VOAL

VOAL

Komentet

Dantja frymëzues dhe “Pranvera e Përjetshme” e Rodin- Nga Senad Guraziu

 

(…është supozuar që penat e poetëve t’jenë diç si shpatat e musketirëve, jo vetëm të mprehta dhe përvëluese por dhe të qëndrushme, të rezistueshme, sikur s’do pinte ujë që vetë shpatat e musketirëve me ta parë një pikë “gjak” të dobësohen, të lakohen, të alivanosen, të kalamenden : )

***
“Pranvera e Përjetshme” – vepër e cila ndonjëherë titullohet “Zefiri dhe Terra (Toka)”, ose dhe “Kupidoni e Psika”) ishte një ndër skulpturat më famoze të skulptorit Rodin. Por dhe nga më të suksesshmet sa i përket aspektit komercial, qenë punuar plot versione e kopje. E gdhendur nga një bllok i vetëm mermeri, skulptura vërtitet rreth temës pasionante të “puthjes… të qafimit”, dhe renditet ndër interpretimet më të arritura të artistit.

Tema rreth “puthitjes” së të dashuruarve e preokuponte mjaft shpesh skulptorin Rodin. Njohësit e rrethanave të Rodin, dhe të artit skulptural, thonë se alegoria mund t’jetë frymëzuar nga historia e Paolos dhe Françeskas, dmth. e “mëkatarëve” simpatikë të Dantes (Komedia Hyjnore), të cilët nga pena e tij qenë dënuar ta kalonin përjetësinë të kurthuar në një vorbull pasioni.

Kishin “faj”, kishin bërë mëkate (prandaj në ferr) mirëpo ja që për Danten ishin mëkatarë simpatikë, dhe s’do e kishin ndonjë dënim tepër të “madh”. Varet si shihet, varet nga përspektiva interpretuese, por thjesht do vërtiteshin përgjithmonë në vorbullën e pasionit seksualistik. E cila gjë, siç dihet jo patjetër na qenka (ose medoemos do jetë) dashuri – dhe pra ky detaj do duhej t’na ishte “dënimi” (për mëkatarët Paolo dhe Françeska).

Në fakt, Dantes i qe “lejuar” metafora e madhe e udhëtimit nëpër ferr thjesht për faktin se e donte Beatriçen e vet tepër shumë. Dashuria e tij për të ishte më e kulluara, më e pastra, as vetë Kishoti i Servantesit pastaj s’e pati dashur më fisnikërisht Dulçinenë e vet. Beatriçja s’shte gjallë, e dashura e Dantes tani ishte në parajsë dhe kështusoj, edhe andej (në jetëpërtejmën) në njëfarë mënyre do ishte shpëtimtarja e tij. Për Danten ajo ishte diç si simbol i vetë dashurisë hyjnore.

Nga “përspektiva danteske”, meqë dashuria e Dantes për Beatriçen pati qenë virtuozitet i kulluar, dashuri shpirtërisht e vulosur me të gjitha bekimet hyjnore, e njëjta dashuri më parë do ta ndihmonte rreth gjetjes së dashurisë hyjnore, sesa të tretej në askundësinë e amshimit. Dashuria e kulluar për Beatriçen s’do kishte kuptim të shkonte huq, në fakt nga aspekti psikologjik pastërtia e asaj dashurie Dantes i shërbente si dashuri “intermedietrale”, si urë ndërlidhëse e shpirtërores-hyjnores. Dhe kështu, “pelegrinazhi” artistik i Dantes në ferr, do ta ndihmonte që vërtet ta gjente dashurinë hyjnore dhe shpëtimin shpirtëror.

Anise (do i lëmë të tjerat) temë më simpatike për t’i vargëzuar sot 2-3 fjalë na duket ajo e “gjykimit”. Kur është fjala për “gjykimet” e Dantes, saherë t’na kujtohen gjykimet e tij, nuk përjashtohet as mundësia e buzëqeshjes. Nëse për asgjë tjetër, atëherë për faktin që s’pati lënë kend pa e takuar në ferr. Madje dhe veten e pati takuar, një “version të vetes” si Dante – pra ishte fort i sinqertë. Sa e sa papët, sa priftërinjtë, sa e sa mëkatarët, por dhe filozofë e personalitetesh të njohura i pati takuar andej.

Gjykimi i Dantes për vetveten, për shpirtin e vet, është skajshmërisht simpatik, pothuaj sikur i ngjanë atij “Papirusit të Hunefrit”. Ndoshta s’e keni vrarë mendjen por dhe vetëm për këtë “similaritet” të përafërsishëm sikur na imponohet buzëqeshja, s’kemi si i shmangemi. Hunefri ishte një shkronjës zyrtar (kronist, kopjues profesionist i dorëshkrimeve, manuskripteve) dhe administrator i faraonit Seti I (Dinastia XIX e Egjiptit të lashtë, ~ 1300 pes). Papirusi i Hunefrit ishte njëri nga versionet e shumta të ashtuquajtur “Libra të të Vdekurve” (tekste funerare).

Teksti i Hunefrit e përfaqëson njërin nga shembujt klasik të këtyre teksteve, qe shkruar nga vetë ai. Në papirusin e tij Hunefri si autor e ka kaluar TESTIN e matjes së zemrës në Peshoren e Mat. Sa e çuditshme, po aq dhe detaj simpatik, sepse nëse i “vdekur” dhe duke iu matur zemra, s’do duhej t’ishte shkruar nga ai vetë.

“Peshimi i zemrës” ishte ceremonia e hyjnorëve në Sallën e Dy të Vërtetave (Salla e perëndeshës Mat) çdo person i vdekur duhej t’i nënshtrohej. Duke i peshuar zemrat, zotat do ta gjykonin denjësinë e secilit shpirt. Pastërtia shpirtërore do t’ishte faktori përcaktues nëse personi i vdekur ishte i virtytshëm, nëse do t’i lejohej hyrja në Aru (diç si parajsë e sunduar nga Osirisi).

Në njërën anë të peshores rrinte penda e strucit, simbol i perëndeshës Mat (pendët janë të lehta, kuptohet). Në tjetrën anë vendosej zemra e të ndjerit. Nëse zemra rezultonte më e lehtë (apo dhe baraz) me Pendën e Mat, i vdekuri mund të kalonte në të përtejmën. Nëse eventualisht peshorja të thoshte s’ka lehtësi (as barazpeshë) por “zemër e rëndë”, kjo nënkuptonte zemër e ligë, e rënduar nga mëkatet etj. Në të tilla raste keq pra, kuptohet, jo mirë.

Në rastin e papirusit tonë (shembullor) Hunefri i gjallë, shëndosh e rehat në të këndejmën, ende s’ka vdekur, por është duke shkruar “Librin e të Vdekurve”. Sipas atij vetë, si “përpilues” i Papirusit të vet (sipas shkronjësit të gjallë) zemra e tij pas vdekjes ishte “okay”. Dhe kështu, neve sot 3300 vjet më vonë, papirusi i tij si dëshmi e ngelur na e paraqet pikërisht këtë skenar të vërtetësisë (rreth zemrës së tij : )

Edhe në rastin e Dantes, jo se ka ndonjë “ngjashmëri” ekzakte me Hunefrin, por se ç’ka një aspekt simpatik rreth “gjykimit” dantesk. Danteja aq i sinqertë, ndryshe nga Hunefri ky madje as shpirtin e vet s’e pati “falur”, e pati plasuar në ferr. Mirëpo analogjia e të vërtetave shpesh ëmbëlsohet dhe nga vetë “dallimi” mes tyre, apo jo.

Meqë shumë prej të dënuarëve atje në ferr s’e kishin idenë se Krishti ekzistonte (pasi në kohën e tyre ende nuk ekzistonte), sipas Dantes si mëkatarë nuk ishin dhe aq të “fajshëm”. Atyre u takonte vendi në rrethin e parë (njësoj si dhe vetes – meqë as ky vetë nuk ishte ndonjë engjëll, sidoqoftë, sipas gjykimit të vet s’ishte nevoja më “thellë”, aq i keq dhe nuk ishte, kishte dhe më keq se ai vetë : )

Në Limbo do e takonte ​bie fjala Homerin, Sokratin, Ovidin, Aristotelin, e madje dhe Jul Cesarin. Paçka se, meqë ra fjala, Kleopatra (e dashura e Cesarit) sipas Dantes na qenkësh më mëkatare, krahasuar me Cesarin. Historia s’e pati fshehur, edhe Danteja e dinte se vrasjet e Cesarit ishin të “panumërta”, duart të “përgjakshme” mozomokeq, qëkur ai vetë si gjeneral-strateg u printe ushtrive të ndryshme.

E megjithatë Kleopatra ia kalonte, ishte mëkatare më e madhe. Thuase duhej t’i lante mëkatet e gjithë dinastisë ptolemaike, që nga Ptolemeu i parë e madje dhe ato të Aleksandër-Madhit. Thuase duhej t’i lante dhe mëkatet e 6 Kleoptarave para saj. Të dashurës së Cesarit, Kleoptarës së 7 vendi i takonte më “thellë” në rrethin e 2-të, psh. së bashku me Akilin e Trojës, Parisin e këso… Ec e mos buzëqesh, Cesari lart, Kleopatra poshtë (dmth. lidhur me gjykimet e tij : )

Diku thellë, fare në thellësi, atje ku sundonte vetë “djalli”, vendin ia pati gjetur madje dhe vetë profetit Muhamed, sepse sipas Dantes ky na e kishte “tradhtuar dhe përçarë” Krishterimin. Mëkatet e profetit, sado profetike ishin absolutisht të pafalshme, i takonte e zeza e më të zezës, pika më e thellë e humnerës. Nëse ferri ta kishte një “fund” (ashtu duke zbritur rrathëve të pafundësisë) pikërisht atje në fund të thellësisë i takonte vendi profetit Muhamed.

Sidoqoftë, viktimat e romancave sekrete, Paoloja dhe Françeska i dhimbseshin paksa, e dinte se dashuria e tyre në njëfarë mënyre ishte mjaft e “pafajshme”. Sepse për mëkatin e tyre qenë nxitur nga historia mëkatare por e stisur e Lancelotit dhe Ginevrës (nga përrallat e “mbretërisë arturiane” – të cilat mund t’kenë qenë thjesht përralla, kurrë të vërteta). Do ta paguanin me jetën e tyre – në të kendejmën jetësore do i vriste i vëllai i Paolos (burri i Françeskas). Dhe meqë të vdekur për mëkate, Danteja do i përdorte si “shembull” ideal letraristik (për temën… që i nevojitej).

Sipas Dantes real, sipas shkronjësit të gjallë, sipas penës së tij realistike, sipas gjykimit përnjëmend, ai Danteja i “ferrit” madje qe alivanosur kur e pati dëgjuar rrëfimin e Françeskas rreth fatkeqësisë së saj. Dantes i qe këputur shpirti nga dhimbja e keqardhja. Sipas Virgjilit, edhe pse Danteja na ishte poet, ja që megjithatë tepër i “dobët” (kështu duhet ta kuptojmë ne). Dmth. nga përspektiva jonë sot, e dimë që Virgjili pati qenë dëshmitari i vetëm i alivanosjes së tij (nëse ta kenë parë dhe shpirtrash të tjerë… psh. do ta ketë parë dhe vetë Françeska, por kjo s’na ndihmon gjë, pasi rishtas këtë detaj mund ta dinte vetëm Virgjili).

Dmth., nga përspektiva jonë sot, s’ka si shpenzohet habia sepse prore ngelet çudia për “dobësinë” poetike të Dantes! Si u alivanoskan burrat nga rrëfimet rreth dashuriçkave tinëz (dashuria e Paolos dhe Françeskas pati qenë aso tinëzisht, dashuri e “ndaluar” sepse ishte dhe tradhti – Françeska ishte e martuar, qe vrarë nga burri i vet për tradhtinë). Kuptohet, vrasja ishte dënim ekstrem, asnjë shpirt s’e meriton dënimin absurd (vetëm e vetëm sepse qenkesh dashuruar), mirëpo “alivanosja” e versionit imagjinar të Dantes, si truk i penës së Dantes real… ku ta dimë, na del mjaft e “stisur”, jo dhe aq bindëse!

Pa le që burrat do duhej t’jenë sadopak më të “fortë”, e dinte dhe Virgjili (anise ai e pati kursyer Danten, i dhimbsej, s’e pati ngucur). Tekefundit me penat e tyre poetët do duhej të përshfaqen më të fortit e artistikave të kësaj bote, më stoikët. Është supozuar që penat e poetëve t’jenë diç si shpatat e musketirëve, jo vetëm të mprehta dhe përvëluese por dhe të qëndrushme, të rezistueshme. Sikur s’do pinte ujë që vetë shpatat e musketirëve me ta parë një pikë “gjak” të dobësohen, të lakohen, të alivanosen, të kalamenden : )

[ ngjitur, skulptura “Pranvera e Përjetshme” (Eternel Printemps), 1903 – A. Rodin (1840-1917) ]

Betejat e improvizuara, Naumakiat* e Romës (romake) – Absurdi dhe Madhështia! Nga Senad Guraziu

[ ngjitur: Ulpiano Checa (1860-1916) – Naumakia (betejë e improvizuar detare e romakëve), 1894 ]

Naumakia* romake ishte diç si betejë gladiatorësh e përshkallëzuar dhe e orkestruar të ndodhte në një “pishinë” gjigante, mini-liqen artificial, me flota kundërshtare (psh. flotat greke dhe persiane ishin improvizime ideale, përputheshin në mënyrë të përkryer). Ushtritë pjesëmarrëse duhej të luftonin realisht dhe lirshëm njësoj si në një betejë historike, jo vetëm duke e improvizuar brutalitetin e betejave reale (siç ia bëhet nëpër filmat e së sotmes), por duke vrarë e vdekur realisht.

Organizimet “Naumakia” ishin organizime argëtimi në shkallë aq të madhe sa pothuaj as skenografikat disamilionëshe të Hollivudit sot (për filmat e tipit “blockbuster”) s’janë më komplekse as më të kushtueshme. Dhe ky krahasim (meqë e bëmë) nënkuptohet pa i llogaritur vdekjet reale, lëndimet dhe gjakderdhjen që ishin dhe elementi kyç i akëcilit argëtim me “luftra gladiatorësh”. Afërmendësh, në skenografikat gjigante të së sotmes filmike s’duhet të ndodhin as lëndime as vdekje.

Atëbotë kishte sa të duash skllevër e burrash që e prisnin ekzekutimin, i mblidhnin fatkeqët nga gjithandej skajeve të perandorisë, ashtu-kështu do ekzekutoheshin. Dhe ndonjëherë, për hir të argëtimit masiv (si kontekst gladiatoresk) nxiteshin të luftonin mes vete, ta vrisnin njëri-tjetrin, sipas skenarëve që përpiloheshin, sipas “skripteve instruksionale” që përputheshin me planet e spektakleve të radhës.
Në rregull, sot dhe vetëm të lexosh për këso gjëra tingëllon e tmerrshme. Dhe vetë germat e mia tani sikur kthehen në diç si “germash barbare”, por fjala është për Romën e lashtë. Spektaklet e mëdha të argëtimit perandorak organizoheshin dhe zbatoheshin në skenën e realitetit, pakashumë ngjashëm siç zbatohen dhe direktivat e skenarëve të filmografikave sot.

Imagjinoji pakëz aktivitetet rreth filmimit të një skene epikale të betejës së Aleksandrit kundër Dariusit – totalisht marramendje, sikur dhe vetë “marramendja” ndjehet konfuze. Imagjinoje një stadium fansash të futbollit tek shqirren me lloj-lloj klithmash, tollovi e orkestruar, pluhnajë e kontrolluar, bujë e poterë përjashta normales, dridhet e lëkundet vetë toka nga galopi i kuajve, nga vrapi i elefantëve…
Por ja që dhe shigjetat tek fluturojnë shpesh mund t’jenë “fals”, dhe vetë fiullimat e tyre janë efekte speciale me kompjuterat. Aleksandri triumfon dhe s’vritet askush, as dhe 1 “persian” i vetëm, sa për falangistët e tij as hiç se hiç.

Madje është supozuar as kuajt t’mos lëndohen, asnjë kafshë, asnjë shpirt. Përndryshe organizatat për të drejtat e kafshëve ia fillojnë me paditë e me akuzat, fimaxhinjtë do shpenzoheshin me miliona për avokatët, do ua grabisnin milionat e buxhetit filmik.
Naumakia e parë (për të cilën flitet në histori) qe organizuar në v. 46 pes. për nder të triumfit të Cesarit (jo vetëm për triumfin në Egjipt, meqë ishte triumf i “disafishtë”, psh dhe në Gali).

Beteja “naumakiste” e këtij organizimi masiv pati qenë pjesë qendrore e një gala-ekstravagance prej festiviteti gjigant. Organizimi pati qenë jashtëzakonisht ambicioz, ndoshta dhe vetë e tanishmja do ia kishte “zili” për komleksitetin organizativ. Përveç “betejës naumakiste” përfshinte dhe koncerte muzikale, gara me kuaj, luftime këmbësorie, luftime kalorësie, betejash me elefantë etj.

Për naumakia-spektaklin e Cesarit qe organizuar një betejë gjoja mes fenikasve dhe egjiptasve. Anijet që i përfaqësonin flotat e ushtrive kundërshtare qenë vendosur në një pellg masiv (mini-liqen) ndërtuar pranë lumit Tiber (Campus Martius).
Mirëpo anijet ose lundrat e luftës nuk “lëvizin” vetiu, kështu që duhej menduar dhe për 4000 rremtarët. Mbase duhet supozuar se këta s’do vriteshin, dhe as patjetër të lëndoheshin. Ishin skllevër, e saktë por do ishin të zënë vetëm me rremat e me logjistikat e marinës. Ndryshe nga 2000 luftëtarët, gladiatorët e vërtetë, të armatosur e që duhej të angazhoheshin në duelet e përgjakshme.

Për historianët është e paqartë deri në çfarë mase spektakli për nderin e Cesarit pati qenë i para-orkestruar (dmth. Naumakia). Dihet se gjithçka ishte improvizim, organizimi masiv pati ndodhur për nder të tij. Gjithkujt mund t’i shkojë “mendja” se organizimi ishte i justifikuar, se ia vlente të celebrohej “victoria cesariane”, se do ketë qenë spektakël i shtrenjtë, qe konstruktuar pellg-liqeni, qenë ndërtuar flotat, me anije e me ushtri qe bërë gati gjithçka, do i ketë kushtuar mjaft dhe kasës së shtetit. Mirëpo cili skenar qe ndjekur dhe me sa përpikëri, sa ishte teatrale beteja dhe sa ishte kaos i përgjakshëm realistik, nuk dihet.

Thuase na ishte një lloj “kalendari” gjysmëshekullor për spektaklet e tilla të Naumakia (të betejave të improvizuara “detare”) – do ia fillonte Cesari në v. 46 pes. Përafërsisht gjysmë shekulli më pastaj, në v. 2 pes. perandori August e organizoi një Naumakia mes ushtrive athinase dhe asaj persiane. Padyshim athinasit do i kenë bërë “lesh persianët aty në mes” të Romës. Meqë dhe ai, ngjashëm si Cesari pararendës, e ndërtoi një aso pellgu gjigant artificial në bregun e djathtë të lumit Tiber.

Pastaj, përafërsisht gjysmë shekulli më vonë, në v. 52 të erës sonë, një Naumakia spektakolare qe organizuar nga perandori Klaudius, ky do e organizonte në liqenin Fucine. Klaudiusi do i angazhonte jo më pak por 100 anije (le t’themi 2 flota me nga 50 anije, imagjino… madje as në luftrash të vërteta shpesh s’mernin pjesë aq shumë anije). Qenë nevojitur rreth 19.000 njerëz në mënyrë që gjithçka e mozaikut të Naumakia të vinte në vendin e vet.

Sipas Tacitit, disa nga të burgosurit, disa gladiatorë sikur ia patën prishur “qejfin” paksa Klaudiusit, sepse patën refuzuar të luftonin. Qe detyruar vetë Klaudiusi të intervenonte, i mllefosur dhe i trazuar për refuzimin e tyre, do ta dërgonte gardën perandorake dhe thjesht do i vriste. Akoma pa ia nisur spektakli i gladiatorizmit, vetë perandori do e përdorte gjakderdhjen ndaj skllevërve të pafashëm, si “mesazh” për të tjerët kryengritës eventualë.

Liqenin Fucine, të cilin e pati përdorur Klaudiusi, romakët e njihnin si Fucinus Lacus, u siguronte tokë pjellore, ishte burim i pasur peshkimi. Mirëpo për fat të keq, duke mos patur rrjedhje natyrore, liqeni e përmbyste tokën e punueshme rrotull vazhdimisht. Besohej gjithashtu se ishte “shkaktar” i sëmundjeve, e sidomos psh. malaria ishte mjaft problematike.

Thuhet se perandori Klaudius qe përpjekur ta mbante nën kontroll nivelin e liqenit duke e gërmuar një tunel për kullimin e ujit. Tunel ~6 km i gjatë përmes Monte Salviano, ishte kjo një ndërmarrje masive e llojit të vet. Klaudiusi do t’i angazhonte 30.000 punëtorë, dhe puna e gërmimeve do i hante 11 vjet. Por s’është se mundi qe shpaguar mirëfilli, historianët s’dinë për ndonjë sukses të mirëfilltë.

Dhe dmth. nëse të “krahasohej në vija të trasha” shkalla e një angazhimi të tillë inxhinierik-ekonomik (30.000 punëtorë merren me gërmimin për 11 vjet, qëllimet janë të mirat ekonomike-strategjike për popullatën), nga ana tjetër me 19.000 njerëz të angazhuar rreth improvizimit të një “beteje detare” me 100 anije aty në liqen, kësaj radhe thjesht sa për t’u zbavitur e argëtuar me art-zotësinë luftarake të gladiatorëve… sikur sadopak na dalin “parasysh” përmasat e ndërmarrieve të perandorit Klaudius : )

Siç e cekëm më lart, nuk dihet sa “teatrale” ishin betejat e tilla dhe sa ishin vrastare, të përgjakshme realisht. 50 anije andej dhe 50 të tjera këndej mbushur me gladiatorë të armatosur, patjetër se është spektakël impresiv. Gladiatorët sikur bëheshin dhe më të “rrezikshëm”, meqë secila palë e dinin se o duhej të vdisnin o të fitonin – këtu dhe do ishte fundi. Spektakli, beteja nënkuptonte se ishte afruar ai “fundi” i vetë fundit – me fitoren gladiatori “sigurohej” sadopak se do frymonte sëpaku deri në betejën tjetër.

Sidoqoftë, shkalla dhe risia e spektakleve të tilla i tërhiqte masat, me javë grumbulloheshin turmash të mëdha. Ndodhnin dhe fatkeqësi, aksidente, shpesh në furinë kaotike spektatorët madje përfundonin të lënduar a të shkelur për vdekje. Mirëpo kishte dhe një aspekt tjetër që ndërlidhej me spektaklet masive – aspekti afarist, aspekti i biznesit.

Ashtu-kështu një organizim aq masiv si spektakël s’mund të arrihej brenda ditës – në kuptimin siç sot, bie fjala për një ndeshje futbolli, ca sekonda duhen dhe me iPhone blihen biletat “online”. Pastaj në akord me datën e caktuar të ndeshjes, brenda 1 dite të vetme 50.000, 80.000 spektatorë e mbushin dhe e zbrazin stadiumin “Marakana” (si shembull). Gjithçka vërtitet rrjedhshëm, pa incidente, pa u lënduar kush. Event kolosal, pothuaj as Oktoberfest s’është më i “madh” si event, zgjatë sa zgjatë… por dhe kur mbaron, s’ankohet kush për gjë.

Përveç mbase gjysmë të dehur nëse qejflinjtë e birrave ankohen se u kanë mbaruar birrat. Ose tifozët më të flaktë dhe mund të ankohen se na u qenkan “ligështuar” kordat e zërit. Në rregull, ndonjëherë ndodhin dhe zënkat mes fansave, më vonë sikur dhe ne ngelim gojëhapur me lajmet e TV-mbrëmjes. Shohim tym, kacafytje, lloj-lloj skenash kaotike, tifozët shpesh ia fillojnë dhe me grushtosjet masive. Sepse… sepse (dhe mund ta kuptojmë, na pllakosë keqardhja por dhe sikur i kuptojmë tifozët) inati është inat – fitoret prore të ëmbla, disfatat gjithmonë të hidhura.

Edhe në Romën e atëhershme, një Naumakia spektakolare e asaj shkalle, me turmat dhe me kaosin e pashmangshëm, nënkuptonte biznes, “lumenj” të verës, të alkoholit, dehje, shthurje mundësi të bollshme për shkëmbime qejfesh, mundësi për lloj-lloj aventurash “amoreske”. Spektaklet masive sikur ishin vetë justifikimi për dehjen, për lirinë e për shthurjen. Të çfarëdollojshme të kenë qenë; qoftë celebrime, festivitete të rralla për nder të ndonjë eventi perandorak, aspekti i biznesit s’kishte dallim, njësoj siç dhe për festivalet “religjioze” tradicionale.

Pjesë e shumë festiviteteve të tilla, përveç biznesit tregtar të zakonshëm, përveç dyqanxhinjëve “mobilistikë”, ishin dhe prostitutat. Bordelet, shtëpitë publike angazhoheshin gjithashtu për ndonjë metelik, me dërgimin e “skuadrave mobile” të prostitucionit. Për një spektakël Naumakia psh. Ovidi pati shkruar “me një turmë të tillë, vallë kush s’do e gjente atë që i pëlqente”?

Disa vite pas Klaudiusit, në v. 57 pes. thuhet se dhe perandori Nero e pati organizuar një spektakël Naumakia. Nero do e përdorte një amfiteatër prej druri, një lloj “pishine” gjigante e pati mbushur me ujë. Të ndërtosh diç enkas, ngrehinë speciale, qoftë pellg natyral skaj lumit Tiber, si Cesari e Augusti, o ta përdorësh liqenin e gatshëm si Klaudiusi, a qoftë “pishinë prej druri” si Nero… fare në rregull.

Mirëpo romakët me sa duket qenë përpjekur (të paktën një herë) ta përdornin dhe Koloseumin madhështor të Romës për Naumakia-spektaklin. Si mbushet me ujë Koloseumi dhe si arrihet hidro-lojaliteti (për “mos-rrjedhjen”, për mos-ikjen e ujit), sa për kohën e Romës romake absolutisht s’e kemi idenë. Teknologjitë e kohës sonë mbase dhe do ta kapërthenin, ne s’e dimë as këtë por inxhienierët e dinë saktë, me plastiko-logjinë e së sotmes ndoshta s’do ishte strikt e “pamundur”.

Sipas historianit romak Casius Dio, në v. 86 es. një “betejë detare” qe zhvilluar dhe në Koloseumin e famshëm të Romës. Pra duhet supozuar tani se tunelet dhe kthinat e shumta poshtë Koloseumit e mundësonin idenë të tillë të zbatohej në praktikë. Nga ne kërkohet ta supozojmë mbushjen e tuneleve me ujë, pastaj stërmbushjen dhe vërshimin, krijimin sipri të një lloj akua-skene rrumbullake, gala-pishinë mjaftueshëm e thellë për lundrat dhe për mbarëvajtjen e skenarit luftarak.

Në rregull, i lehtë supozimi, por si?! S’e kanë idenë as shkollarët, as inxhinierët e së sotmes, sikur ende ka ngelur enigmë. Për fat të keq, sikur s’dimë ta vëjmë në punë as imagjinatën e inxhinierëve perandorak, pompa aq të avancuara zor t’ketë patur Roma. As me imagjinatën e inxhinierëve modernë s’dimë si pompohet ujë i mjaftueshëm në Koloseum për t’lundruar aty rrotull një a dy flotash, plot lundrash ngjeshur me gladiatorë.

Njëra flotë psh. mund t’ishin marinarë të xhindosur persianë (le t’jenë të Kserksit – në këtë drejtim s’na ngec imagjinata, e di dhe Hollivudi madje : ) Flota tjetër kundërshtare mund t’ishin marinarë të patrembur spartanë. E prapë, s’është vetëm problemi i pompave me të cilin ballafaqohet imagjinata bashkëkohore, as jo vetëm “funksionimi” i flotave. S’kemi imagjinatë funksionale si do arrihej as procesi i mos-ikjes së ujit pasi ta kemi pompuar. Shkurt… s’dimë, dhe pikë.

[ ngjitur: Ulpiano Checa (1860-1916) – Naumakia (betejë e improvizuar detare e romakëve), 1894 ]

* Naumakia – fjalë e latinishtes, huazuar nga greqishtja e lashtë, “ναυμαχία“, e që do përkthehej si “betejë detare“. Betejat naumakiste ishin aktivitete marramendëse në emër të argëtimit perandorak. Improvizohej një betejë komplete “amfiteatrale”, me gjithçka realistike, luftim mes flotave gladiatoreske për jetë a vdekje.

Poeti Pret Qetësisht t’i Pikturojë të Pathënat (Atikusi)

[ …për t’i kthyer gjoja në piktura germatike, si një piktor, për t’i ngjyrosur pikturat poetike me brusha fjalësh (që ende s’janë thënë), për t’ua dhënë ngjyrësinë të pathënave… ]

* Atticus (Atikus) – është një poet ANONIM kanadez, përndryshe autor i 5 librave; Atikusi shkruan poezi, epigrame dhe aforizma. Emri i Atikusit qe frymëzuar nga filozofi “Atikus” si dhe nga “Atika” e lashtësisë greke (shoqëri filozofësh, poetësh dhe artistësh).
(s. guraziu – ars poetica, shk. 2024)

– – –
“The Poet Waits Quietly To Paint the Unsaid” (Atticus*)

Kosova deficit tregtar prej ~10% (krahasuar me Janarin e 2023)- Nga SENAD GURAZIU

Dihet që numrat (statistikat) e ekonomisë së një vendi janë pakashumë ngjashëm si “temperatura e trupit”, që e masim me termometër. Kur e masim, nëse t’jetë optimale… bukur, gëzohemi, e dimë që s’jemi të sëmurë : )

Kuptohet, temperatura trupore duhet t’jetë stabile, organizmi ashtu funksionon – thonë shkencat dhe doktorët. Temperaturës së trupit nuk i ka hije me akrobacionet herë lart, herë poshtë, herë… si t’i teket.

Pakashumë ngjashëm është dhe me “stabilitetin ekonomik” të një vendi. Stabile ekonomia = (baraz) me stabilitetin e temperaturës. Vlen për të gjitha vendet e botës njësoj, anise ne e kemi fjalën për Kosovën (si shembull).

Volumi ekonomik dhe rritet, psh. injektohen investime të reja nga BE-ja, vjen z. Pacolli nga Zvicra, gjatë vitit ndërtohen + disa fabrika, rritet indeksi i prodhimtarisë, avancohet efikasiteti financiar… etj. plot këso faktorësh mund t’jenë të ndryshueshëm (kah e mira, apo dhe e kundërta, kah e keqja).
Mirëpo ekonomia si “organizëm” kompleks pritet ta ruajë stabilitetin e vet, edhe kur “rritet” thuase duhet rritur me kujdes. Duhet ruajtur balansi, duhet në përpjestim të drejtë me të gjithë faktorët rreth e rrotull. Madje duhet patur kujdes dhe me përpjestimin e zhdrejtë.

Afërmendsh, nuk është e hijshme që ekonomisë t’ia ngjet “gripi… as grepi”. S’është e lavdërushme t’ia nis me kollitjen, me C-vitaminat, me çajrat kamomile, me djersitjen etj etj. Sa për dhimbje fyti, sa për zënie hundësh ekonomike dhe për rehabilitimin në shtratin e spitalit… as që guxon kujt t’i shkojë mendja : )

Në fakt, tani në muajin Shkurt, ende s’ka çelur pranvera dhe faktet e temperaturës ekonomike kosovare janë fare “Shkurt”. Sipas raportit të ASK (Agjencisë së Statistikave të Kosovës) të dhënat nga “Tregtia e Jashtme të Mallrave të Kosovës” flasin për një deficit tregtar më të lartë për 9.9 % në muajin Janar 2024, në raport me periudhën e njëjtë të v. 2023, gjegjësisht në vlerë prej 319.7 milionë €, krahasuar me deficitin prej 291.5 milionë € në v. 2023.

Dmth. rreth 28 milionë € janë mangut, s’po themi se ekonomisë kosovare ia ka “ngjitur grepi… gripi” dhe se 28 milionë € janë shpenzuar për C-vitaminat. Por nëse kjo ju duket “pak” atëherë si krahasim-qartësim, bie fjala eksportet e Kosovës me të gjitha vendet e CEFTA-s ishin 21.8 milionë €.
Ose gjatë Janarit 2024, vlera e mallrave të Kosovës eksportuar në vendet e gjithë botës (eksporti global kosovar) ishte 20.1 milionë €.

[ fotoja, burimi: prishtinainsight – tregu multietnik në Fushë-Kosovë, 2019 ]

Modernizmi i bujshëm, dhe Erosi i “skllavëruar”- Nga SENAD GURAZIU

( piktura: Sidney H. Meteyard (1868-1947) – Shpresa duke e ngushëlluar Erosin e “lidhur… skllavëruar”, 1901 )

…mund dhe të heshtet si fakt, nuk shembet bota, por modernizmi ynë i bujshëm sikur dhe dashurinë e ka “tjetërsuar”, jo mbase “degraduar as zhvlerësuar”… mirëpo s’është më siç na ishte dikur, që nga paranjeriu, që nga kohërat e mitologjisë s’pati lëvizur gjë, s’pati ndryshuar as për një nuancë, pati ngelur e njëjta dashuri, përherë ajo “klasikja”, qe ruajtur origjinaliteti si dashuri e thjeshtë, e çiltër, e pastër, pa paragjykime, pa motive të fshehura, pa “planin A dhe B”, dashuri e falur jokushtimisht, e dhuruar nga zemra dhe me gjithë zemrën, dashuri e lirë dhe e pafajshme…

…pothuaj 1 shekull e gjysmë më përpara piktori Meteyard e dinte, kanë kaluar 123 vite të pikturës… dhe afro 80 vite nga vdekja e piktorit, jetoi sa jetoi, pikturoi sa pikturoi dhe Meteyard qe nisur udhës së amshimit andej në jetëpërtejmën e vet, mirëpo në të këndejmen do e linte “dëshminë e vet pikturale”, tashmë e kemi para syve tanë, mund ta zbërthejmë, mund t’merremi me analizat, me kritikat, me sintezat, në veprën e tij e shohim Kupidonin e lidhur, shigjetat anash, flatrat e tij vjollcë sikur gjithë sfondin e mbushin me zymtësi, dhe ai vetë qejfprishur, fare i pikëlluar, e qartë se Meteyard e dinte, 1 shekull më vonë në kohën tonë dhe Erosi (Amori, ose Kupidoni) s’i ka punët aq mirë, thuase prore i lidhur, i prangosur (ekzaktësisht ashtu si në pikturën e tij)…

…mund dhe të hesht njeriu, u muar vesh, por s’ka si mohohet, për fat të keq tashmë i gjithë klasicizmi i romancave sikur është pllakosur nga “dekadenca”, thuase amoriadat klasike na qenkan demoduar, na qenkan tejkaluar, thuase u ka rënë “boja” : ) sidoqoftë, shkurt e troç fort i saktë “parashikimi” piktural i Meteyard, ndoshta shenjat e para qenë shfaqur atëherë në kohën e tij, prandaj qe marrë me pikturën, nuk është se i pati shkrepur mendja kot por padyshim i frymëzuar nga muzat, do kalonte 1 shekull dhe tek në kohën tonë kthjelltësia e iluminizmit artistik do e bënte të veten, qartësia do ishte e plotë, tashmë për ne gjithçka e qartë, kristal…

…pra, siç e cekëm fare në hyrje, që nga lashtësia pati ngelur e njëjta dashuri, s’pati lëvizur gjë, s’pati ndryshuar as për një nuancë, përherë ajo “klasikja” (mbase kujdesej vetë perëndesha Afërdita, herë Venera herë Afërdita, kuptohet sipas vendit dhe kuvendi) – ok, me përjashtim ndoshta aty-këtu të romancave romako-perandorake, meqë njihet tashmë dhe ana tjetër e “medaljonit” klasik, Venerën atëbotë e pati pllakosur psikoza e amullisë, stresi dhe depresioni, e sidomos depresioni, e pati pësuar pastaj madje dhe Ovidi i ngratë, pa asnjë pikë faji ta patën dënuar, përzënë, ekzilosur, sipas meje të gjitha fajet duhet t’i mvisheshin perëndeshës Venera – për fat të keq, një Kaligula, një Nero, një Agripina e vetme dhe tani sikur ia “prishin” gjithë vërtetësinë pohimit tonë, përndryshe gjithçka sa thamë më lart, përveç bishtit me Kaligula-Agripinat, qëndron, fjala jonë e ngopur është me saktësinë : )

As Erosi as Kupidoni s’i kanë punët dhe aq për lakmi!- Nga SENAD GURAZIU

[ piktura: Herbert James Draper (1863-1920) – Lanceloti dhe Ginevra, ~1890 ]
…nëse t’i sillnim ndërmend përrallat, imagjinatat novelistike të së kaluarës, s’do ta kontestonte kush se, bie fjala Dulçineja mund t’ketë vuajtur pa hile për Don Kishotin e vet, e saktë se nuk ekzistonte, ishte një e dashur “imagjinare” por ec e dije, ndoshta dhe krijesat e imagjinatës vuajnë, pakashumë njësoj siç vuajnë dhe princeshat e përrallave (përndryshe as këto të fundit s’do vuanin, apo jo – meqë dhe përrallat ujdisen me ndihmën e imagjinatës, sikur dhe zhanret e letraristikës… jo patjetër romanet duhet t’jenë ndodhi realistike, e dinte dhe Servantesi, e dinte dhe Jakov Xoxa teksa merrej me “Lumin e Vdekur” etj etj)…

…shkurt, njësoj si dhe Elena e përrallave arturiane që vuante për Lancelotin, Elena e ngratë pati dashuruar siç vetëm princeshat e kështjellave dinë të dashurojnë, madje pati dhënë shpirt nga “dashuria”, aq fatkeqe, përrallë aq e dhimbshme, s’ka njeri që nuk i këputet zemra, vdiq e shkoi pa iu “kthyer” kurrë dashuria, gjithçka që kishte në zemër ia pati falur Lancelotit, derisa zemra i qe bërë shkrumb, djegur e përvëluar, sepse zemrat e klasicizmit s’dinin ndryshe, o dashuronin përjetësisht o fare, zemrat dikur s’kishin as “hile” as falsitet hipokritik, ishin zemrash 100% të sinqerta, as Lanceloti s’e pati shpërfillur, por dhe ai vetë mund ta ketë humbur zemrën duke rendur pas Ginevrës, dmth. s’është se na kishte “faj” për pafatësinë e Elenës, t’i thoshte “po” duke qenë e vërteta krejt ndryshe, ashtu do ishte mëkat tepër i madh…

(ja, mos i merrni fjalët e mia të gatshme, e vërteta shihet dhe në pikturën e artistit Draper, Lanceloti fare i “hutuar” pas Ginevrës, ishte e supozuar që ai t’na ishte kalorës i hutuar rreth trimërisë, rreth problemeve të mbretërisë, rreth politikave të mbretit Artur, e jo të hutohej pas bukurosheve të huaja : )

…shkurt, dikur pati qenë ndryshe, ishte se ç’na ishte, tani secilën herë e më tepër duke u ndërlikuar gjërat, tashmë Erosi tërë ditën duket i trullosur, ia hedhin secilën herë e më shpesh, pothuaj secilën herë shigjetat i shkojnë huq, sorollatet me atë naivitetin engjëllor, e përqeshin, e përbuzin, e përtallin, madje shpesh dhe e lidhin, ia palosin flatrat, shigjetat përtokë, harkun diku pas shkurreve – thjesht s’mund të shtyhet me 1001 falsitete internetike, me 1001 butona të iPhone, me 1001 çudira të Fb, tani madje dhe çupërlinat thuase e kanë “koduar” secilin truk, thuase i shpikin vetë nga 1001 vegëza të “zemër-inteligjencës” : )

Politikanët bebulushçe – portrete-karikatura të “AI”

…çfarë s’kujtohen njerëzit, politikanët gjoja si baby-karikatura (gjeneruar me ndihmën e AI), sa për karikatura politikanësh, portrete të “shtrembëruara” ku ata shfaqen të rritur ka plot, jemi mësuar me to, mirëpo kështu bebulushçe s’do dinim, s’do na shkonte mendja, apo ku di… mua m’u duken portrete të “qëlluara”, art i përkryer, i njoha aty për aty, pa u ngatërruar – Putinushi… Putini i vogël ishte më i popullarizuari, ndërsa ai i Verio-Koresë më i lezetshmi (artistikisht dmth., fort simpatik : )
(s.guraziu – ap, shk 24)

Mikelanxhelo, alias bojaxhiu Pollock!- Humoreskë nga Senad Guraziu

Gjatë kohës së Papës Sixtus IV, një ekip i piktorëve të Renesansës, përfshirë Sandro Botticelli, Pietro Perugino, Pinturicchio, Domenico Ghirlandaio dhe Cosimo Rosselli i krijuan një seri afreskësh në Cappella Sistina. Këto afreske përfunduan në v. 1482. Ndërmjet viteve 1508 dhe 1512, nën patronazhin e Papës Julius II, Mikelanxhelo do ta pikturonte tavanin e “Sistina”. Puna e Mikelanxhelos në tavanin e “Cappella Sistina” ishte kompletimi i një projekti që e ndryshoi përgjithmonë rrjedhën e artit perëndimor, dhe konsiderohet si një nga arritjet më të mëdha artistike të qytetërimit njerëzor.

***
Megjithatë le t’kërcejmë diku tjetër. Merreni me mend si do të dukej Cappella Sistina?! Për bojaxhiun-piktor, cilido t’ishte, nëse asgjë tjetër sëpaku do t’kujtonin se është ndonjë lloj elefanti i çuditshëm, ardhur nga ndonjë vend i padëgjuar. Kjo në atë kohë, të kuptohemi. Por unë e pata fjalën për sot. Si do të dukej Cappella Sistina sot? Si do të dukej “Gjenezis – Krijimi i Adamit”, si do të dukej “Gjykimi i Fundit”? Mund ta keni idenë?

Ja ç’më parafytyrohet mua kur kujtoj Mikelanxhelon të ishte Pollock, apo ky i fundit të ishte Mikelanxhelo, si të doni.
– Për ku shpejtoheni i nderuari sekretar…? – do ta pyesnin kardinalin e mbushur frymë tek i ngatërrohen pandoflat sheshit të gjerë, gati sa s’rrëzohet.
– Për në Afrikë o në Indi… ku të arrij më parë! – do t’ua kthente ai i tërbuar.
– Ç’e mire paska ndodhur, ç’ju duhet Afrika tani?! – do t’pyesnin rishtas dhe fare të habitur nga përgjigja e çuditshme, jo e zakonshme e sekretarit.
– Asgjë mua, më duhet një elefant tjetër. Ai atje në Sistina është çmendur fare. Në fakt, ai ishte i çmendur që nga fillimi, vetëm se ne nuk e dinim. Turp. Shkoni e shihni çfarë i ka bërë tavanit! Uh… më fal o Zot, më vjen ta vras, thjesht me këto duar t’ia rrotulloj qafën si një zogthi!
– Pse! Si?! Prej nga elefanti në Sistina? Ç’kërkon një elefant aty? – pyetje përsëri, kësaj radhe me habi akoma më të thellë.
– Më lini të qetë ju lutem, pse, qysh… si! Shkoni e shihni vetë. Thjesht, shkoni atje dhe do ta shihni! Ama unë jam ai me veshë të gomarit. Unë vetë. Unë e kam angazhuar. Ma patën ngritur në qiell idiotin. Ata… janë tallur me mua, ata të pafytyrët, këshilltarët. Por do ta shohin dhe ata, ju betohem! Ndërsa unë… uh, e pat puna ime. Vetë Papa do t’më gjykojë, këtu në qendër të sheshit. Pse, do t’pyesni ju prapë. Ja pse: sigurisht e dini që ai vetë, Papa Julius II ishte komisioneri gjeneral për angazhimin e këtij dështaku, mirëpo unë e pata shtyer… unë e prekja në krah, unë ia pata mbushur mendjen. Jua them, e pati puna ime. Viti 1508 do t’jetë viti më i turpshëm në jetën time. Viti që i njollosë të gjitha vitet e mëparshme të jetës sime, si dhe ato që vijnë pastaj. S’do të ketë pastaj të jetës sime, është ndyer çdo gjë. Viti kur është ndyer historia përgjithmonë. Turpi i Mesjetës. Viti që angazhova këtë mjeran, thua se s’kishte tjetër!

Tani hetuan se kardinali ishte zverdhur, limon, e në njërën anë jashtëzakonisht shumë. Rrobet e tij të katandisura topa-topa, zverkun, pastaj hundën dhe njërën faqe e kishte plot bojë, as të verdhë e as të gjelbërt, në fakt nuanca-nuanca.
– Uh, – vazhdoi kardinali – sa ta bën vetvetja… askush! Si nuk u mbusha mend kurrë! Pastaj si bëra këtë gabim trashanik (që si duket do t’ma hajë kokën), shkova tek ashtu në udhëtim pa ditur se mjeranët kam lënë mbrapa. Këta mjeranët e mi. Po si nuk më lajmëruan, duke lënë atë të krisurin të bëjë kërdinë!
Psherëtiu aq thellë e gjatë sa gati së bashku… i doli dhe shpirti. Fshiu pak ballin e djerësitur dhe vazhdoi.
– Kur pati filluar (o Zot sa ironike) pata parë ëndërr se tridhjetë vjet më vonë do të angazhohet përsëri nga vetë Papa Pali III, për punët në “Gjykimin e fundit”… në altar. Vetëm Papës pata guximin t’ia them ëndrrën. Ai qeshi dhe më tha: “ke bërë punë të mirë, kjo është e sigurt… krenohem me ty”. Dhe aq shumë pata besuar se vërtetë ishte ashtu. Ja tani. Më përpiu toka! Ma sillni pak ujë ju lutem!

Pasi ia sollën ujin dhe pasi u qetësua pak, vazhdoi me një zë thua se i kërcënohej vetvetes.
– Por, ah… sa më vjen të pëlcas, po… unë do t’pëlcas, s’ka tjetër. Tavani s’ishte dhe aq e nevojshme të ripunohej. Ishte i bërë për bukuri. Shkoni e shihni tani si është! Shihni gjithashtu dhe muret si janë katandisur, rreth e rrotull… turp. Çfarë mëkati ndaj Botiçellit, Girlandajos, Peruxhinit, Rosellit. O Zot… Lluka Sinjorelli do të çmendej po t’i shihte muret! Më mirë që s’mund t’i shohin. Por kushedi, oh Pinturichio… – dhe i ra të fikët.

E gjithë kjo për shkak të Mikelanxhelos, të babaxhanit Mikelanxhelo Buonaroti, alias Mikelanxhelo Pollock, i cili as idenë s’e kishte ç’po ndodhte pak më tej në sheshin e gjerë. Sheshin që më vonë do t’jetë një shesh vërtet grandioz, sheshi Shën Pjetri.

***
Ç’pati ndodhur në Sistina, le të sqarojmë shpejtë e shpejtë.
Me t’u kthyer nga udhëtimi, kardinali mezi priste të bënte një vizitë ndër punishtet. T’i fërkonte duart ose edhe t’i lidhte pas shpine siç e kishte zakon kur i duhej të shikonte lart, e t’i uronte punëtorët-artistë që ishin të zënë me punët e tyre. Pa dyshuar asgjë, për më tepër në parapritje për një befasi të këndshme artistike… u gjend në Sistina.
Aty e pati lënë Pollock-Mikelanxhelon duke bërë përgatitjet për t’filluar me ngjyrosjen rishtas të tavanit. Faza përgatitore pati zgjatur mjaft, tepër gjatë madje, dhe kardinali ishte i sigurt (pati fituar sigurinë) se tavani ndodhej në duart e një artisti të madh. Tani, kur kardinali kishte ngritur kokën për t’u befasuar me mrekullinë, në të njëjtën kohë Mikelanxhelo-Pollock kishte hedhur gjysmë tazi bojë, gjysma e së cilës përfundoi poshtë mbi kardinalin. Mirëpo ky i fundit nuk u tërbua për shkak të këtij aksidenti, anise sytë iu errësuan dhe desh i ra të fikët. E vërteta qe ndryshe. Ai luajti fare mendsh kur pati parë tavanin. Gati sa s’qe rrëzuar.
“Si është e mundur t’jetë katandisur tavani kështu”! Sikur t’mos qe ngjyra që hëngri kokës dhe yjëzit rrotull, rrathë-rrathë, thjesht do t’pandehte se ishte ëndërr. Çfarë ëndrre. Ah, sikur të ishte ëndërr. Ah, o Zot pse kjo çfarë shoh tani nuk është thjesht ëndërr. Le t’jetë koshmar, le t’jetë ëndërr e trishtueshme. Le t’më ndalet zemra. Le t’jem i verbër. Më verbo o Zot, në të dy sytë. Ç’të bëj i mjeri unë? Çfarë shoh nuk bënë ta kem parë. Përse më sprovon kështu o Zot. Ah, o Zot!

Zemra iu rrotullua për të satën herë. – E si guxon të lozësh me tempujt… – desh i shpëtoi, mirëpo shpejt u kthjellua dhe ra në gjunj duke pëshpëritur lutjet e duke marrë frymë me vështirësi. Ç’e tradhtoi mendja sekretarin pak çaste më herët ishte kjo “…edhe në ferr, në ferrrrrr… dhe vetë djalli do ta kishte shporrur këtë bojaxhi çmendurak. Ai do ta kishte rjepur së gjalli. As odajat e djallit, mos i pastë… nuk janë më keq, paçka se djalli s’njeh bojë tjetër përveç katranit. Do të ta shtyp kokën or i ndyer, vetëm sa të zbresësh… Si guxon të lozësh me tempujt e Perëndisë. Do ta tregoj unë… aghhrrrr”.

Kur bojaxhiu i krisur atje lart ia kishte thënë papritmas një kënge (edhe më të tmerrshme se ngyrat e tij), kardinali kishte ikur duke rendur si vetëtimë. Këngë, çfarë kënge… s’ishte këngë, ulurimë ishte, në veshët e tij. Nuk mund ta duronte dot. Do t’konsulltohej në rend të parë me ca miq dhe do t’ia ndreqte hesapin, ashtu siç vetëm ai do ta mendonte, me kokën e tij. “Le të trazohet Roma, le të kthehet mbrapsht e gjithë Roma, le të rrotullohet Toka, por ky idiot do t’ma paguaj këtë turp, shtrenjtë”.

***
Mikelanxhelo i gjorë asgjë s’pati hetuar. Ai nuk praktikonte të shihte aq shpesh nga ajo lartësi. Sistina e lartë 20.70 metra, sipas dimensioneve ekzakte të Tempullit të Salomonit dhënë në Testamentin e Vjetër; i dukej vetja si hutin i përgjumur e i molisur, lart mbi shkrepa të thepisur, lart atje ku iu ka hije vetëm shqiponjave. Prandaj nuk shikonte poshtë sepse nga lodhja i merreshin mendt dhe thjesht kishte frikë të binte e t’ia bënte lamtumirën kësaj bote. Ashtu-kështu kishte probleme me gjymtyrët e mpira dhe nga kokëdhimbja. Nga të spërkaturit “mbi kokë” me javë e me muaj, krahët i qenë kthyer në të drunjtë. Nuk i ndjente… E si mund të ndjehen gjymtyrët pa pikë gjaku?

Ç’është e vërteta, javët e para gjaku pati qenë “kryeneç” duke provuar të ngjitej deri në gishtat, lart. Por e kotë, pas një kohe ishte “dorëzuar”. Bojaxhiu thjesht vazhdonte me punën e të spërkaturit. Sikur t’mos hiqte dorë gjaku, padyshim do ta pësonte zemra. Ai kishte zemër të shëndoshë por zemra e tij nuk funksiononte me ndonjë “pompë mekanike, shpikur nga ai vetë”. Zor se do t’bënte ballë. Këtë e dinte dhe Mikelanxhelo-Pollock. Ja përse nuk do t’mërzitej nëse ndokush poshtë ta hante gjysmë tasi bojë, apo dhe tërë kovën. Qoftë dhe vetë sekretari. Ata poshtë, në fund të fundit duhej të ndjeheshin fatlumë, nëse të shpëtonin rrëshqitazi nga kovat e tasat, nga brushat e veglat e tij.

Tash nëse ta merrte vesh se kishte spërkatur kardinalin aspak s’do t’i dukej interesante. Mbase do t’i vinte keq, mirëpo nga pozita e tij, nuk do ta vriste mendjen për asfarë faji. “Faj! Çfarë faji?”. Po ai vetë ishte kthyer në një gyp të gjerë a të trashë, lyer me njëqind shtresa… shkel e shko, dikund më trash e dikund më holl, thjesht ku kishte zënë vend ngjyra e çoroditur e tavanit. Askush nuk e njihte, por kjo nuk e mundonte, e madje as nuk i duhej. “Ndoshta dhe më mirë – mendonte. – Ç’më duhet… kur më është bërë mendja çykë të deklarohem bojaxhi. Vetë kam dashur, vetë kam zgjedhur, tani le t’mos e dinë se unë jam ai, Mikelanxhelo që bluaj plane për të ndërtuar fluturake, shumë më të përparuar se kopteri i atij Leonardos… Skicat i kam bërë*. Këta nuk e dinë se vetëm ca detaje më kanë ngelur për t’i studiuar, dhe do ta shihnin bota. Do t’iu tregojë unë se kush është Mikelanxhelo, ky bojaxhiu-spërkatës. Do t’iu tregojë se nuk jam vetëm bojaxhi-artist por dhe shumë më shumë”.

Hm, – zbrampsej pastaj në mendimet – vërtet jam i krisur. Por s’kam faj. Ma hëngri jetën ky tavan. Krejt është nga lodhja, nga mërzia. Kur mendoj pakëz më mirë, e vërtetë se nuk do ta kuptonin. Këtë e di mirë, të qartë e kam. Prandaj vizatoj tinëz dhe i fsheh vizatimet menjëherë. Pse a mos i dinë këta detajet për Leonardon! Në qafë le t’i kemë… kurrën e kurrës. Nuk besoj. Thjesht diskutojnë për të, si për një të krisur. Ashtu dikutojnë dhe për mua. Ndoshta për gjithë racën tonë të artistëve. Sigurisht do t’më shpallnin të çmendur vetëm gojën ta hapja se njeriu mund të fluturojë. Vetëm një të vetmën herë. Vetëm të pëshpërisja. S’do duhej dy herë e as të bërtas.
Ja dhe një i çmendur… Ja prapë. Shihni, edhe ky është bojaxhi, hahaha… do të qeshnin e do t’shkokloheshin. Kot t’ua sqaroja planin tim, kot skicat, kot matjet, kot dhe ta përfundoja kopterin tim… të shkëlqente atje në bregore, përball lisit ku ulem e meditoj me ditë e me net. Aty ku flas me yjet! Kot sikur dhe t’ishte dora vetë ai Leonardo i mençur, këmbëkryq me mua. Këta s’kuptojnë, sa ai lisi im. A kupton një lis? Ndonëse kam përshtypjen miku im i vjetër më lehtë do ta kuptonte. Ai është lis por është mësuar tashmë me mua. Sa herë kam mbështetur kokën tek ai, askush nuk di sa herë. Panumër herë. Dhe ai do t’ketë ndjerë diç, do t’jetë mësuar me mendimet e mia. Shpesh kam medituar dhe zëshëm, kështu që ai do t’ketë kuptuar diç nga fshehtësitë e mia.

Ndërsa këta! Kujt t’i flas? Jo or Miko, or Mikolango… je një i gjorë, je një humbës i vetëm në kryeneçësinë tënde, fillikat, i dështuar. Bindu, fute në kokë. Nuk je i mallkuar por je i detyruar të rrosh e të vdesësh bojaxhi-spërkatës mes këtyre debilëve që s’shohin as më larg se hunda e tyre, e ku të besojnë se njeriu mund të fluturojë! Ndoshta ky dhe është një lloj mallkimi. Po, po, patjetër duhet të jetë. I shoh. Para sysh i kam tek gajasen duke treguar me gisht nga unë. Pa një pa dy do t’më hidhnin nga këtu ku jam – Hë pra… le të shohim – do t’thoshin – pa na fluturo njëherë, na mëso si fluturohet… Kush të mësoi ty, ai Leonardo?

Dhe atëherë njëmend do t’fluturoja! Fluturim çfarë s’më pëlqen as mua. Por nuk është se më dhimbset jeta. Këto brusha e kova as hiç se hiç. Më dhimbsen ëndrrat. Më dhimbsen planet, ato mend që kam shkrirë, më dhimbset kopteri, skicat… Çdo gjë do ta mbulonte një velo i moskuptimit, errësira. Thjesht do t’i përpinte harresa sikur dhe mua verbëria e këtyre mendjeve të errëta. E gjatë do t’jetë nata, e pafund errësira… unë s’do të kemë qetësi as atje në varr, (në më nderofshin me një të tillë) derisa t’iu shkrep mendja këtyre debilëve se njeriu mund të fluturojë. Deri atëherë skicat e mia s’mund t’i bëjnë ballë kohës, as vetë kartat, as vetë lisi, miku im s’do të jetë… ndoshta as gurët, çdo gjë do t’kthehet në pluhur, do t’zhduket nga faqja e dheut. E unë do t’vdesë rishtas, në varr (në më nderofshin me një varr, le t’jetë dhe pa shenja), pa ditur kurrë nëse ëndrra ime s’ishte (apo vërtetë ishte) çmenduri… Leonardo sëpaku do të ketë qetësinë e vet. Ai pati eksperimentuar me fluturaken, me ëndrren e vet. Si inxhinier ai kushedi sa eksperimente mund t’i ketë bërë. Kurse unë s’guxoj as gojën ta hapë. Ububu, sa poshtë ke rënë o i mjerë, or Miko, Mikolango… Më mirë ta varësh veten në atë çengel, më mirë të mos ekzistosh…”.

***
Mirëpo problemi më i madh i Mikelanxhelos nuk ishin sekretet dhe frika se do ta shpallnin të çmendur. Njëherë për njëherë problemi më i madh i tij ishte se nuk mund të ulej. Rrobet e thara me disa shtresa ngjyrë s’dëgjonin dot. Kështu që pas ca ditësh, meqë puna kishte vajtur aq keq, kishte bërë ca prerje vende-vende me daltat e mprehta. Në fakt, këtë e pati bërë ai farkëtari i matanë mureve, farkëtari i qytetit. As ai nuk e pati njohur, mirëpo për çudi as nuk kishte pyetur. Si duket, farkëtari kishte përvojë dhe mund ta kuptonte se si ndjehej klienti i gjorë. Edhe ata vetë, farkëtarët pra, shpesh i ngatërrojnë me pastruesit e oxhaqeve, prandaj ai ndoshta vërtet e dinte se si është. Por dhe Mikelanxhelo-Pollock kishte heshtur, i kishte vënë kapak gojës, thjesht për inat…

Sa i përket hakmarrjes së sekretarit të xhindosur, s’dimë tutje asgjë. Deri ku patën vajtur planet e tij dhe se kur do t’i realizonte, nuk dimë. Nuk dimë gjithashtu nëse e kishin përkrahur miqtë apo ia patën kthyer shpinën! Dimë vetëm se kishte dhënë shpirt në gjumë, pak kohë më vonë, një nate me stuhi.
Shiu derdhej furishëm nga qielli si me shtamba. Bubullonte e shkreptinte. Diku larg në provincë, një kronist-onirist, telepat i çuditshëm, pati shkruar në natarin e vet kështu: “…sekretarit i pëlciti zemra si rrëshiq, kur i qe shfaqur në ëndërr Mikelanxhelo duke fluturuar si një përbindësh me flatra, si një drangua fluturak, aso që hedhin flakë e të kallin hatanë…”.
Mirëpo në natarin e oniristit neve vetë s’jemi aq të sigurtë. Kështu që ju këshillojmë t’i merrni këta rreshta me ngapak rezervë.

– – –

* Gafë e qëllimshme e autorit, bazuar në shpikjet dhe gjenialitetin e Leonardo da Vinçit, i cili që në vitin 1496 veç pati eksperimetuar me një lloj fluturake apo glide. Sot aeroporti i Romës mban emrin e gjeniut të madh… “Leonardo Da Vinçi”.

[ foto të Cappella Sistina ]

Muzikaliteti i freskët i “proletariatit” shqiptar (audio-video)- Nga SENAD GURAZIU

…dikush është duke u marrë seriozisht me nostalgjinë, “një djep në barrikadë”, dhe “brigada kosovare” (sikur u ‘habita’ pakëz, sepse inçizime të freskëta, 2017) – s’ka asgjë të komunizmit, qoftë histori a qoftë memorie, qoftë e shkuar a qoftë aktuale, s’ka asgjë të proletariatit botëror që nuk e “ruajnë” amerikanët – ndonjëherë, nese t’kem kohë e vullnet, anise rrallë, i qasem mega-arkivit amerikan dhe mrekullohem me lloj-lloj marifetesh, dje i gjeta disa gjëra të proletariatit të freskët shqiptar, desh u mrekullova duke dëgjuar lloj-lloj muzikash e xingla-mingash (e bëra 1 video të vockël sa për ta ndarë me ju, i ngjita dhe detajet, kështu që mund t’i gjeni dhe vetë, me dhjetra e qindra sosh)…


– – –
…platforma amerikane për arkivimin e materies internetike (Internet Archive) është diç si arkiv masiv për “ruajtjen” e Internetit (vetë s’e kam as idenë si ia dalin, por padyshim gjithë “data centres” të NSA, të CIA, të Alphabet (Google), Meta (Fb), Amazon, Microsoft, IBM etj. plot këso të ngjashme janë në dispozicion për ta magazinuar Internetin si “kopje”), publikut boteror i ofrohet shërbimi falas, i paskajshëm dhe i pakufizuar, sa vetë marramendja, diç si bibliotekë gjigante jofitimprurëse ku arkivohen falas me miliona libra, me miliona filma, programe softuerike, me miliona audio dhe muzika, skanohen dhe ruhen kopje të miliona faqeve internetike, dhe… apo kot lodhem duke provuar sqarim, s’do ia dilte njeriu kurrë as ta “rrumbullakësonte”, psh. sipas atyre vetë (siç thonë ata vetë) i ruajnë rreth 60 miliardë dokumente tekstuale (libra e këso), rreth 40 milionë video, rreth 12 milionë audio, rreth 15 milionë TV-inçizime, rreth 2.8 milionë programe softuerike etj. etj. etj. thjesht pothuaj arkiv i pafund, njeriu duhet ta “imagjinojë” gjithë Internetin…

Ndërtesat pasqyrojnë shpirtin e kohës së tyre- Nga Moikom Zeqo (3 qershor 1949 – 15 qershor 2020)

Në Greqinë e lashtë arkitekti u njoh si “mjeshtër-ndërtues” (“archi-tekton”). Arkitektura u konsiderua “nëna” e arteve vizuale, meqë piktura dhe skulptura u zhvillua shpesh në kontekstin e një projekti ndërtimi, për shembull, në formën e muraleve ose të dekoracioneve. Madje pikturat e shpellave të kultit magjik shërbyen si zbukurime për banesat. Ndryshe nga format e tjera të artit, qëllimi parësor i arkitekturës ishte të përmbushë nevojën bazë njerëzore për siguri. Ndërtesat jepnin mbrojtje prej motit dhe kafshëve të egra. Kështu, është pothuaj e pamundur t’i shmangesh dëshmisë së veprimtarisë së ndërtimit aty ku njerëzit banonin.

Sidoqoftë, nevojat shpirtërore dhe intelektuale kanë gjithashtu për të lozur një rol kur vjen puna te ndërtimi. “Katër muret” dhe “çatia mbi kokën e tij/saj” e ndajnë një qenie njerëzore prej mjedisit rrethues dhe si pasojë krijojnë diçka me proporcione njerëzore individuale. Ndërtesat gjithashtu ndryshojnë mjedisin e jashtëm në të cilin ato ngrihen: kopshti, fshati dhe qyteti janë mjedise artificiale të shkëputura nga natyra. Kështu, mund të hamendësohet shumë rreth personit përgjegjës për një ndërtesë prej mënyrës se si paraqitet marrëdhënia midis pjesës së brendshme dhe të jashtme të ndërtesës. A ka ndërtesa mure të trasha të padepërtueshme apo mure të tejdukshme prej xhami? A krijojnë hyrjet, shkallët e jashtme, oborret e jashtme apo gardhet një ndjenjë hapjeje apo largësie?

Ngrihen gjithnjë disa pyetje të tjera: Kush i porosit ndërtesat? Kush i ndërton ato? Për kë dhe për çfarë qëllimi u ndërtuan? Çfarë farë forme marrin ato dhe ç’materiale u përdorën? Jo të gjithë ndërtesat janë punë të lavdërueshme që synojnë të të bëjnë përshtypje me madhësinë, vëllimin, stilin dhe detajin e tyre dekorativ.

Megjithatë, të gjitha ndërtesat pasqyrojnë shpirtin e kohës së tyre, ose të paktën atë të njerëzve që i porositën ato dhe të arkitektëve që i projektuan ato.

Më tepër se çdo krijim tjetër njerëzor, një ndërtesë përfaqëson kontekstin social: ndërtesa është një akt social, i cili pothuajse gjithmonë zë vend në arenën sociale. Ajo është një veprimtari e shtrenjtë dhe si rrjedhim është e varur prej fuqisë dhe pasurisë.

Pra, ndërtimet e përpunuara tregojnë shumë për njerëzit dhe veprimtaritë e rëndësishme, për grupet sunduese në një shoqëri të dhënë.

Nuk është e rastit që ndërtesat fetare lozin një rol të rëndësishëm në historinë e arkitekturës. Siç ka treguar historia, feja përmbush atë çka është mundësisht nevojë më e rëndësishme shpirtërore e njeriut, p.sh. nevojën për t’i dhuruar një kuptim (më të lartë) mbi ekzistencën, për të shpjeguar të pakuptueshmen dhe të padurueshmen, për të siguruar perspektiva të një drejtësie më të lartë për gabimet e pashlyera dhe të ofrojë rehatinë e jetës së vazhdueshme, rilindjen apo ringjalljen pas vdekjes.

Kështu, përveç sigurimit të strehës për njerëzit, që nga kohët e lashta banesat janë ndërtuar gjithashtu edhe për zotat. Duke u mbajtur me pozicionin e lartësuar të këtyre të fundit, këto ndërtesa priren të jenë më të qëndrueshme dhe më impresive se sa ato të ngritura për të vdekshmit e thjeshtë.

Si me qytetërimet e tjerë të përparuar, pak mbetën prej banesave të zakonshme të ndërtuara prej Egjiptianëve të lashtë.

Të vetmet relike të ruajtura arkitekturale të Mbretërisë së Vjetër janë varret që shërbyen si vende të adhurimit.

Ekzistenca e Egjiptit varej prej Nilit, përmbytjet vjetore të të cilit linin pas një shtresë lymi pjellor dhe, duke mos qenë shkatërruese ishin si pasojë jetëdhënëse.

Botëvështrimi i njerëzve që jetonin nga kjo rrjedhë e qetë u përcaktua nga ky cikël i përhershëm.

Vdekja shihej si një kalim te një formë tjetër jete dhe ky kalim ishte, sidoqoftë, i mundshëm vetëm nëse trupi mbetej i paprekur.

Kështu, u bënë përpjekje të mëdha për të ruajtur kufomat.

Më e madhja, natyrisht, u rezervua për trupin e faraonit, mbreti që njihej si një perëndi.

Truri dhe të brendshmet u hoqën nga kufoma, e cila më pas përgatitej për varrim (nga kjo e kanë origjinën mumiet e famshme).

Ushqimi dhe dhuratat e tjera u futën në varr. Për më tepër, muret e vendit të flijimit u zbukuruan me relieve të skenave të korrjes dhe dhurata flijuese në rastin kur “furnizimi” tretej.

Përkundër një sfondi të kushteve të pandryshueshme rituale dhomat e tjera u ndërtuan shpesh rreth dhomës së flijimit në mënyrë që personi i vdekur të mos privohej prej nivelit të tij/saj të rehatisë.

Dhomat e flijimit u ndërtuan gjithnjë në bregun më të lartë perëndimor të Nilit përmbi dhomën e vërtetë të varrimit, që ishte fshehur thellë në shkëmb.

Shtëpi të tëra, pallate dhe madje qytete, në të cilat personi i vdekur kishte banuar, shpesh u riprodhuan.

Kështu varri i faraonit Zoser, i ndërtuar në Saqqara midis viteve 2780 dhe 2680 para Krishtit. u konceptua si një riprodhim i pallatit të faraonit në Memphis, një bllok kompakt me gur gëlqeror të shkallëzuar apo me mure tulle.

Pesë blloqe kënddrejta të dimensioneve zvogëluese u vendosën në majë të superstrukturës (mastaba) së Zoser-it, siç u njohën këta varre prej blloqesh, kështu që kulla arriti një lartësi prej afro 60 metra.

Shkaku për ta vënë prapa hyrjes së piramidës mund të ketë qenë për të dhënë më tepër siguri për varrin (dhe për të garantuar që kufoma të mos shqetësohet), ose për ta bërë varrin më të rëndësishëm. Fakti që prej atëherë varret e faraonëve u bënë monumente mund të shpjegohet ndoshta nga një dëshirë për t’i dhënë një formë vizuale simbolizmit fetar: piramida e shkallëzuar përfaqësonte një shkallare të cilën faraoni i vdekur e ngjiste për të arritur qiellin.

Gjatë shekullit të tretë para Krishtit. faraonët nisën të shihen si bij të Diellit-zotit Ra dhe adhurimi për Diellin u bë feja zyrtare.

Piramidat, të cilat kishin përftuar ndërkohë një plan katror dhe mure të jashtme të lëmuara, si Piramida e Giza-s kishin kolona të ndritshme të veshura me një shtresë prej guri gëlqeror dhe me shtresë ari (të dyja këto veçori u zhdukën nga gërryerja e kohës).

Ato simbolizonin rrezet e diellit mbi të cilat besohej se faraonët ishin dërguar te Perëndia Re.

Në fillim të Mbretërisë së Vjetër, dhomat me tavane të cilët nuk mund të mbështeteshin vetëm mbi mure u mbështetën mbi shtylla të thjeshta katrore pa themele dhe kapitele.

Gjatë erës së Piramidave të shekullit të tretë para Krishtit., këto shtylla u zëvendësuan nga kolona me kapitele të zbukuruara të frymëzuara nga zambaku, papirusi dhe pema e palmës.

Kjo veçori projektimi, e zhvilluar më tepër për kult se sa për arsye strukturore, synoi të përçojë një kuptim të madhështisë dhe të vlerës së përjetshme dhe u bë një veçori tipike e ndërtesave në Egjiptin e Lashtë.

Arkitektura e Mbretërisë së Re, një periudhë e veprimtarisë së begatë arkitekturore që zgjati prej vitit 1570 deri në vitin 715 para Krishtit. u dominua nga komplekset e kultit aksial me salla të mëdha me kolona, të ngjashme me ato të zbuluara në tempullin mortor të Deir el Bahari-t.

Tempujt e procesionit në luginën e Nilit u gdhendën në shkëmbinj në perëndim të Thebes dhe më të famshmit janë Tempujt e Amon-it në Luxor dhe Karnak.

Ata na tregojnë se perspektivat fetare dhe filozofike të arkitektëve projektues u influencuan nga peizazhi rrethues natyror. Kullat e pjerrëta të hyrjes, të njohura si pylons (shtylla) e mbajnë hyrjen në të njëjtën mënyrë që faqja e shkëmbit e rrethon Nilin.

Obeliskët dhe statujat monumentale qëndrojnë përballë hyrjes.

Prapa kësaj është një paraoborr i rrethuar nga vargje kolonash që të çojnë përmes një paradhome në një sallon të madh hypostyle (i varur), i mbushur dendur me kollona, kapitelet prej bimësh të të cilave të kujtojnë bimësinë përreth Nilit.

Kompleksi përfundon me një dhomë të ngushtë, të thellë (“më e shenjta”) që përmban një imazh të zotit për të cilin tempulli është dedikuar si një shtëpi (tempujt e gdhendur në shkëmbinj ishin të ngjashëm përgjithësisht në strukturë).

Kur Mbretëria e Re e rriti begatinë, gjithnjë e më shumë paraoborre dhe kollona u shtuan përballë atyre ekzistuese. Procesionet që kaluan këto shtylla të shtuara në mënyrë të përsëritur u shumëfishuan pra prej kohës së tyre më tej në të kaluarën e madhe të vendit të tyre, roli i dalluar i të cilëve në zhvillimin e racës njerëzore përfundoi së mbrami me pushtimin e tij prej Aleksandrit të Madh në vitin 332 para Krishtit.

Nga arkiva e Moikomit të ndjerë në gazetën DITA

“Një çift i ri, dhe plot narcisë të egër” (Foto)

[ Admir Idrizi – “Një çift i ri, dhe plot narcisë të egër”, Shishtavec, Shqipëri, 2022 ]

(s. guraziu – ars poetica, shk. 24 – fotot nëpërmjet Getty, e edhe përshkrimi në Anglisht nga Admiri, nga fotografi) – Shpëtim Draga, një i ri nga Shishtaveci i Shqipërisë, me kostumin tradicional të goranëve, ecën me gruan dhe djalin e tij të vogël në një lëndinë plot me narcisë të egër. Shpëtimi mban në krahë djalin e tij të veshur si të afërmit e tij. Shpëtimi, si shumë të rinj nga zonat rurale, e ka gjetur lumturinë e vet në Evropën Perëndimore, por pushimet verore i shfrytëzon për t’i vizituar prindërit. Goranët janë një grup i vogël etnik që jetojnë në kufirin mes Shqipërisë, Kosovës dhe Maqedonisë së Veriut. Në Shqipëri, goranët jetonin në sistemin më të izoluar (gjatë diktaturës komuniste), të ngjashëm me atë të Koresë Veriore. Dhe për më shumë se 50 vjet nuk kishin asgjë, nuk kishin predispozita për një jetë normale. Të shkëputur nga pjesa tjetër e botës por me vetëdijen të lartësuar, e ruanin dashurinë për të vetmen gjë që u kishte mbetur (kultuën e tyre, traditat), dhe që asnjë regjim nuk mund t’ua pezullonte. Ua dogjën librat, ua rishkruan historinë dhe e mbytën sistematikisht ekzistencën e tyre, por ata të regjimit dështuan. Ky çift i ri i martuar po i kthehet zanafillës (kulturore) dhe fatit të tyre.

***
Shpetim Draga, a young man from Shishtavec, Albania, in traditional Goran costume, walks with his wife and young son on a meadow full of daffodils. Shpetim holds his son in his arms, dressed as his cousins. Shpetim, like many young people from rural areas, found happiness in Western Europe, but he uses his summer vacation to visit his parents. The Gorani are a small ethnic group living on the border of Albania, Kosovo and Northern Macedonia. In Albania, Gorani lived in the most closed system, similar to that in North Korea. And for a little over 50 years. They had nothing, they had no predispositions for a normal life. Cut off from the rest of the world. High self-awareness, they loved the only thing they had left, and which no regime could take away from them. They burned their books, revised their history, and systematically stifled their existence. They failed. This young married couple is returning to their ancestry, their destiny.S. Guraziu

Turnetë e pehlivanëve Dragash, Kosovë (Foto)

[Admir Idrizi – “Pehlivanët”, Dragash, 2018 ]

Turnetë e pehlivanëve Dragash, Kosovë, 2018 – (mundje tradicionale, “vështirësuar” me vajosjen, dmth. rrëshqasin si peshku, si sapun i lagur… zor t’i kapësh mirëfilli, pa le t’i mbash : )

(s. guraziu – ars poetica, shk. 24 – fotot nëpërmjet Getty, e edhe përshkrimi në Anglisht nga Admiri, nga fotografi) – Panairi tradicional organizohet në Komunën e Dragashit, Kosovë më 15, 16 dhe 17 Qershor të çdo viti. Me praninë e më shumë se 5.000 të pranishmëve dhe me mbi 60 garues të këtyre disiplinave tradicionale sportive nga Bullgaria, Maqedonia, Shqipëria dhe Kosova, pas gjysmë dekade “qetësie, ose harrese” tradita e pasur kulturore lokale e kësaj komune më jugore të Kosovës më në fund po ringjallet.

***
The pehlivans (traditional oil wrestling) tournaments in Dragash, Kosovo, 2018 (via Getty) – Traditional fair have been organized of Dragash Municipality, Kosovo on 15th and 16th and 17th of June every year. With the presence of more than 5.000 attendees and with over 60 contenders of these traditional sport disciplines from Bulgaria, Macedonia, Albania and Kosovo, after a half-decade of “stillness”, rich local cultural tradition of this southernmost municipality of Kosovo (finally) is being revived/S. Guraziu


Send this to a friend