LIRSHËM MUND TË LËVIZIM

Mund të  lirshëm në Plluzhinë e

Ticë  më lashtësi arkeologjike

A po në Rezallë  as ndër varre  s’përmendet

Gjakmarrja  assesi plaga

Dhe Likovcin e UÇK-së tashë u vëhen

emrat e luftëtarëve ,fëmijëve

Dhe në Murgën e moç sa vet bota

Po  nuk  mund të  kalosh rrepësisht  është e ndaluar{

Deviçi   i përgjakur që  e dëgjoi  tërë bota

Aty verdikt  japin popat

Mund  të kalosh   lirshëm Radishën të  Banjë të Runikut

Ku Bozhoviqet  e përtrinjë  sehirin

Në  Kuqicë lëvizë  lirshëm   deri kisha  e jonë ,Kisha e Prekocit

Ligjet  na i vë  rrënja e Zubinpotoku

Po s’guxojmi  t’i prekim  dardhat e Dobrit

Në Mitrovicë , në Veri kismet bëjnë  dekorin

Lirshëm  po lëvizim mund të lëvizim

Nuk   na   pengon maçorri ….

NJË SERBE E SERTË

Një serbe e sertë

Siç janë vet serbet e sertë

Hidhi gurë mbi te veten çati

E çakërdisur me gjak ne sy

Shau pështymë

Lum jargësh në lendinë.

theu xhamin për mbrenda

As mendja s’ta pret

Nata tha ishte e qetë

Vazhdoi vajtimin sikur derdheshin retë.

Nata ishte futë

Dora ishte sekret.

Tha këtu s’ka kulturë

S’rrohet në miniaturë.

Serbja siç ishte vet

E sertë

Përrallisë e gogësinë

As kush s’ merr më vesh.

Siç vyshket gjethi

I kësaj vjeshte

Baltërave vajtim i saj

Shket

Ujërat i gjirizeve

E veshin me te vetin petk….

KRESHTAT NUK SHUHEN

 -Barikadat-

Luaj  më ,lëviz

Më tutje  , tutje

Se  fryma e re

Po i vret fytyra

Dhe leckamaneve u nderron ngjyrat.

 Po shi i idhët shi

Po bie tinez më rehati

Shkërmoq një  livaadh

Livadh  pak e urtak.

Luaj ,shih siç po i sheh

Barikadat    më  hije

Më dheun  prej varreve

Gëlqere na vënë  varrëve.

Plepat dikush ditën

Tjetëri natën

I sakatoi

Të përgjakur.

Dhe shtohën  kamionet

Më fytyrë lije

Si pela  më zgjebë

Hingëllin buriatë

E toka  ku  toka shkelim

Na  njeh frymën

Bekimin e nënave

Dhe varret e të parëve

Lisat  nuk ikën

As kreshtat  nuk shuhen

Prej  diellit deri të muzgu

Frymon  fryma e jonë

Sa frymon secili njeri mbi tokë

Kamionet bartin qefinin

E pështjell seciln kokë të tyre

Në atdheun  tim  të ndarë dhe të copëtuar
një  ëndërr në ëndërr  shtrihet  dhe zgjatet
një  ëndërr  në ëndërr  i  jep krah shpresës
një  ëndërr  në  ëndërr  i  shtohet flamurit

Kosovë, ktheja emrin e vet Kosovës,
Dardani, gjatë e kemi heshtur këtë emër
gjatë  kemi luftuar të çlirohemi, Kosova
na thërret, t´ia kthejmë emrin në Dardani

S´njoh vetëdije më të lartë se të bashkuar
dhe as realitet më të lartësuar se sa atdhe
tokë dardane  ku  unë  jam  lindur e rritur
me forcën e gjuhës e të  gjakut të këndoj!

Fol  tokë  fishtiane e dardanëve  të Ilirisë
tokë barletiane e naimiane e tërë Atdheut
kohë e së vërtetës së ëndërruar ka ardhur
i dremitur jam, po gjumë nuk  kam në sy!

Iliri e atdheut  nuk  shterron me pranvera
nesër  do  të  ketë stuhi, nëpër të duhet të
kalojmë!Kosovë, ky shkrim më vjen nga
zemra, Kosovë, emri im i dheut, Dardani!…

Atdhe Geci – Dortmund, 2026

Lëshoma hisen time të Diellit, vëlla, atë copëz drite që më takon, se unë jam bir i kësaj toke, dhe kjo tokë në zemër më këndon.

Lëshoma një rreze mbi vendlindje, një rreze mbi malin që na rriti, mbi lumin që dikur rridhte i pastër dhe fëmijërinë tonë e përcolli.

Vëlla, a e mban mend atë lumë? Atë ujë të kthjellët si loti, ku ne si fëmijë zhysnim duart dhe nuk dinim ç’ishte largimi?

A e mban mend zërin e tij, kur përplasej mbi gurët e bardhë? Sikur na tregonte një përrallë që vetëm fëmijët dinin ta dëgjonin.

Sot kthehem dhe e shoh me dhimbje.

Therra nëpër brigje, drunj të rrëzuar në shtrat, rrjedha e tij e penguar, dhe uji që kërkon një rrugë mes asaj që ne i kemi bërë.

E pyeta veten:

Ku shkoi lumi im?

Por pastaj e kuptova…

Lumi është aty.

Ne kemi ndryshuar.

Ne ia kemi zënë rrugën.

Ne ia kemi harruar këngën.

Dhe kur nisa ta pastroj, dikush më pyeti:

“Pse po e pastron lumin, vëlla?”

E heshta një çast.

Pastaj pashë ujin dhe m’u kujtua fëmijëria.

Iu kujtuan këmbët e mia të zbathura, zërat tanë mbi breg, verat e gjata, dhe ai ujë që na freskonte kur bota na dukej e madhe.

Dhe thashë:

“Sepse dikur ishte i pastër.”

“Lëre”, më thanë.

“Ka qenë gjithmonë kështu.”

Por jo, vëlla.

Nuk ka qenë gjithmonë kështu. Kështu e kemi bërë.

Dhe nëse dikur kemi gabuar, pse duhet t’ua lëmë gabimin edhe fëmijëve tanë?

Pse duhet t’u themi:

“Mos e prek lumin, sepse ne nuk e prekëm”?

Pse duhet t’u lëmë një shtrat lumi me therra në vend të një lumi me jetë?

Vëlla, unë nuk dua të luftoj me askënd.

Dua vetëm të hap një rrugë për ujin.

Dua t’i largoj ferrat që ia kanë mbytur brigjet.

Dua t’i heq drunjtë që ia kanë devijuar rrjedhën.

Dua ta dëgjoj përsëri atë këngën e vjetër që më ka mbetur në shpirt.

Sepse lumi nuk kërkon shumë.

Nuk kërkon pasuri.

Nuk kërkon lavdi.

Kërkon vetëm:

Të rrjedhë.

Ashtu si njeriu kërkon të jetojë.

Ashtu si një fëmijë kërkon të rritet.

Ashtu si një vendlindje kërkon të mos harrohet.

Vëlla, mos ma thuaj:

“Pse po merresh me këtë?”

Më thuaj:

“Çfarë mund të bëjmë bashkë?”

Sepse një lumë nuk pastrohet me një dorë të vetme.

As një fshat nuk ringjallet me një zemër të vetme.

Na duhen duart tona.

Na duhen kujtimet tona.

Na duhet guximi për të mos thënë më:

“Kështu ka qenë gjithmonë.”

Sepse e ardhmja nuk ndërtohet duke ruajtur çdo gjë siç e gjetëm.

Ndonjëherë duhet të pastrojmë atë që kemi lënë pas.

Të hapim rrugën e mbyllur.

Të kthejmë ujin në shtratin e vet.

Të mbjellim aty ku kemi prerë.

Të shërojmë aty ku kemi plagosur.

Dhe mbi të gjitha, të mos kemi frikë të bëjmë një të mirë vetëm pse dikush pyet:

“Pse?”

Vëlla, unë e di pse.

Sepse ky lumë është një pjesë e fëmijërisë sime.

Sepse ky ujë ka prekur këmbët e mia.

Sepse këta gurë kanë dëgjuar të qeshurat tona.

Sepse këto brigje mbajnë gjurmët e hapave tanë.

Sepse vendlindja nuk është vetëm një vend në hartë.

Është ajo që të dhemb kur je larg.

Është ajo që të thërret kur askush tjetër nuk të thërret.

Është ajo që ta njeh zërin edhe pasi ke harruar si tingëllon vetë zëri yt.

Prandaj, vëlla, lëshoma hisen time të Diellit.

Mos ma mbyll dritën me fjalët e së kaluarës.

Mos ma mbyll rrugën me “kështu ka qenë”.

Lëre një rreze të bjerë mbi lumin tonë.

Lëre një rreze të hyjë nëpër degët e dendura.

Lëre ujin të marrë frymë.

Lëre lumin të këndojë.

E kur një ditë fëmijët tanë të vijnë këtu, të ulen pranë ujit, të zhysin duart në të dhe të pyesin:

“Kush e bëri lumin përsëri të pastër?”

Ne të mos tregojmë gishtin kah njëri-tjetri.

Le të themi vetëm:

“E bëmë bashkë.”

Dhe atëherë, vëlla, kur lumi të rrjedhë i lirë mes dy brigjeve të tij, kur bari të jetë përsëri i gjelbër, kur zogjtë të zbresin mbi ujë, kur fëmijët të qeshin në breg,

unë do të ulem pranë teje.

Do ta zhys dorën në ujë si dikur.

Dhe ndoshta për një çast do të harrojmë vitet që ikën.

Do të jemi përsëri fëmijë.

Dhe lumi do të na njohë.

Do të na thotë:

“Erdhët më në fund…”

E ne do t’i themi:

“Po, lumë. Erdhëm. Nuk erdhëm vetëm të të shohim. Erdhëm të ta kthejmë lirinë.”

E kur Dielli të bjerë mbi ujë dhe lumi të marrë ngjyrën e arit, do të të them ty, vëlla:

Lëshoma hisen time të Diellit. Jo më shumë se ç’më takon. Vetëm një rreze mbi vendlindjen time, një rreze mbi lumin tim, një rreze mbi kujtimet tona.

Sepse ajo dritë nuk është vetëm e imja.

Është e jona.

Dhe nëse e ndajmë me njëri-tjetrin, nuk pakësohet.

Shtohet.

Vendi i Lekës,07.10.2026

Zjarr? Uragan? Tërmet?
Le të shkojmë më ngadalë…
Dhimbje e njohur si për sytë pëllëmba
e dorës dhe për buzët
emri i fëmijës tënd…

Mendjelehtësi—mëkat i dashur

shoku im i dashur i udhëtimit dhe armiku im i dashur!

Ti më spërkate të qeshura në sy

dhe venat me mazurka m’i spërkate.

Prej teje mos e ruaja unazën e martesës mësova

për këdo që Jeta do të më martonte!

Të filloja rastësisht nga fundi

dhe të mbaroja ende para fillimit.

Të isha si kërcell dhe si çeliku

në jetë ku kaq pak mund të bëjmë …

Të kuroja trishtimin me çokollatë

dhe të dukesha e qeshur në fytyrat e kalimtarëve!

TË PËRPIQESH TË FUTËSH NJË UNIVERS TË TËRË BRENDA NJË KOKRRE ARRE

Absurditeti i madh i një akademie, në mijëvjeçarin e tretë

Flijimi i Etëhem Haxhiademit nuk është vetëm i djeshëm. Ai vijon edhe sot nga vetë Akademia e Shkencave e Shqipërisë. Ndërsa studimet akademike shqiptare mbeten të përqendruara kryesisht te dokumenti, biografia, gjuha, historia dhe arkivi, Bota e Ideve mbetet e patrajtuar. Pikërisht ajo Botë që ka qenë një nga forcat e mëdha të zhvillimit të Mendimit perëndimor dhe të ndryshimit të fatit të miliona njerëzve.

Paradoksi i madh është se Haxhiademi punoi pikërisht në këtë terren dhe çuditërisht ja mohojnë. Njeriu përballë fatit, Lirisë, fajit, Përgjegjësisë, së Mirës dhe së Keqes, është një përmasë e tij që nuk pranohet t’i njihet në asnjë mënyrë. Nuk ekziston as dëshira akademike më e vogël për ta njohur.

Në vend që horizonti akademik të zgjerohet për ta përfshirë, bota e Haxhiademit mbahet peng.

Është e mundur të zvogëlohet Haxhiademi vetëm në biografi, dokument dhe histori letrare? Kjo është sikur të përpiqesh të futësh një univers të tërë brenda një kokërr arre.

Është Bota e Ideve ajo që hap rrugën drejt vetë së ardhmes së shoqërisë shqiptare. Mbajtja peng e Mendimit të Haxhiademit brenda kufijve të vjetër, sot në Mijëvjeçarin e Tretë, është një absurditet i vërtetë akademik, kufij që mendimi perëndimor i ka flakur tutje prej shekujsh.

POR ATËHERË LIND NJË PYETJE AKOMA MË E MADHE

Po sikur nesër Skënderbeu të studiohet jo vetëm për betejat, aleancat, dokumentet dhe kronikat, por si një univers idesh mbi Lirinë, Dinjitetin, Përgjegjësinë, pushtetin, zgjedhjen dhe Njeriun? Çfarë do të ndodhë? Do të vazhdojë edhe Skënderbeu gjigant të futet brenda së njëjtës kokërr arre?

Sepse problemi nuk është më Haxhiademi. Problemi është vetë horizonti i kufizuar i Mendimit akademik shqiptar.

             Sot jam nisur në dasëm dhe në krah kam Xha MYRTEN që është mjaltë e sheqer nga goja. I  moshuar (po  kur thotë dhe vet:-Jam moshatar me këtë dorakun ku  “fshtetem” una),por burrë shumë i mençëm që nuk i bie fjala për tokë.  Digjo, ti   “dhaskali i xhixhait”,në dasëm po shkojmë,po dhe nga një”gjyle do vërvitim”,se jemi  vetëm. Po shkoj në dasëm dhe veç dhëndërrit dhe nuses,e di ti”dhaskal” se kush gëzonet më shumë? Dhe pa pritur përgjigje nga unë, vazhdon: kalamanjtë.  ata do cicërojnë si harabelat në pyll. Ore,- m’u kthye prapë,- una nuk bëj muhabet pa bereqet,jo,or jo, por t’i vëmë kokë  muhabetit: kalamanjët gëzonen se do hanë bukë të ngrunjët sot.  Se u mbiu “ibreti” në barkut. u bënë kaps,për këtë trokëdheu që do na hajë një e nga një,nuk gavnjej una,se jam nga”mosha  e dorakut”una.  E di una,dhaskal, që  ti nuk e “njac” dot gjuhën si una, se ta presin me gërshërë, dhe una e kam ngrënë çahirin dhe pres “selametin”.  Ndaloi për një çast dhe tha:- Mos kujto se e lëshoj kaq gjatë  gjuhën me gjithë dynjanë, por ty të jam bërë teslim dhe ndaj po e zbraz shpyrtin.  E dëgjoja me prudencë  Xha MYRTEN që vetëm me kaq fjalë,pohonte një realitet aq të dhimbshëm që gjithkush e shihte, por nuk fliste dot.
Mbrritëm në dasëm. U ula ngjitur me Xha  MYRTEN dhe,sakaq, ia thanë sazet. Shiko,-më tha Xha MYRTJA,- qy që bën dasmën, ka shkuar dhe ka marrë saze, tujte nga Berati, se andej dhe vet ka marrë nusen nga ajo anë. Me demek e “ka vrarë” lopa. Epo ne, në fshatin tënë, e kemi patur,si të shkruar mbi gur:” Kaun që e vret lopa,e therim”. Ia dhashë të  qeshurit,me këto”gjyle” që vërvit xha MYRTJA.

                                                        *
– Qeshë mbrëmë për aheng dhe,kur ua thoshin këta, sazexhinjtë, sazeve,ranë përmbys me burra e me gra. Qe”thjatro” e shkuar “thjatros”, Sazeve vu,por kënga nga vet ata të gjallin të vdekurit. Hë më të lumtë,o çun  që m’i ke gjetur, se u kërnaqëm! Të kishe qenë mbrëma,  do hidheshe përpjetë. Seç kishin një defxhi, që e hidhte vallen përmbi sofër. Apo nuk bënte ojna si ato” xhigijat” që çfarë të them. Pas ahengut,këmbëve për në shtëpi, kur dëgjoj Kasëmin e Zeqos,t’i thotë të vëllait, Brahimit.
– Braçe, nesër nuk do i marrim gratë  në dasëm, se  a i pe,ata”xhindët e Beratit”, na luajtën gratë nga fiqiri. Tha Kasëmi, por ku do venë”qyqmanët” pa gratë. Në ardhësh me ty,se ajo”sterranikja” ime ka ikur në atë dynjanë tjetër.
Epo të rrojnë evlatët,o Xha MYRTE, e mbajta me gajret unë.
Filloi rakia me dolli dhe Xha MYRTJA, si më i vjetri ngriti një dolli dhe,pa i mbaruar shëndetet,tha:” Rrofsh,ju miqtë nga Berati se na kërnaqët shpyrtrat!  Merrjani njëherë  ashtu siç dini vet.
Ai ,me gërnetë, mori gotën e rakisë dhe pasi uroi të zotin e dasmës,vazhdoi me çiftin që martohesh dhe në fund,tha: ” Për  të kënaqur këtë  xhaxhan, do marrim një valle të kënduar!*
XHa MYRTJA,epo valle të kënduar nga burrat,këtej nga anët tona,sikur nuk ka. Muana nuk ma ha buza atë kulaç.
Kur tak brofi një çun nga ata të sazeve,doil në mes dasmorëve që qenë rreth e rrotull.Priti avazin nga sazet dhe, sakaq përkuli pak trupin dhe zgjati dorën, sikur priste dikë.
Xha MYRTJA, i paduruar, më  tha:- Po ky,birbollani, pse e njacë dorën,kot si koti, se, sipas avazit, zor se do t’i dalë”ortak”.  “Birbollani” ia tha me zë të lartë: ” Do këndoj një këngë vaji dhe,sakaq dorën e varur, e mbërtheu një grua. E mbërtheu dhe tek,e hidhte vallen,priti “birbollanin” që vazhdoi”të më qani me”oi”,kjo jo vetëm e hidhte vallen,po u bënte jehonë me,nota vaji,”oi,-oi “. U pataks mileti,- tha Xha  MYRTJA.Kjo që ia mban është ÇARÇIKUA,nusja e shtëpisë. Është nga ajo anë, ndaj doli në”mejdan”, E sheh atë plakën e moshuar? Është Hatixheja,e vjehrra e ÇARÇIKOS,që ka ulur kokën nga turpi, se vete,mu në  mes gjithë dasmorëve dhe kapë dorën e atij”birbollanit” që nuk e ka as fis dhe farë.  Valttari:- Këtë këngë të ma mbajë,kush ka hunmbur dashuri!! Oi-oi me sytë me lot ÇARÇIKUA.  Epo vallet kanë dhe atë”yrnekun” e tyre,- më tha XHa  MYRTJA. Pa të shohim e bëjmë sehir,kur të mbarojë vallja. Dhe vërtet: vallja mbaroi dhe ÇARÇIKUA, sakaq,u pushtua me botin.  Aha, mori si ters kjo punë! Dhaskal,pushtohen këtej nga ne,nëse gruaja kërcen me vëllan a një kushëri të afërt,por jo kështu nuk mban ujë  pilafi,- u nxeh xha MYRTJA. Dhe vërtet,siç ndodhi më vonë, nuk po mbante”ujë pilafi”! Pas nja dy këngëve të tjera, prapë “birbollani”. Tani këngë,po me dy zëra. Burri ia thoshte dhe gruaja ia mbante. Ia tha ky:-  U pupu ç’më bëre ,… po kush tjetër e dinte nga gratë veç ÇARÇIKOS? Sa ia tha “birbollani”:-Upupu ç’më bëre…  Ajo.”O moj kusurmadhe!” AI:”Perondat e rënda…Ajo:”Në zëmër m’i kalle”. –  Aha,- tha xha MYRTJA,- po luan qeni i kallajxhiut. Më duket si “qemane e Nastradinit” që nga prapa ma ka avazin. ia thoshin apo nuk ia thoshin. Kurdisur zërat si me porosi dhe dasmorët u shqyen së qeshurit. Gratë shkulnin faqet,tek shihnin Hatixhenë që krrusesh sikur kish bërë turp. I shoqi i ÇARÇIKOS as që e bënte qefin qeder,se në një dasëm qe  sevdallisur me të,kur kryente shërbimin ushtarak andej nga Poliçani i Beratit.  Epo,- më tha xha MYRTJA,- e di si i themi ne kësaj:”Ha-ha,bëjnë krushqit! Ha-ha dhe nusja!  Po nusja duhet të jetë me terbijet,po mbahet në hudut  ÇARÇIKUA.?

Rrahim Sadiku:  “Fatliga Motër,” roman, Lena graphic, 2026 Prishtinë.

Krijuesi Rrahim Sadiku nga Komorani i Kosovës, këto ditë nxori nga botimi romanin më të ri, ”Fatliga Motër,” një shkrim i gjatë kushtuar motrës pas vdekjes. Autori, tani i njohur me krijimtarinë e tij si në prozë ashtu edhe në poezi, në këtë vepër romanore, trajton dhimbshëm jetën sfiduese të motrës Hajri.

Tematikë trajtuese në shkrimit e këtij krijuesi gjithnjë janë preokupimet e jetës së njeriut tonë në rrethana ekzistuese të kohës së mëhershme,  të tanishmes, ku gërshetohen përplasjet e jetësore të përcjellura me  elementin elegjiak dhe plot dhimbje. Kjo qasje ia shton vlerën pendës së autorit nga se problematikës jetësore i çastet me një seriozitet të thellë  ndjeshmërie  shpirtërore. Temat përkushtuese familjare nuk janë gjë e re në letërsinë tonë, por mënyra e reflektimit te penda e Rrahim Sadikut, këtë radhë, është disi ndryshme nga shumë trajtesa të tjera që kemi lexuar te krijues tjerë. Fati i nëpërkëmbur i motrës Hajri, ndikuar nga shumë rrethana jete, nuk është vetëm fat i një motre, por fatkeqësi e shumë motrave e nënave tona në këto hapësira shqiptare.

Figura qendrore e romanit “Fatliga Motër” është jeta e motrës Hajrije, të cilën jeta e përplasë pamëshirshmen që nga fëmijëria deri në vdekje. E parahatuar, shoqëruar gjithnjë me skamjen, e përbuzur pa asnjë arsye në shtëpinë burrit, mbetur e rritur jetime, ashtu, dhimbshëm, iki në boten e amshuar për t’u bërë yll i pashuar në shpirtin dhe zemrën e vëllait, Rrahimit, i vetmi që bënte “kujdestarinë” e duhur me dashuri motre, për mbijetesën në rrethana të tilla jete.

Që nga faqet e para të këtij romani, autori Rrahim Sadiku e fillon  me atë interpretimin mitologjike të ndjellakeqes, kur dëgjohet në kulmin e shtëpisë, në një kasolle të strehuar familjarisht, krrokama e shpendkeqes e cila ndjellë fate të këqija e morte në familje.  Një ndjenjë e tillë, si paraprijëse e jetës fatkeqe, e përcjellin tërë jetën motrën  Hajrije, e cila përjetoi vdekjen e nënës në moshë të re, martesën e hershme, shpërnguljet nga një fshat në tjetrin gjithnjë me skamje e përplasje të nduardurta të kohës. Peshës së durimit i shtohet edhe fati i keq që në martesë nuk pati fatin të bëhet nënë fëmijësh si nënat tjera dhe “detyrimisht” iu deshtë të kaloi jetën me ortake, gjë që u detyrua të përjetoi shumë katrahura jetësore. Këtij fati të hidhur, autori i librit “Fatliga Motër,” z. Rrahim Sadiku, qëllimisht trajton një kohë martesash me ndërmjetësues,(mësit), ku kategori njerëzish “tregtonin” me qenie njerëzore të kohës së ikur. Autori Sadiku mirë e ka trajtuar këtë fenomen si trashëgimi primitive, jo vetëm si rast i motrës, por shprehi e veprimit në masë të gjerë.

Protagonistët e kësaj vepre romanore janë familjarë, prindër, burrë e grua, kunatë dhe ortake. Roli i secilit protagonist në vepër, me veprimet e tija, tregon gjithë thellësinë e vuajtjeve të Hajrisë ,(pos vëllait),i cili bie copë e grimë për t’i dalë në ndihmë motrës  së nëpërkëmbur në shtëpinë e burrit. Bashkëshorti i Hajrijes, Mehdiu, një mendjelehtë, dëgjon kunatën në vend të bashkëshortes për të krijuar martesë tjetër për interesin që të kenë fëmijë.

Ndarja e fundit e autorit me motrën është shumë prekës dhe emocional, i cili në vizitë për sëmundjen e saj, në një lagje të Vushtrrisë, në përshëndetje e sipër motra Hajrie i thotë: “ Për varrim ,po, do të vini ,por mua më s’do më kini”….Një ndarje e prekshme që ther në mënyrë doruntiane…

Të gjitha këto veprime, edhe shumë të tjera si zingjirë të jetës familjare, rëndojnë psikologjinë njerëzore, stopojnë gjetjet e reja për emancipim dhe vendnumërojnë gjeneratat në përparim.

Kam përshtypjen se autori i librit, z. Rrahim Sadiku, ka dashtë, dëshirua që ta martirizoi motrën Hajrie në literaturë letrare, si një dhimbje, sfidë  e  shembull i kohës së kaluar, e cila nuk guxon të përsëritet kurrë më në meset tona. Pra, një dedikim i qëlluar. Mendoj se autori ia ka arrite qëllimit duke u zhytur thellësive të traditës primitive me dhimbje, duke krahasuar  dhembjen e sotme të “moderuar,” me që ka raste që motër e vëlla nuk sakrifikojnë n ‘atë masë si autori i kësaj vepre. Këtu bie dukshëm në syrin e lexuesit  krahasimi i dashurisë motër-vëlla mes dy periudhash jo gjithaq të largëta, pa trajtuar qështje tjera të marrëdhënieve të familjeve të sotme….

Redaktori i romanit ”Fatliga Motër,” z. Zymer Mehani, ka nxjerr konkludime të përgjegjshme nga libri dhe e ka vlerësuar në mënyrë profesionale nga disa aspekte gjuhësore e letrare, gjë që e përgëzoj për punën e përgjegjshme redaktorialë.

Sa i përket veprës së trajtuar si roman,(me 73 faqe),ndaj mendimin se ky shkrim prozaik i gjatë, më shumë i ngjan një monografie familjare se sa një trajtese romanore. Megjithatë, respektohet dëshira dhe qëndrimi i autorit të librit  me redaktorin.

Sidoqoftë, romani “Fatliga Motër” e autori Rrahim Sadiku, është një e  arrirë e re në letërsinë tonë, një libër që krijon emocione fund e krye dhe len porosi me ide dashamirëse për kohën tonë.

Gjakovë,

2. tetor,2026

Dr. Mujë Buçpapaj, mbajti kumtesë në Seminarin XX Ndërkombëtar të Albanologjisë, që u zhvillua dje në Universitetin e Tetovës

Fusha: Studime letrare / Letërsi shqipe

ABSTRAKT

Marrëdhënia ndërmjet letërsisë dhe lexuesit përbën një nga çështjet themelore të komunikimit letrar dhe të teorisë së receptimit.

Në këtë kuadër, është e nevojshme të bëhet një dallim terminologjik ndërmjet receptimit dhe perceptimit.

-Me receptim letrar kuptojmë mënyrën se si lexuesi e merr, e kupton, e interpreton, e përjeton dhe e vlerëson një vepër letrare, pra mënyrën se si ndërtohet marrëdhënia midis veprës dhe lexuesit dhe se si kuptimi i saj realizohet në procesin e leximit.

-Ndërsa perceptimi i referohet përgjithësisht mënyrës se si individi kap, përpunon dhe ndërton përfytyrimin e një objekti, dukurie apo informacioni përmes shqisave dhe proceseve mendore. Për këtë arsye, në terminologjinë e teorisë letrare, “receptim” është termi më i saktë, ndërsa “perceptim” nuk e mbulon në mënyrë të plotë këtë marrëdhënie estetike, kulturore dhe interpretuese.)

Në kushtet e transformimeve teknologjike dhe kulturore të shekullit XXI, kjo marrëdhënie po riformësohet nën ndikimin e internetit, rrjeteve sociale, platformave digjitale, librit elektronik dhe, së fundmi, përmbajtjeve të ndërmjetësuara nga inteligjenca artificiale. Në këtë kontekst, studimi ngre pyetjen themelore: Në çfarë mase transformimi i mjedisit mediatik dhe përdorimi intensiv i platformave digjitale po ndryshojnë praktikat e leximit dhe mënyrat e receptimit të letërsisë shqipe, veçanërisht tek nxënësit, studentët dhe të rinjtë? A kemi të bëjmë me një rënie të kulturës së leximit apo me një transformim të formave përmes të cilave letërsia arrin te lexuesi?

Baza teorike mbështetet në teorinë e receptimit letrar, veçanërisht në konceptet e Hans Robert Jauss-it dhe Wolfgang Iser-it, si dhe në hermeneutikën dhe sociologjinë e letërsisë. Në këtë perspektivë, lexuesi nuk trajtohet thjesht si marrës pasiv i tekstit, por si subjekt aktiv i procesit të komunikimit letrar, i cili përzgjedh, interpreton dhe i jep kuptim veprës në kushtet historike dhe kulturore të kohës së vet.¹

Studimi ndërthur literaturën teorike me të dhënat empirike të studimeve mbi praktikat e leximit në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut, duke i vendosur ato në një kuadër krahasues ndërkombëtar përmes të dhënave të PISA-s dhe kërkimeve mbi raportin ndërmjet leximit të shtypur dhe atij digjital. Studimi i Zenelaga, Miftari dhe Shehu-Lokaj, i zhvilluar me 697 studentë nga Shqipëria dhe Kosova, ofron një të dhënë të drejtpërdrejtë për transformimin e burimeve të leximit dhe përdorimin e materialeve elektronike.²

Metodologjia ndërthur analizën teoriko-konceptuale, analizën krahasuese, hermeneutikën dhe interpretimin e të dhënave empirike. Vëmendje i kushtohet fragmentarizimit të informacionit, shpejtësisë së konsumit mediatik, ndryshimit të burimeve të leximit dhe marrëdhënies ndërmjet librit të shtypur dhe mjedisit digjital. Studimi nuk e trajton marrëdhënien print–digjital si një kundërvënie absolute, por si një proces kompleks të transformimit të praktikave të leximit dhe të komunikimit letrar.

Në përfundim, argumentohet se problemi bashkëkohor nuk mund të reduktohet në formulën e “zhdukjes së lexuesit”. Më tepër kemi të bëjmë me një transformim të figurës së lexuesit dhe të kulturës së receptimit, i cili kërkon forma të reja ndërmjetësimi ndërmjet letërsisë, shkollës, universitetit, bibliotekës, botuesve, shtypit letrar dhe platformave digjitale.

Fjalë kyçe: letërsia shqipe, lexuesi, teoria e receptimit, kultura e leximit, leximi për kënaqësi, libri i shtypur, leximi digjital, rrjetet sociale, platformat digjitale, të rinjtë.

1. HYRJE: NGA LEXUESI I LIBRIT TEK LEXUESI DIGJITAL

Historia e letërsisë nuk është vetëm historia e autorëve dhe e veprave. Ajo është njëkohësisht histori e lexuesve, e mënyrave të leximit dhe e ndryshimit të marrëdhënies ndërmjet tekstit dhe publikut. Një vepër letrare nuk jeton vetëm në momentin e krijimit të saj; ajo fiton jetë të re në aktin e leximit, në interpretimet që prodhon dhe në horizontet kulturore ku vendoset.

Pikërisht këtu merr rëndësi teoria e receptimit. Në veprën e Hans Robert Jauss-it, historia e letërsisë lidhet me mënyrën se si veprat priten nga lexuesit në horizonte të ndryshme historike. Koncepti i “horizontit të pritjes” e zhvendos vëmendjen nga vepra si objekt i izoluar drejt marrëdhënies dinamike ndërmjet tekstit dhe lexuesit.³ Wolfgang Iser, nga ana tjetër, e përqendron analizën te akti i leximit dhe te procesi përmes të cilit lexuesi plotëson boshllëqet dhe mundësitë e hapura të tekstit.⁴

Në epokën digjitale kjo marrëdhënie merr një dimension të ri. Lexuesi nuk e takon më domosdoshmërisht veprën vetëm përmes librit fizik, bibliotekës ose klasës. Ai mund ta gjejë atë në një bibliotekë elektronike, në një platformë botimi, në një intervistë video, në një rekomandim në rrjetet sociale, në një podcast, në një forum diskutimi ose përmes një sistemi të inteligjencës artificiale.

Kjo nuk do të thotë se këto forma të reja prodhojnë automatikisht një lexues më pak të kultivuar ose, në të kundërt, një lexues më të informuar. Çështja shkencore është të kuptojmë si ndryshon vetë struktura e aktit të leximit.

Prandaj, pyetja qendrore e këtij studimi nuk është nëse teknologjia është “e mirë” apo “e keqe” për letërsinë. Pyetja është: çfarë po ndodh me lexuesin kur mjedisi në të cilin ai lexon ndryshon?

2. TEORIA E RECEPTIMIT DHE TRANSFORMIMI I FIGURËS SË LEXUESIT

Teoria e receptimit përbën bazën konceptuale të këtij studimi. Ajo është veçanërisht e rëndësishme sepse e zhvendos vëmendjen nga vepra si objekt i mbyllur estetik drejt marrëdhënies që krijohet ndërmjet tekstit, lexuesit dhe kontekstit historik e kulturor të leximit.

Në këtë kuadër, është e nevojshme të bëhet një dallim terminologjik ndërmjet receptimit dhe perceptimit.

Me receptim letrar kuptojmë mënyrën se si lexuesi e merr, e kupton, e interpreton, e përjeton dhe e vlerëson një vepër letrare, pra mënyrën se si ndërtohet marrëdhënia midis veprës dhe lexuesit dhe se si kuptimi i saj realizohet në procesin e leximit.

-Ndërsa perceptimi i referohet më përgjithësisht mënyrës se si individi kap, përpunon dhe ndërton përfytyrimin e një objekti, dukurie apo informacioni përmes shqisave dhe proceseve mendore. Për këtë arsye, në terminologjinë e teorisë letrare, “receptim” është termi më i saktë, ndërsa “perceptim” nuk e mbulon në mënyrë të plotë këtë marrëdhënie estetike, kulturore dhe interpretuese.

Në këtë kuptim, Teoria e Receptimit (Reception Theory) është një koncept i konsoliduar i studimeve letrare, veçanërisht i lidhur me Hans Robert Jauss dhe Wolfgang Iser. Jauss e lidh vlerën dhe historinë e veprës me mënyrat në të cilat ajo është pritur në periudha të ndryshme. Për të, lexuesi nuk hyn në tekst pa përvoja të mëparshme; ai vjen me një horizont pritjeje, të formuar nga tradita, zhanret, normat estetike, njohuritë dhe përvojat kulturore.⁵

Iser e zhvillon më tej këtë perspektivë duke e konceptuar leximin si një proces dinamik ndërmjet tekstit dhe lexuesit. Kuptimi nuk është thjesht një informacion i depozituar në tekst dhe i marrë mekanikisht nga lexuesi; ai realizohet dhe plotësohet në procesin e leximit, përmes ndërveprimit të strukturave të tekstit me përvojën dhe veprimtarinë interpretuese të lexuesit.⁶

Kjo teori bëhet veçanërisht e rëndësishme në epokën digjitale, sepse nuk ka ndryshuar vetëm mënyra e leximit, por edhe vetë kushtet dhe kanalet e receptimit letrar. Lexuesi i sotëm mund të jetë njëkohësisht lexues, komentues, rekomandues, prodhues përmbajtjeje dhe pjesëmarrës në komunitete virtuale. Vepra letrare nuk qarkullon më vetëm përmes librit të shtypur dhe institucioneve tradicionale të ndërmjetësimit, por edhe përmes platformave digjitale, rrjeteve sociale, blogjeve, kanaleve video dhe komuniteteve online.

Në këtë pikë, mund të flasim për një demokratizim të kanaleve të receptimit, por jo domosdoshmërisht për një demokratizim të cilësisë së leximit. Të dyja dukuritë duhet të dallohen. Zgjerimi i mundësive për të hyrë në kontakt me tekstin letrar nuk garanton automatikisht një lexim më të thellë, më kritik apo më të qëndrueshëm.

Një lexues mund të ketë sot qasje në mijëra libra dhe, megjithatë, të mos zhvillojë domosdoshmërisht një marrëdhënie të thelluar me ta. Në të njëjtën kohë, një lexues tjetër mund ta përdorë mjedisin digjital për të zbuluar autorë, për të lexuar recensione, për të ndjekur diskutime, për të komunikuar me komunitete lexuesish dhe për t’u afruar me vepra që më parë nuk do t’i kishte njohur.

Prandaj, transformimi i mjedisit të leximit nuk duhet barazuar automatikisht me rënien e leximit. Pyetja shkencore nuk është vetëm nëse lexuesi lexon më pak, por edhe çfarë lexon, në çfarë forme lexon, si e interpreton tekstin, sa i qëndrueshëm është akti i leximit dhe si ka ndryshuar receptimi i letërsisë në kushtet e kulturës digjitale.

Në këtë perspektivë, kalimi nga lexuesi tradicional te lexuesi digjital nuk përfaqëson thjesht një ndryshim të suportit material të tekstit, por një transformim të figurës së lexuesit, të praktikave të leximit dhe të mekanizmave përmes të cilëve letërsia hyn në jetën kulturore të individit.

3. NGA LEXIMI LINEAR TEK LEXIMI I FRAGMENTARIZUAR

Një nga ndryshimet më të rëndësishme të mjedisit digjital është fragmentarizimi i përvojës së informacionit.

Libri tradicional imponon një marrëdhënie relativisht të qëndrueshme me tekstin. Faqja, kapitulli dhe vazhdimësia narrative krijojnë një strukturë kohore dhe hapësinore të leximit. Mjedisi digjital, përkundrazi, e vendos tekstin në konkurrencë të vazhdueshme me njoftimet, imazhet, videot, lidhjet dhe përmbajtjet e tjera.

Kjo nuk do të thotë se leximi digjital është domosdoshmërisht sipërfaqësor. Përkundrazi, literatura bashkëkohore tregon se rezultatet varen nga lloji i tekstit, mosha e lexuesit, qëllimi i leximit dhe mënyra e përdorimit të mediumit. Një rishikim sistematik i botuar në vitin 2024, që përfshiu 88 artikuj dhe 121 studime mbi fëmijë dhe adoleshentë, gjeti se rezultati më i shpeshtë në shumicën e matjeve ishte mungesa e një ndryshimi të qartë ndërmjet leximit digjital dhe atij të shtypur; megjithatë, për kuptimin e teksteve, veçanërisht tek lexuesit më të rritur dhe në tekstet informative, një numër më i madh studimesh favorizonte formatin e shtypur.⁷

Ky përfundim është metodologjikisht i rëndësishëm. Ai na paralajmëron të mos përdorim formulën e thjeshtë “ekrani shkatërron leximin”. Marrëdhënia është më komplekse.

Problemi mund të qëndrojë jo vetëm te mediumi, por te mënyra e përdorimit të mediumit.

Leximi i një romani të plotë në një pajisje elektronike nuk është i njëjtë me kalimin e shpejtë nga një fragment në tjetrin në rrjetet sociale. Të dyja janë “lexim digjital”, por përfaqësojnë dy regjime krejt të ndryshme të vëmendjes.

4. LETËRSIA SHQIPE DHE TË DHËNAT EMPIRIKE NGA SHQIPËRIA DHE KOSOVA

Për hapësirën shqiptare, një nga burimet më të drejtpërdrejta është studimi i Brunilda Zenelaga, Vehbi Miftari dhe Alma Shehu-Lokaj, botuar në vitin 2024 në Human Research in Rehabilitation. Studimi përfshin 697 studentë: 311 nga universitetet e Shqipërisë dhe 386 nga universitetet e Kosovës.⁸

Të dhënat tregojnë një transformim të dukshëm të burimeve të përdorura për lexim. Sipas tabelës së studimit, 74.6 për qind e studentëve nga Shqipëria deklarojnë se përdorin materiale elektronike të cilat më pas i printojnë; për Kosovën kjo shifër është 16.8 për qind. Në total, 42.6 për qind e të gjithë kampionit raportojnë këtë praktikë.⁹

Kjo e dhënë është interesante pikërisht sepse nuk dëshmon një zëvendësim mekanik të librit të shtypur nga ekrani. Përkundrazi, ajo tregon një bashkëjetesë funksionale të dy formateve: materiali gjendet elektronikisht, por një pjesë e studentëve e kthejnë atë përsëri në formë të shtypur për lexim.

Në të njëjtin studim, 40.7 për qind e studentëve deklarojnë se lexojnë 1–2 orë në ditë, ndërsa 14.5 për qind deklarojnë tre ose më shumë orë lexim në ditë.¹⁰

Këto të dhëna duhet të lexohen me kujdes. Ato nuk përbëjnë një matje të drejtpërdrejtë të leximit letrar. Studimi flet për zakonet e leximit të studentëve në përgjithësi, veçanërisht në kontekstin akademik. Megjithatë, ai është i rëndësishëm për studimin tonë sepse tregon ndryshimin e infrastrukturës përmes së cilës studentët marrin dhe përdorin tekstin.

Këtu shfaqet një nga karakteristikat kryesore të lexuesit bashkëkohor shqiptar: ai nuk është domosdoshmërisht “lexues digjital” ose “lexues i librit”. Ai mund të jetë lexues hibrid.

Një dëshmi e drejtpërdrejtë për këtë transformim, por nga një grupmoshë më e hershme, vjen edhe nga një anketim i zhvilluar në vitin 2026 me 1 791 fëmijë dhe adoleshentë të moshës 6–16 vjeç në Shqipëri. Sipas të dhënave të publikuara nga Shtëpia Botuese Dituria, marrëdhënia me librin mbetet relativisht e fortë në fëmijëri, por dobësohet gradualisht me kalimin në adoleshencë: 46,8 për qind e të anketuarve që lexojnë pak ose aspak e lidhin këtë me mungesën e kohës, ndërsa 80 për qind e lexuesve adoleshentë deklarojnë se gjatë leximit kryejnë edhe aktivitete të tjera digjitale, si përdorimi i rrjeteve sociale, dërgimi i mesazheve, shikimi i videove apo lojërat. Po kështu, të dhënat tregojnë një diferencë të dukshme gjinore: 49,7 për qind e vajzave adoleshente deklarojnë se u pëlqen shumë të lexojnë, kundrejt 27 për qind të djemve. Këto të dhëna e pasurojnë tablonë empirike të lexuesit shqiptar duke treguar se transformimi i kulturës së leximit nuk lidhet vetëm me kalimin nga libri i shtypur te mjediset digjitale, por edhe me moshën, shpërndarjen e vëmendjes, motivimin për lexim dhe faktorët socialë e familjarë²¹.

5. MAQEDONIA E VERIUT: LEXUESI UNIVERSITAR NË NJË MJEDIS TË NDRYSHUAR

Të dhënat nga Maqedonia e Veriut e plotësojnë këtë tablo rajonale.

Studimi i Lindita Skenderit dhe Suzana Ejupit, botuar në KNOWLEDGE – International Journal në vitin 2017, u zhvillua me 149 studentë, shqiptarë dhe maqedonas. Pyetësori shqyrtoi zakonet e leximit, frekuencën, kënaqësinë nga leximi dhe faktorët që e pengojnë atë. Ndër faktorët e përmendur nga pjesëmarrësit janë rrjetet sociale, komunikimi me miqtë dhe ngarkesa e studimeve.¹¹

Ky studim është i rëndësishëm edhe për kontekstin e Seminarit Ndërkombëtar të Albanologjisë, sepse autorët janë të lidhur me Fakultetin e Filologjisë të Universitetit të Tetovës dhe kërkimi përfshin studentë të universiteteve të ndryshme në Maqedoni.¹²

Një studim më i ri, i Ana Kechan-it, botuar në vitin 2025 në International Journal of Education and Philology, trajton zakonet e leximit të studentëve universitarë në Maqedoninë e Veriut përmes një sondazhi online në tri universitete. Studimi shqyrton preferencat, qëndrimet ndaj leximit, historinë e leximit që nga fëmijëria dhe pengesat që studentët hasin në gjetjen e kohës për të lexuar.¹³

Në një version të paraqitur në një kongres shkencor në vitin 2025, studimi thekson bashkëjetesën e interesave të ndryshme të leximit dhe rëndësinë që vazhdon të ketë materiali i shtypur, veçanërisht për qëllime akademike, ndërsa koha dhe shpërqendrimet elektronike paraqiten si faktorë që ndikojnë në praktikat e leximit.¹⁴

Këto të dhëna rajonale sugjerojnë një përfundim të kujdesshëm: ndryshimi nuk po ndodh nga libri drejt një “mosleximi” absolut, por nga një ekosistem leximi drejt një tjetri.

6. PISA: KOMPETENCA E LEXIMIT DHE KUFIJTË E INTERPRETIMIT

Një tjetër burim i rëndësishëm për këtë diskutim janë të dhënat e PISA 2025, programi i OECD-së për vlerësimin ndërkombëtar të nxënësve 15-vjeçarë. Në fushën e leximit, vetëm 50 për qind e nxënësve në Shqipëri arritën nivelin minimal të kompetencës, Niveli 2 ose më lart, kundrejt 69 për qind në mesataren e vendeve të OECD-së. Në Kosovë kjo përqindje ishte edhe më e ulët, vetëm 16 për qind, ndërsa mesatarja e OECD-së ishte po 69 për qind. Në Shqipëri, rezultati mesatar në lexim ishte 408 pikë, ndërsa në Kosovë 340 pikë, kundrejt 461 pikëve në mesataren e OECD-së. Këto të dhëna tregojnë një nivel të konsiderueshëm vështirësie në kompetencën e leximit te nxënësit 15-vjeçarë dhe përbëjnë një tregues të rëndësishëm për gjendjen e aftësive të leximit në hapësirën shqiptare.

Pra keta femijë nuk do të jene lexues të mirë në të ardhmen.

Megjithatë, këto rezultate duhet të interpretohen me një kufizim të qartë metodologjik: PISA mat kompetencën e leximit dhe jo drejtpërdrejt frekuencën e leximit të letërsisë artistike, numrin e librave të lexuar apo kulturën e leximit për kënaqësi. Prandaj, nuk do të ishte shkencërisht e saktë të thuhej se PISA dëshmon se rrjetet sociale apo platformat digjitale kanë shkaktuar rënien e leximit letrar. Të dhënat e PISA 2025 mund të përdoren si një tregues empirik i gjendjes së kompetencës së leximit, i cili duhet vendosur në dialog me studimet mbi zakonet e leximit, kulturën letrare dhe transformimin e mjedisit mediatik e digjital.

7. LIBRI I SHTYPUR DHE LIBRI DIGJITAL: ZËVENDËSIM APO BASHKËJETESË?

Një nga pyetjet qendrore të kulturës së leximit është nëse libri digjital po e zëvendëson librin e shtypur.

Studimi ndërkombëtar ARFIS, i realizuar me mbi 21 mijë studentë në 33 vende, është veçanërisht i rëndësishëm në këtë pikë. Rezultatet tregojnë se shumicat e studentëve në të gjitha vendet e përfshira vazhdojnë të shfaqin preferencë për leximin e teksteve akademike në format të shtypur, megjithëse ekzistojnë dallime të konsiderueshme midis vendeve.¹⁷

Kjo e dhënë e komplikon tezën e një “vdekjeje” të librit.

Libri i shtypur nuk zhduket thjesht sepse ekziston libri elektronik. Formatet mund të funksionojnë në mënyrë komplementare.

Studenti mund të kërkojë artikullin online, ta lexojë pjesërisht në telefon, ta shkarkojë në kompjuter, ta printojë dhe më pas ta studiojë në letër. Pikërisht këtë lloj ndërthurjeje e shohim edhe në të dhënat shqiptare ne Shqiperi dhe Kosove.

Në këtë kuptim, pyetja më interesante nuk është:

“A do ta zëvendësojë digjitalja librin?”

por:

“Çfarë lloj marrëdhënieje me tekstin krijon secili medium?”

Kjo është një pyetje më e përshtatshme për studimet letrare.

8. LEXIMI PËR KËNAQËSI DHE KRIZA E VËMENDJES

Një aspekt tjetër i rëndësishëm është leximi për kënaqësi.

Leximi letrar kërkon jo vetëm aftësi teknike për të deshifruar tekstin, por edhe kohë, përqendrim, kujtesë, imagjinatë dhe gatishmëri për të qëndruar gjatë në botën e veprës.

Në këtë pikë, problemi i epokës digjitale mund të mos jetë thjesht mungesa e teksteve, por shpërndarja e vëmendjes.

Mjedisi digjital prodhon një konkurrencë të vazhdueshme për kohën dhe vëmendjen e lexuesit. Teksti letrar konkurron me lajmin, videon, imazhin, mesazhin, njoftimin dhe përmbajtjen e shkurtër.

Prandaj, sfida e kulturës letrare nuk është vetëm të sigurojë akses në libra. Ajo duhet të krijojë edhe kushtet kulturore për lexim të gjatë dhe të përqendruar.

Kjo është një çështje që prek drejtpërdrejt shkollën dhe universitetin.

Nëse studenti mësohet të konsumojë vetëm fragmente, përmbledhje dhe përmbajtje të shkurtra, atëherë edhe marrëdhënia e tij me romanin, poezinë ose esenë mund të ndryshojë. Por ky është një hipotezë interpretative që kërkon kërkime të posaçme, jo një përfundim që mund të nxirret drejtpërdrejt nga statistikat e mësipërme.

9. INTELIGJENCA ARTIFICIALE DHE LEXUESI I RI

Hyrja e inteligjencës artificiale në procesin e kërkimit, përmbledhjes dhe interpretimit të tekstit hap një fazë të re të marrëdhënies ndërmjet lexuesit dhe letërsisë.

Në të kaluarën, lexuesi kërkonte informacion për një autor në bibliotekë, enciklopedi ose kritikë letrare. Sot ai mund t’i drejtohet një sistemi digjital dhe të marrë në pak sekonda një përmbledhje, një shpjegim të figurave stilistike, një informacion biografik ose një interpretim të mundshëm.

Kjo krijon mundësi të reja, por edhe një problem të rëndësishëm për kulturën e leximit: a po përdoret teknologjia për ta afruar lexuesin me tekstin apo për ta zëvendësuar leximin e tekstit?

Nëse një student kërkon vetëm përmbledhjen e një romani dhe nuk e lexon romanin, marrëdhënia e tij me veprën ndryshon në mënyrë thelbësore.

Nëse, përkundrazi, një mjet digjital e ndihmon atë të kuptojë një kontekst historik, një term të vështirë ose një strukturë narrative dhe më pas e rikthen te vepra, atëherë teknologjia mund të funksionojë si ndërmjetësim pedagogjik dhe kulturor.

Për këtë arsye, edhe inteligjenca artificiale duhet të studiohet në kuadrin e teorisë së receptimit: jo vetëm si teknologji, por si një ndërmjetës i ri ndërmjet tekstit dhe lexuesit.

*PISA “Programi për Vlerësimin Ndërkombëtar të Nxënësve”

*OECD është shkurtesa në anglisht për Organisation for Economic Co-operation and Development, në shqip Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik

10. LETËRSIA SHQIPE PËRBALLË LEXUESIT TË RI

Në rastin e letërsisë shqipe, kjo çështje ka një rëndësi të veçantë.

Letërsia shqipe është tashmë pjesë e një hapësire kulturore transnacionale. Autorët shqiptarë qarkullojnë përmes përkthimeve, festivaleve, panaireve, platformave elektronike, rrjeteve sociale dhe mediave kulturore.

Kjo do të thotë se lexuesi shqiptar nuk është më i kufizuar vetëm në qarkun tradicional të librarisë, bibliotekës, gazetës letrare ose kritikës së specializuar.

Por kjo hapësirë e re kërkon edhe një riformulim të rolit të institucioneve kulturore.

Shkolla duhet të krijojë aftësinë për lexim të thelluar.

Universiteti duhet të kultivojë leximin kritik dhe interpretues.

Biblioteka duhet të bëhet një hapësirë fizike dhe digjitale e aksesit në kulturë.

Botuesi duhet të jetë njëkohësisht ndërmjetës i librit të shtypur dhe i qarkullimit digjital.

Shtypi letrar dhe kulturor duhet të krijojë ura ndërmjet veprës dhe publikut.

Platformat digjitale mund të shërbejnë jo vetëm për promovimin e librit, por edhe për krijimin e komuniteteve të leximit.

Kështu, çështja nuk është të zgjedhim midis librit dhe teknologjisë. Çështja është të krijojmë një ekosistem ku teknologjia të mos e dobësojë leximin e thelluar, por ta ndihmojë atë.

10.1. INFRASTRUKTURA E LIBRIT DHE QARKULLIMI I LETËRSISË SHQIPE

Në analizën e marrëdhënies ndërmjet letërsisë dhe lexuesit shqiptar duhet të përfshihet edhe një faktor që nuk lidhet drejtpërdrejt me transformimin digjital, por me infrastrukturën fizike dhe ekonomike të qarkullimit të librit. Mungesa ose dobësia e rrjetit të librarive dhe e pikave të shpërndarjes përbën një pengesë konkrete për aksesin e lexuesit në letërsinë shqipe. Në një pjesë të konsiderueshme të qyteteve shqiptare mungojnë libraritë e mirëfillta dhe, si pasojë, kontakti i lexuesit me librin shpesh varet nga blerjet online, panairet, promovimet ose nga një numër i kufizuar pikash shitjeje në qendrat më të mëdha urbane. Kjo do të thotë se kriza e leximit nuk mund të shpjegohet vetëm përmes konkurrencës së ekraneve dhe rrjeteve sociale. Ajo lidhet edhe me kushtet materiale në të cilat libri prodhohet, shpërndahet dhe arrin te lexuesi. Një libër që nuk gjendet lehtësisht në qytetin ku jeton lexuesi, veçanërisht një lexues i ri, praktikisht kufizohet në mundësinë e tij për t’u bërë pjesë e përvojës së leximit.

Një problem tjetër lidhet me fragmentarizimin e tregut kombëtar shqiptar të librit dhe me kostot e shpërndarjes. Letërsia shqipe botohet në disa qendra të rëndësishme kulturore – Tiranë, Prishtinë, Tetovë, Shkup etj. – por qarkullimi i këtyre botimeve në të gjithë hapësirën shqiptare nuk është ende i njëtrajtshëm dhe sistematik. Mungesa e një tregu të integruar kombëtar të librit kufizon mundësinë që një botim i realizuar në Tiranë të jetë lehtësisht i pranishëm në libraritë e Prishtinës, Tetovës apo Shkupit dhe anasjelltas. Kësaj i shtohen infrastruktura e kushtueshme e shpërndarjes, kostot e transportit dhe, vitet e fundit, rritja e çmimeve të librave, faktorë që mund ta bëjnë blerjen e librit më pak të arritshme për një pjesë të lexuesve, veçanërisht për të rinjtë dhe studentët. Në këtë kuptim, qasja në letërsi është njëkohësisht çështje kulturore, institucionale dhe ekonomike. Për ta zgjeruar bazën e lexuesve shqiptarë, nuk mjafton promovimi i librit në platformat digjitale; nevojitet edhe një ekosistem funksional i librarive, bibliotekave, botuesve dhe distributorëve, si dhe një qarkullim më i integruar i librit në të gjithë hapësirën kulturore shqiptare

11. KONKLUZIONE

Nga analiza teorike dhe empirike e zhvilluar në këtë studim dalin disa përfundime.

Së pari, lexuesi shqiptar po ndryshon, por kjo nuk do të thotë automatikisht se ai po zhduket. Studimet në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut tregojnë transformime të rëndësishme në burimet, format dhe kushtet e leximit.¹⁸

Së dyti, marrëdhënia print–digjital është më shumë bashkëjetesë sesa zëvendësim. Të dhënat e ARFIS-it (Academic Reading Format International Study), (Studimi Ndërkombëtar mbi Formatet e Leximit Akademik) dhe studimi i Zenelaga, Miftari dhe Shehu-Lokaj e mbështesin këtë përfundim nga këndvështrime të ndryshme.¹⁹

Së treti, nuk duhet të ngatërrojmë kompetencën e leximit me kulturën e leximit. PISA mat aftësi të leximit të nxënësve; sondazhet mbi zakonet matin praktika, preferenca dhe përdorime. Këto burime plotësojnë njëri-tjetrin, por nuk janë të këmbyeshme.

Së katërti, literatura ndërkombëtare nuk mbështet një tezë të thjeshtë sipas së cilës leximi digjital është gjithmonë më i dobët se leximi në letër. Rishikimi sistematik i Hare dhe bashkëautorëve tregon rezultate të ndryshme sipas moshës, llojit të tekstit, objektivit të leximit dhe mënyrës së matjes.²⁰

Së pesti, sfida më e madhe për letërsinë mund të jetë ruajtja e vëmendjes së gjatë dhe të përqendruar në një mjedis ku lexuesi përballet me një konkurrencë të vazhdueshme informacioni.

Dhe së fundi, teoria e receptimit na lejon ta shohim këtë transformim jo si një konflikt midis “librit të vjetër” dhe “teknologjisë së re”, por si një ndryshim historik në marrëdhënien tekst–lexues–medium.

Prandaj, pyetja për të ardhmen e letërsisë shqipe nuk është thjesht nëse të rinjtë do të lexojnë libra të shtypur apo tekste digjitale. Pyetja më themelore është nëse do të arrijmë të ruajmë aktin e leximit si përvojë estetike, intelektuale dhe kritike, pavarësisht mediumit përmes të cilit ai realizohet.

Nëse përgjigjja është pozitive, atëherë epoka digjitale nuk duhet parë vetëm si kërcënim për kulturën e librit. Ajo mund të bëhet edhe një mundësi për një riartikulim të marrëdhënies së letërsisë shqipe me lexuesin e shekullit XXI.

FUSNOTAT

1. Hans Robert Jauss, Toward an Aesthetic of Reception (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1982); Wolfgang Iser, The Act of Reading: A Theory of Aesthetic Response (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1978).

2. Brunilda Zenelaga, Vehbi Miftari, dhe Alma Shehu-Lokaj, “New Trends in Students’ Reading Habits,” Human Research in Rehabilitation 14, no. 1 (2024): 177–192, doi:10.21554/hrr.042417. Studimi përfshin 697 studentë, 311 nga Shqipëria dhe 386 nga Kosova.

3. Jauss, Toward an Aesthetic of Reception, veçanërisht kapitujt mbi historinë e letërsisë dhe “horizontin e pritjes”.

4. Wolfgang Iser, The Act of Reading: A Theory of Aesthetic Response (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1978).

5. Jauss, Toward an Aesthetic of Reception.

6. Iser, The Act of Reading.

7. Carolynn Hare et al., “Children’s Reading Outcomes in Digital and Print Mediums: A Systematic Review,” Journal of Research in Reading 47, no. 3 (2024): 309–329, doi:10.1111/1467-9817.12461. Rishikimi përfshiu 88 artikuj dhe 121 studime të botuara gjatë periudhës 2000–2023. Rezultati më i shpeshtë në shumicën e matjeve ishte “no difference”, ndërsa për kuptimin e leximit, sidomos në tekste informative dhe tek fëmijët më të rritur, një numër më i madh studimesh favorizonte formatin e shtypur.

8. Zenelaga, Miftari, dhe Shehu-Lokaj, “New Trends in Students’ Reading Habits,” 177–192. Artikulli përcakton kampionin prej 697 studentësh.

9. Po aty, 183. Tabela 8 raporton 232 studentë shqiptarë, ose 74.6 për qind, që përdorin materiale elektronike të cilat i printojnë; për Kosovën shifra është 65 studentë, ose 16.8 për qind.

10. Po aty, 182. Tabela 5 raporton se 40.7 për qind e kampionit lexojnë 1–2 orë në ditë dhe 14.5 për qind tre ose më shumë orë.

11. Lindita Skenderi dhe Suzana Ejupi, “The Reading Habits of University Students in Macedonia,” KNOWLEDGE – International Journal 20, no. 6 (2017): 2605–2610. Studimi përfshin 149 studentë dhe identifikon rrjetet sociale, komunikimin me miqtë dhe ngarkesën shkollore ndër faktorët që ndikojnë në zakonet e leximit.

12. Po aty.

13. Ana Kechan, “Reading Habits of University Students in North Macedonia,” International Journal of Education and Philology 6, no. 1 (2025): 35–43, doi:10.69648/SVZT9240.

14. Ana Kechan, “Reading Habits of University Students in North Macedonia,” në VII International Research Congress on Social Sciences, 2025. Versioni i kongresit thekson rëndësinë e materialeve të shtypura për qëllime akademike, krahas përdorimit të materialeve digjitale.

15. OECD, PISA 2022 Results: Country Note – Kosovo (Paris: OECD Publishing, 2023). Të dhënat raportojnë 17 për qind në nivelin 2 ose më lart në lexim, kundrejt 74 për qind të mesatares OECD.

16. OECD, PISA 2025 Results: Country Note – Albania (Paris: OECD Publishing, 2025). Rezultatet e Shqipërisë duhet të interpretohen me kujdes për shkak të faktorëve të dokumentuar në shënimin e OECD-së.

17. Diane Mizrachi, Alicia M. Salaz, Serap Kurbanoglu, dhe Joumana Boustany, “The Academic Reading Format International Study (ARFIS): Final Results of a Comparative Survey Analysis of 21,265 Students in 33 Countries,” Reference Services Review 49, nos. 3–4 (2021): 250–266, doi:10.1108/RSR-04-2021-0012. Studimi raporton rezultate nga 21,266 studentë në 33 vende dhe tregon se shumicat e studentëve në të gjitha vendet shfaqin preferencë për leximin e teksteve akademike në format të shtypur, megjithëse me dallime ndërmjet vendeve.

18. Zenelaga, Miftari, dhe Shehu-Lokaj; Skenderi dhe Ejupi; Kechan.

19. Mizrachi et al., “The Academic Reading Format International Study”; Zenelaga, Miftari, dhe Shehu-Lokaj, “New Trends in Students’ Reading Habits.”

20. Hare et al., “Children’s Reading Outcomes in Digital and Print Mediums,” 309–329.

21. Shtëpia Botuese Dituria, Ministria e Kultures e Shqiperise, “Të rritesh (nuk) do të thotë të lexosh më pak: Çfarë na tregon anketimi i 1 791 fëmijëve dhe adoleshentëve për leximin në Shqipëri,” 2026. Anketimi është pjesë e studimit “Qasja e lexuesit të vogël dhe të ri në librin artistik në Shqipëri. Motivimet, qëndrimet dhe faktorët socio-kulturorë”, të ndërmarrë nga Shoqata e Botuesve Shqiptarë dhe mbështetur nga Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit.

21. Hans Robert Jauss (1921–1997)

Hans Robert Jauss ishte studiues dhe teoricien gjerman i letërsisë, i specializuar veçanërisht në letërsinë romane/frënge dhe në historinë e letërsisë. Ai ishte profesor në Universitetin e Konstancës dhe një nga themeluesit e qasjes së estetikës së receptimit. Teoria e tij u formulua veçanërisht në fundin e viteve 1960.

Koncepti i tij më i njohur është “horizonti i pritjes” (Erwartungshorizont). Sipas Jauss-it, një vepër letrare nuk lexohet në një boshllëk kulturor: lexuesi i një periudhe të caktuar ka njohuri, përvoja, norma estetike dhe pritshmëri të formuara nga letërsia që ka lexuar dhe nga kultura e kohës. Prandaj, e njëjta vepër mund të pritet, kuptohet dhe vlerësohet ndryshe në periudha të ndryshme historike.

Vepër themelore:

Literaturgeschichte als Provokation der Literaturwissenschaft (1967), e njohur në anglisht si Literary History as a Challenge to Literary Theory. Është ligjërata e tij inauguruese në Universitetin e Konstancës dhe një nga tekstet themelore të teorisë së receptim

22. Wolfgang Iser (1926–2007) ishte një teoricien dhe studiues i shquar gjerman i letërsisë, i lidhur ngushtë me Shkollën e Konstanzës dhe me zhvillimin e teorisë së receptimit në vitet 1960–1970. Ai ishte profesor në Universitetin e Konstanzës dhe më vonë edhe në University of California, Irvine. Bashkë me Hans Robert Jauss, konsiderohet një nga figurat kryesore të kësaj shkolle.

Kontributi i veçantë i Iser-it lidhet me marrëdhënien tekst–lexues. Ndërsa Jauss u përqendrua më shumë te mënyra se si veprat letrare priten dhe interpretohen nga lexuesit në periudha të ndryshme historike, Iser studioi procesin konkret të leximit dhe efektin që teksti prodhon te lexuesi. Për këtë arsye, qasja e tij lidhet shpesh me termin “estetika e efektit” (Wirkungsästhetik)

BIBLIOGRAFIA

Eco, Umberto. The Role of the Reader: Explorations in the Semiotics of Texts. Bloomington: Indiana University Press, 1979.

Hare, Carolynn, Ben Johnson, Megan Vlahiotis, Erin J. Panda, Ayda Tekok-Kilic, and Suzanne Curtin. “Children’s Reading Outcomes in Digital and Print Mediums: A Systematic Review.” Journal of Research in Reading 47, no. 3 (2024): 309–329. doi:10.1111/1467-9817.12461.

Iser, Wolfgang. The Act of Reading: A Theory of Aesthetic Response. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1978.

Jauss, Hans Robert. Toward an Aesthetic of Reception. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1982.

Kechan, Ana. “Reading Habits of University Students in North Macedonia.” International Journal of Education and Philology 6, no. 1 (2025): 35–43. doi:10.69648/SVZT9240.

Mizrachi, Diane, Alicia M. Salaz, Serap Kurbanoglu, and Joumana Boustany. “The Academic Reading Format International Study (ARFIS): Final Results of a Comparative Survey Analysis of 21,265 Students in 33 Countries.” Reference Services Review 49, nos. 3–4 (2021): 250–266. doi:10.1108/RSR-04-2021-0012.

OECD. PISA 2022 Results: Country Note – Albania. Paris: OECD Publishing, 2023.

OECD. PISA 2025 Results: Country Note – Kosovo. Paris: OECD Publishing, 2025.

OECD. PISA 2025 Results: Country Note – North Macedonia. Paris: OECD Publishing, 2025.

Rosenblatt, Louise M. The Reader, the Text, the Poem: The Transactional Theory of the Literary Work. Carbondale: Southern Illinois University Press, 1978.

Skenderi, Lindita, and Suzana Ejupi. “The Reading Habits of University Students in Macedonia.” KNOWLEDGE – International Journal 20, no. 6 (2017): 2605–2610.

Zenelaga, Brunilda, Vehbi Miftari, and Alma Shehu-Lokaj. “New Trends in Students’ Reading Habits.” Human Research in Rehabilitation 14, no. 1 (2024): 177–192. doi:10.21554/hrr.042417