VOAL

VOAL

Søren Kierkegaard: Diapsalmata – ad se ipsum – Përktheu Adri Kalaja

November 10, 2021
blank

Komentet

blank

Visar Zhiti nderohet me çmimin “Le Grand Prix De Poésie”

Shkrimtari i njohur shqiptar Visar Zhiti është nderuar me çmimin e madh “Le Grand Prix De Poésie”.

Ky është edhe çmimi më i madh i Akademisë së festivalit botëror të poezisë.

Jo vetëm kaq, por poeti shqiptar gjithashtu mori edhe medaljen “Mihai Eminescu”, për meritat e tij në veprimtarinë kulturore kombëtare dhe botërore duke u shpallur “Anëtar Nderi i Akademisë”.

Eventi është mbajtur në Craiova, të Rumanisë.

Zhiti është shkrimtar,poet, gazetar, përkthyes si dhe diplomat i mirënjohur shqiptar. Ai i ka marrë të gjitha çmimet e larta letrare që jepen në Shqipëri, por edhe në Kosovë. Gjithashtu shkrimtari shqiptar ka marrë shumë çmime letrare në Itali si “Leopardo d’oro”, “Ada Negri”, “Mario Luzi”, atë të karrierës si dhe në vende të tjera. Emri i tij gjendet edhe në enciklopedi të huaja. Aktualisht Zhiti jeton në Chicago, SHBA.

blank

blank

blank

blank

Më 24 qershor 2010 u nda nga jeta Sadri Ahmeti, piktor dhe poet shqiptar

Sadri Ahmeti (Vuthaj, 3 mars 1939 – Tiranë, 24 qershor 2010) ka qenë piktor dhe poet shqiptar.

Pas shkollimit të mesëm emigron në Shqipëri në vitin 1957 ku edhe nis kalvari i tij jetësor. Ishte e vështirë për një artist si Sadri Ahmeti të mbetej i lirë, mik u ngushtë i Bilal Xhaferrit,

Sadriu njihej nëpër rrethet kulturore të Tiranës për guximin e tij në fjalë. Nuk vonon e arrestohet kur ishte student në Akademinë e Arteve, dënohet me burg e pastaj me internim që nga minierat e Spaçit në kantieret e Elbasanit. Pas viteve ’90 përfundon studimet e lëna përgjysmë ne Akademinë e Arteve, që ia pat ndërprerë burgu, një ëndërr e mbetur përgjysmë, pasi ky poet është edhe një piktor i njohur e një nga akuarelistët më të mirë shqiptarë.

Si piktor modern dhe akuarelist, ai krijoi në teknikën e akuarelit portretet e zonjave të quajtura Muza ose bukuroshe të virgjëra shqiptare dhe peizazhe të fantazive dhe kujtimeve të tij të mrekullueshme nga e kaluara.

Ekspozita pikture

Ahmeti mori pjesë në disa ekspozita kolektive ndërkombëtare dhe hapi ato personale në Belgjikë, Gjermani, Kosovë, Slloveni, Suedi, Turqi, Suedi, Zvicër dhe SHBA. Në Shqipëri ka realizuar gjashtëmbëdhjetë ekspozita vetjake dhe ka marrë pjesë në tre ekspozita kolektive.

Pas viteve ’90 boton këto libra:

“Një e qeshur harbon nëpër errësirë”, “Dielli për në Ballkan nuk kalon nëpër Goli Otok”, “Masakra e Tivarit”, “Aisbergu i preludit të katastrofës”, “Vallja e katrahurave”, “Kalëroj rreth botës mbi re”, “Tek lahem në dritën e Hënës”, “Loz era me gjethet e vjeshtës sime”, “A do mund të takohemi nesër ?” si dhe librin me prozë “33 vjet në mitrën e ferrit të fjalës”.

Wikipedia

blank

KISHTE ARDHË PËR MIK – Poezi nga MARTIN CAMAJ

Kishte ardhë për mik nji njéri i hajshëm

e i zbetë si letra.

Thoshin se me dorë të vet ai kishte vrà

tre vetë e tash âsht pendue.

 

E më kujtohet si djé

qeleshja e tij e bardhë,

nji sumbull e kuqe në kraholin e zi

e sjellja e përvujtë e ndeja e tij në shkam

pranë votre para nji tryeze të vogël:

nji t’katërt buke misri e ‘i grusht krypë

kishte përpara – si mbas dëshirës së tij.

“Gjinoj e mbaj çdo ditë – tha ai-

pse fajet e mia janë tri thika

sa tri maje malesh kërcnuese

kah qiella e Zotit!”

 

Kojet e bukës krisshin nën dhambët e njeriut

që përtypte trishtueshëm, njerzishëm

e me shije.

blank

LOTI I SORKADHES -Tregim nga Shkëlqim HAJNO

 

Gjon Tisia, tekniku i lëkurëve në qytetin me kështjellë mbi pllajën mes dy lumenjve, kishte tri pasione të tij në kohën e lirë. Librat, mandolinën dhe gjuetinë në male. I kish mësuar në habitatin njerëzor të rinisë së dikurshme kur, pasi kish lënë pas fshatin malor të origjinës, në kohë të monarkisë, pat punuar me një grusht moshatarësh në një kompani italiane të shfrytëzimit të naftës. Të tre pasionet i ruante si relike dhe si një lloj antidoti ndaj rutinës në jetën e vakët të qytetit të vogël.
Rinia i pati kaluar në një lloj migrimi prej zonës së origjinës, në ultësirat naftëbajtëse diku, përreth Kuçovës. Fshatin e pati lënë dikur si një aventurë për të mos u kthyer më atje, veçse pas Luftës së Dytë. Dhe vetëm si vizitor.
Nga librat që blinte dikur, në shqip dhe në italisht, i kishin mbetur vetëm dy thasë zhake nga ata të transportit të kafesë të cilat, derisa ngriti shtëpinë e re për çerdhen familjare, në këtë qytet, i mbante gjithmonë aty kur lëvizte për banim sa andej-këtej.
Tani në qytetin e vogël, rrethi i shokëve të tij, më të shpeshtë, përfshinte një llogaritar me emrin Mojsi, një ish klerik me emrin Babasheh qe pat jetuar ca vite në Francë, Dilon, një bashkëpatriot i tij, ikur edhe ky, s’dihet qëkur në ’diasporën’ e afërt nga ku ishte kthyer i martuar më një grua të huaj, dhe, një burrë të gjatë me emrin Nasyhi me sjellje aristokrati që banonte në shtëpitë brenda kalasë së lashtë.
Rrethi I tij miqësor përfshinte edhe disa evgjitë me zanate dhe peshakatarë si ata, në lumenjtë që rrethonin qytetit, me pezevolët që i thurnin vetë me pe e najlon.
Kur ndodhte të shkonte rrallë për gjah , kishte të tjerë shokë, më të cilët i bashkonte i njejti hob.
***
Në qytetin e vogël, të njohur ndrysheedhe si qyteti i erërave për shkak të luginave dhe baseneve të lumenjve, gjuetia e së dielës në Golik. i erdhi papritur si kërkesë nga miqtë e gjahut. Por as ai vet, nuk e mendonte se ajo, pikërisht ajo e diel, do të ishte edhe dalja e fundit në mal për gjah.
Vlashi Kuruni, që punonte në bankën e qytetit, Milo Sajmoli, një inxhinier i kërkimit të fosforiteve dhe Pallavraq Zhulla. një ish avokat që punonte tani si llogaritar në një ndërmarrje të qytetit, përbënin si të thuash edhe grupin e shoqërisë së tyre të gjahut. Por ndonëse sporti I gjahut ishte ajo çka I kishte bërë bashkë, takimet e kafes dhe ndonjë gotë uzo në baret e qytetit, ishin si të thuash prelude ose epilogu i daljave në mal për gjah.
Zagarët e grupit ishin Zebi dhe Lupi, të cilët Gjoni i mbante në një kalibe dërrasë në kopshtin e banesë së vet në lagjen me emrin pak të habitshëm, Hajbik, dhe dhe ndanë një muri të vjetër që ndante kpshtin e madh të Gjonit nga një kompeks kulti me varre gjigande antike në trajta tetëkëndore më gurë gëlqeror të gdhendur.
Në krye të këtij habitati bukolik ndodhej teqeja e me emrin e veçantë, Teqeja e Demirhanit. Pikërisht në këtë vend, të rrethuar më murre të vjetër, varre antikë misteriozë datuar nga mesjeta e hërshme, me gurë të gdhendur si të sharruar në një fabrikë; kishte bërë fole një qetësi mistike që kulmonte tek Teqeja me një varrosh po kaq misterioz brenda saj, mbuluar me një kadife të jeshiltë që të kujtonte ngjyrën e bektashinjve tok me tri selvi që çanin qiellin lart si totema në një lutje të përjetshme për jetën .Këtu, një ndjesi hipnotike pushtonte gjithkënd që mund të shkelte përrqark.
Ky mjedis, besohej se u kishte dhuruar, qetësinë dhe një lloj maturie njerëzve të pjesës më urbane të qytetit të lashtë ,përfshirë edhe banorqt e lagjes Kala, brenda mureve të kështjellës mbi lumë dhe përtej portave me harqëe të gdhendura si ylbere mahnitëse nga duart e mjeshtrave gurëgdhenës të dikurshëm dhe veçanërisht burravë të përkorë të cilët mund t’i hasje aso kohen në shëtitjet tradicionale në bulevardin e qytetit në mbrëmje pas pune, ndën hijen e kalasë së lashtë dhe në ditët me eërë, që këtu ishin me shumicë, i shihje në ato pak klube në zonën e Pazarit apo pranë godinave të adminstratës publike të kohës.
Në mjedisin e kopshtit të madh të Teqesë së Demirhanit. mund të hasje shpesh edhe Zebin dhe Lupin e Gjonit, të stërvitur për dhelpra e thëllëza po jo për derr e sorkadhe.

***
Atë janar, kishte pallkosur një borë e madhe githandej. E fundit, kishte rënë butë-butë me flokë të mëdhenj dhe e kishte shtruar gjithandej me mbretërinë e saj të bardhë. Pemët kërcisnin në boriga nga pesha e saj ndërsa kur shkelje në të, zhurma e butë të krijonte ndjesionë sikur ecje si në ëndërr dimri apo në masive niseshteje.
Aty-këtu, era e lehtë ose dalja e beftë e një shpendi nga obrellat gjigade të dëborës nëpër pemë, bënte që të tundeshin si me dorë njeriu, degët e ngarkuara plot dhe të rrëzohej si e shtyrë nga një dorë e padukshme pak borë nga pejzazhi i paqtë dhe i pafund. Rrugët e makinave pothuaj nuk punonin në akset kryesore .
Të katër gjahtarët e kishin nisur rrugën ndaj të gdhirë, nëpër luginën e lumit më të madh për të arritur në vendin e zgjedhur më parë prej tyre që ishte edhe prehëri i malit të Golikut. Një korie me toponim Fusha e Kumbullave ku besonin shumë se së paku, poshtë pyllit të dendur, thëllëzat kishin zbritur në zebele pranë zonës së banuar për të gjetur ushqim dhe pak ngrohtësi nga ditët e acarta.
Deri në mesditë, e gjithë skuadra kishte vetëm dy ‘trofe’, një lepur dhe një thëllëzë. Pas drekimit kolektiv me ushqimin nëpër çantat e secilit, shoqëruara si ngaherë me dy faqore të vogla me raki Përmeti, Gjoni si më I madhi prej tyre në moshë u tha të ktheheshin për në qytet.
-Kaq ishte risku jonë për sot.-tha ai.- Nuk bën të na zërë nata këtej. Tani, erret shpejt. Mos harroni edhe rrugën.e kthimin dhe shenjat janë se bora mund t’ia nisë përsëri…nga gjëmimet e mbytyra dhe të largëta që dëgjihen…
Vlashi, një dropullit i urtë që kishte shumë vite në bankën e qytetit, nuk dallohej për shpirtin e kundërshtimit, ishte i njëmendtë me Gjonin:
-Si të doni ju të të tre. Unë nuk ua prish.
Por Milo Sajmoli, ishte kundër. “Nuk kthehen burrat në qytet me një lepur!.Ne jemi edhe anëtarë të hershëm të Shoqatës së Gjahtarëve…”
Pallavraq Zhulla,-u hodh si në një seancë gjyqi:
-Atë them edhe unë! Të vazhdojmë. Hunda më thotë që do biem në derr…Edhe kjo,- tregoi me gishtine dorës së djathtë hundën,-nuk më gënjen kurrë.!
Të tre shikuan nga Gjoni, i cili kishte humbur më ‘vota’.
Befas qentë nisën të lehnin me të madhe duke u hedhur sa majtas-djathtaz pa pushim.
-Derr!-tha Zhulla,- duke u ngërdheshur i lumtur dhe duke hopur gojën e madhe me dhëmbët gjithashtu të mëdhenj, gjysma e të cilëve ishin veshur me flori.
-Ju thashë të qëndrojmë dhe ja, fati ynë!-dhe bëri gati ciften….
-Hapuni! Me kujdes -tha Gjoni që ishte edhe si punë përgjegjës i grupit jo më tepër nga që ishte i zoti I zagarëve të gjahut sesa për moshën
-Ti Pavllo qëndro në pusi atje, tek lisi i madh.-dhe bëri me dorë nga drejtimi.
– Vlash, mbaje Zebin pas vetes! Lere të lehë…..Ndërsa ti Milo, qëndro në krahuan tim të djathtë me shenjë atë dëllinjën me kaçube…

Qentë po tërboheshin fare. Pas Zebit , Lupi nuk mbahej më në vend. Kërcyen të dy drejt kories përballë nën lisat plot borë .. Pastaj, të dy morën pas njeri-tjetrin duke shtuar të lehurat drejt bredhave përballë që dukej sikur i kishin mbjellë me dorë, me të njëjtën distancë nga njeri-tjetri.
Shtegu pranë bredhave ishte zënë plotësisht si pusi e vertetë për çdo derr që mund të dilte. Ishte i vetmi shteg i mundshëm. Të lehurat e qenve u zbehën disi pasi duket se kishin ndjerë erën e gjahut që po ndiqnin dhe pas një kohe të shkurtër, ia behën ty pranë me të lehura të forta e të shpeshta.
Të katërt në pusi dhe qëndronin me gishtin në kembëz të armëve të gjahut.
“Ç’pamje idilike me bardhësi bore dhe rrëzëllim dielli në pasdite!”, mendoi Gjon Tisia. Si në përrallë dimri apo filma,- dhe e shtriu çiften mbi një degëz dëllinje me borë.

Por për habinë e të katërtve, ndërsa prisnin të dilte një ose disa derra, në pusinë e proskës nën dëllinjat e dendura si kërpudha gjigande, befas, u shfaq një sorkadhe dhe dy-tri metra lërg, i vogli I saj si një ëngjëll u bukur dalë prej përralle. Dukej qartë se I vogli i asaj mezi ecte dhe herë pas here pengohej në shkurretat e mbuluar nga ploja e bardhë e borës.
-Bjeri Gjon!-briti Pallavraqi që shkurt i thërrsnin Pavllo.
-Mooos!-tha Gjoni.dhe ngriti dorëne djathtë me pëllëmbën e hapur në ajër-Mooos, se është sorkadhe dhe është me të voglin e saj..!
Për zotin, mosni! Ulini armët!
-Ca më mirë!-ia priti Pllavraqi dhe u mat të shtjerë në shenjë.
-Mos more njeri,!Mos! Të kam rixha! Mos ! Se nuk të flas me gojë!….
Sorkadhja e murme dhe me shtat të lartë bëri t’i vidhej kurthit të gjahtarëve, por befas u dëgjua një krismë cifteje dhe një britmë…
-Hahaaa!
Pallavraqi kishte qëlluar. Me plumbin e dytë goditi edhe të voglin e saj i cili siç ishte i plagosur e futi edhe më shumë kokën te barku i së ëmës si për të pirë.
-Ahahaaa!-thirri sërish Pallavraqi, duke shprehur kënaqësinë e qitjes në shenjë.
Sorkadhja ktheu kokën nga agresori, ra në gjunjë e plagosur në brinjë dhe papritur nga sytë e kristaltë nisën të rridhnin si kokrra diamanti disa lotë kokërrmëdhenj si prej fytyrës së një ëngjëlli ose një fëmije të padjallëzuar.
I vogli i saj ngeci I hutuar dhe u afrua të ëmës sikur të kërkonte të pinte qumësht me kokën që ngjiti tek barku i saj aty ku e murrmja e trupit të saj lar-lara kish nisur të skuqej nga rrjedha tragjike e gjakut të plagës.Dukej një trëndafil tragjik.
-Mooos more! ,Çfar bëre kështu!. Njeri apo derr,je ti?! Çfar je ti-I bërtiti Gjoni kolegut gjahtar që sapo kishte kryer qitjen fatale dhe po ngërdheshej krenar.
-Mooos!…-thirri atë ças edhe Vlashi.
-Gjunah nga zoti-tha Milo që ish afruar tani pranë të tjerëve.
-Moooos,-bërtitit edhe sërish Gjoni dhe zëri i tij së bashku me një krismë të dytë u përhap në kupë të qiellit duke jehuar deri tej në lugjet pranë.
-Moooos të thash! Se nuk të flas më gojë sa të jem gjallë! Je njeri apo bishë, ti!?.Moooos,! Me çkam më të shtrenjtë, mos e godit përsëri!Boooll!.
Por rituali barbar vijoi me një plumb të tretë mbi trupin e brishtë të sokradhes e cila ishte shtrirë tani mbi borën e bardhë. E kuqja e gjakut të valë rridhte nga plagët e përhapej tani mbi dëborë.
-Palo njeri.! -Biishë!-iu drejtua Gjoni kolegut i cili ndjehej triumfues me gjahun e sorkadhes.
– Njeriu, po shtiu edhe mbi një sorkadhe që qan me lotë nga dhimbja, njëlloj sikur shtie mbi një njeri!….
Pallavraqi heshti. Pastaj tha
-E di..!E ndalon edhe ligja, Po unë kot nuk jam i ligjeve, Gjon?
-Je një palo njeri!Ja ç’je,ti Je një m*t i ligjeve me këtë që bëre!Ja, cfarë je ti !…

Vlashi nuk nxori asnjë fjalë. Në fund të fundit , dëmi u bë, mendosi ai. |Asgjë nuk korrigjohet dot tani, mendoi i ligështuar ai. Milo vazhdonte të përsëriste:
-Gjynah nga Zoti!…
Pasoi një grimë kohe e tensionuar. Qentë hidheshin përreth gjahut ndërsa Gjoni u thirri të mos lëviznin dhe të uleshin në gjunjë. Ata sikur ta kishin kuptuar gjuhën dhe tensioin e të zot, u ulën në gjunjë me kokën para.
Gjoni u afrua te sorkadhja e përkëdheli në qafë me dorën që i dridhej. Përkëdheli pastaj trupin e ngrohtë të të voglit, tani pa shpirt dhe iu mbushën sytë nga një perde loti.
Asush nuk fliste më. Heshtja e rëndë vijoi me peshën e një kubeje të plumbtë.

***
-Zebi! Eja këtu! Suss! Lupi, këtu! Shpejt! Eja të ikim në shtëpi…!
Zebi, qeni I zi iu afrua Gjonit te këmbët dhe uli kokën para të zotit i bindur. Lupi, qeni tjetër, një racë italiane, iu fërkua te kërcinjtë e kallçinave të meshinta që kish veshur Gjoni dhe te çizmet prej gome çeke.
Pa thënë asnjë fjalë, ai u ktheu krahët të tre shokëve të gjahut dhe u nis drejt qytetit I vetëm, i ndjekur nga Zebi dhe Lupi që i dilnin herë para e hera në rrugëtimin e kthimit për qytet.

Po afrohej buzëmbrëmja. Përtej në luginë ndanë Vjosës, ishin ndezur dritat e para publike të qytetit. Bëri një copë rrugë të gjatë pa folur.
Pastaj nisi të fliste me zë me qentë e tij si një nevojë shpirtërore. Fliste edhe me vete. Me zë. Si të fliste me me një shok të vjetër që gjithë këto këto kohë, i pati munguar:

-Eja Zebi, kjo ishte dita e fundit në gjah, or mik im. Ne jemi më egërsira se bishat e malit, Zebushi im. Jemi pa zemër, Zebushi im..Këta jemi ne…!
Ecte duke pirë cigare si kurrë më parë. Cigare nga paketa “Diamant” që e mbante gjithmonë në pelerinë prej lëkure meshini ngjyrë kafe.
***
Të nesërmen në mbrëmje Vlashi e kërkoi për kafen e zakonshme të klubi i Series në zemër të qytetit, atje ku ndalonin autobuzat e linjës së kryeqytetit për krejt jugun .
-T’i dërgojmë një haber edhe Pavllos,-I tha Vlashi që ishte dhjetë vite më i vogël nga Gjoni por që kishte gjithmonë një kënaqësi të kalonte disa çaste me këtë njeri të gjezdisur siç i thoshte ai.
-Në asnjë mënyrë jo!-ia ktheu Gjoni kategorik.
-Që nga dje në mal, me atë që ndodhi me sorkadhen dhe të voglin e saj të gjorë, me atë njeri, unë nuk do të flas më në këtë jetë! Sa të jem gjallë, jo! E luta si Krishtin dhe nuk më dëgjoi po veproi si një barbar. U betova për fëmijëtë dhe çkam më të shtrenjtë në këtë botë…
Pushoi një grimë. Vlashi miratoi mendushëm me kokë.
-Akoma i kam këtu në sy edhe këtu,- vuri dorën tek zemra,- lotët e sorkadhes,- dhe çoi dorën në kombin e grykës.
-Vlash, miku im i vjetër, dje, ai vrau një njeri jo një sorkadhe që derdhte lot..Një njeri! Më beso!…
Tjetri heshti në karrigen e barit ku ishte ulur dhe trishtimi iu vizatua në krejt fytyrën .
-Ti mik, merr c’të duash! Unë do marr një kafe shqeto…. dhe një uzo .
Dhe aty për aty, duke i bërë shenjë Series, kamarieres së vjetër të shërbimit shtoi:
-Serie, të lutem, porositë meri këtu, nga unë !

blank

Z E M Ë R G J E R Ë S I A – Poezi nga ATDHE GECI

Këtë mbrëmje me ty do ta shkruaj në
kujtesën time, si një natë të veçantë
si një natë pranvere me stuhi dhe si
një dritë vetimash të pashprehshme
Midis dy zambakëve të kopshtit tim
nata kishte zbritur me yje hënat e saj
hijeve të natës u pëlqejnë puthjet në
natë, hënat jo rrallë shkruajnë poezi
Një ëndërr e trishtë ka hyrë në mua
dhe bredh flakëve të gjumit të natës
pa i thënë s´e jam i dashuruar, por,
zemra disa vendime  i  merr  vetëm!
Më quaj udhëtar i dehur udhëtimesh
ëndërrimtar prehjesh  që  muzat ma
dhanë, ti çast i nderuar i këtij takimi
s´ di pse aq përvlueshëm më trazon.
Me çaste poeti është një i zemëruar
ëndja e do që t´i thyej xhamat e një
nate, poeti është adhurues zemrash
me vargje  ai  i  hap flatrat e këngës
Atdhe Geci – Prishtinë, 22.o6.2022
blank

“Ke parà, s`ke parà!” – Cikël me epigrame nga VIRON KONA

Një poçe dritë

Kjo erësirë e madhe,
Kudo përhap frikë,
Menjëherë dorëzohet,
Nga një poçe dritë!

Ke para, s`ke para

Ke para, je dijetar,
Ke para, gjithnjë fiton,
Ke para, të drejta ke,
Ke para botën sundon.

S`ke para, je budalla,
S`ke para, asgjë ti s`di,
S`ke para, kot ekziston,
S`ke para, s`ta var njëri!

Një ditë

Sado dinak të jesh,
Të keqen ta mbulosh,
Një ditë ç`ke bërë do dalë,
S`mbulohet dielli me shoshë!

Kameleon

Miku ka një hall, ndihmë po të kërkon,
Ti dredh muhabetin, fjalët i ngatërron,
Duket s`qenke mik, çdokush e kupton,
Miku hallexhi, ti kameleon.

Mosmirënjohës

U mësove keq,
Me ndihmat e tij,
S`ka si ai thoshje:
Iu bëftë dita një mijë!

Një ditë ai s`mundi,
S`dërgoi para`,
Gjithçka e harrove,
The: ish maskara!

Kushedi pse?

U kujdes për ty,
Si edhe për veten,
Kur ra nga pushteti,
I vare “teneqen!”.

Dredharak
Dridh andej e dridh këndej,
Shkon e vjen si pehlivan,
Por befas mashtrimi del,
Se dritën asgjë s`e ndalë.

Hero!

Erdhën kohë të tjera,
Hidhu edhe ti,
Rregullo biografinë,
Ke pare, flori.

Fillo shpejt lëviz,
Krimet i mbulo,
Me “faktet” e reja,
Ti dole hero!

blank

DUKE I KTHYER DHIMBJET NË FRYMËZIM E PLAGËT NË MENÇURI KOHE – Nga PREND BUZHALA

(Sejdi BERISHA: “LOTËT E POSEIDONIT -Ose, një copë hartë për tokën time”, poezi, Club Kutura, Pejë, 2021)

Opusi solid krijues letrar i Sejdi Berishës, i përbërë nga dhjetëra tituj veprash të botuara e të ribotuara, shtrohet në tituj poezie, proze, letërsie dokumentare, kritikash letrare, eseistikë e në lëmin e monografive. I përfshirë në disa antologji, i përkthyer edhe në gjuhë tjera, i laureuar me disa çmime letrare prestigjioze, Sejdi Berisha, tashmë i ka dhënë një kontribut të çmuar letërsisë së sotme shqipe. Kësaj radhe, te ky vëllim po i përqasemi në tri punkte, duke i parë më për së afërmi dy poezi dhe tematizimin e dhimbjes e të plagës.

 

1. Poema “Peja, dhembja dhe krenaria ime”: vizioni i ligjërimit autobiografik

Kur poeti e nis vëllimin poetik me poemën “PEJA, DHEMBJA DHE KRENARIA IME…” dhe me referencën poetike kushtuar qytetit të Pejës: “Poemë të cilën kurrë nuk e përfundova as nuk dëshiroj ta përfundoj”, na sugjerohen disa përmasa të tekstit poetik dhe të domethënies poetike. Në radhë të parë shqiptohet dashuria e pamatshme për këtë qytet, të cilit poeti dhe njeriu i dhuroi gjithçka nga përkushtimi i tij jetësor e letrar; në radhë të dytë poeti nuk i jep të drejtë vetes që ta përfundojë tekstin e kësaj dashurie të pamatshme… ajo vazhdon përjetësisht. Bashkëjetesa e Poezisë dhe e Leximit të poezisë nuk resht, as nuk hesht. “Teksti nuk pranë”, do të thoshte Ali Podrimja ynë. Aty ku hesht libri letrar, aty vjen leximi, interpretimi. Ky krijim poetik vjen si biografemë lirike e ku qyteti dhe folësi lirik identifikohen plotësisht:

Pejë
Me ty rashë dhe u zgjova
Me ëndrrat e ndrydhura
Më ty kudo që shkova
Në zemër të mora

Pasi theksohen e këndohen emra historikë, ngjarje, toponime, shpalime të jetës e ekzistencës urbane, shënjime kulture etj., përfundon me vargjet e memorizimit lirik:

Pejë
A i mban mend të gjitha këto fjalë
Që ndoshta duken pa vlerë e fantazi
Por kjo nuk është me rëndësi
Peshë ka ajo
Që duhemi e përqafohemi unë e ti
Ti Pejë dhembja dhe krenaria ime…

blank
Shkrimtari dhe publicisti, Sejdi BERISHA

Poeti është aktor e aktant i kësaj hapësire urbane e ekzistenciale. Jeta e vepra e artistit janë të mbushura me përjetime sa krenare aq edhe të hidhura, shpesh me vuajtje e lëndime të fatit jetësor. Gjithçka e intrigon krijuesin për të kënduar për këtë ambient sa spiritual e real, aq edhe imagjinar dhe mitik.
Roland Barthes e krijoi nocionin biografemë (biographème), duke pasur parasysh njësitë tekstuale që i ngërthenin pikat kryesore të jetës, librit dhe veprimtarisë, për ta thurë, mbi to, reflektimin apo mbitekstin biografik. Kjo është ajo trinia e shenjtë e artit letrar. Më saktësisht, biografemat poetizohen për t’i dhënë liri kënaqësisë së tij të shkrimit: a është më shumë shkrimtar apo biograf i mirëfilltë autori i asaj vepre, për këtë vendos vetë autori. Tekstet e motivuara sa nga jetëshkrimi personal, aq edhe nga jetëshkrimi kolektiv i qytetit, përbën rindërtimin e brendshëm lirik të kohëve që u jetuan dhe përjetuan. Ligjërimi autobiografik përbën po ashtu edhe një çështje komplekse të zhanrit poetik që gërsheton dokumentaren me historiken, përmasën shpirtërore me rrëfimin e jetës, prezantimin e subjektit lirik me kontekstualitetin e kujtesës, vetërrëfimin lirik me paraqitjet artistike të realitetit, përshkrimet e vetvetes me ri-interpretimet lirike të së kaluarës. Me një fjalë, Sejdi Berisha është një krijues aktiv i ringjalljes së të kaluarës:

Pejë
Po kush ka fuqi të na shpalojë historinë
Që është në një libër të veçantë e të pahapur
Edhe fare të pashkruar
Kush ka fuqi të na ndajë ne të dyve

Vizioni i ligjërimit autobiografik është ekuivalencë e përjetimit të kohëve, e që e ngërthen fuqinë evokuese të vargut. Folësi lirik transmeton vlerat dhe momentet kyçe të përkushtimit personal dhe të gjallërisë së jetës që zien në gjirin e qytetit. Përvojat e jetuara mbushullohen me komunikimin si urë lidhëse me përvojat nacionale dhe kolektive, kulturore dhe urbane, historike dhe të përditshmërisë deri te një etnografi shënjuese e leximit dhe artit. Kjo marrëdhënie e subjektit autobiografik me rrjedhat e kohëve, merret si parim krijues dhe kriter projektimit ligjërues.

Pejë
Nuk ka si të mos shkruhet
Për shenjat e historisë që pak të kanë ngelur
Se nuk i kemi ruajtur
Pak i kemi hedhur dritë dhembjes e krenarisë

Te secila njësi tekstuale poetike përsëritet apelativi “Pejë”, i përdoru si vokacion poetik. sa herë i drejtohet qytetit, ai kërkon e gërmon brenda vetes së tij fuqinë e emocionit e të thënies, energjinë e evokimit dhe të përjetimeve të përbashkëta. Është në kërkim të kategorive të vlerave sublime. Ndryshe, poezia nuk do t’u shërbente gjërave të madhërishme në jetë e në art.
Po ashtu, edhe cikli “Njëqind herë e putha pragun e derës së shtëpisë” ngërthehet nga këndimet e tilla e nga njësitë tekstuale poetike të biografemave. Si nte poema e parë, si tek ky cikël, hasim kudo dashurinë e pafund për tokën e atdheut, a këngë të një cope harte “për tokën time”, me heroiken e romantiken e vet.

2. Ora e lënduar e krijuesit: plagët e dhembja

Mirëpo, nëpër ciklet tjera, në vazhdim, ai do t’i rikthehet botës së tij të shqetësimeve krijuese, si jehonë poetike e librave të përparshëm, kur kundron dhe i shqipton këto shqetësime për problemet e mëdha të kohës e të qenies nacionale. Ai prek plagën që dhemb dhe që ther më shumë. E, ta prekësh universin e tillë të dhimbjes, kjo do të thotë, pra, se poeti depërton më thellë në hapësirën e tillë të frymëzimit dhe domethënies poetike.
Kësisoj, poezia “Ëndërroj beharin e kësaj pranvere” dhe poema “Qetësohu të lutem e ta bëjmë lumturinë e re”, me ngjyrosjet e tyre elegjiake e të baladës, janë krijuar në kohën e pandemisë, kur vetë njeriu nuk përmbahet nga e keqja dhe është shkaktari i këtij virusi vdekjeprurës, helmues kohe, vrasjesh, luftërash e gjenocidesh. Poeti përpiqet ta eufemizojë covid-in:

Por e kam një lutje
Të bëhemi bashkë unë e ti
Dhe sërish botën ta bëjmë të lumtur
Edhe njerëzit që janë trembur
Si zogjtë pa fole…

Është ai mesazhi i madh historik: e ç’të duhet të bësh në këso situatash, krejt papritur, kur njeriu matet me tragjedinë e vet, me mungesat e veta? Kur secili prej nesh ishte një aktor në atë ngjarje joaksidentale (luftërat, konfliktet)… Ndërsa tragjedia ndodh, ndodh me vlerësimin që ia jep Çmimin e kushtueshëm jetës apo sakrificës, ndodh mu aty ku kërkohet shlyerja e një borxhi jorastësor. E mandej, kur gjithçka ndodh, njeriu kot do ta kërkojë pasqyrën e dëmeve, tragjedive, pasojave… ndërsa njerëzit vdesin nga e padukshmja. E padukshmja të hakmerret. “Vendosja e qëllimeve është hapi i parë për shndërrimin e të padukshmes në të dukshmen”, thotë Toni Robbins, një autor bashkëkohor amerikan. A do ta gjejë te ato shtylla të vetëdijes tashmë të shembura për tokë? Njeriu e ka shembur edhe atë që e kishte më të çmuarën te vetvetja: Vetëdijen, Ndërgjegjen…
Zemërplasjet e poeti nuk pushojnë as nëpër vargjet tjera, duke e kënduar socialitetin e rëndë të jetës (poezitë “Fytyra e saj i ngjante një qershize”, “I kishte pyetur yjet”, “dakik i lig, apo…(Si ligjërim dhembjeje apo zemërplasje)”.
Sado që ka shumë humbje, plagë, mall, psherëtima e ofshamë nëpër këto vargje, megjithatë poeti kujdeset të mos bjerë në shkallën e sentimentalizmit të tekstit poetik. Përkundrazi, ai e fisnikëron këtë strukturë këndimi me energjinë e thënies lirike, me fuqinë e monologut poetik, me shpërthimet e ligjërimore të unit poetik. Sa pak i shëruaka plagët koha! “Brenda shkrimit ka një balsam për çdo plagë, një ilaç për çdo plagë” shprehet autori anglez Charles Spurgeon. E balsamin për to poeti e gjen tek këndimi poetik, ato i zbut nëpërmes fshehtësive të thënies lirike:

Arrite shumë netëve të trishta
Edhe në fshehtësitë e qiellit më gjete
Atëherë në rrëfim përrallash
Toka u shndërrua

Ëndërr qoftë historia
Kurrë të mos dihen
As fitimtarët
Se humbës ka shumë…

Arrite shumë para mëngjesit
Muzë e vargut tim…
(Poezia “Muzë e vargut tim”)

Ato janë plagë nderi e plagë motesh, kurse folësi lirik jepet në kërkim të rrugëve për të mos i acaruar ato, por për t’i shikuar drejt në sy:

Më lejo
Plagëve tuaja t’i hedh një sy
Jo
Plagët e mia kurrë nuk shërohen…

Kund e kund ai i gjen këto plagë të trashëguara brez pas brezi. Madje, ato acarohen e kundër këtij acarimi poeti i shpall betejat e tij të jetës. “Zoti hyn përmes plagës”, shprehet psikanalisti e filozofi Carl Jung. A nuk lëndohet njeriu fisnik, kur rreth tij sillen keqkuptimet, kur rrethi ta refuzon përkushtimin e dashurinë që ke për të? Ora e krijuesit është e lënduar.

Mbi partiturat e dhembjes
Për t’i dhuruar inspirimin
Ditarin që nuk shkruhet
Një ditë për ta përfunduar
Se ndoshta dikur do bëhet histori
E ballinë libri do ta ketë
Edhe lumturinë
Edhe gëzimin
Edhe dhembjen
Edhe dashurinë
Edhe tragjedinë
Edhe kujtimet
Të gjitha këto
Ilaç apo helm për plagë shpirti

Ai është i përgatitur për t’i marrë e pranuar këto plagosje. Bota e prekur e tij ushqehet me qëndresën e brendshme të shpirtit. Dramaturgu amerikan Edward Albee thotë: “Nëse nuk keni plagë, si mund ta dini nëse jeni gjallë?” Ndryshe poeti as jetën e as dashurinë, as atdhedashurinë, nuk ka se si t’i ndjejë a përfytyrojë pa plagë.

Sa herë atdhe
Nga malli për Ty
Mërgimtarët u bën poetë
Edhe këngëtarë elegjish
Për t’i kënduar këngët
Me plagë loti
Për ta ledhatuar
Ballin e lodhur Ty atdhe

Nëpër vargje hetojmë përkushtimin fisnik që këto dhembje e vuajtje shpirtërore, këtë mall që djeg dhe këto brenga, pikëllimet dhe dëshpërimet, lëndimet e brendshme dhe ato të jashtme, të gjitha së bashku t’i kthejë në urti poetike: s’ka gjë më të fisme se sa dhimbjet t’i kthesh në frymëzim e plagët në mençuri kohe e në thesar të përvojës jetësore. Gjithsesi, nuk është fjala për gjakderdhjet që shihen me sy, ani s e ato pamje na faniten nëpër kohë e luftëra. Por fjala është për ato gjakderdhjet e brendshme, të padukshme, tejet therëse e sëmbuese (shih ciklet “Dhembja dhe krenaria e kohës, ose, varret të flasin duke kënduar” dhe “Do dhembje që i kam”). Është e qartë se ato lënë vragë e gjurmë, se ende ato rrjedhin gjak, porse poeti e gjen forcën t’i fusë duart në brendinë e këtyre lëndimeve e dhembjeve, në fakt, të zhytet shpirtërisht në to, për ta nxjerrë së andejmi thelbin e tyre. E poeti e bën këtë për t’u ngritur mbi hakmarrjet e mbi thyerjet e zemrave, mbi urrejtjet e mbi dhembjet e pashërueshme, mbi të keqen e mbi të ligën, për ta krijuar paqen me atë realitet të tillë:

Që këndojnë për plagët e pambyllura
Për ato grimcat e dashurisë

Ato lëndim-plage janë medaljonet e tij artistikë e jetësorë, historikë e të përditshmërisë sonë. Së këndejmi poeti nuk është ai që përpiqet të ikën nga e kaluara e tillë, as për ta fshirë atë si me gomë. Jo. Ai e bën këtë për t’u çliruar edhe koha jonë nga errësira e brendshme e shpirtit, për ta ndriçuar këtë terratisje të brendshme kohe. Paradoksi poetik: plagët u shëruakan duke i thelluar ato! Janë mësime në pësime. Plaga e dhembja janë dëshmia e jetës dhe ekzistencës sonë.

blank

3. Poezia “Lotët e Posedonit”: ose sakramenti lirik i lotit

Sejdi Berisha e pagëzon librin e tij “Lotët e Poseidonit”. Poseidoni është perëndia e detit dhe e ujit në përgjithësi), i tërmeteve dhe kuajve.
Ç ‘përfaqëson ky Poseidon poetik?
Trerrembëshi i tij është personifikim i autoritetit dhe forcës.
Ndërkaq poeti përdor figurën e subversionit poetik, për të na komunikuar shqetësimin, dallgëzimin lirik, nga njëra anë, si dhe harresën e së keqes, së ligës, tragjedive, nga ana tjetër.
Ç’ është ky subversion në daç lirik, në daç poetik?
Poseidoni është figurë ambiguitive, që ngërthen dhe personifikon të kundërtat: hyjninë dhe keqbërësin, shënjuesin e mbamendjes së të keqes dhe trazuesin e kohëve, fuqinë e djeshme dhe dëshpërimin e të sotmes… Thjesht, është personifikim i kujtesës së përmbytjeve, tragjedive, mbytjeve të anijeve… Nëse i tërë vëllimi thuret si strategji e posaçme kundrim-reflektimi i kujtesës, i dramës së kësaj kujtese, poeti te kjo poezi thur kontrapunktin e tij muzikor-poetik: mbizotëron harresa. Aty lexojmë lotin e hyjnisë së fuqishme. Por përse ky lot,- mund ta shtrojë pyetjen e tij lexuesi, e, së bashku me të, edhe poeti. Poeti hesht e lexuesi ndien dhe ligjëron. Ligjëron edhe Poseidoni, i brengosur “Që detet dhe oqeanet/ Asgjë nuk mbajnë mend…”. U harrua ajo botë mitike e hyjnive, e heronjve mitikë, e të mëdhenjve dhe gjigantëve të kulturës dhe civilizimit? E humbëm atë botë të mitit të vetvetes së lashtësisë së dikurshme?
Bien e rrëzohen edhe ata që janë guximtarë të pashoq kohësh. Ky rrëzim, do të thoshim, ky lot, nuk është përmbysje perëndish, por një personifikim i rrallë i lotit si personifikim i vajtimit, i dëshpërimit të brendshëm e të pa rrëfyer.
Ta vendosësh lotin te i mbifuqishmi?!
Pikërisht këtu, kjo metamorfozë e fuqisë së perëndisë së deteve, të mbifuqishmit mitik të tokës, ujërave, gjunjëzohet nga një lot! Ky lot përmendet vetëm në titull e jo brenda vargjeve. Loti është gjunjëzimi i titanit, por ai është edhe forcë: d.m.th. çlirim nga vuajtjet. Dihet që simbolet përdoren për ta përcjellë tek lexuesi një kuptim më të thellë e me thellësi shtresimesh emocionale. Në këtë drejtim, kjo poezi që dallon nga të gjitha krijimet tjera të këtij libri, shfaqet më e ndërliqshme në thurjen e tekstit poetik. Dikush e ka nënvizuar se lotët na e bëjnë të mundshme të hyjmë në kontakt me ndjenjat tona më të thella. Loti i takon botës së brendshme, shpirtërore, sepse gjithmonë ai buron nga zemra. Është përvoja e pikëllimit të folësit lirik, kësaj radhe, në veten e tretë. Në tekst këtë lot (shumëkuptimësi poetike), a mund ta lexojmë si lot pendimi? Apo si lot dëshpërimi? Apo si lot gëzimi? Lot vajtimi? Në mos është simbol i përvojave mistike? Gjithçka fshehin barku i detit e oqeanit që përmenden te vargjet e kësaj poezie. Asgjë nuk na thotë poeti, përpos që e përmend në titull dhe kah fundi e shoqëron me dëshpërimin, kujtesën, qortimin e detit dhe oqeanit për tragjeditë që kanë ndodhë. Do të thoshim, janë çaste të transcendentes lirike përtej kuptimeve të para, të drejtpërdrejta. Të duket sikur poeti i ka para vetes ato fjalët e Gerard Way-it, një këngëtari, kompozitori dhe shkrimtari të ri amerikan, i cili thotë: “Lotët janë fjalë që zemra nuk mund t’i shprehë.” Loti është vetëm një përgjigja për gjithçka tjetër. Nëse dashuria është emocion sublim, i së bukurës, një poet do të thoshte se ai është sakrament i erosit. Loti vë në pah lidhjet e marrëdhëniet me të tjerët, por ai shënjon edhe përvojat shpirtërore (dhimbje? Izolim? vuajtje? festë gëzimi?… këtë le ta thotë lexuesi).
Te kjo poezi kjo hyjni gjendet në shoqëri me dëshpërimin e vet:

Sa i dëshpëruar është Poseidoni
Në fronin e mbretërisë së vet
Që detet dhe oqeanet
Asgjë nuk mbajnë mend…

S’ka më ringjallje të romantikës së dikurshme. Ngricat e harresës janë trishtuese. Kurse kujtesa e poetit assesi të qetësohet, ajo tërbohet si valë deti që e çon peshë frymëzimin. Dikur kjo memorie bredh e s zhduket në kohë mitologjike e nëpër kohë historike a personale, bëhet përjetësi që zhduk kufijtë e brendshëm e të jashtëm… miti zbret në kohën tonë, e sotmja shkrihet diku te një hapësirë e largët.

E kujtimet u ndizen
Në bordet e anijeve
U fshihen edhe në anijet
E ushtrive të humbura
Edhe në nëndetëset
E fundosura si lisa
Të ikur nga tokat e djegura
Duke i çmendur dhembjet e Poseidonit

Vjen gjithçka si kujtesë e përndritshme e vuajtjeve dhe dhimbjes, e përvojave të hidhura. Figura kundërthënëse e këtij kulti antik sa ngjall frikë, aq edhe kërkesën për të qenë hyjni në përballjen e kohëve e në alkiminë e jetës… shpleksen kujtime, zbërthehen poetikisht reminishenca historike… deri te një rit i përhershëm në përsëritje si apokalips kohësh. E këtë alkimi poeti e arrin vetëm në poezi, pasi e ndien nevojën për mbrojtje. Nëse simbolizon fuqinë dhe vetëbesimin, ai është edhe figurë e dualizmit; sa i veprave mrekullibërëse (liridashëse), aq edhe veprimeve keqbërëse, i tërbimit dhe tronditjeve, mosmarrëveshjeve, gjaknxehtësisë, ai është hero dhe përbindësh njëkohësisht.
Mirëpo, poeti na ka sfiduar që në titullin e poezisë dhe të mbarë librit; e keni harruar lotin?
Këtë hyjni këtu nuk e shohim të zemëruar, pr të menduar, duke evokuar e qortuar diçka përreth tij… Më tutje le ta lexojmë këtë si një lot që e ka shenjtërinë e tij. Shenjtërinë e kujtesës. Shkrimtari traditës amerikane letrare, Washington Irving, përsiat: “Ka një shenjtëri në lot. Ata nuk janë shenjë dobësie, por fuqie.”. Mund ta lexojmë edhe si shenjë të përballjes me dhimbjen, e tematizuar dhe e shtrirë në gjithë librin.
Neuroshkencëtari e filozofi amerikan Sam Harris përsiat:
“Ndërsa besimi i fortë, pa prova, konsiderohet një shenjë çmendurie ose marrëzie në çdo fushë tjetër të jetës sonë, besimi në Zot ende mban prestigj të pamasë në shoqërinë tonë. Feja është e vetmja fushë e diskursit tonë ku konsiderohet fisnike të pretendosh të jesh i sigurt për gjërat për të cilat asnjë qenie njerëzore nuk mund të ishte e sigurt. Është tregues se kjo atmosferë fisnikërie shtrihet vetëm në ato besime që kanë ende shumë abonentë. Kushdo që kapet duke adhuruar Poseidonin, qoftë edhe në det, do të konsiderohet i çmendur.”.
E dhamë këtë reflektim për të theksuar se edhe poeti e ndërton besimin e tij, mburojën e tij. Është një Poseidon trazues kohësh me trerrembëshin e tij poetik.

Qershor 2022

blank

Letrat e Moikomit, si kronika të kohës dhe njerëzorja në to – Nga Enver Kushi

Në krye të herës, përtej fjalëve gati-gati rutinë, duke përshëndetur Akademinë e Arteve dhe Shkencave, profesorët e nderuar Fatos Tarifa, Ksenofon Krisafi për organizimin e kësaj veprimtarie përkujtimore shkencore në 2-vjetorin e kalimit nga kjo jetë të Moikom Zeqos, njeriut dhe krijuesit shumëdimensional, si dhe  Lidën, Arnisën, Kleitën, Epidamnin, por edhe miqtë e shumtë të tij në këtë sallë e jashtë saj, në Shqipërinë Londineze dhe atë kontinentale si Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi, diasporë, më lejoni të ndaj me ju, si amanet, gëzimin e Moikom Zeqos.

Shtëpia Botuese “24 Gramata”në  Athinë ka botuar antologjinë poetike dy gjuhëshe  shqip dhe greqisht “MAGJIA E INFINITIT”, të Moikom Zeqos, përkthyer prej Petro Çerkezit, këtij krijuesi fisnik, që vjen nga minoriteti grek në Shqipëri  Petro Çerkezi mes të tjerash, në  parathënien e këtij botimi, shkruar me shumë kulturë e dashuri, thotë: “Zeqo është ndoshta poeti më i guximshëm i letrave shqipe, një vizionar me përmasa të mëdha që prej kohe, ka kaluar kufijtë e Ballkanit. Metafora është shtëpia e tij, simbolika qielli i tij. Frymon me malet dhe detet, ndërton shkallë me të gjithë poetët e botës ( të gjallë e të vdekur), mishëron kulturën e shekujve dhe ndërton kullën e vet fastastike me një stil modern, duke përçuar mesazhe universale . . . “ Faleminderit Petro Çerkezit! Faleminderit poetit Kristo Tumanidhi redaktor i këtij libri që e njihte nga afër Moikom Zeqon! I bëj këto falenderime në emër të Moikomit, shpirtit të tij, sepse jam dëshmitar i bisedave me të  e që e priste me padurim këtë libër, në gjuhën e Homerit, Kavafit, Seferit, Elitit, Ricosit, Kazanzaqisit .

 

Prof. Fatos Tarifa, para disa javësh, më telefonoi duke më thënë se më 15 të këtij muaji, Akademia e Arteve dhe e Shkencës dhe do të përkujtonte emrin dhe veprën e Moikom Zeqos e se edhe unë do të referoja, ndoshta disa kujtime për të. E falenderova profesorin dhe e mendova gjatë se për çfarë mund të flisja në këtë përkujtimore . . . Mendova të sillja disa kujtime që nga njohja jonë në shtator të vitit 1967, vitet studentore, zborin në një repart ushtarak në periferi të Shkodrës gusht-dhjetor 1971, më pas vitet 1973-1975, ku Moikomi erdhi në shkollën e mesme të qytetit të Rrogozhinës ose më saktë, dënuar nga Pleniumi IV, pastaj vitet më pas, vitet ’90, kur Moikomi u bë ministër i Kulturës (jo më shumë se 6 muaj), e veçmas vitet 2001-2005, kur Moikomi ishte drejtor i Muzeut Kombëtar apo vitet e sëmundjes së papritur e veçmas verën dhe vjeshtën e vitit 2019, kur ai u shtrua në dhomën 10, të Pavionit të Hematologjisë. Pastaj ndërrova mëndje dhe prof.Tarifës i dërgova këtë temë referimi: “ Letrat e Moikomit, si kronika të kohës dhe njerëzorja në to”.

Unë nuk dua ta paraqes veten si kryemiku i Moikomit, pavarësisht  në miqësinë tonë të gjatë, fjala “mik” është përtej kuptimit të kësaj fjale. Dua të nënvizoj një të veçantë në këtë miqësi: letërkëmbim me të dhe fatin që jo vetëm i kam ruajtur, por që i gjeta javën e katërt të karantinës, kur ishim mbyllur “në shpellat tona”, do të thonte Franc Kafka. Po sistemoja arkivin tim modest, kur në një dosje të vjetër kartoni me ngjyrë gri të hapur, ishin ato: letrat e Moikomit. E hapa kapakun e dosjes gri dhe ndjeva menjëherë një aromë të çuditshme vitesh dhe kohërash. Pastaj i lexova një nga një, duke dëgjuar mes rreshtave të një shkrimi si prej një dore murgu erudit, zërin e Moikimit që vinte nga muaj, stinë dhe vite të ndryshme. Ishin 25 letra, që fillojnë nga janari i vitit 1972 deri me 5 prill 1973, ndërpriten në këtë muaj, sepse Moikomi i dënuar nga Pleniumi IV, e sollën mësues në shkollën e mesme të Rrogozhinës, për të rifilluar më 12 prill 1976 dhe mbyllur me 4 letrat e fundit: 5 tetor 1996-10 qershor 1997, kur ai, bashkë me Lidën, Arnisën, Kleitën dhe Epidamnin, ishin në Uashington DC, për studime.

Nëse do të zbërthenim kuptimet fillestare të fjalëve letër, letërkëmbim apo komunikim, do të nënvizoja “ fletë ku shkruajmë diçka dhe  i a dërgojmë dikujt larg nesh, këmbim i letrave me dikë, hyj në lidhje me dikë etj. etj.

Sot në kohët moderne të globalizmit dhe revolucionit të paparë të internetit dhe rrjeteve sociale, kuptimet e mësipërme të fjalëve letër, letërkëmbim etj. kanë dalë jashtë mode, duke e çuar njeriun në shkretëtirë shpirtërore. Letrat e shkruara nga duart njerëzore, kanë një peshë tjetër, ndërsa ato që shkruhen nga mëndje krijuese, siç ishte Moikimi, ku bëhen bashkë njeriu dhe poeti, njeriu dhe shkrimtari, njeriu dhe eruditi i rrallë, pesha e tyre e shumëfishtë, do të thoja sa shpirtërore, aq edhe si kronik, i kalon këto caqe. Thelbin e kësaj Moikom Zeqo pak a shumë, e shpreh në letrën që më ka dërguar në datën 15 maj 1972:

“Lexoja një ditë vargje nga folklori. (Shpesh foklori është si ata gurët që duken të zakonshëm, por që kanë minerale të jashtëzakonshëm). Aty letrat krahasohen me pëllumbat. Mendoj se populli s’ka patur parasysh vetëm ngjyrën e bardhë . . . “

Dhe përtej fjalëve, gati-gati të njejta, që përsëriten në çdo letër si:” I dashur Enver!, Veri!, I dashur Veri!, Veri!, Të përshëndes! Apo thjeshtë Veri”, shkruar, siç thashë më lartë, me një kaligrafi të çuditshme, ndjen zërin njerëzor, shpirtin e madh të njeriut dhe mikut, por edhe atmosferën e kohës. Ato janë shkruar herë-herë me nxitim, herë-herë në qetësi, në zyrat e redaksisë “Drita”, restorantet e Tiranës, shtëpinë e vjetër në Durrës, nga ballkoni i së cilës, dukej muri i vjetër rrethues i Durrësit, shtëpinë e re, nga ku dukej deti e stacioni i trenit dhe trenat e pasagjerëve e deri në Uashingtonin e largët. Dhe kudo në këto letra me hapërira kohore dhe gjeografike, është Moikomi ynë apo Tovi ynë, edhe si kronikan, duke dhënë një informacion për Tiranën dhe atmosferën në kryeqytet, veçmas në vitet 1972-1973, që ishte shumë më ndryshe, sesa në kohën tonë, ku kujtesat e saj po zbehen, duke e kthyer në një qytet ku betonimi, po  varros të shkuarën.

Më 15 maj 1972, Moikimi mes të tjerash shkruan për Qytetin Studenti: “Tani është pranverë. Studentët ikin, ikin. Qyteti i Studentëve boshatiset. Tani hapat në këtë qytet tingëllojnë çuditshëm në vetminë e tyre.

O ç’qytet, ç’qytet!”

Në këto letra Moikimi përshkruan Tiranën në jetën e saj, rrugët e pastra, trenat, xhirot, vapën e verës, restorantet, Lidhjen e Shkrimtarëve, atmosferën në të, redaksinë e gazetës “Drita”, debatet etj. etj.

Në letrën e datës 1 qershor 1972, ai më shkruan: “Letrat e tua gjithmonë më gëzojnë. Sot dielli ka mbuluar ajrin dhe është shpërndarë kudo, kudo. Ç’është kjo vapë? Po në Rrogozhinë si është koha? Tirana s’përfytyrohet dot pa vapën . . . “ Dhe më pas ai përshktruan, si në një etyd filmik, që unë do ta titulloja “ Fillim qershori në Tiranë”:

“Akullore, vajza, plazhi, trenat. Qytet prej dielli. Ç’është ky tropik?  Mos janë ngatërruar meridianët? Mos drurët e mbjellë në rrugët e Tiranës do çelin banane ose arra kokosi? Duhet shkuar në breg të detit dhe të shohim ashtu, si plaku i Hemingueit në ëndërr luanë. Krifat e luanëve janë ndoshta retë, që vërtiten kot në muzg. Mungesë shiu. Shi. Shi. Ujë-vetëm ujë mund të krijonte legjendat e folklorit”.  Tirana e fillimviteve ’70, vjen me imazhe sureale, si “kaloi një vit (jemi më 5 janar 1973). Unë kam këtë impresion: Shkon njeriu te këndi i lojrave, pranë sheshit ”Skënderbej” dhe shikon fëmijë hipur në kuajt, mjellmat, delfinët dhe figurat e tjera zoologjike tek arinjtë, te cirku që rrotullohet. Në vend të këtyre figurave të drunjta, ne u kemi hipur ditëve të vitit i tërë në fakt është një cirk vërtitës. I pandarë nga zhvillimi. . . “ Apo edhe kronika e restoranteve të kryeqytetit: “Në restorant hynin dhe dilnin njerëz. Vajza bjonde ( flokët bjonde më qetësojnë shpirtërisht, kurse të zestë nuk di pse më shqetësojnë (9 tetor 1972).

Mendoj se me interes është kronika mbi atmosferën letrare në Tiranë dhe Lidhjen e Shkrimtarëve. Ai herë pas here më informon se “Unë kam shkruar vjersha. A e le lexove ciklin që botova tek “Zëri i rinisë”? Cikli bëri një farë jehone. . . “( 19 mars 1972). Ose më 28 shkurt 1972, me dërgon dy strofa, që sapo i ka shkruar:

      Zëri im ka mbirë si një pemë me gjethe të gjelbra fjalësh

      Në bregun më të lartë të këngës

      Me zërin tim lëvizin gjithë stinët,

      Erërat dhe dielli.

      Bie përmbys mbi tokën

      Dublohen nga gurët, relieve i saj gjigand

      Te formula e elementëve kërkomëni

      Në ajër, në ujë dhe në diell dua të më gjeni.

Nuk mungojnë në këto letra informacionet për krijuesit e tjerë, me të cilët kemi qenë bashkëstudentë, si “Kam marrë letër nga Niko Kacalidha. I shkrova edhe unë letër. I dhashë adresën tënde” (28 shkurt 19972). Sefedin Çelën e tërhoqën në Skrapar ( do hapet një gazetë lokale dhe e tërhoqën për dy vjet). “Kam lexuar romanin e Kadaresë “Vitet 60”, si edhe 5 tregime të tij, që do të botohen tek “Nëntori”. S’kam fjalë. Gjithë këto ditë kam ndjerë peshën e madhe të letërsisë, si kurrë ndonjëherë. S’kam fjalë . . . “ (5 tetor 1972). “Në  këtë numër “Nëntori” ka dy tregime të bukura të Thanasit”. Është fjala për Thanas Dinon (25 janar 1972). Nuk mungojnë të falat nga Shefki Karadaku, Llazar Vero, apo një takim me Tomorr Domin.

“Për romanin e Kadaresë,  Quhet “Dimri i një vetmie të madhe”. Vetmi e dyfishtë. Romani është 500 faqe dhe del nga shtypi besoj nga muaji shkurt ose mars. . . Për mendimin tim ky është romani më i mirë i Kadaresë.  Një çudi letrare dhe vepra ku Kadareja ngre probleme të mëdha tronditëse” (5 janar 1973). “Doli edhe romani i Ismail Kadatresë” (5 prill 1973)

Me shumë interes është kronika mbi atmosferën në Lidhjen  e Shkrimtarëve. Në letrën e datës 5 janar 1973, ai më shkruan: “ Gjëja më e pabesueshme sot, ishte çelja e luleve të mimozave në lulishten e klubit të Lidhjes. Atmosfera letrare është e shqetësuar, ka debate të mëdha, kontradikta . . . “

Vetëm kaq, për të nënkuptuar se pas çeljes së mimozave në lulishten e klubit të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, në palcën e dimrit, do të vinin ca stinë të akullta, ku shumë shkrimtarëve e artistëve do t’u bëhej një nga gjyqet më të egra nga Pleniumi IV. Një nga këto viktima do të ishte Moikom Zeqo, zëri më i fuqishëm dhe në pararojë të modernizimit të poezisë shqipe, që siç shkruan Vangjush Ziko në librin “ Moikom Zeqo, centaurui i poezisë moderne: “Risija e tij ka të bëjë me procesin e perceptimit dhe të mishërimit konceptual të realitetit dhe me “ rimagnetizimin” e figurave artistike, të metaforës dhe të alegorisë”. Dhe në vazhdim të këtyre njoftimeve si kronika, në letrat e tij gjejmë edhe të tilla: “Të dielën pasdite u dha simfonia e 5-të e Ludvig Van Bethovenit. Qe një shfaqje e bukur. Duhej patjetër të ishe dhe ti” (12 qershor 1976),”Besoj se po e lexon Garcia Markesin. Ç’libër i çuditshëm: një konstelacion imazhesh të habitshme etj. Lexim të mbarë!”( 12 nëntor 1980).

Të një natyre tjetër, e kam fjalën jo vetëm për informacionin e gjerë që japin, por për idetë që shpalosin, këndveshtrimin “ moikomian” të realitetit të trazuar shqiptar në vitet 1996-1997, kanë letrat që më ka dërguar nga Uashingtoni. Nuk do të zgjatem në interpretimin e këtyre letrave, sepse do të bëj një shkrim për to, por edhe këtu kemi Moikomin që “ shkruaj papushim”, “kam shkruar edhe 50 poezitë e para direkt në anglisht”, “Veri, nuk di a doli nga shtypi (Toena) libri, që kam shkruar unë për Dritëronë?”. “Shuteriqi më shkruante një letër për një takim që pati me ty. . . “

Mbaj mënd, në një ese të shkëlqyer “ Mes artit dhe shkencës”, shkruar shumë vite më parë nga poeti brilant Frederik Rreshpja, thuhet: “Për të shkruar për librat e veçantë të Zeqos duhet kohë, kujdes, tendosje dhe padyshim shumë dashuri. Sepse ai e meriton këtë dashuri. Ai vetë ka dhënë dhe  jep dashuri”.

Për Moikom Zeqon janë shkruar libra, qindra shkrime. Edhe në këtë përkujtimore, u evidentuan vlerat shumëdimensionale të tij. Edhe në të ardhmen do të shkruhet për fenomenin apo talentin, poetin, prozatorin, eseistin, ankeologun, studiuesin, mendimtarin Moikom Zeqo.

Po për njeriun Moikom Zeqo “që ka dhënë dhe  jep dashuri” a do të shkruhet? Mendoj se po.

Vasil Vasili, një emër pak i njohur në Shqipëri e që ndërroi jetë para disa muajsh, në librin “Përkthimet e kohës, poetika e Moikom Z” (botuar në vitin 2018), shkruan: “ Brenda njeriut Moikom shkruan krijues, Moikom. Ata s’janë kurrë të barabartë. . . “

Është e pamundur së paku ne që e kemi  njohur nga afër, ta shkëpusim njeriun Moikom nga krijuesi Moikom, që siç shkruan Vasil Vasili, pavarësisht se “krijuesit i është dhënë një gjuhë  që e privilegjon”.

Unë, sa herë u rikthehem leximit të letrave të Moikom Zeqos, dëgjoj zërin e tij që është i veçantë, shumë-shumë njerëzor! Para disa javësh në të përditshmen “Dita” publikova parathënien e librit “ Liria në Budapest”, shoqëruar edhe me  tri letra të Moikomit, shkruar nga 9 shtatori i vitit 1988 deri me 10 prill 1989. Thuhet se fatet e njeriut janë të paracaktuara që ditën e tretë të lindjes së tij. Lum ai që di të përballet me të papriturat e jetës. Lum ai që në këto përballje ka pranë jo vetëm të afërmit, por edhe miqtë. Unë do të veçoja në ato momente dramatike, krahas shumë miqve, atë të Moikomit por edhe të Lidës . . . Do të veçoja njerëzorin Moikom dhe e përsërish: njerëzorin Moikom. . . Atë ditë që u publikua ky shkrim te “Dita”, prof. Ksenofon Krisafi,  dërgoi një sms shumë prekëse dhe të ndjerë, për të cilën e falenderova me një shkrim të shkurtër, botuar po në të përditshmen “Dita”.

Vetëm Moikomi, njerëzori Moikim, që nga letra e parë dhe deri tek ajo e fundit, tregoi një kujdes të veçantë, me këshillat dhe këmbënguljen e tij, që unë të shkruaj prozë të shkurtër, që tregimet t’i përmbledh në një libër, që mos të dekurajohesha kur ma kthyen jo një herë, por tri herë librin e parë me tregime, se ka biseduar me Sami Çabejin, shefin e prozës së shkurtës në Shtëpinë Botuese “ Naim Frashëri”, apo  më urion për 2 a 3 çmime  vjetore që më ka dhënë gazeta “Drita”, si dhe për botimin më në fund në vitin 1989, të librit tim të parë “Porta e madhe”. Është ai, që më 25 korrik, shkruan: “Sfidoje gjithçka, duke shkruar ankthin e madh të Jugut, tragjedinë që ti e di kaq mirë, temën tënde të jetës . . . Shkruaj për krahinën me emrin e lumit Thiamis . . . Është një univers i tërë. Duhet ç’ngurëzuar, duhet kthyer në art të fjalës, në mesazh.

Moikom! Tovi ynë i dashur. Të jam mirënjohës deri në vdekje.

Dhe në përfundim, do të shtoja se në një libër të dy studiuesve amerikanë, njohës shumë të mirë të Lindjes dhe mistikës, mes të tjerave shkruhet : “ Betejat e lashta arabe nuk i ngjason fare betejës moderne, megjithëse kishte raste kur vriteshin njerëz . . . Ndonjëherë heronjtë e vërtetë të betejave ishin poetët e jo shpatarët. Tregohen histori për luftra fisesh me përvojë të madhe në luftë, të cilët janë tërhequr mprapsht të dëshpëruar, pasi ua kishte marrë erzin ndonjë poet i madh. . . “

Në Shqipërinë tonë të traumatizuar në këto 30 vite tranzicion, që është ndeshur edhe në beteja absurde si në vitin 1997, por edhe në beteja politikanësh, ku  në vend të shpatave, kanë patur shpatat e një gjuhe më të egër se ato të armëve, na duhen poetë dhe mendimtarë si Mokimi.

Po e mbyll fjalën time, duke cituasr prof. Agim Vincën: “Ave, Moikom, Miku ynë, fjala e vërtetë nuk vdes kurrë!

Shënim: Fjala e mbajtur në Konferencën Shkencore, orgazuar nga Akademia e Arteve dhe Shkencave për Moikom Zeqon.

blank

Tri poezi nga XHEVDET BAJRAJ (6 mars 1960 – 22 qershor 2022)

NË KAFENENË BALLKANIKE
.
Në kafenenë ballkanike vdekja ndērroi tavolinën
i fishkëlloi vetë Zotit dhe porositi
masakër shqiptare të pjekur në zjarr shtëpish
Femijët me nga një grusht plumba në gjoks
ikën në parajsë
mbetën vetëm varret e vockla të tyre
si farë e ndërgjegjes njerëzore
Në këtë natë të mbarsur me klithma
dhembja e ka shijen e shpëtimit të hidhur
murit të tejdukshëm të mëngjesit
kacavaren lulet e çelura të çmendjes
.
SHPUPLIMI I SHQIPONJËS
.
Ne tokën e zaptuar
kafshët e lira kullosin dhembje njerëzore
zorrëve të elitës politike majmen skratë
shqiponja klith sikur e shpuplojnë për së gjalli
dita zgjatet sa kërcen gjeli
kur i këputet koka
përzihen muret e ëndrrës dhe zhgjëndrrës
Nè kohë anormale të jesh normal është anormale
si kjo këngë vaji e nënës që nxin qiellin
e kthehet në një tè vetme pikë shiu me shije loti
që të bie në copën e bukës së thatë që e ha fëmija
tek ecën kah e ardhmja
.
GJËRAT E ZAKONSHME
.
Më pëlqejnë gjërat e zakonshme
kafeja e zezë
tavolina plot me ushqim
me goxha verë të kuqe
një libër të mirë
shëtitja në të njëjtën rrugë me qenin tim
dhe kur vjen nata
gruaja nè shtrat
I vetmi vend i zakonshëm që e urrej
është vdekja
.
Shënime për autorin:
Xhevdet Bajraj u lind me 6 mars 1960 dhe vdiq më 22 qershor 2022. Është poet dhe përkthyes. Ka marrë disa çmime letrare kombëtare dhe ndërkombëtare. Poezia e tij është përkthyer në disa gjuhë të huaja dhe është përfshirë nëpër antologji të ndryshme në gjuhë shqipe, spanjolle, turke, angleze dhe serbe.
blank

U nda nga jeta poeti i madh Xhevdet Bajraj

VOAL- Dje është ndarë nga jeta poeti i madh shqiptar Xhevdet Bajraj. Lajmin pikëllues e dha i vëllai, Fatmir Bajraj, në faqen e tij në facebook:
Lamtumirë i shtrënjti vëlla, Xhevdet !
Shuhet poeti i madh, Xhevdet Bajraj !
Pas një sëmundje të shkurtër dhe të rëndë, në Meksikën e largët ku veproj dhe punoj si profesor universiteti, ndahet nga jeta Xhevdeti ynë, për t’na lënë të pikëlluar gjithë jetën.
Poeti që e deshi dhe i këndoj vendlindjës & atdheut, mbylli sytë largë tyre, për të marrë me vete dhe ruajtë me fanatizëm në botën e amshuar, dashurinë dhe mallin për to !
Ikja e Tij e hershme, tronditi familjën, të afërmit dhe miqët e shokët gjithandej.
Bota akademike, arti, krijimtaria kulturore-letrare dhe n’vaqanti poezia shqipe, sot humbi njërin ndër krijuesit më të shquar të saj, poetin bashkohor me një opus të jashtëzakonshëm krijimtarie në gjuhën shqipe dhe i përkthyer në shumë gjuhë botërore.
Sot, Dielli për korifeun e poezisë bashkohore shqiptare, krijuesin dhe poetin Xhevdet Bajraj, ndaloj rrezët, por duke i dhënë përjetësinë poetit dhe vepres së Tij krijuese e cila do rrezatoj ndër popuj, breza dhe ndër shekuj.
Ikja e hershme e Tij nga kjo botë, do varfëroj pamasë botën time dhe tonën përgjithësisht, sikurse edhe krijimtarinë letrare dhe kulturën kombëtare mbi të gjitha.
Poeti dhe krijuesi Xhevdet Bajraj, ka lënë pas vetës një vepër voluminoze në fushën e letrave dhe të artit, gjurmet e së cilës do mbijetojnë shekujt dhe tejkalojnë horizontet nacionale si vepër universale.
Emri krijues i Xhevdetit do gdhëndët i praruar në analët e historisë se artit dhe kulturës kombëtare dhe jo vetëm.
Pusho n’paqe, i dashuri vëlla Xhevdet Bajraj !
I gjallë gjithmonë në kujtimet tona !
fb
blank

VALLE RUGOVE – Poezi nga MARTIN CAMAJ

Shkyenje qiellin, zurla,

e kaltërsia e sferave të nalta

le të bijë mbi né si shi.

 

Kamba e tupani çajnë tokën e me duer

vrikllojmë na shpatat e me duer sutat

në mal i kapim në pikë të vrapit.

 

Mos e ulnin zânin kangtarë, pse më bjen

ndër gjuj lodhja e moteve dhe ritmi i ndalun

dyshë ma ndan krahnorin.

blank

KUJTIME RINIE – Poezi nga GOTTFRIED KELLER – Përktheu SKËNDER BUÇPAPAJ

Dua të shihem në pasqyrë të ditëve
Që më ikën tutje si majat e blirëve,
Aty ku teli i argjendit, u prek pak fare,
Por dridhja e tij e dha tingullin e parë,
i cili jehoi veç tani
Në jetën time përsëri,
Ndonëse korda prej kohësh ishte çarë;

Aty ku nuk kam as virtyt, as mëkat,
I bardhë si bora shtrirë para atij dielli,
Ku ende shami për sytë e fëmijës
Diku fshehu ditën verbuese të ndritshme:
T’u zhduk krejt bota ty
Tingull mbi fushë e pyll
Pas meje si një thëllëzë hapësirës.

Si iku ashtu shpejt aq përrallor
Ai shkëlqim i thjeshtë pranveror,
Ku ende i përqafuar nga dashuria amnore
Dashuria e rinisë tashmë zgjohej prorë,
Si, nga rreze dielli
luajtur, xhevahiri,
Nxjerrë në dritë nga një njeri me orë.

Kur të nisem duhet të kapërcej më parë
Atë humnerë që nuk ka urë përmbi,
A s’do më kumbojë një këngë vallë
E pritshme dhe e ngrohtë që më deh?
O bota është e gjerë, e di!
Edhe pse tash nuk jam i ri
Diku atje zemra ime ende rreh?

Ëndrra në diell! çfarë duhet të shpresojë
rinisë kush nuk ia pa dot bukurinë,
kush pat në jetë fat të panatyrshëm,
të japë fryte pa fare lulëzim?
Oh çfarë njeriu nuk e dini
Pas kësaj, zemra nuk digjet
Dhe qëndron e ftohtë në përjetësi!

Në mes të pyllit tim të jetës
Erë e freskët e mëngjesit frymon thellë!
Shkëlqe hareshëm, i mirësive yll i hershëm,
Të kem me besnikëri pamjen tënde ti më lerë!
Ngjitje me gjelbërim të përjetshëm
Nëse qenia ime do të lulëzojë
Unë vetëm dua të shikoj pas edhe një herë!


Send this to a friend