VOAL

VOAL

TRËNDAFILET – Poezi nga GEORGE ELIOT (1819-1880) – Përktheu: SKËNDER BUÇPAPAJ

June 5, 2018
1 Comments
  • author avatar
    Ulrika Charles 4 years ago Reply

    I theu me dashurinë e jetës sime pas një lufte të madhe. Ai tha se ishte e gjatë midis nesh dhe se ai kurrë nuk do të më kthejë mbrapa pasi i përfundoja gjërat me të disa herë.
    Vetëm kuptova se ai ishte dashuria e jetës sime pasi e humba.
    Unë e dua atë, por unë gjithashtu nuk dua ta lëndoj përsëri. Nuk jam i sigurt se si mund të kthehem prapa, duket sikur po ecën me jetën e tij.
    Unë kam ardhur përmes një komente online, një lexuar një post nga një grua nga Suedia quajtur Katie Mburgs, ajo dha një dëshmi se si ish e saj kthehen përsëri pas saj 2years e ndarjes, ajo la pas një adresë e-mail {dr.oduduwaspellcaster@gmail.com } ajo dëshmoi se Një Shëruese Shpirtërore e quajtur Oduduwa gjeti një magji në emër të saj.
    i dërgoj një mesazh postë në të njëjtën adresë e-mail dhe i shpjegoj çdo problem të martesës, Oduduwa premtoj të kthej burrin tim brenda 2 ditëve, i dha në një përpjekje dhe për befasinë time më të madhe ajo ndodh pikërisht siç ka premtuar. burri më thirri në telefon me numër të padiskutueshëm, ai kërkoi falje dhe rregullonte një datë për t’u takuar.
    ne e bëmë dhe sot po jetojmë me lumturi së bashku si një familje. Unë jam i uritur. falë këtij njeriu të madh.
    Unë kam qenë në fillim duke pasur frikë nga dyshimi, por i jap atë një provoni dhe ajo punon për të mirën time. Unë jam i sigurt se kjo do të punojë edhe për ju, 100% i sigurt.
     Tel: +13019658857

Komentet

Leave a Reply to Ulrika Charles Cancel reply

Kaluan vitet – Poezi nga Aleksandër Bllok – Shqipëroi Dritëro Agolli

Kaluan vitet,- ke qëndruar
E brishtë , e ashpër dhe perí,
Veç flokët krejt të qenkan shtruar
Dhe thinjët ndritën pakëz gri.
.
Kurse mbi librat unë i kërrusur,
Një plak i gjatë e thatanik,
Me një mendim pak të përhumbur
Ta shoh fytyrën si mistik.
.
Hej, s’na ndryshoi as kohë e gjatë,
Po marrim frymë e kemi shpirt,
I mbrojtëm vitet e begatë
Tek i kujtuam bashkërisht.
.
Dhe hiri i tyre-urnë e ndritur,
Dhe shpirti ynë-ylber në terr…
Të vjen vërtet për t’u mahnitur,
Kur tek e djeshmja frymë merr.

NUSJA QE KËRKONTE DYSHEK ME PUPLA- Tregim nga Ramadan Pasmaçiu

 

Me të dëgjuar e kam, pa se është a se nuk është e vërtetë s’mund të them, s’e vë dot dorën në zjarr. Veç di si një e një që bëjnë dy, se kështu ka ardhur gjer te ne, gojë më gojë nga kohërat e shkuara. Që një baba na kishte një djalë. Që ky djali na qenkësh e ç’na qenkësh! I mirë e i mirë, sa nuk i gjendej shok. Mor po, sikur edhe botën të tërë të bridhje me pëllëmbë! Në do për punë, në do për mend, në do për trimëri…
I thotë një ditë babai:
– M’u bëre burrë, or bir. Qysh sot do të hap fjalë se dua të të martoj.
Dhe ashtu bën.
E na u përhap fjala si erë shtatë male kaptuar.
Nuk ishte zakon të kërkoje burrë për vajzën, po për të bërë dhëndër një djalë si ai, kush pyeste për zakone!
Na shkulen njerëzit nga ana e anës.
Lëshohen drejt shtëpisë së tij e të na trokasin te porta:
Dang – dang! Sa njëri, sa tjetri!
Dang – dang, nga mëngjesi gjer në drekë!
Nga dreka në darkë!
Dang – dang gjer në mesnatë, gjer në të gdhirë…
Babait i qesh buza. E kupton ç’janë dhe del e pyet rëndë – rëndë:
– Kush është?
– Jam unë… E do për nuse vajzën e filanit? Fshatar si ti ai, punëtor dhe bujar, i ndershëm dhe i besës. Dhe bija – bletëz e sherbelës dhe e trëndelinës. Apo e bukur! Si hënëz! Apo e paqme! Si rrezja e diellit! E me zemrën të bardhë si dëbora e malit. Do t’jua mbushë shtëpinë me gëzim e dritë. Hë, e do për djalën?
Dëgjon djali, i afrohet të atit ngadalë, e zë lehtë nga krahu dhe i pëshpërit:
– Qenka e mirë, baba! Thuaji po!
– Ti hesht! – ia kthen babai. – Turp për ty t’i japësh mend tyt eti!
Dhe i përgjigjet atij tjetrit:
– Jo, jo, nuk e dua nuse për djalën, se po të na bëjë mot i thatë e të mos na rriten të mbjellat, e të na mbeten hambarët bosh, s’na e mban dot shpirtin gjallë me shkathtësinë e bukurinë që paska, e as me bardhësinë e zemrës.
– E po, mos u bëfsh pishman!
Dang – dang prapë.
– Kush është?
– Jam unë, unë… E do për nuse bijën e filanit? Vërtet jetime dhe e vuajtur, por lum kush e fut në shtëpi! E ka rrahur era e breshëri, ka pirë ujin e bjeshkës. E hijshme dhe e bëshme si pisha e shkëmbit. E mençur dhe duarartë. Tamam për tët bir. Do t’jua mbushë shtëpinë me një mëhallë fëmijë të shëndetshëm. Hë, e do?
Dëgjon djali, zë lehtë të atin nga krahu dhe i pëshpërit:
– Qenka e mirë, baba! Thuaji po!
– Ti mos fol! – ia kthen babai. – Turp për ty t’i japësh mend tyt eti!
Dhe i përgjigjet atij tjetrit:
– Jo, jo, nuk e dua nuse për djalën. Se po të na bjerë vrugu në të lashtat, e të mos korrim dot një kallëz, s’na nxjerr dot nga moti i keq, edhe pse qenka e argasur me vuajtje e halle.
– E po, të daltë mbarë!
Dang – dang për të dhjetën herë, për të njëmbëdhjetën…
– Kush është? – thërret babai dhe i afrohet portës. Dhe na sheh në prag një goxha burrë me një okë mustaqe e me bellus në kokë, e me qostek të artë sahati mbi bark.
– E do çupën e filanit nuse për djalën, or plak? E bukur si zambak i bardhë ajo dhe e kamur. Ju sjell plaçkë sa s’kanë dy fshatra bashkë. Dhjetë ara nën ujë do të ketë për pajë, pesë pendë qe, një mulli, tre vreshta, dyqind rrënjë ullinj, qilima e sixhadera sa t’i vishni konakët me to jashtë e brenda, kazanë bakri për të zjerë rakinë të ardhur nga Stambolli, enë të arta e farfurie…
– Mirë, mirë, mos është e kaluar në moshë? – ia merr fjalën nga goja plaku, se djalën e kam lastar unë. S’më hyn në sy malli e gjëja, në s’është nusja siç e ka hak.
– Jo, për atë Zot!
– Mirë, mirë, po se mos ka ndonjë cen? Se djalën e kam si ylli i mëngjesit unë. Botën të më falësh, s’ia jap nusen derr në thes.
– Jo, jo! Veç është një çikëz e përkëdhelur, me ndonjë naze të vogël e ku di unë!
– Sa për aq s’na prishet puna neve. E re, aguridhe, doemos. Do piqet. Tjetër gjë ke të më thuash?
– Ç’të të them! Të gjitha të mirat i ka! Fol tani, e do nuse për djalën?
– Dëgjon djali, e tund të atin nga krahu dhe s’i pëshpërit, po i flet shkoqur:
– Larg e tutje, baba! Kush ka nge të shkojë pas përkëdhelive të nuses e të durojë nazet e saj! Thuaj jo dhe përcille!
Nxehet babai dhe ia kthen të birit:
– Të na vijë e mira në derë dhe t’i vëmë shqelmin thua?! Thirri, or, mendjes dhe qepe! Ajo është për shtëpinë tonë! Kur të bëjë mot me thatësirë e të mos na rriten të mbjellat, e të na mbeten hambarët bosh, do mos t’ia kemi për gale. Kur të na bjerë vrugu në të lashtat e të mos korrim dot një kallëz, as që do të na lëvizë qerpiku. Se do t’i kemi thënë fukarallëkut def. Do ta blejmë bereqetin tek të jetë më i miri. Ku do të vejë më!
Pastaj i përgjigjet atij tjetrit:
– E dua, qysh s’e dua! Shkurt muhabeti! Ajo të bëhet gruaja e tim biri! Hajt, të na trashëgohen!
– Rrofsh! Se edhe i ati i çupës e ka me shpirt të të bëjë mik.
Dhe të na vjen ora e mirë e të na e bëjnë djalin dhëndër!
Dhe na fillon dasma.
Dasmë, jo shaka!
Veç, dhëndëri – ca si i hutuar e pa ndonjë gëzim kushedi se çfarë!
Pa kur të na arrin karvani i gjatë me pajën!
Hajde pajë, hajde!
Pa kur të na sjellin nusen!
Majë kalit të bardhë e me duvak të kuq mbuluar fytyrën.
Me njëqind krushq para e dyqind prapa…
Mblidhen graria rrotull nuses përmes ahengut e të na e vënë në krye të konakut me një varg këngësh të ëmbla.
Eh, ç’të nusëruar që bën nusja!
Kokulur nga turpi.
S’pipëtin.
E urtëz – manare.
Dhe e nisur, e stolisur.
Gishtat e duarve – me unaza të trasha floriri.
Veshët – me vathë që vetëtijnë.
Gushën – me tre gjerdanë të artë…
I hedh vështrimin nuses babai.
“Thëllënxë mali qenka!” – thotë me vete.
I hedh vështrimin pajës dhe sa s’fluturon me krahë!
“Ç’fat që patëm! Na u mbush shtëpia. Rrofsh, moj nuse, rrofsh! – mërmëron pareshtur.
Theren radhas dele e desh.
Shkohen në hell dhe piqen me merak.
Rakia derdhet lumë dhe kofshët e mishrave të pjekur shqyhen me duf.
Qentë turren pas kockave dhe vërtiten më të majtë e më të djathtë të sheshit nën rap.
Daullja tund dheun.
Gërneta qan.
Cyrlja e fyelli ndjellin zogjtë e çaireve.
Vallja dhe kënga s’reshtin një çast.
Gëzimi bën të ri edhe më plakun.
Çunat këmbejnë shenja me çupat fshehurazi dhe ëndërrojnë dasmat e tyre.
Fëmijët – si keca. Ngjishen me të ngrëna dhe kërcejnë pupthi e kollotumba nëpër bar. Gjumi është arratisur… E ku dëftehen të gjitha!
Pa pastaj nata thyhet.
Nuse e dhëndër mbyllen në gjerdek…
Këndojnë kaponjtë e parë, të dytët, të tretët…
Dasmorët nisin e largohen.
Burrat – marramendshëm e tërë qejf nga pija.
Gratë – duke u argalisur pas tyre.
Dhe, dalëngadalë, gjithçka shuhet e tretet.
Veç bukuria e asaj nate mbetet në çdo mendje.

Kalojnë pak ditë.
Zgjohet nusja mëngjeseve me përtim, sypërgjumur e buzëvarur. Tund kokën e supet andej – këndej e më t’i kthehet plakut:
– Dua të fle në dyshek me pupla! Nuk dua të fle në dyshek me lesh!
Çakërrit sytë plaku e sa s’i bie pika.
“Nuk është parë e dëgjuar t’i ndihet zëri i gojës nuses që sefte! Pa le, edhe të hedhë vickla te vjehrri për kësisoj gjërash!” – mendon. Po, prapëseprapë, e mban veten e i flet butë – butë:
– Nga ta gjejmë, moj bijë! Të rrjepësh tërë pulat e fshatit, s’i nxjerr dot puplat për të mbushur dyshekun tënd.
Nusja thartohet, tund rishtas kokën e supet andej – këndej dhe përplas këmbët:
– Dua, dua dyshek me pupla!
E dëgjon djali dhe habitet. I afrohet të atit dhe i flet ngadalë në vesh:
-Të thashë, baba, do të na plasë buzën kjo! Ta kthejmë tek i ati sa s’është vonë!
– Mos ma thuaj atë fjalë! – e qorton babai. – S’ia heq zakoni derës sonë të përzëjë gratë. Kjo është shtëpia e saj tani, për jetë e mot! Këtu do të plaket e trashëgohet!

Nusja tundet e shkundet.
– Dua përshesh me qumësht dallëndysheje!
– Nga të ta gjemë, moj bijë! As që e dimë në fshatin tonë se ç’është ky lloj qumështi!
Rrudh hundën ajo, tund kokën e supet sa andej – këndej dhe prapë përplas këmbët.
– Dua, dua!
I afrohet djali të atit e i thotë në vesh:
– Baba, ta kthejmë!
– Jo, këtu do të lëshojë rrënjë!

Nuses i kërcejnë kacabunjtë keq. Gërthet:
– Dua të ha me lugë floriri!
– Nga të ta gjejmë, bija e babait! As që dimë se u ngrënka edhe me asisoj luge!
– Dua, dua lugë floriri!
Plakun e mbulojnë djersët.
Prapë i thotë i biri në vesh:
– U pa kjo punë, baba! Ta kthejmë!
– Në gur e në dru fjala që thua! – i përgjigjet babai. – Këtu ku futi këmbët, do t’i bien dhëmbët!
– Po qenka piperkë që djeg, or baba! Qenka si mushkë e pashtruar!
– Ashtu, or bir, po s’ka sëmundje pa ilaç!
Dhe vrasin mendjen të dy të gjejnë ilaçin, por s’i bien në të.
Prapë vrasin mendjen.
Më në fund, vendosin:
Të shkojë djali të gjejë plakën njëmijëvjeçare, që mban në kokë mençurinë e botës! Ajo i di të gjitha.
Del djali në oborr, shalon kalin, ia hipën e bëhet erë.
Nuk bredh kali, po fluturon.
Fluturo ditë e fluturo natë, kapërce një kodër e mal këtu, kapërce një kodër e mal atje!… Përshko një fushë e pyll këtu, përshko një fushë e pyll atje!… Arrin buzë një lumi të thellë e të gjerë gjithë shkumë e valë. Sheh përtej lumit, ulur mbi një kërçep të thatë, në mes të shkurreve e rrapishteve një plakë gërmuqe që qan me lot.
I vjen keq djalit për plakën e i qaset shpejt. Zbret nga kali, bie në gjunjë para plakës dhe e pyet me dhimbshuri:
– Po ç’ke kështu, moj nënë?! Pse më qenke kaq e hidhëruar?!
– E ç’të mos jem, të marrsha të keqen! Kam dhjetë vjet këtu, në këto shkurre e rrapishte, që rripem e ndukem dimër e behar të hidhem matanë dhe s›mund.
– Ashtu! – habitet djali dhe, hop, e ngre në krahë, e vë përpara mbi shalën e kalit dhe çan përmes valëve. Me një dorë mban plakën të mos troshitet e me tjetrën tërheq frerin.
Hë e hë, hë e hë, e nxjerr në zall shëndosh e mirë.
Kënaqet plaka.
– Gëzofsh! – i thotë. – Ma paske zemrën qelibar! Thuamë ç’do nga unë si shpërblim?
-Të më dëftesh ku ta gjej plakën njëmijëvjeçare, që mban në kokë mençurinë e botës.
Ajo buzëqesh.
– Gjetur e ke! Unë jam, t’u bëfsha! Po nuk t’u hapa, se s’të njihja. Tani që të provova, të njoh. Je xhevair. Thuamë pa druajtje ç’do nga unë, or bir?
– Qyyysh! – hap sytë djali dhe i tregon hallin një për një.
Merr frymë thellë plaka, mendohet ca e ia kthen:
– Do të të ndih, doemos. Si mos të të ndih ty! Mbamë vesh tani! Nazet që bën nusja jote e kemi në dorë t’ia largojmë fët – fët. Hiç mos u merakos! Dhe me atë do të plakesh e do të trashëgohesh, siç do edhe yt atë!
Fut dorën në një trastë lëkure varur në qafë ajo dhe nxjerr tri pendëza zogu fluturak: një të zezë, një të bardhë, një të verdhë. Dhe e mëson:
– Fryji së zezës, kur të duash, dhe do të kesh përpara, sa hap e mbyll sytë, dyshekun me pupla për nusen! Me pupla e lëre se çë! Fryji së bardhës, kur të duash, dhe do të kesh përpara, sa hap e mbyll sytë, një tas plot përshesh me qumësht dallëndysheje. Me qumësht dallëndysheje e lëre se çë! Fryji së verdhës, kur të duash, dhe do të kesh përpara, sa hap e mbyll sytë, lugën e florinjtë për nusen! Të florinjtë e lëre se çë! Po e teproi edhe më shumë nusja, thuaj tri herë: “Qejfi në qejf, haka në hakë!” Kaq!
– Të faleminderit shumë! Të paçim sa Tomori! – e uron ai. Merr puplat, i puth dorën plakës, i kërcen kalit sipër me një hov dhe largohet vetëtimë.
…Pas pesë ditësh, ndaj të ngrysur, sos në fshat.
Lidh kalin në oborr dhe i fryn pendës së zezë.
Frap i shfaqet dysheku me pupla. E hedh mbi sup, hyn brenda e ia lëshon nuses te këmbët.
– Ta solla!
Gëzohet ajo e gëzohet, los e qesh dhe e rrëmben sakaq. E shtron duke kënduar dhe bie të flejë.
“O-o-oooz!, – ia bën nga kënaqësia, – o-o-oooz!” dhe pulit qepallat me qejf të madh.
Por, aty nga mesi i natës se përse përpëlitet! Pa edhe nis e kruhet me thonj, gërr – gërr, sa gjakos lëkurën!
Pas ca, zgjohet e llahtarisur, flak tej jorganin, vërtitet në dysheme dhe bërtet në kupë të qiellit:
– E mjera, ç’më gjeti! Obobo! Hiqmani dyshekun me pupla! Obobo! Nuk dua dyshek me pupla! Hiqmani! Obobo!
Çohet i shoqi e i thotë:
– Po ti vetë e kërkove!
I afrohet vjehrri dhe i thotë:
– Po ti vetë e kërkove!
– Jo, jo, nuk e dua, nuku!
Heq dyshekun me pupla nusja dhe merr përsëri dyshekun me lesh.
Fle sa ngopet dhe në mëngjes kërkon përshesh me qumështin e dallëndyshes.
Del djali – dhëndër jashtë, i fryn pendës së bardhë dhe, frap, i shfaqet përpara tasi plot me përshesh me qumështin e dallëndyshes! E merr dhe ia jep nuses.
Gëzohet e gëzohet ajo, los e qesh dhe kërkon lugën e florinjtë!
I fryn pendës së verdhë djali – dhëndër dhe, frap, i shfaqet në dorë luga e florinjtë! Ia jep nuses i qeshur. Gëzohet e gëzohet ajo, los e qesh, dhe fillon të hajë. Ha e ha, kur, pakujtuar, flak syshqyer tasin në dysheme, flak edhe lugën e florinjtë dhe bërtet gjer në kupë të qiellit:
– Nuk dua përshesh me qumësht dallëndysheje, nuk dua nuku, se ma bëri gojën flluga-flluga! Nuk e dua lugën e florinjtë, nuk e dua, nuku, se më shqeu buzët!
I afrohet i shoqi:
– Po ti vetë i kërkove!
I afrohet vjehrri:
– Po ti vetë i kërkove!
– Jo, jo, nuk i dua, nuku!
Pastaj bërtet, se nuk do të pastrojë dyshemenë, se nuk do të lajë enët, se nuk do t’u shkojë fshesën konakëve e shkallëve…
– Ju të pastroni, ju të fshini! – thotë. – Mua më prishen duart!
I shoqi e vjehrri shihen sy në sy, i hedhin nuses një vështrim të habitur dhe s’lëvizin vendit.
I prishet qejfi asaj që s’i shkon fjala.
– Oiii, ç’më gjeti, oiii! Këtu s’më do asnjë, oiii!
Thotë tri herë me vete djali – dhëndër:
“Qejfi në qejf dhe haka në hakë!”
Pa kur na shfaqet në ajër një thupër e thantë e çfarë thupre!
Dhe na sulet mbi nusen: Fshap e fshap – nga kërcinjtë!
Bën çudi i shoqi:
“Ç’është kjo!”- thotë.
Bën çudi plaku:
“Ç’është kjo!”- thotë.
Ulërin nusja në kupë të qiellit, hap derën rrëmbimthi, rrëshqet tatëpjetë shkallëve në oborr…
Po hajt ta ndalje thuprën!
Fshap e fshap – në të ndenjurat, fshap e fshap – mbi shpinë!…
Bridh nusja andej, thupra ndiq andej!..
Bridh nusja këndej, thupra ndiq këndej!..
Kthehet e gjora nuse prapa, ngjitet këmbadoras nëpër shkallë dhe futet brenda, të mos e shohin bota.
Thupra përsëri ndiq dhe fshap!
– Aman, aman! – lutet nusja me lot në sy. – Nuk them më ashtu, nuk them më, nuku! Mos, moj thupër, mos! Do ta pastroj dyshemenë! Do t’i laj vetë enët! Do t’ua shkoj vetë fshesën konakëve! Mos, moj thupër, mos! Nuk them më ashtu, nuku!
– Mos! – thotë dhe babai. – Është bija e shtëpisë!
– Mos! -thotë dhe djali – dhëndër. Është nusja e shtëpisë!
Dhe thupra ndalet. Rrokulliset në një cep dhe nuk lëviz. S’është më e gjallë.
E ngrata nuse! Dridhet gjithë frikë dhe vështron herë të shoqin, herë të vjehrrin, mbështetur e këputur pas murit. Sytë e tyre sikur flasin:
“Nuk je më e vogël e tek jot’ ëmë, por nikoqire në shtëpinë tënde!”
Çikë e nga një çikë, mbushet me frymë ajo, e mbledh veten.
Shkundet, vë futën në mes dhe nis e bën punët.
Veç, duket ca e plogët, se nuk është mësuar.
Të nesërmen rrëshqet më shkathët nëpër punë.
Të pasnesërmen është vërtet e shkathët.
Pa na vjen një ditë, që bëhet flutur dhe e qeshur si trëndafil i çelur.
Pa na vjen një ditë, që i shoqi mendon:
“E ç’na duhen neve thupra e thantë, pupla e zezë, e bardhë, e verdhë!”
Dhe i vërvit në zjarr.
Prej atëherë jeta e tyre rrjedh e lumtur. Po edhe për plakun. Se mbushet shtëpia me një tufë nipër e mbesa si lule, si mollë të arrira, si sorkadhe mali, të mençur e zemërbardhë.

MIRO -Tregim nga SHKËLQIM HAJNO

Miro ishte e dashuruar kur doli partizane. Madje, edhe e fejuar. Dhe këtë e dinin të gjithë.

Delo Bora, djali që donte, tani, ishte gjithashtu në të njejtin formacion luftarak. Në një prej brigadave të krijuar në jug të vendit në vitin e fundit të Luftës.

Më parë, që të dy dinin pak për luftën dhe, kur Delo, tregoi një ditë se do të dilte në mal partizan, ajo u pezmatua. Në fytyrën e bukur, iu nder një pikëllim i beftë. Kështu e mbajke fjalën ti, Delo?!- tha trishtueshëm.

– Po ne, i dhamë fjalën njeri-tjetrit që nuk do të ndaheshim kurrë deri në fund të jetës…Apo, i mori era bashkë me lulet e kulumbrive!..Sa jeta e lulekulumbrive. Më the që do bënim edhe një dasëm si në kohëra lufte. Kështu i thamë shoshoqit!…’Më gënjeve me gënjeshtra/Më the sa të vinte vjeshta…”-mërmëriti vargjet e një poeti të njohur asokohe dhe sytë e mëdhenj, I rëshqitën sumbullat e lotëve të hidhur prej dënesës së mbytur.

Nëpër faqet paparunde tani, i breshëruan lotët…

I zënë ne befasi Delo, kapi me duar fort lëkurën e tëmthave nga të dyja anët, sa dukej se do t’i shkulte e t’i flakte në arishten aty, ndanë fshatit.

-Oooo Zot!-vikasi me një pasthirrmë duke parë nga lugjet e fshatit dhe manastiri i Shën Marinës që dukej si i ngulur prej qiellit në majën e kodrinës pranë shtëpive.

-O Zoot i madh!-u dëgjua sërish, më tepër së brendshmi sesa, për vajzën që kish lidhur fjal’ e besë për ta kaluar bashkë jetën deri ne fund, siç i pat premtuar.

-Miro, zemëroo! Mendova më të keqen…Që ty, të të ruaja. Ndaj…Do që të vemi tok? Do? Tok do të vemi në mal! Dhe e përqafoi në shtegun e shtëpisë së saj atë mbrëmje të parafundit të qëndrimit në fshat.

***
Partizanët atë buzëmbrëmje ishin shpërndare në një lirishte, në lëndinat e Loficës.

-Shikoji luleshqerat Miro, janë prush dhe po të presin me aromëm e tyre. Shihi manushaqet edhe veshlepujt, Ejani!-sikur thonë…dhe I vuri mbi kapelën e partizanes një kurorë të punuar me gjethe të njoma dafine dhe dy kurora me luledele.

– Thonë se këto ditë po presim kolonat e fundit të gjermanëve që po tërhiqen drejt veriut dhe Tiranës, Edhe pak. Edhe pak dhe ne, do të jetojmë bëshkë, siç e kemi bërë me fjalë e betim te lëndina e Tisies te Buza e Bredhit..Miroja ime, lulja ime.. . Arom’ e luleve të malit. E moskovolisura ime…!

Ajo qeshte si e hutuar nga një ndjesi gëzimi që I kish pushtuar krahërorin.

Delo ishte bërë i njohur ndër shokët edhe për pushkë si nishanxhiu numër edhe për zemrën e fortë, po edhe për shakatë e humorin lab që i buronin natyrshëm.

Të nesërmen formaconi luftarak i tyre ,‘Maro Konda’ kish marrë urdhër t’i zinte pritë një autokolone gjermane që vinte nga Greqia.

Vendi i caktuar i pritës, diku në jug, iste një kthesë e dyfishtë e xhades që gjarpëronte përmes kanionit gëlqeror të përroit të Bujanës. Duket si një grackë e ngritur enkas për pusi.

Batalioni kishte objektiv pikërisht goditjen në urën e Bujanës. Aty besohej se kolona armike do të hynte dhe do të mbyllej si në çark poshtë shkëmbinjve të thiktë mbi kurriz të xhades dhe mbi urën e ngushtë. Piërisht përrth kësja gracke natyrore veshur me hilqe e përrall, ishte pozicionuar batalioni. Humbjet ishin shënur nga të dyja palët.

Por në përfundim të pritës pasi Delo si mitralier, kishte mbuluar me zjarr sulmin e shokëve, tani nuk dukeshin më shenja jete.

Një grantë fatalë e hedhur në pozicionin e tij, kish bërë të heshtëte mitrolozi përgjithmonë i tij.

***
Lajmi për rënien e Delos, djaloshit mitralier ,vetëm një muaj para çlirimit të vendit, u përhap menjëherë. Dhe mori dhënë.

Miro sa e mori vesh u shugulluan veshët sikur një gjyle topi t’i kish rënë aty para këmbeve dhe u plandos nga të fikëtit.

Pas varrimit të mitralierit me të shtëna nderimi. Në ditën e mandatës për të, ishte dhënë porosi që dy vajza partizane t’i rrinin sa më pranë në pikëllimin e madh dhe ajo, të mos merrte pjesë në pritën e radhës në aksin nacional përgjatë rrugës nacionale që zgjatej në drejtim të kufirit me Greqinë nga ku riteshin të tjera autokolona armike.

Por Miro nuk dëgjoi askënd. Dëgjoi kokën e saj.

Ishin muajt e fundit të luftës.

-Më lini pak vetëm,-u tha shoqeve Miro.

Ato hezituan dhe panë njera-tjetrën.

-Më lini vetëm! Dua të flas me Delon dhe me lulet-tha ajo e përhumbur.

Shoqet panë sërish njera-tjetrën me keqardhje për gjëndjen shpirtërore të Miros. Pas pak, u ngritën duke marrë edhe armën e saj e duke shkuar te hija e një dushku aty pranë. E shihnin me bisht të syrit me keqardhje nga frika mos bente ndonjë të pabërë prej hidhërimit të madh.

Miro e vetmuar, e hoqi kapelën dhe i prishi flokët e prerë me krehërin e gishtave.

“Delo drita ime…Pse ma bëre këtë, o ylli i jetës sime?! Ne u betuam shoshoqit… harrove?….Më bëre edhe kurorë me fletë dafine dhe ma vure në kokë”…

Futi dorën në xhepin e bredshëm të palltos së madhe dhe nxori fletët e dafinës që I patën mbetur nga duart e tij.

-O Zot, Përse?

Kaq tha dhe iu përhit fytyra e qeshur e njeriut të dashur në çastet e fundit të jetës. Në vesh I kumbonte ende çdo ditë zëri I bukur i tij kur I fliste për të nesërmen e luftës.

Tani, çdo gjë nuk ishte si më parë. Tani, çdo gjë, ishte pa kuptim për Miron dikur të dashuruar.

Çe donte më jetën pa të? Ç’e donte më ?

Më të moshuarit i jepnin kurajo. Ti duhet të luftosh t’ia marrësh hakun Delos. Haku? Hakmarrje….Gjakun nuk duhej t’ia falte kurrë!.Gjaku, me gjak!

***
Pas dy ditësh në skuadrën e saj erdhi një nga korrierët e komandës së batalionit.

-Të kërkojnë në komandë. Miro, eja tani me mua. Ata të presin,

– Çfarë kanë me mua? Mos ka ardhr mëma nga fshati? Mos…-Po asgjë nuk kishte të qartë.

Pas pak u gjendën në komandë. Ishte një banese gjysmë të rënuar në periferi të një fshati.

-Eja Miro! Eja -tha njeri nga ata të komandës.

Pastaj iu drejtua dy të rinjve të veshur me uniform që bënin roje te porta kryesore:

-Bëni gati të dy robërit gjermanë.

Pas pak, në kopshtin pranë shtëpisë gjysmërënuar sollën të lidhur dy njerëz me uniformë gjermane. Dukej që ishin të rinj, me shtat të lartë dhe me uniforma të ushtrisë së tyre me spaleta të shqyera. Ishin pa kapele dhe të lidhur duarsh të dy bashkë.

-Mbaji aty qenërit! Te muri!-urdhëroi dikush nga komanda.

Vajza e sapothirrur qëndrote të oborri i shtëpisë së komandës dhe ndiqte gjithë sye veshë skenën.

***
Dikush doli nga bendia e katit te dyte në krye të shkallëve të jashtme të banesës së gurtë.

-Miro!-iu drejtua prerë njeriu që mesa duket ishte I komandës.-Tani, e ke rastin të hakmerresh për vrasjen e Delos!…Ja, armiqtë!.-Qëlloi me armën time-dhe i zgjati një automatik gjerman. Menjëherë prnë tij u arfuan edhe tre burra të tjerë me uniformë.

-Merre!-thirri njeriu I komandës duke I zgjatur një automatik gjerman.

Miro hezitoi. Hodhi sytë e egërsuar nga dy të rinjtë gjermnaë që kishin moshën e Delos..

Pastaj shtrëngoi dhëmbët dhe grushtat.

-Merre! Apo të vjen keq? Në mos këta, shokët e tyre kanë qëlluar mbi Delon!

-Merre automatikun!-sokëlliti si i ndërkryer tjetri.

Maro në fillim hezitoi. Pastaj, zgjati dorën dhe e rrëmbeu armën duke parë nga dy robërit. Njeri prej tyre që dukej si më i vogël dhe me flokë të verdha, dridhej dhe qante. Diçka thoshte në gjuhën e nënës.

Të dy e kuptuan atë që do të ndodhte dhe të tmerruar u mbështetën tek njeri-tjetri me duart e lidhura bashkë. Shikonin me llahtarë nga vajza që mori automatikun pothuaj dhjetë hapa larg tyre.

-Jepi tani! Zjarr!-komandoi njeriu që i kish dhënë armën.

Por Miro hezitonte sërish. Ja i vrava..i tha vetes. Ma kthejnë dot njeriun tim? -Ma kthejne dot njeriun tim?-bërtiti ajo aqsa, njeriu i komandës u tremb.

Pastaj, ajo e drejtoi fillimisht armën mbi dy të robërit e tmerruar.

-Qëlloi!-u dëgjua sërish komanda.-Qëlloi qenërit! Tai! Për gjakun e Delos!

Pas një grime të rëndë kohe ajo, e ngriti armën lart dhe qëlloi në ajër.

Tjetri e pa tmeruar dhe i inatosur njëherësh.

-Përse nuk shtie mbi ta? Ke frikë? Eee!?Ke frikë?

Ajo e pa e egërsuar me armën që mbante në dorë.

-Nuk kam frikë! Jo! Edhe dora nuk më dridhet!. Jo! Por, edhe po t’i vrisja, njeri, nuk ma sjell dot Delon.-tha ajo dhe u kthye e u nis për tek shoqet e skuadrës .

Pas këtij çasti, mbi murin, kopshtin dhe rrethinat ku i çuan të dy robërit e huaj, u nder një heshtje e rëndë prej varri.

Por krisma nuk u dëgjuan.

***
Pas tre ditëve kur batalioni u nis për rrugën e fundit në atë luftë. Miro u shtang dhe mbajti këmbët një grimë teksa dëgjoi një këngë labe në fushimin e brigadës së 40 S:

“Një mjegull e zezë ra/ Që në Kuç’ e Llogora/ Thonë e vra Deloja/ Deloja që bën shaka…”

Asaj ane, thonë se Miro nuk u martua kurrë më. As pas luftës. As kur bora e moshes nisi te binte mbi krye duke zbardhur vit pas viti, krejt.

Jetoi me kujtimin e Delos deri në fund të jetës dhe, me nipërit e mbesat e saj.

Dy përralla – Përktheu Nga Agim Xh. Dëshnica

KATËR SHURDHË

– indiane –

Në të dalë të fshatit, bariu po ruante dhentë. Ato kullosnin qetësisht te një livadh me bar të dendur. Kur dielli u ngrit lart sa një hosten, bariun e gjorë e griu uria. Në mëngjes, ndërsa po dilte prej shtëpisë, e kishte porositur gruan t’i sillte drekën në kullotë. Mirëpo, megjithëse kaloi një kohë e gjatë, ajo nuk po dukej.
U mendua bariu i gjorë. Po sikur të shkonte në shtëpi? Po dhentë kujt t’ia linte? Hodhi sytë përqark dhe pa bekçiun e fshatit. Shkoi pranë tij e i tha:
– Më bëj një nder, mik i dashur! Shikoma pak tufën e dhenve se mos shpërndahet dhe humbet, sa të vete për drekë në shtëpi! Do të kthehem pa vonesë dhe për shërbimin tënd do të të shpërblej!
Bariu qe i sjellshëm dhe bujar, por kishte një të metë. Ishte aq shurdh sa, sikur të kriste pushka atje pranë, nuk e dëgjonte e nuk e kthente kokën, si t’i kishte të vulosur të dy veshët. Por, e keqja më e madhe ishte se nuk e dinte që po fliste me një shurdh!
Bekçiut as që i hyri gjë në vesh nga tërë ç’i tha bariu. Pandehu se ai donte t’i merrte barin e lopëve. Ia ktheu me zemërim:
– Kush e ka kositur këtë bar, unë, apo ti? Thirri mendjes, mos m’u lut dhe zhdukmu nga sytë! Kaq ta bësh dhëmbin, nuk ta jap! Dashke të m’i ngordhësh lopët nga uria, kurse bagëtinë tënde ta ngopësh për shtatë palë qejfe, hë!? Jo, more! Hajt, shporru, të thashë!
Në fjalë e sipër, bekçiu e shtyu me dorë bariun, por ai kujtoi se i dha fjalën që do të kujdesej për dhentë, ndaj u nis i lehtësuar drejt shtëpisë. Tek ecte me nxitim, e ndau mendjen t’i jepte gruas një mësim të mirë, që të mos harronte më t’ia sillte drekën.
Mbërriti kështu në shtëpi, por ç’të shihte! Gruaja e rrëzuar në prag të derës, qante dhe ankohej. Ajo pati ngrënë natën bezele të paziera. Por ato, edhe pse nga shija në gojë ia kalojnë mjaltit, në bark janë më të rënda se plumbi.
Bariu ynë i mirë e ngriti gruan, e shtriu në shtrat dhe u përpoq t’ia pushonte dhimbjet. Gjeti ilaçet që pati marrë nga xherahu i fshatit dhe ia dha. Ajo u bë më mirë dhe, më në fund, u çua në këmbë. Pas kësaj, bariu u ul të hante. Por koha kaloi. Atij iu kujtua bagëtia dhe u shqetësua. Ç’bëhej me to, vallë? Mos u kishte ndodhur ndonjë gjë? Tha kështu me mend dhe shpejtoi të kthehej. Po, kur arriti, u gëzua sa s’ka, se i pa dhentë, tek kullosnin qetësisht në livadh. Si njeri i kujdesshëm që ishte, i numëroi kokë për kokë. Asnjë nuk mungonte. I lehtësuar pëshpëriti: “Bekçiu qenka burrë i ndershëm! Duhet shpërblyer se s’bën!”
Në tufën e dhenve ai kishte një sheleg, që edhe pse çalonte pak, qe i shëndoshë. E hodhi në sup e iu afrua bekçiut.
– Faleminderit, i nderuar bekçi, për kujdesin tënd! – i tha. – Merre këtë sheleg! E ke hak nga unë, se u shërbeve dhenve të mia si t’i kishe të tuat!
Bekçiu, si shurdh që ishte, nuk dëgjoi asnjë nga fjalët e tij.
– Ç’faj kam, bre, pse çalon shelegu yt!? – ia ktheu.
Bariu, duke mos dëgjuar se ç’i tha, iu përgjigj:
– E, ashtu vërtet, çalon pak, por, sidoqoftë, është sheleg i mirë. Merre, piqe! Haje me miqtë dhe ngrini dolli për shëndetin tim!
– A do të shporresh me të mirë? – bërtiti bekçiu. – Të thashë njëherë, por ti s’marrke vesh! Këmbën e shelegut s’e kam thyer unë! Në grigjën tënde jo vetëm s’kam qenë, por as sytë s’ia hodha, kupton?
Bariu, duke mos dëgjuar asgjë, mbante para bekçiut shelegun dhe e lëvdonte.
Bekçiu e humbi durimin e iu hakërrua me grushte.
Edhe bariu i lodhur nga lutjet, u nxeh, përveshi mëngët e i tregoi grushtet e tij. Për pak do të përlesheshin, por në atë çast atypari kaloi një kalorës. Ata e prenë zënkën, u sulën e i dolën përpara. Duhet t’ju rrëfej, se indianët kur zihen e kanë zakon t’i luten dikujt për të gjykuar.
Kundërshtarët tanë kapën frerin e kalit të kalorësit për ta ndalur, njëri djathtas e tjetri majtas.
– Na bëj një të mirë! – iu lut atij bariu. – Ndalo pak çaste dhe gjyko se cili prej nesh e ka fajin! Këtij njeriu unë po i fal shelegun më të mirë të kopesë, kurse ky kërkon të më qëllojë me grusht.
– Ndalu pak, or kalorës! – tha bekçiu. – Për të gjykuar se kush nga ne ka të drejtë, më dëgjo mua më parë! Ky bari i keq s’po më ndahet! Thotë se shelegun e tij e bëra unë sakat! Çudi e madhe!
Mjerisht, gjyqtari i zgjedhur prej tyre ishte më shurdh se ata! Ai u bëri shenjë me dorë ta dëgjonin dhe foli si i zënë në faj:
– E pranoj se ky kalë që i kam hipur nuk është imi! E gjeta para pragut të shtëpisë sime dhe meqenëse kisha një hall të madh, ia hipa, i graha shpejt dhe u nisa për qytet. Nëse kali është juaji, jua kthej në vend! Merreni! Por, nëse nuk e doni, më lini të shkoj e të mbaroj hallin, se s’mund të qëndroj më gjatë me ju! Koha nuk më pret!
Bariu dhe bekçiu, si shurdhë që ishin, as që morën vesh se ç’u tha! Veç menduan se kalorësi nuk po vendoste të shpallte fajtorin. Ndaj të dy e ngritën zërin dhe e shanë me turlilloj fjalësh!
Në ato çaste panë duke kaluar përbri tyre kryeplakun, brahmanin. Të tre vrapuan pranë tij dhe nisën t’i qanin hallin.
– Ju kuptoj! Ju kuptoj! – iu përgjigj brahamani. – Patjetër ju ka dërguar gruaja ime, që të më të ktheni në shtëpi. Por, jeni lodhur kot! Qysh kur u martova me të, ajo më detyroi të bëja aq mëkate, sa as lumi i shenjtë Gang, s’i lan dot. Më mirë ta kaloj jetën, duke lypur në vende të huaja, se sa të rroj me të! E kam vendosur! Pra, askush nga ju s’arrin të ma ndërrojë mendjen për të jetuar edhe më tej me atë grua të ligë!
U bë sakaq rrëmujë e madhe. Të gjithë ata thërrisnin së bashku me tërë fuqinë, duke mos kuptuar se ç’thoshte njëri e tjetri. Ndërkaq, ai që kishte kalin, pa në largësi disa njerëz tek vraponin. Pandehu se ishin të zotët e kalit, ndaj me shkathtësi kërceu mbi të e ia mbathi me të katra drejt qytetit.
Bariu vuri re se po ngrysej. Tufa qe shpërndarë, ndaj vrapoi të mblidhte dhentë e t’i vinte përpara për në fshat, duke u ankuar se në këtë botë s’ka drejtësi. Atij iu kujtua se në mëngjes, sapo kishte dalë nga shtëpia, i pati prerë rrugën një gjarpër i madh, gjë që, sipas paragjykimit indian, ishte shenjë jo e mirë për atë ditë të prapë.
Bekçiu u kthye në kasollen e barit, pa atje shelegun e pafajshëm, që kishte lënë bariu. Dhe, duke menduar se po hakmerrej ndaj tij, pa e zgjatur, e hodhi mbi sup dhe e çoi në shtëpinë e vet. Kurse brahmani plak u kthye në fshatin e parë që i doli përpara, për të kaluar natën. Uria dhe lodhja ia kishin ulur paksa zemërimin.
Të nesërmen erdhën miq e të afërm dhe e bindën brahmanin e mjerë, të kthehej në shtëpi, duke i premtuar ta qërtonin të shoqen e tij grindavece, që të sillej mirë e të mos e mërziste.

A e dini se ç’do t’ju bjerë ndër mend, pasi të lëçisni këtë përrallë? Ja, se çfarë: në botë ka njerëz të mëdhenj e të vegjël, që megjithëse nuk janë të shurdhër, sado t’u flasësh nuk të dëgjojnë e as të kuptojnë. Dy vetë, sapo takohen, në mes tyre kërcet sherri, pa u marrë vesh pse! Fyejnë ata pa të drejtë njëri – tjetrin. Pastaj ankohen se janë fatkeq, duke e gjetur shkakun te kripa e derdhur përtokë, apo te pasqyra e thyer! Për shembëll, një miku im në shkollë, ulur në bankë si shurdh i vërtetë, nuk dëgjonte se çfarë thoshte mësuesi.
Ç’ndodhi më pas? Kur ai u rrit, ia kaloi edhe budallait. Njerëzit e zgjuar mundohen të dëgjojnë, për të mësuar gjithçka, kurse ai ankohej, se gjoja pati lindur fakeq. Bëhuni të mirë, o miq, e jo shurdhë! Veshët i kemi për të dëgjuar. Një i urtë ka thënë se njeriu ka dy veshë dhe një gjuhë. Pra, është e udhës që më shumë të dëgjojmë sesa të flasim!

TRIMËRIA E LEPURIT VESHGJATË
– Samuil Marshak

Në një pyll të dendur me lisa e shkurre lindi një lepurush veshgjatë, syshtrembër e bishtshkurtër. Sapo doli nga strofkulla për herë të parë, në ato orë mëngjesi, e gjer në mbrëmje, ai u tremb e u tremb sa gjaku desh i ngriu. Kështu një ditë, dy, një javë, dymbëdhjetë muaj… I gjori lepurush! Dhe e gjithë kjo ndodhi, nga tërë ç’pa e dëgjoi përqark. Nga gurët përtokë e nga drurët, që ngriheshin përpjetë. Kërciste një degëz e thatë, fërfërinin gjethet nga era, brofte lart në majën e lisit një zog, binte një top bore përdhe, zemra e lepurushit në gji dridhej e përpëlitej!
Hë, hë, lepurushi u rrit e, së fundi, u mërzit aq fort nga ajo gjendje, sa befas nuk pati më frikë nga asgjë dhe nga askush.
– S’ia kam frikën kujt! – thërriste nëpër pyll. – Ta dini mirë, se asgjë s’më tremb! Asnjë s’ma del për guxim e trimëri!
Me të dëgjuar ato thirrje lepujt e moshuar, të rinj e të reja dhe plot nëna me lepurushët, u mblodhën te sheshi në mes të pyllit. U habitën e nuk po u zinin besë veshëve nga ato që thoshte lepuri syshtrëmbër e bishtshkurtër. Deri atëherë s’ishte parë e as dëgjuar që një lepur të mos trembej nga askush.
– Hej, Veshgjatë, as nga ujku nuk ke frikë ti?
– Jo! As nga dhelpra, nga ariu e nga kushdo qoftë!
Me ato fjalë të gjithë sa qenë, i madh e i vogël, u zbavitën si asnjëherë tjetër. Të rejat kukurisën, duke e mbyllur gojën me putrat e para. Gratë e mira qeshën me gjithë shpirt. Madje, edhe pleqtë, që kishin shpëtuar për një qime nga kthetrat e dhëmbët e ujkut, vunë buzën në gaz.
“Sa lepur qesharak!” – dëgjoheshin zëra nëpër sheshin me hije.
Të gjithë u pushtuan nga një gazmend i papritur. S’mbeti asnjë nga lepujt pa u gajasur. Filluan të luanin laradasha, të hidheshin përpjetë, të bridhnin e të ndiqnin njëri – tjetrin si të marrë.
– Ç’ta zgjas me ju! – bërtiti lepuri i trimëruar. – Dëgjoni, pra! Po më ra ujku në putra, pa një pa dy, do ta shqyej në vend!
Plasi gazi përsëri.
– Ha, ha, ha! Çfarë karagjozi! Pa shih, ç’budalla! – thërrisnin lepujt me sa u hante fyti.
Ndërkaq, ujku i uritur sillej nëpër pyll. Ec e ec dhe mendonte:
“Ah, sikur të kapja dot qoftë edhe një lepur sot! Do ta gëlltisja në çast gjithë lezet!”
Kur, befas, diku pranë dëgjoi se një tufë e tërë lepujsh bërtisnin dhe qeshnin me të madhe. Ndaloi, nuhati ajrin, eci vjedhurazi ngadalë – ngadalë përmes shkurreve dhe mbërriti fare afër sheshit, ku lepujt vazhdonin të luanin, të qeshnin e të talleshin me mburravecin veshgjatë e syshtrembër, që thërriste më fort se ata.
“Eh, vëllaçko, prit edhe pak, se në dhëmbët e mia do ta mbyllësh atë gojë llafazane!” – mendoi ujku dhe hodhi sytë të shihte, teksa tërë ajo zhurmë gazmore u ndërpre, kur mburraveci i ngritur mbi këmbët e mbrapme, thirri:
– Dëgjoni, o frikacakë! Tani do t’ju tregoj diçka për të qeshur! Unë… Unë…Unë… Në atë çast gjuha i ngriu. Kishte pikasur me dridhmë sytë e ujkut, që e vështronin drejt dhe s’po mbushej dot me frymë.
Pas pak, ndodhi diçka e papritur. Lepuri mburravec kërceu lart dhe ra si top mbi ballin e gjerë të ujkut. U rrokullis mbi shpinën e tij, u rrotullua rreth vetes në ajër, mandej u përplas në tokë. U ngrit dhe ia dha vrapit me sa mundi. Vrapo e vrapo! Të gjorit lepur i dukej se ujku po e ndiqte këmba – këmbës, për ta kapur me dhëmbët e mprehtë. Së fundi, i lodhur tek s’mban më, iu prenë gjunjët, mbylli sytë dhe u rrëzua pa ndjenja te një gropë nën shkurre. Kurse ujku në atë kohë po vraponte në drejtim të kundërt. Në çastet kur lepuri i pati rënë përsipër, ai kishte pandehur se dikush e qëlloi fort. Ndaj, i tmerruar, ia mbathi nga sytë – këmbët. Pasi u largua shumë, u ndal e i zemërruar siç qe, tha me vete të shkonte nëpër pyje të tjerë, me shpresë se mund të gjente lepuj, ndryshe nga ato soje shtazësh të çuditshme, që luanin, qeshnin dhe qëllonin me gurë, apo plumba!
…U desh një kohë e gjatë që lepujt të mblidhnin veten. Disa qenë fshehur brenda zgavrave të drurëve, disa nën shkurre, të tjerët në hendeqe mbuluar me bar. Më në fund, u mërzitën tek rrinin të fshehur dhe filluan një nga një të nxirrnin veshët jashtë e të përgjonin me kujdes. Pastaj dolën dhe kërkuan njëri – tjetrin.
– A pa, pa, sa u trembëm! E patë si ia punoi ujkut lepuri ynë guximtar? – tha më i zgjuari. – Po të mos qe ai, asnjë nga ne s’do të mbetej gjallë!
Lepujt në shenjë miratimi tundën veshët.
– Po tani ku është ai? – pyeti një lepur i moshuar. – Mos vallë e ka ngrënë ndonjë ujk tjetër?
– Ç’thua ashtu, xhaxha!? – thirrën shumë të tjerë dhe nisën ta kërkonin nëpër pyll. Ec e ec! S’ka! Ec e ec! S’ka!
– Ja, ja, tek po fle! – bërtitën tre lepuj të rinj.
Pas atij tmerri, lepuri i patrembur ishte zhdukur nëpër shkurre dhe qe shtrirë pa frymë te një gropë. Dukej sikur flinte. Teksa qëndronte pa lëvizur, dëgjoi tek i thoshnin:
– Të lumtë! Çohu, o shpëtimtari ynë!
Lepuri kapsallti sytë, u ngrit, u shtriq disa herë dhe doli nga gropa.
– Faleminderit, vëlla! – brohoritën lepujt rreth tij.
– Ah, frikacakë! Pse, ç’ menduat ju!? Ende s’e ditkeni, se kush jam!? – ua ktheu lepuri me mburrje.
Më i zgjuari e mori fjalën pësëri:
– Me shkathtësinë dhe guximin tënd, o trim, e tmerrove ujkun e lig!
Qysh nga ajo ditë, edhe Veshgjati syshtrembër e bishtshkurtër, nisi të besonte vërtet, se nuk i trembej kujt dhe se ishte bash ai, që e kishte tmerruar ujkun e uritur!

Më vodhën jetën Nga Çiljeta Bome

Më vodhën JETEN
Më vodhën oksigjenin
Më vodhën NENEN
Më vodhën BABEN
Më vodhen shtepinë
Më vodhën pasurinë
Më vodhën ENDRRAT
Më vodhën ledhatimet
Më vodhën qumshtin e NENES
Më vodhën bukën e gojës
Më vodhën të drejtat si fëmijë
Më vodhën buzëqeshjen
Më vodhën strehën familjare
Më vodhën kujtimet
Më vodhën meritat dhe talentet
Më vodhën shkollimin
Më vodhën Artin
Më vodhën e ç’nuk më vodhën….
Bashkekombësit e mi qe nuk kishin as fe e as nder….ata qe i shërbenin djallit te madh dhe prap sot vazhdojne të zhvatin cilindo njeri te ndershëm që ju del përpara!
Ne vendin tim dhe ne vendin tuaj ,është e ndaluar rreptësisht të jesh njeri i ndershëm!
Nje gjë veçse nuk ma vodhën dot !!
SHPIRTIN TIM TE PASTER , NDERGJEGJEN DHE NDERSHMERINE qe m’i ka kultivuar kaq bukur gjyshja ime fisnike

Poetja shqiptare Irma Kurti botohet në Francë

 

Libri titullohet “Ce n’est pas un rêve” dhe botohet nga Le Lys Bleu Èditions

Një tjetër sukses për krijimtarinë e poetes shqiptare Irma Kurti.

Pas botimeve të fundit në Kanada, Kamerun, Filipine e Prishtinë poezia e saj “udhëton” në Francë.

Libri titullohet “Ce n’est pas un rêve” (Nuk është një ëndërr) dhe botohet nga Le Lys Bleu Èditions. Ai përmban vargje te poetes të shkruara ndër vite. Përkthyes i poezive nga anglishtja në frëngjisht është Gaya Esau.

Poetja shqiptare e komenton kështu lajmin e botimit të librit: “Kjo përmbledhje e merr titullin nga një poezi, por për mua ai ka kuptim simbolik. Botimi në Francë ka qenë ëndrra ime e hershme dhe jam e lumtur që tashmë është një realitet i prekshëm.”

Në parathënien e librit citohet gazetarja italiane Grazia Pia Licheri e cila shkruan për krijimtarinë e poetes: “Me një gjuhë të thjeshtë e të drejtpërdrejtë, poetja Irma Kurti na ofron edhe një herë një shumëllojshmëri ndjesish, një lloj ditari në vargje që hap dyert e reflektimit ndaj temave intime dhe ekzistenciale.

Irma Kurti arrin drejt e në zemrën e lexuesit, duke hedhur poshtë si gjithmonë idenë se poezia është një mjet i zgjedhur për disa, sepse format narrative të mbushura me zbukurime dhe shtojca letrare nuk i përkasin aspak stilit të saj. Atëherë është emocioni vetë që e merr fjalën përmes një kujtimi, një imazhi, një mendimi, të përshkruara në mënyrë kaq të saktë saqë ta lejojë lexuesin të hyjë në majë të gishtave në jetën e autores, duke ruajtur ndërkohë identitetin e tij.”

Irma Kurti ka botuar 26 libra në gjuhën shqipe, 17 në italisht, 9 në anglisht dhe 2 në frëngjisht. Ka përkthyer 11 libra të autorëve të ndryshëm, si dhe të gjitha veprat e saj në italisht dhe anglisht.

Librat e saj, përveçse në Shqipëri, janë botuar edhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Kanada, Francë, Itali, Rumani, Kosovë, Filipine dhe Kamerun.

 

 

 

 

Si i edukoi Hemingway fëmijët e tij deri në burrëri. Djali i tretë: U lehtësova kur u varros

Në foton e mëposhtme, Ernest Hemingway hedh një kanaçe në ajër në një rrugë fshati të mbuluar me borë, me një lëvizje të këndshme që duket se i pëlqen. Fotoja është shkrepur nga John Bryson për Revistën “Life” më 1 shkurt 1959 përgjatë lumit Big Wood, pranë shtëpisë së shkrimtarit në Ketchum, Idaho.

Duket një gjest i improvizuar dhe imazhi ka një prekje intime, por në realitet ishte një pozë, rezultat i një ideje të Bryson. Ernesti po aktronte, por ai pretendoi se veproi në mënyrë spontane dhe mori të gjitha meritat. Ky është problemi me shkrimtarin: ka shumë gjëra që dëshironi të mos i dini.

Rruga letrare

Në atë kohë, Ernesti ishte në dy seri katastrofike të goditjeve elektrike terapeutike dhe dy vjet më vonë ai do të bënte vetëvrasje. Ishte koha kur çdo njeri që dëshironte t’i afrohej shkrimit në Amerikë, duhej të merrej, në një mënyrë ose në një tjetër, me temën e burrërisë që karakterizonte veprën e Hemingway-t, me gjithë gabueshmërinë dhe ironinë e saj të natyrës seksuale. Brezat e shkrimtarëve aspirantë, jo vetëm i lexonin romanet e tij, por duhej t’i studionin tërësisht për të shkuar përtej kuptimit të thjeshtë të fjalëve. Ishte thjeshtësia e The Tales of Nick Adams për të na rrëmbyer dhe për të na bërë të besojmë se mund të bëhemi edhe shkrimtarë. Pikërisht prej andej filloi gjithçka, duke nxitur një përzierje ngurtësie dhe thjeshtësie, në dëshirën për të shkruar seriozisht dhe për të bërë art në mënyrë burrërore: një qëndrim që mbaroi rrënimin e maskulinitetit amerikan, tashmë i kthyer në një armë të mprehtë. Në më të fundit të The Tales of Nick Adams, Fathers and Sons, Nick gjurmon kujtimet që e tregojnë Ernestin si një njeri të dobët që e ka tradhtuar veten. Nick e donte atë gjithsesi dhe i kalon kujtimet e fëmijërisë derisa e kupton se mund të pajtohet me babanë e tij duke shkruar për të.

Një fis i çuditshëm

Patrick ishte i dyti nga tre fëmijët që Ernesti kishte nga dy gratë e tij. John Hadley Nicanor, i quajtur më vonë Jack, ishte i pari. Patrick Miller Hemingway dhe vëllai i tij më i vogël, Gregory “Gigi” Hancock, ishin fëmijët që Ernesti pati me Pauline Pfeiffer. Kjo ishte gjithçka që dija për Ernestin si baba kur, në vitin 1995, u punësova për të shkruar një mini-serial bazuar në Fiesta, drejtuar dhe prodhuar nga mbesa e tij, Mariel Hemingway.

Babai i Marielit, Jack ishte i vetmi dëshmitar i gjallë i asaj periudhe në jetën e Ernest. U takuam për darkë në shtëpinë e familjes në Ketchum, me gruan e tij të parë Puck (nëna e Marielit) dhe motrën e saj më të madhe, Muffet. Kur takova Jackin, ai ishte i sjellshëm dhe i dobishëm: më tregoi për muzikantin e preferuar të Ernestit (Fats Waller), zakonet e tij të leximit (katër ose pesë libra në të njëjtën kohë) dhe kështu me radhë.

Arkivi fotografik

Ai më tregoi shumë fotografi dhe vura re se privilegji që Ernesti e nënvlerësoi aq fort në autobiografinë e tij, u përgënjeshtrua nga numri i madh i njerëzve në rrethin e tij që kishin një aparat fotografik, ose që dukej se synonin gjithmonë të përjetësoheshin. Imazhet që përshkruajnë Jackin në moshën trevjeçare në Austri, në dëborën e Vorarlberg me prindërit e tij, të rinj dhe të bukur, gjenden në fakt në biografitë e shumta të Hemingway.

Pashë gjithashtu disa fotografi të tre vëllezërve Hemingway, zakonisht duke buzëqeshur me babanë e tyre, shpesh me pushkë ose shufra peshkimi, teksa kapnin peshq të mëdhenj ose shfaqnin me krenari plaçkën e një udhëtimi gjuetie. Disa foto portretizojnë Patrick dhe Gregory me kostume marinari.

Imazhet e tjera të marra nga reporteri i luftës, Robert Capa, tregojnë dy djemtë më të vegjël duke gjuajtur zogj me babanë e tyre pranë Sun Valley në vitin 1940, kur Ernesti ishte i martuar me Martha Gellhorn, të paraqitura gjithashtu në pamjet ku të gjithë pinë birrë dhe djemtë janë 9 dhe 12 vjeç. Akoma më zbuluese ishte një seri fotosh të bëra më herët, në Pilar, varkën 12 metra të Ernestit, kur Jack ishte 12 vjeç: Ernesti fle në sternë me një pije në dorë dhe duke mbajtur automatikun Thompson që përdorte për të gjuajtur peshkaqenë.

 “Zoti miu”

Është e vështirë të imagjinohet një baba kaq i pakujdesshëm dhe në të njëjtën kohë i dashur ndaj djalit të tij, një temë që përsëritet në letra. Patriku quhet “Mouse”, “Zoti Mickey Mouse”, “Mouse më i dashur”, “Mickey Mouse”, “Mouse Mouse”. Ernesti është gjithmonë “baba”, në fillim shumë i dashur dhe i vëmendshëm. Në fillim të librit, Patrick i shkruan babait të tij nga Shkolla Canterbury në Konektikat, duke e pyetur nëse mund ta vizitojë atë për Ditën e Falënderimeve. Ernesti i përgjigjet atij nga Finca Vigía, në Kubë, duke i shkruar se është i zënë dhe duke u ankuar për motin: “Djali im, sot nuk është një ditë e ngrirë, do të kishim nevojë për më shumë uiski Old Taylor të servirur të nxehtë”. Është sikur të ishin dy bashkëmoshatarë. Letrat janë në rend kronologjik dhe variojnë nga vitet kur Patrick ndoqi kolegjin (Harvard) deri në kohën kur u transferua në Tanganyika (tani Tanzani), ku jetoi për 25 vjet duke punuar si fermer dhe rojtar i kafshëve. Si ai dhe babai i tij shkruajnë mrekullisht për peizazhet, zogjtë, gjuetinë dhe peshkimin, duke u emocionuar në shprehjen e mungesës së njëri-tjetrit. Me kalimin e viteve, babi jep këshilla dhe mendime për tema të ndryshme, si sporti, arsimi, gratë, ish-bashkëshortet, piktura, shmangia e shërbimit ushtarak, paratë dhe tregtia e tokës.

Vendi i fundit i pushimit

Në verën e vitit 1996 shkova në Ketchum me fëmijët e mi më të vegjël për të festuar 4 korrikun në Hailey dhe për të përfunduar disa punë për miniserialin. Në mëngjesin e ditës së parë, ne vizituam varrin e Ernestit në varrezat jashtë autostradës 75, jashtë qytetit. Guri i varrit ishte vendosur horizontalisht në barin e prerë, i rrethuar nga katër pisha të larta dhe i lyer me shishe boshe verë të lirë, të lëna nga dikush që kishte bërë festë në varreza.

Programi ynë përfshinte edhe një vizitë në shtëpinë e Ernestit. Nuk u kisha thënë fëmijëve të mi se ishte përvjetori i vetëvrasjes së tij. Shtëpia ndodhej në një kodër të pjerrët me pamje nga lumi Big Wood dhe ishte në tre kate, prej betoni të derdhur që të dukej si druri. Ballkoni i gjelbër i errët dhe përfundimi i gjelbër në dritaren e madhe i dhanë një ndjesi të paqartë moderniste.

Hyrja kryesore ishte përmes një atriumi të vogël me pllaka të konsumuara, ku Ernesti qëlloi veten në gojë dhe vdiq në rroba banjo. Në kuzhinë, etiketat e verës ishin ngjitur në derën e frigoriferit. Një poster i lirë i ndeshjes me dema zbukuronte murin e shkallëve që të çonin në dhomën kryesore të gjumit. Ernesti punonte në një dhomë gjumi, ulur në një tavolinë të vogël përballë dritares me pamje nga malet Sawtooth.

Edhe pse shtëpia nuk ishte më ashtu siç e kishte lënë shkrimtari, agjencia e mbrojtjes së mjedisit “Nature Conservancy” nuk e kishte vendosur ende kompletin, të kompletuar me një makinë shkrimi mbretërore në tavolinë. Dukej si një vend i këndshëm për të punuar, nëse nuk mund të mendohej zhurma shurdhuese e të shtënave në sallë.

Ne takuam Patrikun dhe Gregorin. Patrik, me një ajër të dukshëm reflektues, erdhi nga Montana, ku po kalonte vitet e tij të pensionit. Gregu u prezantua: ishte i vogël dhe fliste me zë të ulët. Ai na falënderoi për vizitën, duke iu përkulur fëmijëve të mi, duke u përsëritur emrat e tyre dhe duke u shtrënguar dorën, me një qëndrim mikpritës dhe të përulur në të njëjtën kohë.

Djali i ndërgjegjshëm

Nuk ka asnjë referencë për vetëvrasjen, përveç në shënimin e shkruar nga Patriku në epilog dhe në përshkrimin e funeralit të Ernestit në një arkivol të mbyllur: “Në arkivol kishte gjithçka përveç hirit të një vdekjeje paqësore”. Në të gjitha letrat, Patrik është një djalë i mesëm i ndërgjegjshëm, i cili përpiqet të zgjidhë problemet midis vëllezërve dhe babait të tij. Ernesti është gjithmonë inkurajues, por ai bëhet gjithnjë e më kërkues dhe kritik, duke u mburrur se u dërgon para dhe më pas ankohet për to, kritikon të dashurat dhe gratë e tyre. Në vitin 1954, Ernesti i shkroi Patrikut nga Londra: “Midis fëmijëve të mi ti ishe i vetmi vëlla për mua”.

Fundi i Gregorit dhe Gloria

Kur vdiq në vitin 2000, Gregori e quajti veten Gloria, ai e quajti veten transvestit dhe u përpoq të detoksifikohej nga alkooli; vuante nga çrregullimi maniak depresiv dhe ishte në një qeli në seksionin e grave të një burgu në Miami, pasi u arrestua pesë ditë më parë në bulevardin Key Biscayne, dukshëm i dehur, i zhveshur, duke mbajtur një fustan veror rozë dhe këpucë me takë të lartë.

Ai nuk e kishte parë dhe nuk kishte folur me të atin që nga viti 1952. Ai tha për Washington Post, “U ndjeva jashtëzakonisht i lehtësuar kur varrosën babanë tim dhe kuptova se ai ishte vërtet i vdekur, se unë nuk do të mund ta kisha zhgënjyer, as ta lëndoja”. Sikur kjo të mos ishte mjaft e trishtueshme, Gregory deklaroi më tej se Patriku “u shkatërrua plotësisht nga babai im, deri në atë pikë sa nuk mund të bënte asgjë në jetë”. “Papa: A Personal Memoir”, i shkruar nga Gregory në 1976, ishte një përpjekje elegante dhe e dhimbshme për të shpjeguar marrëdhënien me të atin.

Alkooli

Miniseriali nuk e pa kurrë dritën, sigurisht edhe për shkak të disa aspekteve ekscentrike të skenarit tim. Një shkrimtar tjetër u përpoq ta merrte sërish. Nuk u zhgënjeva, nëse jo për aspektin ekonomik. Kur u punësova, nuk e dija që Ernesti i kishte rritur të tre fëmijët e tij nën efektin e alkoolit.

Unë nuk isha në dijeni për shumë gjëra. Mania e Ernestit e pushtoi aq sa të rrihte gjoksin, me një sjellje të vrazhdë që pasqyronte gjithë dhunën e maskulinitetit që kishte krijuar jo vetëm për veten, por edhe për fëmijët e tij. Patriku e donte gjithsesi dhe në epilog shkruan se Ernesti u përpoq në çdo mënyrë të ishte një baba i mirë. Në letrat e të atit, tonet bëhen gjithnjë e më të neveritshme. Ato të Patrikut janë shumë të ndryshme dhe zbulojnë vullnetin për të qenë një djalë sa më i mirë, një njeri më i mirë se sa ishte Ernesti në ditën e tij më të mirë. /Nga Terry Mc Donell, Il Corriere della Sera/

“Një buqetë me poezi”, një vëllim i freskët poetik i Bashkim Saliasit – Nga Viron Kona

 

“Gjysh, eja të luajmë, bashkë të rrimë,
në bregun me rërë, në detin me dallgë,
gjyshi Bashkimi harroi pleqërinë,
luajti me mbesën në shkumën e bardhë”.

“Një buqetë me poezi”, vëllimi i parë poetik i Bashkim Saliasit, përmban brenda tij poezi realiste dhe të shkruara me shumë dashuri. Ndonëse i fushës së biologjisë, autori e përpunon artistikisht mendimin poetik, duke treguar merak e kujdes, ashtu siç bën bujku kur i shërben bimës, kur e plehëron, e ujit, e krasit, i pastron barërat e këqia, gjithnjë me qëllim që prodhimet të dalin sa më të shëndetshme.

Nis ky vëllim me poezinë “Ne të dy”, e cila ka si lajtmotiv shprehjen e ndjenjave të bukura të dashurisë dhe krijimin e një familjeje të shëndoshë. Vargjet stolisen me një figuracion të freskët poetik, që na emocionon, na mbetet në mendje dhe na shoqëron gjatë leximit të poezisë: “Dikur në rini,/në dy sytë e tu të bukur,/ pashë pranverat që do të vinin,/të ndoqa si lulen një flutur”. Po ndalem edhe te strofa e tretë: “Të bëra nënë, më bëre baba,/ jetës i dhamë e na dha gjithçka,/me cicërima fëmijësh na u mbush shtëpia,/thesaret që na fali jeta e dashuria”. Poezía e parë është edhe një “semafor” që hap rrugën për poezitë e tjera: “Urim për ditëlindjen”, ”Bora dhe unë”, ”Moment”, ”Ëndërr”, “Meli”: ”Meliani, djali im i parë,/ gëzon nënë, gëzon babë,/brenda tij dy emra rrinë,/si një urë lidh dashurinë”.


Duket se natyra i ka harmonizuar bukur gjërat, ajo i jep njeriut gëzime edhe në moshën e tretë, sepse atëherë në familje gjallërojnë mbesat dhe nipërit me zërat e tyre gazmorë dhe çapkënllëqet. Ata të hidhen në gjoks e të shtrëngojnë fort krahët rreth qafës, ndërsa gjyshërit ndjejnë se jeta vazhdon, nipërit dhe mbesat janë vijim i jetës, moment ky që të ngazëllen dhe të lumturon. Në këtë atmosferë rrjedh këndshëm poezia “Sila”, e cila i kushtohet mbesës, që gjyshërit e kanë pritur bashkë me dallëndyshet. Autori gjen rast të përshkruaj çaste dhe detaje shprehëse të gëzimit që shkakton ardhja e mbesës në shtëpi apo edhe boshllëkun që ajo krijon kur vonohet, teksa gjyshërit e malluar presin me padurim me sytë nga dera. Saliasi shkruan thjeshtë, bukur e me sinqeritet: “Pushteti i saj është absolut,/na ka bërë më paqësorë, më të butë,/në jetë s’kam ditur një sekret,/ nipërit dhe mbesat të bëjnë mbret!” Kështu vijon edhe poezía “Sila në plazh”, ku përshkrimet janë edhe më të spikatura e plot ngjyrime poetike. Mbesa luan me dallgët dhe e fton edhe gjyshin që t`i shkojë pranë e të luajnë të dy: “Gjysh, eja të luajmë, bashkë të rrimë,/ në bregun me rërë, në detin me dallgë./ Gjyshi Bashkimi harroi pleqërinë,/ luajti me mbesën në shkumën e bardhë”.

Veçanërisht në këto krijime, që kanë në qendër fëmijët dhe marrëdhëniet që ata krijojnë me gjyshërit, duket se Saliasi shfaq edhe një talent e prirje për të lëvruar poezinë për fëmijë, pasi duke qenë edhe mësues gjatë gjithë jetës, ai e ndjen veten shumë pranë vogëlushëve, njeh mirë botën dhe ndjenjat e tyre, fjalorin që ata përdorin, njeh mirë karakteret e pastra dhe të pafajshme fëmijërore. Mallin për fëmijët, si dhe nipërit e mbesat që i ka në mërgim, autori e shpreh te poezía: “Princi i gëzimit”: “Sa u hap porta, ndriti tërë shtëpia,/ erdhi im bir me nipin nga Greqia,/nga gëzimi iu përgjunjëm me mall e lot,/ çmimin, gjysh dhe gjyshe morëm sot!”.

Bashkim Saliasi e njeh mirë shtypin, pasi ai ka shkruar shumë në faqet e tij, por kushedi pse ai ndihet i shqetësuar. Në gjuhën e bukur shqipe hyjnë padrejtësisht huazime, fjalë të huaja të panevojshme, të cilat poeti i quan “tartabiqe”. Këtë shqetësim të drejtë, ai e shpreh te poezia “Fjala”: “Dridhet sot fjala shqipe,/ka humbur kuptim e vlerë,/fjalët e huaja si tartabiqe,/gjuhën po shkatërrojnë si asnjëherë”.

Përbëjnë një grup interesant poezitë që shprehin probleme të jetës sociale, si poezia “Padrejtësi”, ku autori shpreh keqardhjen për njerëzit e punës, të cilët punojnë e rropaten pareshtur, kurse frutet e mundit të tyre i përvetësojnë të tjerë, shfrytëzuesit dhe njerëzit e korruptuar: “Bujku mbjell, ha zengjini,/s`do t`ia dijë për fukaranë,/puntori ndërton, ju e dini,/vila për pushtetarët tanë”.
Disa nga poezitë e këtij libri janë të natyrës së epigrameve, ku me pak vargje autori kumton mesazhe dhe ide jetësore të rëndësishme. Të tilla janë poezitë: “Jeto”, “Ðikur nuse sot plakë”, “Zemërimi”, “Kritika”, “Kambanat”, “Llum”, “Dallaverexhiu”, etj. Po citoj pak vargje nga poezía “Mendimi”:“Është si dielli,/herë rrezaton,/herë mbulohet me re,/ shkreptin e bubullon…!”
Në vëllim rrezatojnë edhe poezi, ku autori tregon aftësitë e tij përshkruese të natyrës, të mjedisit, si dhe dukuri dhe fenomene natyrore, me të cilat ne kontaktojmë shpesh: “Përplasen valët në bregun e brishtë,/ me vete sjellin simfoni muzash”; “Lulëzojnë mimozat, /çelin karafilat, /gëzojnë manushaqet, /këndojnë bilbilat!”

Bashkimi është tip i njeriut social, ai ka shumë miq e shokë, ai di ta mbaj shoqërinë, madje ndihmon në harmoninë mes shokëve. Ndërkaq, ai edhe i portretizon poetikisht dhe me dashuri disa nga miqtë dhe shokët, duke vënë në dukje cilësitë e tyre më të mira. Po përmend poezinë kushtuar “Agron Bardhit”, apo poezínë “Si lule bore në saksi”: “U zbardhëm si dëbora,/ s’i harrojmë ato kohëra,/ floku yt i bardhë, fisnikëri,/si lule bore në saksi!”

Poeti ka aftësinë të shpreh bukur në vargjet poetike edhe gjuhën e ironisë apo ndonjëherë edhe të sarkazmës, kur satirizohen apo vihen në lojë zakone e dukuri negative, që shfaqen tek njerëz të veçantë. Te poezia “Mimoza”, poeti rrëfen thjeshtësisht bukurinë por dhe brishtësinë e lules “mimozë”, e cila u mashtrua nga lajkat e gjembit dhe e pësoi nga naiviteti i saj. Nëpërmjet vargjeve kritike e thumbuese poeti denoncon braktisjen e fshatit, vendit ku bleron natyra, ku prodhohet buka dhe ushqimi bazë për njeriun. Kjo dukuri shfaqet edhe te poezia “Shtegtarët emigrantë”, ku Saliasi shpreh dëshpërimin dhe vuajtjen shpirtërore për ikjet në emigrim, që lënë pas gjurmë dhembjeje e trishtimi: “Kanë mbetur varret, pleqtë e braktisur,/ që presin të kthehen të gjallët e ikur,/rrugicat kërkojnë zëra fëmijësh gazmorë,/ të mos harrojnë vendin ku janë rritur”.

Poeti ndihet krenar për vendlindjen, atje ka kujtime të fëmijërisë, të rinisë, di dhe shumë gjëra nga rrëfimet e prindërve e gjyshërve për fshatin e tij, Dobrushë, për Skraparin si qytet e rreth, për natyrën tepër interesante e tërheqëse të kësaj treve të begatë dhe me pasuri të shumta kulturore e shpirtërore.

Lexuesi i përjeton këto mesazhe, sidomos kur lexon poezinë kushtuar fshatit të lindjes, Dobrushës, e cila gjeografikisht ndodhet rrëzë malit të Tomorrit: “Pranverë është stina jote,/plotë me lule e freski,/zogjtë vijnë në ditë shqote,/dhe folenë e ngrenë tek ti./E kujtoj verën e thatë,/plotë me fruta begati,/burrat janë lisa të gjatë,/mendje hollë, zemër flori”. Sikurse, ndjenja të tilla të bukura shfaqen edhe te poezia “Tomori – mal i shenjtë”: “Në Tomor ku dielli zë e ulet,/ gjithë natyra ngado buzëqesh,/para tij Shpiragu me respekt përulet,/ Adriatiku me dallgë e përshëndet”. Shfaq emocion e ndjeshmëri poezía “Prindërit e mi”, ku biri-poet shpreh mallin dhe dashurinë për prindërit, të cilët bënë një jetë shumë të thjeshtë, por asnjëherë s`u ankuan. Ata jetuan kurdoherë me dinjitet, duke merituar respektin e fëmijëve të tyre, por edhe të fshatit e të krahinës: “Me punë, me mund e djersë rritën fëmijët,/ dhe jo pak, një buqet me trëndafila-tetë,/dera e shtëpisë mbeti e hapur për miqtë,/dhe kurrë s’u ankuan, jetuan me dinjitet”. Shpreh një motiv popullor interesant dhe origjinal poezía:”Qaj nëna ime, qaj sa jam gjallë”. Autorit nuk i hynë në sy asgjë tjetër përpara thesareve të vërteta të jetës që, për poetin është familja:”Ua kam falur botën, çdo pasuri,/asnjë pushtet s’më josh, s’më hynë në punë,/familja me nipër e mbesa dhe fëmijët,/ janë thesare të jetës, që vlejnë më shumë”.

Bashkim Saliasi ka punuar mësues në shumicën e jetës së tij aktive, kështu që ai s`mund të mos shkruante vargje poetike kushtuar shkollës dhe arsimimit të fëmijëve. Te ky vëllim, ai ka zgjedhur ta shpreh këtë ndjeshmëri me vargjet humoristike të poezisë “Humor shkollor”, që, për hirë të së vërtetës, është poezi me ritëm, e këndshme dhe tërheqëse; gjuha rrjedhë natyrshëm e pa sforco, në vargje ndihet gjallëria, ngjyrimet, figuracioni dhe dora e talentuar e poetit. Në përfundim, poeti shpreh një urim të sinqertë për shkollën, ku ai kreu detyrën e zëvendësdrejtorit, derisa doli në pension: “Në këtë 20 vjetor,/vijmë të gjithë me duar plotë,/shkolla jonë “Vëllazërimi”,/më e mira për nga mot!”.

Mendoj se poezía:”Tiranë, e bukura Tiranë” është ndër poezitë më të bukura të këtij vëllimi. Me një gjuhë të thjeshtë e të figurshme, por dhe me vargje të mbushur me ndjenjë dhe dashuri, poeti i këndon kryeqytetit të Shqipërisë sonë të dashur, Tiranës. Krijojnë emoción edhe të dyja poezitë në mbyllje të vëllimit, poezía”Lulja jonë plot mirësi”, kushtuar mbesës Aurës, e ku autori nuk i kursen ndjenjat dhe figurat e bukura letrare: “Je e vogël lozonjare,/gojëmbël dhe bujare,/mbesa ime zanë trime,/diamant me shkëlqime./Kur del në telefon,/zemra jonë na gufon,/je thesar, je flori,/mjalt i mjaltit, s’ka, si ti!”

“Qershia mbi tortë”: vëllimi mbyllet me poezinë “Dashuria jonë” të cilën autori ia kushton vajzës së tij me rastin e festimit të 42- vjetorit të lindjes. Një poezi e veçantë për nga bukuria artistike, e stolisur me figura tërheqës, me vargje që rimojnë ëmbëlsisht dhe me mesazhin e dashurisë së prindërve për bijën e tyre, që është e shoqëruar me urimet më të bukura të zemrave prindërore: “Dhe sot nga larg, ne ta festojmë,/Ditëlindjen tënde, o e jona bukuri,/Trokasim gotat dhe ty të urojmë,/Shëndet e jetë o e jona dashuri!”.

Në përfundim të këtyre radhëve dëshiroj të them se vëllimi poetik “Një buqetë me poezi”, i Bashkim Saliasit shfaqet si një pranverë e begatë, që paralajmëron krijime të tjera.
Në këtë përvojë të parë poetike, autori na prezantohet si një poet me aftësi krijuese, ai shfaqet me sinqeritet në gjithçka që shkruan, zotëron një gjuhë të thjeshtë, plot muzikalitet e tërheqëse, ndërsa mesazhet që përcjell te lexuesi janë mbresëlënëse.

DRAMA E HIDHUR E NJË POETI – Esé nga SAZAN GOLIKU

Një foto e rinisë e poetit Agim Mato

 

Agim Mato jetonte buzë detit, por nuk e shihte detin, punonte por nuk e shijonte dobinë e kënaqësinë e punës, ishte i lirë brenda vetes në mendimet e dëshirat e tij, por nuk e gëzonte atë liri që i duhej për të realizuar veten. Fati i Agimit ka qenë i dhimbshëm. Atë vetë nuk e futën në burg si të atin, por e përjetoi në mënyrë të dyfishtë. Ishte kaq i zgjuar sa i shmangu hekurat në duar e në dritare. Por ai provoi burgun e të atit bashkë me nënën e vëllezërit ekonomikisht, shpirtërisht e potencialisht.

Poetit Agim Mato ia dhanë, ia hoqën dhe përsëri ia dhanë të drejtën e botimit, sipas valëve goditëse të luftës së klasave. Për paradoks, edhe  pas 20 vjetësh pas rënies së diktaturës, ai nuk botoi libër. E kisha pyetur disa herë: “Pse nuk i boton librat e tu? Çfarë pret?” Ai nënqeshte hidhur si një i  burgosur që i hapet porta e burgut, por ende ngurron, sikur nuk është i bindur që është i lirë. Po asesi kjo nuk do të thoshte se Agimi Mato nuk ishte  Agim Mato poet, se atij i ishte shuar në zemër e mendje zjarri i krijimit. Përkundrazi, ai shkruante, lexonte, rishkruante dhe si fara e ullirit priti  për të shpërthyer kapakun e heshtjes dhe për t’ia besuar lexuesve këngët e tij.

Libri “Jashtë eklipsit” i vitit 2012 mund të quhet një pranverë poetike e Agim Matos. Te ky lulëzim nuk mund të mos derdhej urrejtja e natyrshme për diktaturën, për plagët e kufizimet absurde që ajo i krijoi atij si individ, familjes së tij, popullit të tij. Ky libër është një lloj hakmarrje ndaj diktaturës.

Motivet e lëna përgjysmë (se edhe për dorëshkrimet “e gabuara, “armiqësore” dënoheshe) janë rishikuar, plotësuar e ripunuar, për të parë dritën e botimit pas 30 vjetësh. Pra, kemi një libër të shkruar në dy kohë të ndryshme, po duke parë thelbin perspektivë, kemi në dorë të njëjtin poet si stil, si koncepsion poetik dhe si ideal estetik.

Poezia e Agimit ka një harlisje të organizuar të figurave stilistike, të metrikës së lirë, të imazheve jetësore e fantastike që krijon gati në çdo varg, të shtresave e nënshtresave semantike e semiotike. Poezitë ai i strukturon të ngjashme me figuracionin e një peme që është vazhdimisht në lëvizje. Pra, lëvizja e karakterizon poezinë e tij, e cila rrjedh përherë e shqetësuar, e ngarkuar me kontradikta ndjesore dhe ekzistenciale, me shprehje të fshehta e të hapura të pakënaqësisë ndaj realitetit që poeti ka përjetuar, por pa e bjerr asnjëherë dashurinë për njeriun dhe vendin ku ka rrënjët e veta.

Edhe pse krijimtaria e tij poetike shtrihet me ndërprerje drastike në një periudhë kohe prej dyzet vjetësh, Agim Mato i mbeti besnik stilit të vet. Ky konstatim nuk nënkupton ngurtësimin në prirjet  e fillimeve (“Jug”, “Në prag të shtëpive tona”, “Buka e fjalëve”), kur ai shkroi e botoi në kushtet e kufizimeve të të ashtuquajturit realizëm socialist, por flet qartë për konsekuencën e vijimësinë e parimeve e kërkesave të tij cilësore, të cilat mishshërohen artistikisht në një nivel edhe më të lartë në saje edhe të lirisë, edhe të përvojës e kulturës së gjerë.

Them se ai e mbajti premtimin e tij:

“…Më është dashur… edhe be të rëndë kam bërë,
se rëndë më ka peshuar fjala e dhënë.
Dhe nëse do të vdes pa e mbajtur fjalën,
si në baladë do të shihni të ringjallem…”

“Gjenerali…’ i Kadaresë, u shit për 30 minuta në Vlorë dhe komunistët kërkuan në mbledhje arrestimin e autorit, kurse kryetari i Degës…”/ Kujtimet e publicistit të njohur nga Franca!

Nga Vasil Qesari
 

Pjesa e gjashtëmbëdhjetë 

Përmbysja e ngrehinës së madhe totalitare në Shqipëri do të linte pas, jo vetëm ndryshimin e sistemit, shoqëruar me plot shpresa, mirazhe e klithma lumturie por, fatkeqësisht, edhe mjaft plagë, drama, viktima, pluhur, mllefe e zhgënjime nga më të ndryshmet.

Dhjetë vjet e më tepër pas asaj ngjarje, e cila tronditi thellë shoqërinë, duke përmbysur tërësisht shumë kode, rregulla e koncepte të mëparshme, njerëzit vazhdojnë endé t’i bëjnë vetes pyetje të tilla, si: Ç’kish ndodhur në të vërtetë në shoqërinë shqiptare, gjatë 50 vjetëve të fundit të diktaturës? Si qe e mundur që sistemi arriti të deformonte gjithçka? Përse njerëzit e kishin pranuar atë? Cila qe logjika totalitare e transformimit të shoqërisë e individit? Si qenë konceptuar e funksiononin strukturat e mekanizmave totalitare: propaganda, policia sekrete dhe ushtrimi i ideologjisë së terrorit?

Si ndodhi që ndër mbarë vendet komuniste të Lindjes europiane, Shqipëria të cilësohej përjashtim apo rast i veçantë? Pse Enver Hoxha i qëndroi verbërisht, fanatikisht e gjer në fund besnik Stalinit, duke e kthyer vendin në një burg ku dhuna, frika e spastrimet vazhduan gjer në fund të viteve ’80-të? Pse vendi u izolua çmendurisht, duke i mbyllur njerëzit mes bunkerësh e telash me gjemba? Përse, pra, ndodhën gjithë fenomenet e mësipërme…?!

Libri ‘Post-scriptum për diktaturën’, s’pretendon t’u japë përgjigje definitive pyetjeve të mësipërme, apo kompleksitetit të arsyeve që sollën e mbajtën në fuqi pushtetin totalitar në Shqipëri. As edhe të jetë një afresk i plotë, i thellë e i gjithanshëm i jetës e vuajtjeve që përjetuan njerëzit gjatë atij sistemi.  Autori i tij, ndofta, ka meritën që bashkë me shikimin retrospektiv të periudhës totalitare si dhe zellin e një analisti të pasionuar, është përpjekur të kthejë edhe një herë kokën mbrapa, për të dhenë jo vetëm kujtimet e opinionet e tij personale, por dhe për t’i u rikthyer dhe një herë vizionit të asaj epoke me filozofinë e thjeshtë të ruajtjes së Memories e mbështetjes së Apelit për të mos harruar kurrë maksimën e njohur, se…kadavrës vazhdojnë t’i rriten thonjtë e flokët edhe pas vdekjes!

Dhjetë vjet e më shumë pas përmbysjes së madhe, libri në fjalë ka vlera aktuale e shpresojmë të vlerësohet nga lexuesi sepse, siç shprehet edhe një studiues shqiptar…e keqja më e madhe që mund t’i ndodhë një populli, vjen atëherë kur ai nuk arrin të bëjë analizën e së kaluarës së vet. Një popull amnezik është i detyruar të jetë vazhdimisht neuropatik e të përsërisë përvojat e tij të dhembshme…!

FENOMENI’ ISMAIL KADARE

A kishte qenë Ismail Kadare disident…? A përbën vallë ai, rastin e një përjashtimi të jashtëzakonshëm, në rrethanat e mungesës së një disidence të vërtetë në Shqipëri? Në të kundërtën, në mos disident klasik i kalibrit Havel, Solxhenicin etj., a ishte ai, fillimisht, një shkrimtar zyrtar e, pastaj, me kalimin e viteve, thyerës rregullash i realizmit socialist, anti konformist, rezistent i heshturkundërshtar i fshehtë i regjimit e, në fund, veprimtar i vendosur kundër tiranisë…?

E, në se përgjigja e pyetjeve të mësipërme është: Po !, cila do të qe skema e evolucionit të personalitetit e veprës së tij letrare në rrjedhën e jetës totalitare shqiptare, nga fillimi i viteve ’60-të e gjer në fund të viteve ’80-të? Nga ana tjetër, po qe se do përpiqeshim të ndërtonim skemën e një rruge dhe evolucioni të tillë, a do të mund ta përkufizonim plotësisht e saktë, pozicionin e rolin e krijimtarisë së tij në vite? (Për vetë faktin se, angazhimi, evolucioni e kompleksiteti i botës e veprës së një shkrimtari, në kushtet e shoqërisë totalitare, është një proces i ndërlikuar, kompleks, i paimagjinueshëm dhe thellësisht misterioz).

Sipas mendimit tim, them se, skema, e cila do të karakterizonte e shënonte trasenë e rrugës së përshkruar prej Ismail Kadaresë në atë periudhë, ka pasur pak a shumë, një progresion të tillë: thyerës rregullash – anti konformist – rezistent i heshtur – kundërshtar i fshehtë i regjimit – rival i diktaturës…! Lidhur me objektivitetin e vërtetësinë e skemës së mësipërme, si edhe me shumë pyetje, hamendje e supozime rreth pozicionit e rolit të Ismail Kadaresë, si shkrimtar e intelektual gjatë epokës totalitare, janë shprehur e vazhdojnë të shprehen mendime, ide e gjykime nga më të ndryshmet. Madje, edhe sot e kësaj dite, në botimet, shtypin e mediat shqiptare e të huaja, vazhdojnë të shkruhen e të shprehen opinione, komente e konsiderata nga më kontradiktoret. Herë, plot simpati e super vlerësime, e herë me sarkazëm, mllefe e urrejtje të thellë.

Gjykime të tilla, shpesh janë aq ekstreme, sa që disa arrijnë ta cilësojnë atë si rapsod të Enver Hoxhës, këngëtar të regjimit e, ca të tjerë, e akuzojnë bile edhe si bashkëpunëtor të zellshëm të diktaturës e jetëgjatës së saj. Të tjerë, të cilët përfaqësojnë edhe shumicën dërmuese të opinionit, e cilësojnë atë, përveçse kundërshtar të realizmit socialist edhe shkrimtar gjenial, i cili me veprën e tij letrare u bë Simbol i Shpresës, Gardian i Memories, Denonciator i Diktaturës, Rival i Totalitarizmit etj. Në përgjithësi, tymnaja rreth rolit, figurës e pozicionit të tij, sipas vetë Kadaresë, është përhapur prej një kategorie të caktuar njerëzish, të cilët, gjatë epokës totalitare bënin sehir e s’thoshin as gjysmë fjale për dënimin e padrejtësive e krimeve. Prej, atyre që nxirrnin revolverët e godisnin pa mëshirë kundër disa njerëzve të guximshëm të kulturës, e së fundi, prej një kategorie pseudo-artistësh që nuk kanë absolutisht të drejtën morale të japin leksione, sepse kanë qenë pjesëmarrës në krime ose vëzhgues entuziastë e lavdërues të tyre. Përfundimisht, përgjigja definitive dhe tronditëse e shkrimtarit rreth këtij problemi, është kjo:

Të qëndrosh ulur në lozhë, duke parë se si njerëzit përleshen e përgjaken në arenë, duke u ndeshur me bishat e, pastaj, t’i gjykosh ata që nga lart, përse dikush prej tyre nuk u tregua aq trim sa duhej përballë tigrit, e pse një tjetër, bile, i bëri bisht atij, duke zbatuar një taktikë jo edhe aq korrekte, kjo është çnjerëzore! Nuk ka asgjë për t’u ekzagjeruar por, fakti është se, ne ndodheshim pikërisht në kondita të tilla. Të izoluar, në një arenë plot njolla gjaku, duke mos ditur se nga cila portë, bisha e egërsuar do të na sulmonte, ndërkohë që pjesa më e madhe e spektatorëve, kur vinte çasti i rrëzimit të viktimës, kërkonin sipas gjestit që bënte tirani, me gishtin të drejtuar drejt nesh, vdekjen tonë. Ja, pra, një konstatim makabër e rrëqethës, i cili, ndofta, i jep përgjigje të plotë definicionit tragjik të rolit e pozicionit të tij (të vetmuar), në arenën e përgjakur të tmerrit, frikës, shtypjes dhe vetë jetës totalitare. Megjithatë, le të vijmë përsëri tek pyetja e kreut, me të cilën nisëm edhe refleksionin në fjalë:

A ishte Ismail Kadareja, disident…?!

Në kushtet specifike të diktaturës staliniste shqiptare, sipas mendimit tim, edhe pse Kadareja përshkoi një itinerar krejt të veçantë e të rrezikshëm, (në shtigjet e ngushta e humnerat danteske të jetës së atëhershme totalitare), ai nuk mund të cilësohet disident i një disidence inegzistente. Por, nga ana tjetër, mendojmë se, me plotësisht të drejtë, ai meriton të konsiderohet si një fenomen krejt i veçantë, në historinë e rezistencës kulturore e artistike të ish-vendeve komuniste të Lindjes. Dikush mund të thotë: Por, si shumë shkrimtarë të atyre vendeve, ai pse s’reagoi…?! Le ta shqyrtojmë edhe këtë gjë: Në se, bie fjala, në vitet ’60-të a ’70-të, Ismail Kadareja do kish tentuar të publikonte jashtë vendit një libër kundër diktaturës (ashtu siç vepruan disa shkrimtarë të vendeve ish-komuniste të Lindjes), pa dyshim që fati i jetës dhe krijimtarisë së tij, do të kishin qenë krejtësisht të ndryshëm. Mbas një aluzioni të tillë, me të drejtë, mund të shtrojmë gjykimin: Ç’përfitim e ç’ndryshim do pësonte Shqipëria nga një veprim i tillë ? Sigurisht asgjë…!

Sepse, së pariaso kohe, Kadareja qe fare pak i njohur, (për të mos thënë i panjohur), jashtë vendit. Së dyti, sepse borgjezia ndërkombëtare mbante një heshtje të plotë e të çuditshme, duke e injoruar prej kohësh fatin e shqiptarëve nënë diktaturën staliniste. Ndërkohë që mbështeste me të gjithë mjetet e mënyrat, lëvizjet disidente në vende të tjerë komunistë si, në Bashkimin Sovjetik, Hungari, Çekosllovaki, Poloni, Gjermani Lindore etj. Së treti, në kushtet e izolimit dhe bunkerizimit të Shqipërisë, si edhe të entuziazmit irracional të turmave të dehura nga fjalimet e Enver Hoxhës, tentativat për të shkruar vepra të mirëfillta disidente, do të nxisnin edhe më tepër histerinë e dhunës në vend, duke mos ndryshuar e ndikuar asnjë grimë, në jetën e atij cepi të harruar të Ballkanit. Përfundimisht, në se Kadareja do ta kish kryer një akt të tillë heroik, Shqipëria s’do të kish pasur veçse një të pushkatuar apo të burgosur më tepër në burgjet e saj. Përfundimisht, në se Kadareja do ta kish kryer një akt të tillë heroik, Shqipëria s’do të kish pasur veçse një të pushkatuar apo të burgosur më tepër në burgjet e saj. (Një fare Ismail Kadare, shkrimtar i ri dhe i talentuar, i cili kish shkruar dikur një roman interesant, të titulluar: ‘Gjenerali i ushtrisë së vdekur’?!).

Po, kurën e kurës, një shkrimtar të shquar, duke humbur kështu, përgjithmonë, shansin e trashëgimit të një vepre gjigante e me vlera kombëtare. Për rrjedhojë, me humbjen fizike apo shkatërrimin e intelektit të një shkrimtari të tillë, ne s’do të kishim sot, atë thesar të çmuar veprash: romanesh, novelash, poezish, esesh etj, që janë jo vetëm krenaria e kulturës shqiptare, por edhe e asaj europiane. Kadareja, vërtet, nuk mund të konsiderohet disident, (për nga autorësia e veprave të mirëfillta antikomuniste, hartimi i manifesteve e trakteve kundër Partisë e shtetit totalitar, vuajtjet e torturat nëpër burgje etj.), por megjithatë, them se, përveçse krijues i një universi të rrallë letrar, ai është e mbetet edhe një atdhetar, humanist e demokrat i shquar, i cili, me mesazhet e veprës së tij, për dekada vitesh me radhë e në kushtet e një diktature të pashembullt, direkt apo indirekt, ndikoi në shumë aspekte të jetës, kulturës dhe identitetit shpirtëror të shoqërisë e sidomos të rinisë shqiptare.

(Ndër të tjera e mbi të gjitha, në mbajtjen gjallë të identitetit tonë europian përkundrejt eksperimenteve shpërfytyruese të ideologjive totalitare lindore si edhe në ruajtjen e Shpresës e mposhtjen e Dëshpërimit fatal kolektiv. Në frymëzimin e Rezistencës ndaj Territ e Dhunës. Rrjedhimisht edhe në zbehjen e Frikës e nxitjen e Guximit për veprim). Qenë pikërisht këto arsyet, pse ndër të tjera, gjatë lëvizjes studentore e demonstratave të mëdha antikomuniste të viteve 1990-1991, njerëzit mbanin në duar edhe portretet e Fan S. Nolit, Ismail Kadaresë e Rexhep Qoses, si simbole të evropianizimit, humanizmit, civilizimit, demokracisë e kulturës sonë të vërtetë kombëtare. Për karaktere e krijimtari me përmasa të tilla, siç është ajo e Ismail Kadaresë, krahas studiuesve e kritikëve letrare të çdo lloji, është e natyrshme të reflektojnë edhe mbarë shoqëria shqiptare e, bashkë me të, edhe individi e lexuesi i thjeshtë. Ai, që në mënyrë diskrete, të largët e pasiononte, në rrjedhën e viteve të zymta të jetës totalitare e përjetoi fenomenin Kadare, si pjesë të pa ndarë të kujtimeve, shpirtit, emocioneve, emancipimit e formimit të tij kulturor. Si pikë referimi të Shpresës se, do vinte një ditë që, Liria dhe e Vërteta, do të bëheshin vërtet realitet.

Janar 1970

Njohja nga afër me Ismail Kadarenë, për studentët e vitit të fundit të degës Gjuhë – Letërsi, në fakultetin Filologjik në Tiranë, ishte një rast i këndshëm e krejt i papritur. Për shumë prej nesh, ajo ndodhte në një situatë krejt të veçantë e tepër depresive. Qe koha kur, përvoja, metodat e stili i revolucionit kulturor kinez, krahas fushave të tjera të jetës, po zbatoheshin edhe në strukturën e programet mësimore të shkollës shqiptare. Pikërisht, në rrethana të tilla, një vit më parë, në programet tona qe futur një lëndë e re: Letërsia Kineze. Me futjen e kulturës marksiste aziatike, letërsive të tjera, sidomos asaj greko-romake e europiane, po u ngushtohej gjithmonë e më tepër vendi. (Për më keq akoma, letërsia kineze edhe pse me histori mijëvjeçare e autorë të shquar, në leksionet që na jepnin përfaqësohej vetëm me 36 tekste himnizuese mbi poezitë revolucionare të Mao Ce Dunit, shkruar gjatë ‘Marshimit të Madh’).

Viti 1973

Në një nga zyrat e gazetës lokale ‘Zëri i Vlorës’, një nga redaktorët e saj, hyri i alarmuar e tha: E morët vesh?! Ai, Kadareja, ka botuar një palo libër. Të vjen për të vjellur kur e lexon. Dëgjova që, jo vetëm udhëheqja këtu, por edhe lart, nuk e kanë pritur hiç mirë…! Romani i Ismail Kadaresë, ‘Dimri i vetmisë së madhe’, kish dalë në shitje para disa ditësh në të vetmen librari të qytetit e qe mbaruar brenda 30 minutave. Për atë libër, kish kohë që flitej e, lexuesit e shumtë mezi e kishin pritur. Fillimisht, në shtyp, për romanin nuk u bë asnjë koment. Vetëm pas një muaji, papritmas, në faqen e tretë të gazetës ‘Zëri i Rinisë’ u botua një letër, e cila vinte në dyshim vlerat ideore të romanit. Po, puna, s’u mbyll me aq. Më pas, jo vetëm në atë gazetë, por edhe në të tjera, nisën të botohen mesazhe, prononcime e letra të dërguara nga ushtarakë, kooperativistë, studentë, policë e veteranë, në të cilat romani konsiderohej antisocialist dhe, autori i tij, me ndikime revizioniste. Zhurma rreth romanit po merrte përmasa gjithmonë e më të mëdha. Nga fabrika, shkolla, reparte ushtarake, kooperativa, shoqata e organizata të ndryshme, nisën të dërgoheshin drejt Komitetit Qendror të Partisë, letra e telegrame, me anë të të cilëve shprehej indinjata për romanin e autorin që kish nxirë realitetin socialist. (Në disa kolektiva ish kërkuar bile edhe arrestimi i Kadaresë). Ndërsa, në një mbledhje veteranësh në Vlorë, një ish-guerrilas i Luftës Nacional-çlirimtare, kish deklaruar:

“…Boll me tradhtarin Kadare…”! Ai duhet arrestuar në vend. Bile, duhej të qe futur prej kohësh në burg e, unë çuditem e se kuptoj përse, Partia jonë tregohet aq tolerante me një armik të tillë!

Fushata anti-Kadare, e nxitur nga militantët më fanatikë, ish bërë çështje kombëtare e, diskutimi rreth romanit ‘Dimri i vetmisë së madhe’, temë e ditës. Një mëngjes, në bufenë e Komitetit të Partisë në Vlorë, kryetari i Degës së Punëve të Brendshme, H.U. porositi një kafe e pastaj, duke folur me një instruktor të sektorit të Edukimit, zhvilloi dialogun e mëposhtëm:

-E lexove romanin e ri të Kadaresë?

-S’e kam përfunduar endé. Jam aty nga fillimi…!

-Unë e mbarova dhe, mbas leximit, kam reflektuar shumë. Them se, autori i atij romani, është një element tepër i rrezikshëm. Për ideal të Partisë, po ta kisha këtu para meje, do t’i kisha hedhur hekurat menjëherë…!

-Tamam! Ke të drejtë. Ai është një armik – pohoi tjetri.

Biseda e mësipërme u zhvillua me tone të lartë e, pas pak, rreth kryetarit të Degës u grumbulluan edhe katër-pesë instruktorë të tjerë. Ai, u fry edhe më tepër e vazhdoi, por tashmë me zë më të ulët: Më thanë në telefon nga Tirana se, librin, nisi për ta lexuar dhe ministri ynë, (Kadri Hazbiu), por e la në mes. Në një mbledhje me kuadrot e Sigurimit të Shtetit, ai kish thënë: Lexova 40 faqe nga romani dhe 40 herë i pështyva përsipër! Arrestimi i Kadaresë pritej nga dita në ditë. Disa, (të cilët, fatkeqësisht, ishin të pakët), e prisnin këtë me dhembje e ndjenjën e një gjëme. Të tjerët, (të cilët po përsëri, fatkeqësisht, ishin të shumtë), e prisnin lajmin me ndjenjë të madhe gëzimi e, ajo çka ish edhe më cinike, si një fitore mbi intelektualët, të cilët, ashtu siç edhe kish theksuar shpesh herë Partia, ishin shtresa më e mundshme për t’u prekur nga ndikimet e huaja…!

Por, me gjithë kërkesat, këmbënguljen dhe presionin e komunistëve militantë nga baza e gjer lart në udhëheqje, kjo gjë s’po ndodhte. Ndërkohë, opinioni publik, edhe pse kishin kaluar rreth tre muaj plot zhurmë e komente rreth romanit e autorit të tij, vazhdonte të priste lajmin e dënimit të shkrimtarit. Debatet e pyetjet, në se Kadareja do të goditej apo jo, aso kohe u kthyen në një kuriozitet cinik, nga më të zakonshmit. Në këtë mes, diçka dukej e pazakontë e ngjallte një ndjenjë të çuditshme habie: Pse vallë, Partia, kësaj radhe po vonohej për dhënien e dënimit? Pse hezitonte, ndërkohë që herët e tjera, armiqtë e kishin marrë dënimin direkt e pa mëshirë…? Me gjithë padurimin, armiqtë e shumtë të shkrimtarit ngushëlloheshin duke menduar se, qe më mirë vonë se kurrë. Ata prisnin me ankth fjalën e të Madhit, vendimin e Tij.

Gjatë një vizite të Enver Hoxhës në Kombinatin Metalurgjik të Elbasanit, ndër të tjera, atij i qe bërë dhe pyetja e shumëpritur për të cilën ziente gjithë vendi: Shoku Enver, përse ndaj autorit nuk po merren masa, përderisa romani po ndesh me kundërshtim masiv? Përgjigjja e Enver Hoxhës ishte inteligjente, finoke, diabolike. Ai kish thënë se e kish lexuar romanin dhe se qe në dijeni të debateve e shqetësimeve që kish ngjallur në masat e gjëra. Por… duhej që të kuptoheshin dy gjera: e para që: “shkrimtarët nuk janë si ne”. Ata janë intelektualë. Idetë e tyre janë konfuze. Ata përdorin metafora. Shkurt, ata fluturojnë nëpër ré‚ nuk janë të qartë në mendime si ne, komunistët. E, përveç kësaj, ç’do të thoshin vallë sovjetikët, po qe se ne do të marrim masa kundër autorit? Do të flasin se, fuqia e tyre është aq e madhe, sa që pavarësisht se libri përmban sulme kundër tyre, ne jemi të detyruar të ndëshkojnë autorin e tij. Ata do thonë: E shihni se sa na duan ne në Shqipëri? Ja, pse, këtë problem duhet ta shohim më thellë e ta ndreqim në qetësi.

Për herë të parë në jetën e tij, i plotfuqishmi Enver, ndodhej në siklet e detyrohej të jepte publikisht shpjegime. Për herë të parë, xhelati, qe në mëdyshje e i shtrënguar të mbrojë viktimën, kokën e të cilit e kish para syve, nenë tehun e rendë të karamanjollës…! Përse vallë? Enver Hoxha ishte personazhi qendror i romanit. Pra, me gjithë rezervat, kritikat e egërsinë e militantëve për “deformimin” e realitetit socialist, libri që portretizonte atë – (si udhëheqës ndërkombëtar të luftës kundër revizionizmit) – s’mund të ndalohej. Enver Hoxha reflektoi e mendoi se duke vepruar kështu, përfitimi qe më i madh se sa po të ndodhte e kundërta. Madje, më pas, ai do të lejonte që romani të botohej edhe në Perëndim! Pas kësaj, situata e frikshme, më sa dukej kish kaluar. Ismail Kadareja i kish shpëtuar për mrekulli ndëshkimit fatal. Tashmë “Dimri i vetmisë së madhe”, me figurën e Enver Hoxhës në qendër, qe shndërruar në një talisman mbrojtës për të. Por, kjo gjendje, nuk ish thënë që të zgjaste shumë. Një situatë tjetër e ngjashme do të përsëritej dy vjet më pas. Memorie.al

LORKËS – Poezi nga SULEJMAN MATO

Natë e gjelbër, hëna si gjaku,

Qielli i mbushur me yje gushti,

fashistë të zinj te pragu,

Gjaku i Lorkës Granatën* skuqi.

.

Ata ngritën pushkën, ti ngrite zërin

“përse më vrisni në një natë me hënë?”

-9 kilometra larg Granatës

Spanja mbeti pa këngë.

.

Lorka hënën nuk e sheh më,

violinat akoma qajnë për të.

*) Qytet në Spanjë ku është vrarë poeti prej fashistëve më 19 gusht 1936.

1972

 

 

 

KADAREA, PASTERNAKU, SHOLLOHOVI DHE NOBELI- Nga SKIFTER KËLLIÇI

 

Po vijnë ditët e para të tetorit që në botën shkencore dhe letrare shënojnë nje ngjarje shumë të rëndësishme – dhënien e Çmimit Nobel. Ndër kandidatët për ta fituar këtë çmim, që nga fillimi i viteve 2000 përsëri është emri i Kadaresë, shkrimtarit tonë të madh me famë botërore. Në rast fitoreje, ai do të jetë i treti, pas emrave të Paternakut dhe Shollohovit nga ish-kampi socialist.

Dy të parët janë sovjetikë – Boris Pasternak,(1880-1960) të cilit ky çmim iu dha më 1958 për romanin ”Doktor Zhivago ” dhe për rrethanat e tensionuara të lindura me këtë rast, u detyrua të mos e pranonte, dhe Mikhail Shollohov, (1905-1884), që e pranoi atw në ceremoninë tradicionale të zhvilluar në vjeshtë të vitit 1965.

Dy të parët pra, kanë ndërruar jetë para zhvillimeve tronditëse demokratike më 1990, që më pas sollën si pasojë shembjen e sistemit komunist në ish-Bashkimin Sovjetik në vendet e Evropës Lindore. Mund të shtojmë edhe emrin e shkrimtarit të madh Bunin, (1880-1953), edhe ai fituesi këtij çmimi më 1933. Por Bunini, i larguar më 1918 nga Rusia sovjetike , pra menjëherë pas Revolucionit të Tetorit, u cilësua armik i pushtetit komunist, siç qe në të vërtetë, dhe jetoi në Paris, deri sa ndërroi jetë më 1953, pa u kthyer kurrë në atdhe. Atyre u shtohet emri i Ismail Kadaresë, tashmë prej disa dekadash i quajtur si një ndër shkrimtarët më të njohur në botë, i cili, ndryshe nga Pasternaku dhe Shollohovi, është gjallë dhe emri i të cilit figuron në listat e Akademisë së Shkencave të Suedisë që në fillim të viteve 2000. Dhe çuditërisht “senatorët” e kësaj akademie, për arsye që nuk janë bërë të qarta, ende nuk ia kanë akorduar.

Ç’ndodhi me Pasternakun? Poet i shquar, i cili vëllimin e tij të parë parë me poezi e kishte botuar që më1914, (“Binjaku midis reve”), për të vazhduar me vëllime të tjera poetike edhe pas vendosjes së regjimit komunist në Rusi, ndër të cilët i fundmi “Kur koha do të kthjellohet, (1956-1958), për krijimtarinë e pasur dhe të gjerë në këtë fushë deri në mesin e viteve ‘50’-të të shekullit të kaluar, ishte një ndër kandidatët për të fituar çmimin ”Nobel”.

Ndërkohë në vitet e para pas Luftës së Dytë Botërore ai nisi të shkruante romanin e tij të parë dhe të vetëm, me me motive autobiografike, “Doktor Zhivago”, që trajtonte ngjarje të periudhës së Revolucionit të Tetorit, i cili solli përmbysjen e regjimit carist. Por Lidhja e Shkrimtarëve Sovjetikë ndaloi botimin e romanit, sepse sipas drejtuesve tw saj, autori përshkruante me ngjyra të zeza epopenë e lavdishme të këtij revolucioni.

Kjo solli që Pasternaku të kishte pasojë të rënda, deri në përndjekje nga regjimi sovjetik dhe organet e Sigurimit,(KGB), dhe të kalonte një jetë të mbyllur. Mirëpo një kopje e dorëshkrimit të ”Doktor Zhivagos” kaloi fshehurazi kufijtë e B. Sovjetik dhe përfundoi në zyrat e shtëpisë së njohur botuese “Feltrineli”, në Milano, ku, megjithë trysninë e emisarëve sovjetikë që shkuan posaçërisht atje, u përkthye dhe u botua me shpejtësi të rrufeshme. Pastaj romani nisi të përkthehej dhe botohej edhe në gjuhë të tjera dhe u bë simbol i realitetit të zymtë sovjetik që në ditët e para të ardhjes në pushtet të komunistëve rusë.

Dhe ja, më 1958 emri i Pasternakut u vu në krye të listës së kandidatëve për të fituar “Nobelin”, i propozuar nga shkrimtari i madh francez Albert Kamy, i cili e kishte fituar atë vite më parë. Mirëpo para jurisë së Nobelit u shfaq një pengesë shumë e madhe. Sipas rregullave romani duhej të ishte botuar së pari në gjuhën amëtare, pra në rusisht. Atëherë në këtë pështjellim të paparë deri atëherë në historinë e dhënies së këtij çmimi prestigjioz, “hyri në valle” CIA. Pikërisht disa javë para dhënies së çmimit, një grup agjentësh të saj arritën të zbulonin se në bordin e një avioni që udhëtonte nga Moska për në Maltë, dikush kishte një kopje tjetër të dorëshkrimit të romanit “Doktor Zhivago”.

Ashtu si në filmat dramatikë ”giallo”, që jemi mësuar të shohim në ekran, agjentët e CIA-s arritën të zotëronin dorëshkrimin, ta fotografonin faqe për faqe dhe kësisoj në shtator të vitit 1958 libri arriti të dilte në dritë si botim rus, të përhapej në Evropë dhe t’u jepej edhe një grupi turistësh sovjetikë në një ekspozitë ndërkombëtare Bruksel. Pastaj ai u përhap në vende të tjera, madje të Evropës Lindore, duke përfshirë edhe B. Sovjetik. Dhe me këtë dredhi u arrit që kjo kryevepër të bëhej e njohur dhe meritonte të vlerwsohej me çmimin ”Nobel”.

Motivacioni me të cilin shoqërohej dhënia çmimit në fjalë Pasternakut, ishte kjo: ”Për arritjet e rëndësishme në poezinë moderne lirike dhe gjithashtu për vazhdimin e traditës së madhe të romanit epik rus”. Por autoritetet sovjetike e kuptuan fare mirë se ky motivacion lidhej kryesisht me publikimin e romanit ”Doktor Zhivago”, që aq shumë po zgjonte interes në botën perëndimore.

Fillimthi në kulmin e një gëzimi të papërmbajtur, Pasternaku dërgoi në Stokholm një telegram, në të cilin i shprehte jurisë mirënjohjen e thellë për dhënien e Çmimit Nobel. Por, pas disa ditësh, i trysnuar nga kërcënimet e organeve të KGB-së, që diktoheshin nga qeveritarët sovjetikë, se po të merrte këtë çmim, do të kishte pasoja të rënda, ai u detyrua të deklaronte se nuk e pranonte atw. Aq më tepër, kur në mbledhjen e posaçme të shkrimtarëve të Moskës, më 31 tetor të vitit 1958 sekretari i LSH të BS , Vasilij Smirnov, deklaroi:

“Nuk duhet të harrojmë se “Nobeli” për letërsinë po priret gjithnjë e më shumë nga motive politike, që nuk kanë asgjë të përbashkët me letërsinë… Çmimi Nobel i është dhënë shkrimtarit fashist Kamy, që njihet pak në Francë, i cili përfaqëson një personalitet, në një radhë me të cilin nuk vihet as edhe një shkrimtar i zakonshëm. Ky Kamy i dërgoi një telegram urimi Pasternakut… Pasternaku duhet t’i drejtohet qeverisë me propozimin që të tërhiqet nga marrja e këtij çmimi.”(Duartrokitje) .

I denigruar dhe dërmuar shpirtërisht, Pasternaku u shtrwngua forcërisht të jetonte thuajse i internuar së bashku me familjen në qytetin e vogël Peredelniko, ku dy vjet më pas, më 1960 vdiq i harruar. Mbi bazën e romanit të tij në zë “Doktor Zhivago”, siç dihet, Hollivudi realizoi filmin me të njëjtin titull, që u bë po aq në zë sa kjo vepër. Romani arriti të botohej në B. Sovjetik vetëm më 1988 dhe falë politikës së “Gllasnostit”, që shpalli udhëheqësi i atëhershëm sovjetik, Gorba$ov. Një vit më pas biri i tij, Evgeni,u lejua nga autoritetet sovjetike të shkonte në Stokholm dhe pas 31 vjetësh të tërhiqte çmimin e ”mallkuar”, ” Nobel”. Pasternaku u rehabilitua dhe pastaj vepra e tij e plotë ku përfshihet edhe ”Doktor Zhivago”, u botua në Rusi në disa vëllime.

Të vijmë tani te Shollohovi dhe Kadarea, dy shkrimtarë thuajse bashkëkohorë, ndonëse shkrimtari unë i madh ka lindur 31 vjet më vonë se i pari. Deri në fillim të viteve ‘30 të shekullit të kaluar, autor i disa vëllimeve me tregime dhe veçanërisht i tri vëllimeve të para të romanit të njohur epik “Doni i qetë” , kur ishte vetëm 27 vjeç, Shollohovi me kërkesën e tij bëhet anëtar i PK të B.Sovjetik .( Kadarea u detyrua të bëhej komunist më 1976 kur ishte në moshën 38 -vjeçare).

Shollohovi çmohet dhe njihet personalisht nga Stalini, i cili e mbron nga sulmet që i bëhen nga drejtues të LSH të B.Sovjetik, dhe bën mirë, sepse “Doni i qetë”, sipas tyre, përshkohet nga një ekzaltimin i jetës së kozakëve, përshkrim jo shumë realist e luftës së klasave dhe të personazheve të kuq, veçanërisht të personazhit kryesor, Grigor Melehov, i lëkundur, që anon majtas djathtas dhe përfundon antikomunist. Madje Shollohovi ndërkohë njihet personalisht me diktatorin e madh dhe, për më tepër, bëhet edhe mik tepër i madh i tij.

Për besnikëri ndaj pushtetit sovjetik dhe vetë Stalinit, Shollohovi më 1937 zgjidhet deputet i Sovjetit Suprem të B.Sovjetik dhe më 1941 për romanin ”Doni i qetë”, në katër vëllime, me porosi të atij vetë i jepet çmimi “Stalin”.

Edhe Kadarea u çmua nga Enver Hoxha, por diktatori nuk e bëri mik dhe vetëm një herë e ftoi në shtëpinë e tij, (1972). Për më tepër nuk e bëri anëtar të KQ të PPSH-së.
Më vdekjen e Stalinit, (1953), dhe ardhjes në fuqi të Hrushovit, që kritikoi ashpër dhe zbuloi krimet që ai i kishte shkaktuar popujve të B.Sovjetik, Shollohovi, përkrahu kursin e destalinizimit e vendit, por nuk shkroi qoftë dhe një tregim, në të cilin të pasqyroheshin sado pak ngjarje të kësaj periudhë, aq të zymtë dhe tragjike në këtë vend.

Sidoqoftë, ashtu si Stalini, edhe Hrushovi e mbajti pranë Shollohovin, madje edhe në udhëtimet që ndërmori në vende të ndryshme të Evropës dhe veçanërisht më 1959 në SHBA, e para vizitë e një udhëheqësi të madh sovjetik në kryeqendrën e botës kapitaliste. Jo vetëm kaq, por më 1961, për besnikëri ndaj kursit të ri që zbatohej në Bashkimin Sovjetik, më 1961 Hrushovi e zgjodhi Shollohovin edhe anëtar të KQ të PK, ndonëse regjimi hrushovian ndërmori masa të rëndësishme për rehabilitimin e miliona njerëzve të pafajshëm, që humbën jetën në kampet e përqendrimit, të quajtura gulagë, mbeti regjim i diktaturës, si në të gjitha vendet e kampit socialist, ndonëse jo me përmasat e diktaturës së tejskajshme të Enver Hoxhës, që e kishte shndërruar Shqipërinë në burg. Ve$ kësaj, as Ramiz Alia , ashtu si paraardhësi i tij, nuk e bëri mik Ismail Kadarenë, dhe as e mori ndonjë herë me vete në vizita, jo më jashtë vendit, por nëpër Shqipërinë “e bukur socialiste”.

Letrat dërguar Nobelit për dy shkrimtarët e B. Sovjetik

Qysh më 1958 , siç u përmend më sipër, Pasternaku kishte qenë disa herë kandidat i “Nobelit”. Në mars të atij viti Suedinë e vizitoi një delegacion i Lidhjes së shkrimtarëve të Bashkimit Sovjetik dhe atje iu bë e ditur se ky shkrimtar, krahas poetit amerikan, Ezra Paundi, dhe prozatorit italian, Moravia, ishte përsëri kandidat për të fituar Nobelin. Atëherë kryesia e Lidhjes së Shkrimtarëve i dërgoi ambasadorit sovjetik në Stokholm një telegram, në të cilin porositej që ai të bënte ç‘ishte e mundur që t’u njoftonte qarqeve letrare suedeze se në Bashkimin Sovjetik me çmimin ‘Nobel” duhej të nderohej Shollohovi, sepse “…Pasternaku si letrar nuk gëzon përkrahjen e shkrimtarëv sovjetikë dhe shkrimtarëve përparimtarë të vendeve të tjera”. Por, megjithatë, si$ e pamë më sipër, ky $mim iu dha Pasternakut për romanin e mësipërm”.

Më 1964, Sartri, shkrimtar dhe filozof i i njohur francez, duke refuzuar marrjen e “Nobelit”, deklaroi se, ve$ arsyeve vetjake, ai shprehte keqardhje që ky çmim nuk ishte dhënë deri atëherë Shollohovit, por një shkrimtari tjetër sovjetik, “vepra e të cilit ishte botuar jashtë vendit dhe ishte ndaluar në atdheun e tij”.

Pavarësisht se kjo deklaratë e Sartrit ishte shumë tendencioze, sepse vendimi që “Doktor Zhivago” të mos botohej në B.Sovjetik, siç e pamë, lidhej me arsye ideologjike, është fakt se Nobeli më 1965 iu dha Shollohovit për “Donin e qetë” me motivacionin : ”Për forcën artistike dhe integritetin me të cilën në Donin e tij epik ai ka dhënë shprehimisht një fazë të jetës së popullit rus”.

Në ceremoninë e rastit, të zhvilluar në Stokholm, ndërsa mbreti i Suedisë, Gustav Adolfi VI, po i dhuronte çmimin, Shollohovi nuk bëri atë që e kishin bërë deri atëherë të tërë fituesit, pra nuk u përul para tij, duke e justifikuar këtë veprim me fjalët: ”Ne, kozakët, nuk jemi përulur para askujt, ndaj, të më falni, që unë nuk përulem para mbretit dhe kaq…”, deklaratë që natyrisht i la gojëhapur të pranishmit.(!?)

Që Shollohovi mbeti shkrimtar me bindje të plota komuniste, e dëshmon edhe dhe qëndrimi që ai mbajti kundër shkrimtarëve disidentë sovjetikë, Sinjavski dhe Daniel, të cilët, meqë veprat e tyre për gabime ideore nuk botoheshin në B.Sovjetik , arritën t’i kaloheshin dhe tw botoheshin në Perëndim. Si pasojë, ata u arrestuan dhe u dënuan përkatësisht me 5 dhe 7 vjet internim. Kundër tyre u ngrit dhe nobelisti Shollohov, i cili zgjodhi tribunën e Kongresit të 28-të të PK të BS, (pranverë 1966), që, ndër të tjera t’i sulmonte ata me fjalët:

“…Çuditërisht ka nga ata që gjykojnë se dënimi i tyre na qenkësh i ashpër. Unë do të dëshiroja t’u drejtohesha mbrojtësve të tyre në perendim: Mos u shqetësoni,t ë dashur, për ashpërsinë e kritikës sonë. Kritikën ne e mbështetim dhe e zhvillojmë. Ajo tingëllon e ashpër edhe në kongresin tonë. Por shpifja nuk është kritikë, por baltë moçalesh…”. ( Duartrokitje).

Natyrisht që fjalët e Shollohovit nuk u pritën mirë, jo vetëm në perëndim, por as nw B. Sovjetik nga intelektualë që ishin vënë në mbrojtje të shkrimtarëve të mësipërm.

Idealet tij komuniste,Shollohovi i shprehu edhe kundër shkencëtarit të madh, Saharov, dhe shkrimtarit t të shquar, Sollzhenjicin, i cili më 1970, si dhe vetë Shollohovi, ishte nderuar me çmimin Nobel, që u pasqyrua në letrën e një grupi shkrimtarësh sovjetikë, botuar në gazetën “Pravda”, më 31 gusht të vitit 1973, letër e nënshkruar dhe nga ai vetë. Ndër të tjera, në të shkruhej:

“Qëndrimi i njerëzve të tillë si Saharovi dhe Sollzhenjicini që shpifin kundër sistemit tonë shtetëror dhe shoqëror, nuk mund të ngjallë asnjë ndejnë tjetër, veçse neveri dhe dënim”.

Si pasojë e këtyre qëndrimeve skajësisht komuniste, me plot të drejtë të krijohet bindja se Shollohovi jo vetëm nuk do ta fitonte, por as do të ishte kandidat i çmimit “Nobel”.

Kurse Kadarea, vërtet nuk i doli haptas në mbrojtje shkrimtarëve dhe artistëve që u dënuan, madje edhe u pushkatuan, se atij dhe kujtdo shkrimtari kjo do t’i kushtonte të paktën disa vite të rënda internimi nw mos mw shumw, por nuk u ngrit të derdhte vrer si Shollohovi në një kongres partie ose të LSH, dhe as shkroi kundër tyre. Përkundrazi, ai ka qenë përkrahës i krijimtarisë së shkrimtarëve të tillë.

Rasti Kadare, kandidati i Nobelit që nga viti 2000

Shollohovi, siç e pamë, vërtet pati probleme me drejtuesit e LSH-së tw B. Sovjetik për tri vëllimet e para të “Donit qetë”, (1928-1932), që mund të sillte si pasojë mosbotimin e vëllimit të fundit, (1940), por atij i doli për krah vetë Stalini, i cili vendosi për të: ”Le të shkojë menjëherë në shtyp!”

Kurse Kadarea pati probleme jo vetëm me kritikën , por jo rallë edhe me vetë kokat e madha të partisë. Më 1969-n u hoq nga qarkullimi numri 4 revistës “Nëntori”, ku ishte botuar edhe novela e tij “Përbindëshi”, e cilësuar me të meta të thella ideore.

Më 1973, pas botimit të romanit “Dimri i vetmisë së madhe” ndaj shkrimtarit tonë të madh nisi një valë e e pandërprerë sulmesh që u pasqyruan në shtypin e kohës, gjithashtu për të meta ideore, ndonëse figura e Enver Hoxhës ngrihej lart. Pra, romani ishte thikë me dy presa, madje që në titull, “Dimri i vetmisë së së madhe”, që nënkuptonte se Shqipëria kishte mbetur pa asnjë mbështetje në botë. Ndaj botimin e dytë të kësaj vepre, (1977), (pwr tw parin pati vërejtje dhe vetë Enver Hoxha), Kadarea u shtrëngua, veç të tjerave, ta titullonte “Dimri i madh”. Ndonëse tërthorazi, në një plenum të LSH , (1982) nga vetë Ramiz Alia u kritikua romani “Nëpunësi i pallatit t ëndrrave”. ”Botimi dhe ekspozimi jashtë nuk mund të merret si kriter bazë për vlerësimin e veprave, – tha ai në këtë plenum. -…Po nuk qe e madhe dhe me vlerë për popullin e vet, pak rëndësi ka se ku botohet vepra”.(Gazeta “Drita”, 22 mars 1982). Aludonte kështu për veprat e Kadaresë, duke përfshirë dhe romanin e mësipërm.

Më 1976 Kadarea mund ta kishte pësuar ligsht, sepse dorëzoi për botim në gazetën “ Drita”, poemthin, tashmë të njohur me titullin “Pashallarët e kuq”, ku Enver Hoxha paraqitej si xhelat, i cili zbrise në themelet e shtetit, që të priste kokat të atyre që quheshin armiq. Poemthi fatmirësisht u hoq nga botimi në çastin e fundit. Sidoqoftë, shkrimtari ynë u kritikua edhe nga vetë familja Hoxha, e cila menjëherë u vu në dijeni të këtij fakti.

Ja se $’shkruan me këtë rast për këtë poemë Enver Hoxha në ditarin e tij vetjak të datës 20 tetor 1975:

“Për këtë poet reaksionar rendi ynë socialist është rend burokratik dhe burokratët “ duart i kanë me gjak të lyera deri në bërryl…dhe e çojnë trupin e revolucionit në varr”.

Dhe, nëse Kadarea nuk përfundoi që atëherë në qelitë e errëta të burgjeve, kjo ndodhi sepse Enver Hoxha pati frikë se kundër tij do të ngrihej i tërë opinioni botëror, që e njihte tashmë veprwn e tij.

Kurse Shollohovi nuk shkroi dhe as botoi ndonjë vepër, ku të kishte shtrembërime të vijës së partisë, të drejtuar nga Stalini, pastaj nga Hrushovi dhe të tjerë që e pasuan, të cilët e mbajtën gjithnjë pranë.

Kadarea në vitet e fundit të diktaturës shkroi romanin “Hija”, të cilin u detyrua të nxirrte fshehurazi jashtë vendit, në bashkëpunim dhe me drejtuesit e Shtëpisë Botuese “Fajard”, ta ekspozonte në një bankë që të gjente më vonë dritën e botimit në Francë. Qe fat që ky roman pas rrëzimit të komunizmit u botua jo vetëm në atë vendit, por edhe në Shqipëri. Kurse Shollohovi ishte më 1966 kur iu dha “Nobeli” besnik i idealeve të partisë së tij dhe, siç e pamë, mbeti tillë deri në vdekje.


Send this to a friend