të cilat ngrenë në nivel bisedat, debatet dhe diskutimet tona. Edhe në aspektin profesional, ne gjejmë aty, motive, detaje dhe fenomene për të cilat duhet të veprojmë me maturi dhe pjekurinë e duhur, si p.sh. trajtimi i Kanunit të Lëkë Dukagjinit, i dokeve e zakoneve shqiptare si besa, bujaria, mikpritja dhe trimëria. Ai, mbetet udhëzues me idetë e tij gjeniale dhe civilizuese.

Kadareja zbulohet, si institucion i gjuhës amtare. Vepra e Kadaresë është një vlerë e jashtëzakonshme në të gjitha drejtimet e saj, është një pasuri kombëtare, dhe jo vetëm, në kuptimin e plotë të kësaj fjale. Ajo mbart vlera të shumta tematike, vlera të mëdha ideore, që vijnë te lexuesi me një realizim shumë të lartë, të përsosur artistik. Aty mjeshtëria ka njohur veten në shkallën më të epërme. Vepra e Kadaresë është etnos, eshtë kujtesëmendësi të botës shqiptare. Nuk ka fazë të historisë shqiptare që të mos jetë derdhur prej Tij në art, që të mos jetë mishëruar prej tij në një vepër letrare. Dhe gjuha shqipe në penën e Kadaresë kthehet në institucion, ai në çdo prodhim letrar, eseistik a shkencor, i mëshon faktit të jashtëzakonshëm se shkruan në Gjuhën Shqipe, në gjuhën e vet amtare, e cila sipas tij është një gjuhë nga më të lashtat e Evropës, madje edhe të vetë Botës. Kadare mbetet shkrimtari i ditëve të sotme që e ka intelektualizuar gjuhën shqipe si askush tjetër. Kadare është gjuhëformues, është gjuhëpasurues, por është edhe gjuhëpastrues. Ai është një model gjuhësoro-artistik. Vepra e tij, në përmbajtje dhe në formë, është një shumësi vlerash të shtresuara, herë të dukshme e herë të padukshme, herë të rrokshme e herë të parrokshme, të cilat, përmes një metafore të marrë nga Martin Camaj, do t’i quaja palimpsestore. Vepra e Kadaresë është vetë fjala e gjuhës shqipe, me vlera të shumta shënuese e shprehese, me mundësi e aftësi të mëdha për të shpërfaqur vlera artistike të larta. Leksiku i veprës së Kadaresë është  pronë jo vetëm e akademikëve dhe e studiuesve. Në radhe të parë është pronë e lexuesve dhe e gjithë shqipfolësve. Dashuria për veprën e shkrimtarit është shtrirë në të gjitha moshat dhe nivelet e studimeve, prej shkollës filore e deri ne studimet e larta pasuniversitare dhe shkencore.

Kadare është shkrimtar vizionar i vetëdijshëm, ku vitet do të rrëshqasin pa forcë mbi veprën e tij.

Ismail Kadareja, është një shembull i gjuhës shqipe të gjallë dhe dinamike.

Ka bërë një lojë të gjuhës shqipe me gjuhët e tjera: anglisht, rusisht, greqisht, gjuhët e Azisë Jugore e deri drejt stepave. Kadare shtrydh simbolikën si diçka të fuqishme njerëzore. Ndaj ngjall tek lexuesi ndjenja emocionale të forta, vepra e Kadaresë lexohet me një frymë dhe pasi fillon ta lexosh është vështirë të shkëputesh prej saj. Por edhe pasi e ke lexuar, prapë nuk je shkëputur, pasi ke kuptuar  mjaft  gjëra, të cilat vazhdojnë  të bëjnë të mendohesh, por edhe të kuptosh artin e madh të letërsisë shqipe.

Shqiptarët mbarë janë të një mëndje, se askush nuk duhet ta vërë në diskutim se Ismail Kadareja do të hyjë në letërsinë botërore,  si shqiptar, me apo pa çmimin Nobel.

Ketë përmbledhje të shkurtër të librit “ Epoka Kadare” po e mbyll me mendimet e piktorit të madh Italo- Shqiptar, Ibrahim Kodra, i cili thekson bindshëm se: “ Kontakti me Kadarenë është magjepsës. Mbi të gjitha ai është Kombi, Populli. Për mua Kadareja është projektor i fuqishëm i drejtuar në thellësitë e mëdha të shpirtit të popullit, kombit, atje ku fillon, formëzohet, rrit përmasat magma vullkanike e këtij shpirti. Elementët që e përbëjnë këtë magmë janë të shumta: mite ritual, kultura shekullore e të jetuarit, filozofia e saj, mëndësia e raporteve ndërfamiljare, mëndësia e juridiksionit të mahnitshëm popullor. Kadareja është traditë dhe novitet. Në të gjendet i kristalizuar arti i popullit, arti i përzgjedhur i traditës tonë të kultivuar. Gjithashtu në të bashkohen mrekullisht Homeri me Eskilin. Dantja me Shekspirin. Xhojsi me Kamynë, Kafka me Sartrin e Elyari me poetët e tjerë të mëdhenj të këtij shekulli, për t’u tjetërsuar në markën e veçantë tepër të njohur në prozën bashkëkohore, në markën Kadare. Kadareja është shpallje botërisht e mundësive të magjisë sonë artistike. Pohimi i ri i gjenisë shqiptare.

 

Përgatiti Nadire BUZO.

Studiuese -arti

Më 27 janar 1302 qyteti i Firences e dënon poetin Dante Alighieri

Më 27 janar 1302 qyteti i Firences e dënon poetin Dante Alighieri (Dante Aligieri). Dante bëhet poet në mërgim. Durante degli Alighieri, i njohur thjesht si Dante (1265-1321); poet i madh italian i mesjetës, autor i Komedisë Hyjnore, – titulli origjinal Comedia dhe më vonë u shtua Divina, nga Boccacio – është konsideruar gjerësisht vepra më e madhe letrare në gjuhën italiane dhe kryevepër e letërsisë botërore. Dante, Petrarka dhe Bokaçio janë të njohur si “tre burimet” ose “tre kurorat” (e letërsisë). Dante është quajtur edhe “Ati i gjuhës italiane”. Por, para se Dante të shkruante poemën e famshme, atij i doli një problem i madh. Për arsye të ndërrimit të pushteteve, dhe se ai ishte përkrahës i partisë politike e cila doli e humbur, Dante dëbohet nga qyteti i tij, Firence, dhe do të endej për vite në mërgim, derisa vdiq në Ravena më 1321. Pas vdekjes, kur vlerat e tij letrare shkëlqyen, ironikisht, qyteti që e përndoqi më shumë, i ngriti atij shtatoren më të lartë.

Lirika në dimër të moshës – Cikël me poezi nga Përparim Hysi

 

1.Ai  sy

Ai sy më fliste shumë,kur pulis atë qepallë
Jam i”dogëdisur”unë, sado sy plot kam parë.
Se më është si një magnet që më”thith”në sekondë
Dhe qëllova unë sherret, më bën skllav në moshë të vonë.

Ndaj u bëmë, papritur një,(veç nga syri me të”fshehta”)
Gjumi hiç nuk më zë dhe,”tani”, jam bërë  me”fleta”.
Sikur zë marr fluturim(bashkë me mua qindra pëllumba)
Ma”trazove” pleqërinë,sybukura që pashë tek rruga.

2.Mos më thuaj!

Mos më thuja:-Do mbetemi miq!
Dhe miqësinë do vazhdojmë,
Se kështu më vë në kryq
Si një KRISHT që po linçojnë.

“Mbetemi miq”, është si”lamtumirë”
(është si zgjedhje e gabuar)
Për të qenë, demek, i lirë
Afeksioni ka mbaruar.

Emocionet, ikin… vdesin
Ku shkoi vallë afeksioni?
Pak nga pak, të”ftohur”mbesim
Iku,shkoi dhe emocioni.

“Të mbetemi miq”, nuk mjafton
Se  je, e domsdoshme për mua
Nëse afeksohem në moshë të vonë,
Kjo ndodh,se, me të vërtetë, të dua.

 
3. Vorbulla e kujtimeve
 
Kujtimet sikur janë vënë në korsi konkurimi
Sikur kanë zënë vrapin,kush mbrrin më parë?
Jam peng i tyre; i madh befasimi
S’kam si  mos befasohem,tash, në moshë të shkuar.
Jam i sulmuar si bletërritësi nga një koshere bletësh
Dhe ndjej “zukatje” kujtimesh e ngjarje pa kufi
Herë buzëqesh,herë bëhem  i prekshëm
Pa zë e mallëngjehem,se jam pleqëri.

Ja  tek hapet,befas, një portë e lashtë
Dhe vjen si fllad freskie një kujtim intim
Humbas mjegullash,se jam me të bashkë
E jetoj  “kujtimin” deri në mallëngjim.

 

4. A mundet?

Në kraharor diçka më tërbohet
Hidhet e përdidhet si zok
A mundet në këtë moshë të dashurohesh?
Ju lutem,- më thoni,- ju miq e shokë!

Se ja: u godita, papritur
Drejt e me shikimin e parë!
Më mori”më qafë” një syndritur
Aq sa, sikur nuk jam më gjallë.

 
Ika… e humba pusullën
Si Xhaferri që humbi simiten
Syndritura, sy për sy, lëpiu gjuhën
A nuk kam hak unë që mos lajthitem?
Dua që paksa të qetohem
Dhe mendjen nga syndritura ta heq
Më shumë nervozohem, stresohem
Ç’po heq, o miq, ç’po heq?!!!

 

5. Syri im

Syri im është i stërvitur dhe s’gabon kurrë në çmim
Nuk besoj se jam lajthitur,kur të pashë,o shpirti im.
Pashë një lule krejt të brishtë dhe fytyrën me njgyrë kremi
Pale syri yt me bisht,seç më”shpoi” sa më zu shendi.

Trupi yt si bredh alpin  dhe fytyra lëshon nur
Ndaj e”humbi”syri im, më nuk mbyllet:është”sëmurë”
Përfytyrimit zë i kthehem,se më erdhi tani pranë
Ndaj po zë e po rrëfehem,se s’duron ky imi xhan.

Nga një trillë që qe qëmoti,veç se pashë një sy të ndritur
Më pushtoi një brengë koti,dhe tani që jam kokëthinjur
Aq sa moshën e harrova dhe nga koka më del tym
Tutje-tutje viteve shkova, ( se s’gabon kurrë syri im)

 
                              Tiranë,24 janar 2020

VISAR ZHITI: “Vatra” do ta mbajë ndezur “zjarrin” prometean…

Vatra, një copëz Shqipërie në Amerikë, që nderohet dhe i nderon kryetarët e saj të përkushtuar, vazhdon më të mirën, zgjodhi kryetarin e ri, për herë të parë nga Kosova, duke prirë kështu dhe duke dhënë shembullin përbashkues….

– Mesazh i shkrimtarit Visar Zhiti, dërguar editorit të gazetës “Dielli”, pas Kuvendit të Vatrës dhe zgjedhjes të Kryetarit të ri-

 

Pershendetje, Mik! “Kuvendi i Vatres”. – janë fjalë që ngrohin, edhe vatër, edhe kuvend, përfytyrohen njerëz pranë zjarrit, bisedat e urta, me mençuri, zëra nga gjithandej, meraku për punët, bashkimi per më mirë… Këshillat e të vjetërve, përvoja e tyre dhe zelli i të rinjëve, forca për të vazhduar…

Shqiptarët kanë shekullin e Vatrës së tyre dhe ku? – në SHBA, vendi i lirisë dhe begative, mbrojtës i kombit tonë dhe i kombeve… shqiptarët kanë dhe zjarrin e atdhedashurisë në atë Vatër, që e ndezën burrat e lartë si Faik Konica dhe Noli dhe e mbajtën gjallë bijtë…

Vatra, një copëz Shqipërie në Amerikë, që nderohet dhe i nderon kryetarët e saj të përkushtuar, vazhdon më të mirën, zgjodhi kryetarin e ri, për herë të parë nga Kosova, duke prirë kështu dhe duke dhënë shembullin përbashkues….

Besojmë që duke patur mbeshtetjen tradicionale të të gjithëve, frymëzimin e bekimin nga demokracia e SHBA-së dhe amanetet e dheut amë, nga Shqiperia e Kosova, -besnikë dhe aleatë historikë të SHBA, -urimet e çdo shqiptari edhe në Mal të Zi e Maqedoni e nga diaspora kudo, “Vatra” do ta mbajë ndezur “zjarrin” prometean, do të bëjë më shumë dhe më bukur për kulturën dhe gjuhën, për historine dhe kujtesën, për shkencat, për Kombin dhe ardhmërinë, duke e forcuar miqesinë jetike mes dy popujve tanë, atij shqiptar dhe amerikan.

“Vatra” shqiptaro-amerikane, me anëtarët e saj amerikano-shqiptarë, ka dhe “Diellin” e saj metaforik që i përhap rrezet për më shumë dritë dhe ngrohtesi së bashku, si dikur dhe në “motet moderne”.

Mes jush, Visar Zhiti Shkrimtar