“Nëse është e vërtetë, shkruaje!”
Marcus Auerelius

   E kam ndarë në tri pjesë rrëfimin tim,se dy pjesë i përkasin shekullit XX-të dhe pjesa e tretë në ditët e sorme. E pëbashkëta e të tri pjesëve,është  MJEKËSIA dhe figura e MJEKUT. Enkas i shkruaj me gërmë të madhe që të dy emërtimet,se kam respekt për MJEKËSINË,po se po, po edhe për MJEKËT. Nuk shkruaj me apriori,se e kam parë me sy këtë shërbim kaq njerëzor. Unë që po  shkruaj këto radhë jam plot 84-vjeç dhe,pse i kam provuar, ndaj po shkruaj.

                                               *
Pjesa e parë e rrëfmit tim,ka të bëjë  me një mjek nga Gjirokastra në kohën e Mbretërisë.  Nëna ime (tani  në Parajsë prej 22-vjetësh) ma ka treguar këtë histori për atë kohë. Sot është dita e ndarjes  së saj nga jeta dhe ndaj u ula që ta tregoj.
Xhaxhai im,- tregonte ajo,- vuante nga një”zgrebull” rënkonjëse. E kishte në duar dhe duarët,dimër-behar mend lëngëzonin sa të jepte të keqtë. Qe i pasur dhe shkoi në Itali për t’u vizituar. Siç shkoi,erdhi dhe po njësoj. Nuk u afrohej njerëzve,se i kishin thënë: është sëmundje ngjitëse. Po,kur ke hall, gjithmonë do ta ndashë me të tjerët dhe një ditë prej ditësh,dikush i kish thënë:- Po ç’t’u desh Italia,pa shko në Gjirokastër se është një doktor,jo si të gjithë doktorët,por dhe”ilaç”.  NËNA ime është nga fshati NISHICË .Ky fshat i  Skraparit është mu në rrrëzë të TËNDËS së QYPIT dhe xhaxhai, ashtu  si i mbyturi që kapet pas fillit të kashtës, shaloi mushkën dhe nga mali në mal,kur  zbardhi mëngjesi,u gjend në Gjirokastër. Lidhi mushkën në han dhe,ngaqë kishte filluar puna,pyeti  për doktorin. Sapo u fut në klub,- i tha ai që pyeti. Hyri në klub dhe kamerieri i tregoi doktorin që qe tek banaku. Xhaxhai,- vazhdonte tregimn NËNA,-iu afrua me drojtje dhe një farë,si të kish bërë turp, i tha:-  Doktor,unë kam qenë dhe në Itali dhe më thanë se jo vetëm nuk gjej derman,por sëmundja e duarëve të mia është ngjitëse. Doktori vërtet që paskësh qenë babaxhan apo ilaç,siç thoshte NËNA e shkretë. Kur i foli doktorit,duarët i mbante “fshehur”,se,sado me dorashka (qenë prej leshi),kullonin atë lëngun e trashë , të kaftë  të zgrebullës,
Vëri duarët mbi banak,- i tha doktori.  Hiqi dorashkat. Doktori, si u hodhi një sy duarëve, iu kthye xhaxhait.
Demek, të kanë thënë se nuk shërohen dhe janë ngjitëse!!! Dhe në sy të gjithëve, me duarët e tij, i fërkoi të dyja duarët e të sëmurit dhe bërtiti:- Ja,sa ngjitëse janë këto!  Kur tha kështu,me duarët e qelbëzuara,doktori fërkoi fytyrën e tij. Një  akt sa human,po aq i guxmishëm e psikologjik njëherësh. Doktori i dha dhe një ilaç,por ia hoqi si me dorë atë siklet aq stresues shëndetësor. MJEKU duhet të jetë dhe psikoog,si ka qenë ai doktori gjirokastrit.

Lindur në malet e Vicianës,
mbesë e tribunit Aziz Zhilivoda,
zemër luaneshë, me syrin pishë,
me guxim dhe dinjitet
denoncove kriminelë e dhunues.

Heroina jonë e rrallë,
nder për të vdekur, nder për të gjallë.
E ngrite ballin lart e më lart
dhe ece me hapa të shpenguar.

Me fjalën-shpatë
u bëre simbol guximi e krenarie
për burrat dhe gratë.

Motër qëndrese e amanetit të Zahir Pajazitit,
pa lëkundur qerpikun,
dëshmove krimin dhe gjenocidin,
mu në zemër e godite armikun.

Arif Ejupi
Gjenevë, 14 qershor 2026

Mark Ndoja ishte shkrimtar, studiues, përkthyes. Lindi në fshatin Iballë të Pukës, më 29 mars të vitit 1912, në një familje me origjinë nga Toplana (familja Pemati) e Dukagjinit.

Mbetur jetim në moshën 11-vjeçare, nën kujdesin e Imzot Pietro della Pietra-s, u regjistrua në Shkodër në jetimoren e Jezuitëve. Më pas, vijoi studimet në Kolegjin Saverian të Jezuitëve, në degën e studimeve klasike, ku pati profesorë Dom Ndre Mjedën, Atë Zef Valentinin etj. Bënte pjesë në rrethin letrar të Gjergj Fishtës, që i botoi dhe librin e parë. Me mbylljen e shkollave fetare ku ishte diakon, përfundoi Liceun në Shkodër. U emërua mësues i Gjuhës dhe Letërsisë në Liceun e Korçës (1938- 1940) dhe në Liceun e Shkodrës (1940-1946).

Më 1941, në emër të profesorëve të Liceut të Shkodrës, i paraqiti një kërkesë Ministrisë së Arsimit dhe Kulturës, për t’iu përgjigjur akuzave denigruese të Fulvio Cordigniano-s ndaj shqiptarëve. U bë komunist vetëm në korrik 1944, pas vrasjes së shokut të tij, Manush Alimanit. U zgjodh deputet i Shkodrës në dy legjislaturat e para pas luftës. Në Gjyqin e Deputetëve, gjatë hetuesisë së Enver Zazanit, u akuzua si anëtar i organizatës së “Grupit të Deputetëve”. Në prill të vitit 1946, u emërua në Ministrinë e Arsimit, më 28 janar 1947 Sekretar i Përgjithshëm i Institutit të Shkencave dhe, më 1950, Sekretar i Përgjithshëm i Lidhjes së Shkrimtarëve. Më 1953 nisi dhe përndjekja ndaj tij, për kundërshtitë ndaj zbatimit të Metodës së Realizmit Socialist dhe, sidomos, modelit sovjetik të saj. Më 1954, u shkarkua nga funksionet dhe u emërua mësues në gjimnazin “Qemal Stafa”. U arrestua më 24 qershor 1955 me urdhër të hetuesit të Drejtorisë së Sigurimit të Shtetit, Major Raqi Zavalanit, “për veprimtari armiqësore kundra Pushtetit”: “Në fillim aktiviteti i tij ka qenë drejtuar kundër politikës së Partisë dhe të Shtetit në lëmin e letërsisë. Ai ka shprehur mendimin e tij mbi pazotësinë e njerëzve të Partisë për të zgjidhur problemet e letërsisë. U vërtetua se i pandehuri Mark Ndoja ka filluar të shkruajë një seri vjershash me përmbajtje antishtetërore në të cilat ve në lojë udhëheqësit e Partisë dhe të shtetit.

Mendimet e shfaqura në këto shkrime, ashtu si e pranon edhe vetë i pandehuri janë antishtetërore dhe ato dëmtojnë interesat e shtetit t’onë të demokracisë popullore. Karakteri armiqësor i këtyre shkrimeve del i qartë edhe nga fakti se sikur edhe këtu shkrimtarët trajtohen keq nga ana e Partisë dhe e Shtetit. Ai është munduar t’i paraqesë organet e drejtësisë si organe terroriste. Përmbajtja e shkrimeve të tija dhe e mendimeve është haptazi antishtetërore. Këtë i pandehuri e ka kuptuar dhe për deri sa e ka vazhduar në mënyrë sistematike del se edhe e ka dëshiruar një dëmtim të tillë”. Një nga akuzat ishte edhe zgjedhja e tij për të shkruar gegnisht. Më 16 janar 1956, me vendim të Këshillit Gjyqësor të Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë, u dënua me 6 vjet burg, “për krimin e agjitacionit dhe të propagandës kundër Republikës Popullore të Shqipërisë”. Dënimin e vuajti në burgun e Burrelit. U lirua më 1960 dhe, deri më 1964, bashkëpunoi si përkthyes i jashtëm i shtëpisë botuese “Naim Frashëri”. Përktheu nga shqipja në italisht në anonimat një vëllim me tregime të autorëve të rinj shqiptarë, veprën e Mjedës, Kënga e fundit e Balës të Gavril Darës. Përktheu në shqip Komedinë Hyjnore të Dante Alighierit, veprën e Horacit, Antologji të Poetëve të mëdhenj italianë. I dërgoi një letër Enver Hoxhës dhe Mehmet Shehut për botimin e përkthimit të Ferrit me rastin e 700 vjetorit të lindjes së Dantes dhe, si përgjigje, më 25 dhjetor 1964, ditën e Krishtlindjeve, u internua në ishullin e Zvërnecit. Më 1968, një ditë para se të transferohej në Berat, i ra një iktus cerebral dhe u mbajt i paralizuar në spitalin e Vlorës nga Dr. Ibrahim Dervishi, dhe 6 muaj në Spitalin e Burgut në Tiranë. U lirua në qershor 1968. Vdiq në Tiranë, më 22 qershor të vitit 1972.

PËRBALLJA ME FATIN TRAGJIK

Mark Ndoja do të përballej me një fat tragjik, duke kaluar nga auditorët, librat dhe debatet letrare në qelitë e burgjeve politike dhe kampet e internimit të regjimit komunist. Jeta e tij, e dokumentuar në letrat drejtuar bashkëshortes Milena, mbetet një nga dëshmitë më prekëse të vuajtjeve njerëzore nën diktaturë. Këto letra nuk janë vetëm korrespondencë familjare. Ato janë dokumente historike që zbulojnë dramën e përditshme të të burgosurve politikë, luftën për mbijetesë, mallin për familjen dhe forcën morale për të mos u dorëzuar. I mbetur jetim që në moshë të vogël, ai u rrit nën kujdesin e klerit katolik dhe studioi në institucionet më prestigjioze të kohës në Shkodër. Në Kolegjin Saverian pati fatin të formohej nga figura të shquara si Dom Ndre Mjeda dhe At Zef Valentini. Pikërisht aty u ngjiz dashuria e tij për letërsinë, gjuhën dhe kulturën klasike. Qysh i ri, Mark Ndoja u dallua si poet dhe studiues. Ai u afrua me rrethin letrar të Gjergj Fishtës, i cili vlerësoi talentin e tij dhe i botoi krijimet e para. Më pas punoi si mësues në liceun e Korçës dhe të Shkodrës, duke edukuar breza të rinj me kulturën dhe letërsinë shqiptare. Pas Luftës së Dytë Botërore, ai mori pjesë në jetën politike të vendit dhe u zgjodh deputet në dy legjislaturat e para. Askush nuk mund ta imagjinonte se vetëm pak vite më vonë, njeriu që kishte qenë pjesë e elitës intelektuale dhe politike të vendit do të shpallej armik dhe do të përfundonte në burg.

DOSJA HETIMORE

Në janarin e vitit 1956, Gjykata e Lartë e dënoi me gjashtë vjet burg për “agjitacion dhe propagandë kundër Republikës Popullore të Shqipërisë”. Ishte një akuzë e përdorur rëndom nga regjimi për të eliminuar intelektualët që mendonin ndryshe ose që konsideroheshin të papërshtatshëm politikisht. Arrestimi i tij shënoi fillimin e një kalvari të gjatë vuajtjesh për të dhe familjen e tij. Bashkëshortja Milena mbeti vetëm me fëmijët e vegjël dhe me barrën e mbijetesës ekonomike. Ndërsa Marku u gjend papritur në qelitë e burgut të Tiranës. Arrestohet më 24 qershor 1955 me urdhër të hetuesit të Drejtorisë së Sigurimit të Shtetit, Major Raqi Zavalani, “për veprimtari armiqësore kundra Pushtetit”. Nga vendimi i gjyqit: “Në fillim aktiviteti i tij ka qenë drejtuar kundër politikës së Partisë dhe të Shtetit në lëmin e letërsisë. […] Ai ka shprehur mendimin e tij mbi pazotësinë e njerëzve të Partisë për të zgjidhur problemet e letërsisë. U vërtetua se i pandehuri Mark Ndoja ka filluar të shkruaj një seri vjershash me përmbajtje antishtetërore në të cilat ve në lojë udhëheqësit e Partisë dhe të shtetit. Mendimet e shfaqura në këto shkrime, ashtu si e pranojë edhe vetë i pandehuri, janë antishtetërore dhe ato dëmtojnë interesat e shtetit t’onë të demokracisë popullore. Karakteri armiqësor i këtyre shkrimeve del i qartë edhe nga fakti se i pandehuri nuk kishte asnjë mëri ose mosmarrëveshje personale me personat kundër të cilëve ai ka shkruar në mënyrë fyese dhe diskredituese dhe me qëllim antishtetëror. U provua se Mark Ndoja ka folur haptazi në mënyrë armiqësore kundër Republikës Popullore të Shqipërisë. Ai ka thënë se masat e marra kundër tij dhe personave të tjerë, që përkrahin pikëpamjet e tij në letërsi, tregojnë se Republika Popullore e Shqipërisë po kalbet. U provua se po në këtë kohë ai ka përkthyer një strofë të një vjershe të poetit Hajne ku flitet për trajtimin e keq të poetëve nga regjimi i Kajzerit dhe me anë të kësaj vjershe ka dashur të paraqesë gjendjen e vendit t’onë sikur edhe këtu shkrimtarët trajtohen keq nga ana e Partisë dhe e Shtetit. […] Ai është munduar t’i paraqesë organet e drejtësisë si organe terroriste. Përmbajtja e shkrimeve të tija dhe e mendimeve është haptazi antishtetërore. Këtë i pandehuri e ka kuptuar dhe për deri sa e ka vazhduar në mënyrë sistematike del se edhe e ka dëshiruar një dëmtim të tillë”. Satirat i drejtoheshin Enver Hoxhës, Nexhmie Hoxhës dhe Fiqirete Shehut. Një nga akuzat ishte edhe zgjedhja e Markut për të shkruar gegnisht. Më 16 janar 1956, me vendim të Këshillit Gjyqësor të Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë, kryesuar nga: Fiqiret Spahiu, Shpresa Fuga, Nazmi Peza, u dënua me 6 vjet burg, “për krimin e agjitacionit dhe të propagandës kundër Republikës Popullore të Shqipërisë”. Dënimin e vuajti në burgun e Burrelit.

LETRAT NGA BURGU

Letrat e para të burgut zbulojnë karakterin e tij fisnik. Në vend që të ankohej për fatin e vet, ai shqetësohej për bashkëshorten. E këshillonte të mos mërzitej, të kujdesej për fëmijët dhe të mos shpenzonte tepër për të. Edhe në kushtet e izolimit, mendimi i tij i parë ishte familja. Por pas rreshtave të qetë fshihej një realitet i ashpër. Në burg mungonin gjërat më elementare. Të burgosurit vareshin nga ndihmat e familjeve për ushqime, veshje dhe mjete higjienike. Në letrat e tij, Mark Ndoja kërkon kostume, batanije, furçë dhëmbësh, zarfe, libra dhe ushqime. Çdo send kishte vlerën e një pasurie. Malli për Milenën është një nga temat më prekëse të kësaj korrespondence. Në një prej letrave ai i shkruan se nuk e kishte kuptuar kurrë sa shumë e donte deri në momentin kur u nda prej saj. Ai flet për “poezinë e dashurisë së tyre”, e cila e mbante gjallë në ditët e vështira të burgut. Janë fjalë që dëshmojnë jo vetëm dashuri bashkëshortore, por edhe nevojën e njeriut për t’u kapur pas kujtimeve kur gjithçka tjetër i merret. Po aq prekës është malli për fëmijët. Vajza e vogël Marinta kishte lindur vetëm pak ditë para arrestimit të tij. Ai nuk kishte pasur mundësi ta shihte dhe ta mbante në krahë. Në letrat e tij pyet vazhdimisht për fëmijët, i përqafon me fjalë dhe përpiqet të ruajë lidhjen shpirtërore me ta, megjithëse ndodhet larg. Në verën e vitit 1956 ai u transferua në kampet e punës së detyruar në Zadrimë. Aty intelektuali, poeti dhe studiuesi u detyrua të punonte me lopatë dhe karrocë. Megjithatë, edhe në ato kushte ai ruajti humorin dhe ironinë. Në një letër shkruan se po mësonte “zanatin e babës”, duke punuar tokën. Kjo aftësi për të gjetur dinjitet edhe në poshtërim tregon forcën e karakterit të tij. Burgu i Burrelit, ku u transferua në vitin 1957, përbënte një nga kulmet e vuajtjes. I njohur si burgu më i tmerrshëm politik i Shqipërisë komuniste, Burreli ishte sinonim i izolimit, urisë dhe të ftohtit. Në letrat e tij shfaqen vazhdimisht kërkesa për miell misri, patate, gështenja, hudhra, çorape leshi dhe qymyr. Janë kërkesa që flasin më shumë se çdo analizë historike për kushtet çnjerëzore të jetesës.

DËSHMIA TRONDITËSE

Një nga letrat më tronditëse të Mark Ndojës është ajo e dimrit të vitit 1957. Ai përshkruan të ftohtin që ngrinte akull gjithçka përreth, dyshekun e pambushur dhe pizhamet e grisura. Por edhe atëherë përpiqet të mos rëndojë mbi familjen, duke shtuar se mund t’ia dalë edhe pa to nëse gjendja ekonomike e Milenës është e vështirë. Ky kontrast mes mjerimit fizik dhe fisnikërisë morale është ndoshta tipari më i fortë i personalitetit të Mark Ndojës. Regjimi mund ta privonte nga liria, por nuk mund ta detyronte të humbiste dinjitetin. Në vitin 1960 ai përfitoi nga një amnisti dhe u lirua para afatit. Shpresa për t’u kthyer në jetën normale ishte e madhe. Në letrat e fundit nga burgu ai shkruan se dëshironte të punonte përsëri për familjen dhe për atdheun. Edhe pas viteve të burgut ai vazhdonte të besonte se mund t’i shërbente vendit të tij. Por liria rezultoi e kufizuar. Ish-i burgosuri politik mbeti nën mbikëqyrje, i përjashtuar nga jeta publike dhe me mundësi të kufizuara për punë. Megjithatë ai nuk hoqi dorë nga letërsia dhe përkthimet. Në heshtje, larg vëmendjes publike, vazhdoi të punonte mbi veprat e mëdha të letërsisë botërore. Përkthimi i “Komedisë Hyjnore” të Dantes ishte një nga ndërmarrjet më të rëndësishme të tij. Ishte një punë kolosale, e denjë për një intelektual të nivelit të lartë. Por regjimi nuk e shpërbleu këtë përkushtim. Përkundrazi, në fund të vitit 1964 ai u internua sërish në Zvërnec.

ARRESTIMI I DYTË

Arrestimi i dytë dhe internimi u përjetuan si një tragjedi e re nga familja. Vajza e tij, Marinta, vite më parë ka kujtuar momentin kur e pa të atin të shoqëruar nga dy civilë. Ai u përpoq ta qetësonte, duke i thënë se do të shkonte në punë. Ishte një gënjeshtër e butë e një babai që nuk donte të rëndonte shpirtin e vajzës së vogël. Në Zvërnec vuajtjet vazhduan. Vitet e burgut dhe internimit kishin lënë gjurmë të rënda në shëndetin e tij. Në fillim të vitit 1968 ai pësoi një hemorragji cerebrale, ndërsa punonte në pyll. E lanë për orë të tëra pa ndihmë mjekësore të specializuar. Më pas u kthye në Tiranë gjysmë i paralizuar. Katër vitet e fundit të jetës i kaloi i sëmurë rëndë. Për fëmijët e tij ishte një periudhë e dhimbshme. Ata e kishin pritur me vite kthimin e babait dhe tani e shihnin të pafuqishëm, të dëmtuar nga vuajtjet e një jete të tërë. Mark Ndoja ndërroi jetë më 19 qershor 1972. Pas vetes la një vepër të rëndësishme letrare, përkthime të vyera dhe një shembull të rrallë dinjiteti njerëzor. Por ndoshta trashëgimia më prekëse mbeten letrat e burgut. Në ato letra nuk gjendet urrejtje. Nuk gjendet dëshirë për hakmarrje. Gjendet vetëm dashuri për familjen, mall për lirinë, besim tek njeriu dhe përkushtim ndaj kulturës. Pikërisht për këtë arsye ato vazhdojnë të lexohen edhe sot si dokumente të jashtëzakonshme të kujtesës shqiptare. Historia e Mark Ndojës është historia e një brezi intelektualësh që u përpoqën të ndërtonin kulturën shqiptare dhe që më pas u goditën nga sistemi që dikur kishin ndihmuar të ndërtohej. Ajo është historia e një njeriu që humbi lirinë, shëndetin dhe vitet më të bukura të jetës, por nuk humbi kurrë fisnikërinë e shpirtit. Dhe pikërisht kjo e bën figurën e tij një nga më dinjitozet dhe më tragjiket e kulturës shqiptare të shekullit XX.

/Gazeta Panorama 

            Andi Meçaj është një poet, që me plot gojën e them, është në ballë të poezisë qytetare bashkëkohore, që prodhohet në Vlorë. Për Andin kanë shkruar emra të lartë të kritikës dhe studimit të letërsisë shqipe, si, fatmirësisht mësuesi im i shkollës së mesme në Tiranë, Sulejman Mato, poet i mirënjohur shqiptar, prof.dr. Roland Zisi – Rembrandt i letrave shqipe, prof. dr. Ardian Kyçyku, dr. Alisa Velaj etj. Me kaq do të thosha që, në kuptimin më të mirë të fjalës, unë kam një zili dashamirëse që këta emra të lartë kanë shkruar për Andin, sepse ata kanë shkruar edhe për mua, edhe për Eqeremin, edhe për Anilën, edhe për Zanën, edhe për Elmën, edhe për Lauretën, edhe për Vjollcën, edhe për Zamirën, edhe për Luljetën, edhe për Dhorin, edhe për Hiqmetin, edhe për Ruzhdiun, edhe për Lelën, për të gjithë poetët e Vlorës kanë shkruar.

Unë do të ndalem në një pjesë të vockël të poezisë së Andit: Andi Meçaj – mjeshtri që hollësitë jetësore i qëndis me art poetik.

Andi Meçajn, poetin e talentuar, të veçantë dhe identitar, kam të drejtën dhe bindjen ta quaj edhe poet të imtësive, të hollësive jetësore, të atyre vogëlsirave të mezidukshme, apo që nuk vërehen nga një sy i rëndomtë qytetar. E veçanta e Andit është se ato imtësi i merr me kujdes dhe, në laboratorin e tij krijues, i gdhend, i qëndis dhe na i dhuron ne, si piktura poetike.

Në fakt, qëndistarinë shkrimore të Andit e kemi shijuar artistikisht dhe estetikisht qysh para një çerek shekulli, me “Puthjen ujore”, që është edhe botimi i parë poetik i autorit, qysh para një ëerek shekulli.

Të 6 vëllimet e tij poetike (“Puthje ujore” (Tiranë, Albin, 2001), “Tokë e bekuar” (Athinë, Toja, 2002), “Nga letërkëmbimi me një fantazmë” (Athinë, Toja, 2003), “Qyteti fle në xhepin tim” (Athinë, Enalen, 2006)  “Një stacion si një valixhe: poezi të zgjedhura” (Vlorë, Triptik, 2009) dhe “Çelësat…” e Andit që botoi pas 17 vjetësh, janë të bukura, të dashura për lexuesin, se të ngjit në shpirt poezia e tij, me majà poetike, me ajkë kulture, me tharm qytetar; sidomos vëllimi poetik “Çelësat e viteve rrodhën”, 2026, është, për mua, filigran poetik.

Andi është edhe një tregimtar me zë të veçantë, është dhe piktor me penel të hollë, siç e shikojmë me pikturat e varura në kornizat që mbushin këtë galeri arti, e cila është e tëra e Andit sot, por unë do të qëndroj pak tek “Çelësat…” e Andit.

Andi Meçaj, ka aftësinë që ndjesitë vetiake t’ia përcjellë lexuesit nëpërmjet poezive aq të bukura e tërheqëse, saqë ne, që i lexojmë na duket se i njohim ata persona për të cilët flet autori, kalojmë në ato rrugica për të cilat ai thur vargje aq origjinale…

Më duket se ai ka një magnet shpirtëror, ka një mister tërheqës që na vetvetiu na rrëmben  e na fut këndshëm në lojën e tij, nën shiun e tij me bukuri të pabesueshme, në atë ditë të bukur vere, të ndjejmë shpërthimin e gonxhes, një peizazh detar, një ninullë te rrugakryqi, te pëshpëritjet e gjyshes, tek gënjeshtrat njerëzore, tek të vërtetat hyjnore, për shtëpinë e madhe dhe kujtesën e mureve, për karrigen e vjetër, ëndrrat e një vajze, pas perdeve, për klubin e Topanasë, për plakat e lagjes që bisedojnë, për lozhrambledhësit e qytetit …(dhe këtu pas kësaj fjale të vogël do të ndaloj pakëz, se kam një vjershë, që më dhemb në shpirt, jo vetëm  një një revoltë poetike, por me vargje therës dhe realë, janë ulërimë e shpirtit social e human për ata vertikalë që kanë vesh e paksa ndërgjegje). Në vijim, magneti poetik i Andit na bën tanët gjithë ata emra të përveçëm, “personazhe poetike”, që në fakt ne s’ i njohim, por fisnikëria bujare e vargut të mençur të Andit na i bën të njohur e të dashur, për vitet që rrodhën deri thonjtë me manikyr, në imtësi pra, na bën pjesë integrale të mikrobotën e tij magjike.

Më ka bërë përshtypje të veçantë poezia “Lamtumirë fëmijëri” dhe të tilla simotra poetike me motivet e fëmijërisë të poetit Andi Meçaj, që mendoj se sot është një status poetik në qytetin tonë. Sa poezi të ndjera që janë! Motivet poetike të kujtimeve të fëmijërisë, të asaj shtëpisë jo thjesht si simbol i djepit të lindjes, oxhakut të ndezur, edukimit njerëzor, por gjithçka i takon asaj mikrobote aq të dëlirë, të mbushin me emocione, dashuri e trishtim.

Një nga poezitë më të arrira jo vetëm të Andit, por të gjithë poetëve që kanë motive të muzës së tyre, familjen, sidomos nënën e xhanit, është ajo me titull: “Mungesë” – Qeshja jote/ u mungon mureve,/ përkëdheljet e huaja/ s’ më shijojnë më,/ zëri i dielltë/ s’ u këndon / më veshëve.

 E di, vjen/ kur kam mërzi,/ mungesë ajri. / Kur ti vjen/ edhe heshtja gëzohet,/ trokëllijnë dritaret,/ gjallërohen pikturat/ fëshfërijnë lulet./ Sa çaste të ikura/ u rikthehen syve,/ ç’ ngjyra!

Vjen, ikën,/ bëhesh mjegull,/ ngelet,/ ngashërimi i mureve.”

Jam i mbushur, jam i mbushur me emocione të thella pikëlluese e nuk mund të bëj koment, veç të hesht me nderimtari hyjnore për perëndeshën e Andit, këtij biri dinjitoz dhe poeti të vërtetë të ndjenjës. I dritëroftë shpirti Noçes së tij dhe të gjitha nënave që prehen tek yjet, në krahët e Paharrimit të bijve dhe bijave të tyre!

Edhe pse poet i imtësive, Andi Meçaj nuk mund të jetë kurrë një këngëtar akuariumi. Nuk ka se si të mos jetë ai një poet i angazhimit qytetar, i shqetësimit intelektual, “Gjyshi qytet” është një poezi klithmë. Edhe pse, e fyejmë, e tallim, e shpërfillim, e shpërdorojmë, e zhvasim, i thyejmë brinjët, gjyshi qytet s’mërzitet aspak, por “ai ngjit sërish brinjë të reja”. Ngjit brinjë të reja…

Para se të vijoj me fjalëzën për metaforikën e poezisë filozofike, ekzistenciale dhe intelektuale të Andit, “plotësuar me detaje dhe elemente nga fantazia e tij e pasur, nisur gjithmonë nga një pikë reale, e thjeshtë dhe natyrale”, siç e cilëson prof. Zisi, do të them një histori. Në një fshat të Labërisë, komshi me fshatin tim dhe të babait të Andit, midis, ishin disa plaka ulur në sofa, që pinin kafe si zakonisht dhe bisedonin me njëra-tjetrën. Më tej ishin disa vogëlushë që loznin. Një fëmijë çamarok qëllon me gurë një nënë atje, të vjetër. “Ooo” – ia bëri nëna, se i dhëmbi në kockë. I kthehet një plakë tjetër djalit: “vrave nënën, a të qëlloftë pika!”. “Mo ma shaj – i kthehet ajo me gjak në kërci, – se kam të Hasanit”. Hasani ishte i biri i nënës që mori gurin në kërci. Pra, edhe gjyshi qytet është yni dhe nuk na shan, se na ka të “Hasanit”, na ka djemtë e tij.

Rikthehem tek fjalëza për të bukurën poezi të Andit tek “Çelësat e viteve që rrodhën”. Këtu kemi një harmoni të shëndetshme të realitetit të përditësuar dhe të ngritur në art, me një bukuri të llahtarshme artistike, me një thjeshtësi të kulluar të shkrimtarisë poetike, prurë me individualitetin krijues të vargut modern. Një poezi, ku gjuha poetike na sjell imazhe të fuqishme për ta zbukuruar botën e brendshme, për të ndikuar në bukurinë e mënyrës së jetesës. Andit i dhemb lëndimi dhe pena është ilaçi për shërim, për shëndet, përmirësim dhe përparim.

Poezia e tij është e mirë dhe pëlqehet, se vjen me nivel artistik dhe shije estetike. Figurat stilistike nuk i ka qëllim më vetvete, por ato bulëzojnë natyrshëm dhe zënë vendin e tyre në organigramën poetike të autorit.

Andi Meçaj dallon për gjetjet poetike, për figuracionin e beftë e aq të pasur, pa kërcitur, spikat Andi si poet i detajeve, prurë me vargje lakonike, që janë aq të bukura.

Vëmendje vlen të ketë miku ynë i çmuar i penës tek ndonjë rëmdomësi që shket e futet si pa kuptuar në vargjet e tij të shëndetshme petikisht, të bukura estetikisht, me me sazhe të larta kurajoje dhe dinjiteti.

Është fat për njeriun gjenetika, aq më tepër për poetin, por Andi nuk e ka shpërdoruar këtë gjë. Ai është vërtet i biri i Hiqmet Meçajt, poetit të madh të Vlorës dhe njërit ndër më të mirët në Shqipëri, por Andi ka qenë dhe është emri i tij i përveçëm, firma e tij poetike, pa pasur nevojë për tutor, as ombrellë, veç për vëmendje, ngrohtësi e dashuri.

Kryepoezia e gjithëhershme është imazhi fotografik me Poetin e Identitetit të Vlorës, Hiqmet Meçaj!

Tani, do të më falni, se do të dal jashtë protokollit, por jo jashtë shpirtit dhe ndjesisë sime:

VLORA DHE POETI

PSE POETI I VLORËS HIQMET MEÇAJ HESHT BURRËRISHT DHEMBSHUR?!

(Nga: Albert Habazaj)

Shkruesit e vargjeve shtohen pa rritur si shkurret.

Poetët e paktë, si bredha të bukur, të lartë,

lukunia e shkurreve qelqit digjital turret.

S’ka më doganë të merret me shkrimin e artë.

Poeti ynë hesht burrërisht dhembshur

për qytetin eshtragërryer në furtunë,

për shtetin tonë liridashës çapaçul i shkulur,

për djalin e tij me universitet, poet e pa punë.

E… shpirti i tij pashfaqshëm çarë më dysh,

brenga mban sa mban barku i këtij dheu,

ka të drejtë me pashë të na thotë: “Hiqmuni sysh!”.

Tek qartësonte imazhin tonë mjerisht të zbehur.

Ç’qytetarë të përndritëruar jemi të qytetit?,

mirë firmë e vulë, por nuk kemi as zë fare,

detashment me frymë drite për vendin e poetit

po s’u bëmë, na hëngrën krokodilët me kollare.

Mua më vjen turp të takoj Hiqmetin në Vlorë,

dhe malin, dhe lumin sikur mbaj mbi supe,

djali i tij pastron qytetin nga mbeturinat, kur ca të gjorë,

të paturpët hanë bukën e ditës me turpe…

Ishte kënaqësi dhe plotësim shpirtëror për shoqërinë letraro-artistike të qytetit tonë veprimtaria e sotme në Galerinë e Arteve, Vlorë kushtuar mikut tonë Andi Meçaj, poet i ndjenjave të holla, prozator i mikrobotës së pasur dhe piktor i ngjyrave me dritë të bukur.

Faleminderit Qendra Kulturore Vlorë!

Mirënjohje mikeshave artiste aq të çmuara për ne, Zanës dhe Anxhit (humaneve Anxhela Kapllani e Suzana Zisi)!

Qendra e Kulturës, Vlorë, e enjte, 11 Qershor 2026

Pas hapjes së Shqipërisë dhe rënies së perdes së hekurt komuniste, pas vitit 1991;  nga Saranda në Janinë, pata shkuar edhe herë të tjera në spitalin me emrin prestigjioz: “Spitali Universitar Shtetëror i Janinës”, në Duruti.

 Më tepër,  në rolin e gazetarit rezident për jugun e  vendit tim, në Agjencinë zyrtare të Lajmeve, (ATSH).

Por më 12 maj 2026, e pashë veten, një pacient anonim që duhet t’i nështrohej një kirurgjie të vështirë në zemër.

Tani, kisha me vete, vetëm  imazhin e një profesionisti besimplotë, atë, të prof. XRISTOS ALEKSIU, drejtor i Klinikës së Kardiokirurgjisë.

“Shpresojmë,  të bëjmë më të mirën si ekip dhe gjithçka do të shkojë mbarë!”, – e regjistrova  në mendje  një ditë para narkozës, fjalën e tij si prej shenjti.

Pas shtrimit dhe më pas  operimit në kardiokirurgji; ishte qëndrimi në reanimacion për pak ditë që unë,  të ftillohesha me habitatin që më rrethonte, mes disa pacientëve të tjerë në ditë-netët intensive të punës nga skuadra e reanimacionit.

Isha thjesht në anonim , që duke përtypur dhimbjet, nuk pengohesha të shihja, të perceptoja, përreth.

Ndjeva  në ajër, një përkushtim ikonik të mjekëve dhe infermierëve, ku gjithkush mbante nën kontroll, diskutonte shkurt dhe linte shënimet në dosje, mbi treguesit e të sëmurëve në sallë.

Fqinji im djathtas, ishte një peshkatar nga Korfuzi dhe djathtas, një grua e moshuar rome.

3.

• SKICIME

Nëse, një njeri i artit figurtiv pamor, do të përdorte lapsin/grafit, do të mund të na sillte karakterin e disa profileve nga Skuadra e Shenjtë e Kardiokirurgjisë në Spitalin  Shtetëror Universitar të Janinës.

Me grafitin shpirtëror leksikor, është pak më e vështirë. Por është e mundur, deri diku.

• ALEKSIU
• Është padyshim një nga krenaritë e kardiokirurgjisë greke sot.

Mendoj se personaliteti i Tij është i tillë, jo apriori, por falë edhe disa gurëve xhevahiri që ka në formësim, qënie dhe karakter, si: aftësia dhe kompetenca, ekperienca, komunikimi i nevojshëm e krejt natyrshëm me kolegët, pacientët dhe,  padyshim: modestia.

Ai, mesa  “lexova” me sy të lirë, di t’u japë besim, së pari kolegëve të skuadrës dhe padyshim, pacientëve.

• BALAS, djaloshi me rrënjë nga Suli.

Kirurgu, dr. Xristos BALAS, është një tjetër pasuri e kësaj Skuadre. Tek djaloshi me rrënjë nga Suli mund të lexosh: qetësinë, guximin dhe kompetencën.

• GRAMATIKOS JIORGOS.

Është pjesë aktive e Skuadrës. Kurdoherë i përqëndruar dhe në bashkëveprim me kolegët dhe pacientin. Te përqëndrimi i tij, i pafjalë për çdo pacient, jep siguri dhe qetësi.

• THEOLLOGU.

Pas disa vizitave në dhomën nr. 214 të pavionit, m’u krijua, përfytyrimi që shpaloste shumë thjesht mbi situatën time para dhe pas operacionit Me një çantë gjigande në dore, tipike të mjekëve që lëvizin larg ( ai operon në spitalet Athinë, Janinë, Londër) m’u perceptua, si njeriu që udhëton drejt pacientëve nëpër qiejt mes Janinës, Athinës dhe Londrës.

Por “gjeneralët” kanë nevojë edhe për ndihmësit e tyre:  Personelin e ndihmësmjekëve/eve.

O zot, mendova i kryqëzuar në krevat mes  serumeve, tek shfaqej befas në portë, infermierja e radhës: Nga çfarë lënde janë krijuar punonjëse të tilla të shërbimit shëndetësor  të cilave, u ka mbirë buzëqeshja në buzë, tek i afrohen pacientëve në 24 orët e shëbimit te dhomat e Kardiokirurgjisë?

Janë gra dhe vajza të thjeshta. Jorgjia, Silvana, Eleni…

-Quhem…Silvana, -thotë me mirësi në fytyrë më e reja e tyre

-Nga nëna jam nga Zakintho, nga babai, nga Lushnja në Shqipëri.

E urova në greqisht dhe në shqip.

4.

RETROSPEKTIVË

Dalja e parë imja drejt Janinës fqinje, botës së “ndaluar, ish armike” ishte në vitin 1993. Shkaku ishte lëvizja e bukur skautiste dhe miqësimi  vëllazëror i skautve të rinj shqiptarë  me oganizatën greke ”Soma Elinon Proskopon”.

Aso kohe,  ende punoja ne gazetën kombëtare “Bashkimi” për jugun e Shqipërisë dhe botova nga Janina një reportazh për skautizmin me titull: “Shumë vende-një botë!”.  Nga njerëzit e skautizmit grek në ato vite, kujtoj të paharruarin: Xristos Gogas.

Vite e vite më vonë, piva një kafe në shtëpinë e filologut të njohur të Janinës, Nikos Ifandis. Profesori më pyeti:

– E njeh Gogën?

 – Sigurisht…..”

–Perimeve ligo *(prit pak),-dhe formoi një numër në telefonin e tij.

Të nesërmen, në një nga kafenetë e rrugës “Dhodhonis”, Kristos Gogas miku i skautizmit shqiptar, ashtu simpatik, me mutaqe e buzëqeshjen e përhershme,  u ngrit nga tavolina me gazetën e dikurshme ne gjuhën shqipe dhe ma afroi publikisht të hapur në faqen e mesit të “Bashkimi” që aso kohe drejtohej nga prof. Hamit Boriçi: “SHUMË VENDE-NJË BOTË!.

5.

-NJË FOTOGRAFI DHE NJË NISMË  MIRNJËHOHJE  PËR SPITALET E VERIUT TË GREQISË.

Në dhomën nr.14 të Pavionit të Kardiokirurgjisë, gjatë vizitës rutinë të stafit kryesor të mjekëve që kryesohej nga dr. ALEKSIU;  një pacient shqiptar, iu drejtua atyre me greqishten e tij të çalë,  me dëshirën për t’u bërë një foto.

Pas një hezitimi një grimëherë, mjekët janë të gjithë bashkë, në foton e këtij reportazhi me natyrshmëri dhe fisnikërinë e vizatuar në pamje e secilit: XRISTOS  ALEKSIU, GRAMATIKOS JIORGOS,  BALLAS XRISTOS, XRISTOS TOURMOUSOGLOU, IAKOBAKIS ILIAS.

***

Idea për të shprehur  (minimalisht), një akt Mirënjohës publik për tre institucionet kryesore shëndetit publik në rajonin e Janinës dhe Thesprotisë, (Filat);  e lindur vite e vite më parë nga gazetarët, kur ambulancat dhe personeli grek i shëndetit publik, prisnin ditë-natë  urgjencat me të plagosur shqiptarë nga situata absurde e vitit 1997;

vjen tani si një nismë e përqafuar nga pushteti vendor në Sarandë.   

Sepse me aktin civil që tre spitalet me emër (Universitari, “Haxhikosta” dhe Spitali i Filatit; të shpallen “NDERI I SARANDËS”; është merita më e vogël që duhet t’u njohim  bluzave të bardha greke në Janinë, që  jashtë çdo konjukture të çastit; vjen vetëm si një respekt për punën dhe sakrificat në shpëtimin e qindra e mijëra jetëve të qytetarëve shqiptarë, që fati, i çoi te dert e këtyre ekipeve të bekuara shëndetësore.

Dhe, do të jetë në tagrin e duhur, pjesëmarrja në një ceremoni të tillë në Janinë,  e deputetëve më së pari shqiptarë po edhe grekë, të të dy krahëve kryesorë (shëndeti nuk ka Parti!) Ku, jo për dekor, të ishin të pranishën edhe dy homologët Ministra të Shëndetit (grek dhe shqiptarë) së bashku me diplomatët kryesorë respektivë në Athinë dhe Tiranë.

Sepse, sipas mendimit tonë, Mirënjohja me shkronjë të madhe, ka qenë  dhe duhet të mbetet, një virtyt i moçëm dhe jo një “mall” i rrallë.

Në kontekstin e mësipërm,  edhe në fushën e shëndetit dhe humanizmit, për jetët e shtrenjta njerëzore.///