Nëpërmjet një qasjeje të ndërthurur midis historisë diplomatike dhe së drejtës ndërkombëtare klasike, argumentohet se traktati përfaqësonte një akt formal juridik sipas praktikës së kohës, por njëkohësisht prodhoi pasoja thellësisht destabilizuese për vazhdimësinë territoriale shqiptare dhe për procesin e konsolidimit të subjektivitetit kombëtar shqiptar.

Fjalë kyçe: Çështja Lindore, e drejta ndërkombëtare klasike, cession territorii, vetëvendosje, Lidhja e Prizrenit.

I. Konteksti juridik evropian dhe Çështja Lindore Në fund të shekullit XIX, rendi juridik evropian mbështetej mbi sistemin e “Koncertit të Fuqive të Mëdha”, të konsoliduar nga Kongresi i Vjenës (1815) dhe të rikonfirmuar pjesërisht nga Traktati i Parisit (1856). Ky sistem garantonte balancën e fuqive dhe integritetin territorial të Perandoria Osmane, por nuk njihte parimin e kombësisë si normë juridike detyruese. Subjekte të së drejtës ndërkombëtare ishin vetëm shtetet sovrane; popujt pa shtet, si shqiptarët, nuk gëzonin personalitet juridik ndërkombëtar.[1] Për rrjedhojë, vendimmarrja mbi territoret e banuara prej tyre zhvillohej pa pjesëmarrjen apo pëlqimin e tyre.

II. Natyra juridike e Traktatit të Shën-Stefanit Traktati u nënshkrua midis Perandoria Ruse dhe Perandoria Osmane si marrëveshje bilaterale pa konsultim shumëpalësh. Ai ishte juridikisht i vlefshëm inter partes, por kishte pasoja të gjera territoriale. Sipas doktrinës klasike të së drejtës ndërkombëtare:

• Transferimi i territorit (cessio territorii) sillte kalimin e plotë të sovranitetit;

• Popullsia e territorit të transferuar kalonte nën juridiksionin e shtetit të ri;

• Nuk kërkohej referendum apo konsultim popullor.[2]

Parimi pacta tertiis nec nocent nec prosunt njihej në teori, por në praktikë shpesh relativizohej në çështjet e Çështjes Lindore.[3]

III. Copëtimi territorial i hapësirës shqiptare

Dispozitat e traktatit parashikonin:

• Zgjerimin e një Bullgarie të Madhe nën ndikim rus;

• Zgjerimin territorial të Serbisë;

• Trefishimin e territorit të Mali i Zi.

Këto dispozita përfshinin krahina me popullsi të konsiderueshme shqiptare në Kosovë, Maqedoni dhe Shqipërinë veriore.

Fragmentimi territorial:

1. Ndërpreu vazhdimësinë etno-gjeografike shqiptare;

2. Dobësoi strukturat ekonomike tradicionale;

3. Krijoi premisa për tensione të qëndrueshme ndëretnike.

IV. Pasojat demografike dhe juridike civile

Zbatimi praktik i transferimeve territoriale u shoqërua me:

• Zhvendosje masive të shqiptarëve (muhaxhirë);

• Humbje pronash dhe konfiskime;

• Ndryshim të statusit juridik të popullsisë.

E drejta ndërkombëtare e kohës nuk njihte mekanizma për mbrojtjen kolektive të pakicave etnike.

Edhe pse Kongresi i Berlinit (1878) përfshiu disa klauzola për mbrojtjen e pakicave fetare, ato nuk krijuan një regjim të përgjithshëm për pakicat etnike shqiptare.[4] Si rrjedhojë, shqiptarët e territoreve të transferuara mbetën pa mbrojtje ndërkombëtare efektive.

V. Kriza e legjitimitetit dhe lindja e subjektivitetit politik shqiptar

Traktati i Shën-Stefanit nxori në pah kufijtë e rendit juridik evropian për popujt pa shtet. Në mungesë të mbrojtjes ndërkombëtare, shqiptarët reaguan përmes organizimit të brendshëm politik. Themelimi i Lidhja Shqiptare e Prizrenit (qershor 1878) përbën një moment kyç: një përpjekje për të artikuluar kërkesën për bashkimin e vilajeteve shqiptare në një njësi autonome brenda Perandorisë Osmane. Ky veprim shënoi kalimin:

• Nga një komunitet etnik nën sovranitet imperial;

• Në një lëvizje me aspiratë për subjektivitet politik.

VI. Analizë retrospektive në dritën e së drejtës moderne

Parimi i vetëvendosjes së popujve, i afirmuar pas vitit 1918 dhe i konsoliduar në Kartën e OKB-së (1945), nuk ekzistonte si normë pozitive në 1878.[5] Megjithatë, në analizë retrospektive:

• Copëtimi territorial pa konsultim popullor bie ndesh me standardet moderne të vetëvendosjes;

• Zhvendosjet e detyruara do të konsideroheshin sot shkelje të së drejtës ndërkombëtare humanitare;

• Mungesa e mbrojtjes së pakicave do të shihej si boshllëk i rëndë normativ.

Përfundim

Traktati i Shën-Stefanit ishte juridikisht i vlefshëm sipas praktikës së së drejtës ndërkombëtare klasike, por prodhoi pasoja të rënda për shqiptarët:

• Fragmentim territorial;

• Zhvendosje demografike;

• Humbje të të drejtave pronësore;

• Margjinalizim në sistemin diplomatik evropian.

Paradoksalisht, ky akt kontribuoi në përshpejtimin e konsolidimit të vetëdijes kombëtare shqiptare dhe në lindjen e një projekti politik që kulmoi me pavarësinë më 1912. Në këtë kuptim, Traktati i Shën-Stefanit përfaqëson një moment themelor në transformimin e shqiptarëve nga objekt i diplomacisë së Fuqive të Mëdha në subjekt të së drejtës ndërkombëtare.

Fusnota

[1] Emer de Vattel, The Law of Nations (1758); Henry Wheaton, Elements of International Law, 8th ed., 1866. [2] Lassa Oppenheim, International Law: A Treatise, Vol. I, 1905. [3] Ian Brownlie, Principles of Public International Law, 7th ed., 2008 (analizë retrospektive mbi pacta tertiis). [4] Barbara Jelavich, History of the Balkans, Vol. I–II, Cambridge University Press, 1983. [5] Antony Anghie, Imperialism, Sovereignty and the Making of International Law, Cambridge University Press, 2005.

Vendi i Lekës;03.03.2026