VOAL

VOAL

Shtegtimi i karvanit -pjesë e romanit “Flaka e shpresës” nga RAMADAN PASMAÇIU

December 2, 2021
blank

Komentet

blank

Për ty Kosovë! – Cikël poetik nga VIRON KONA

Si feniksi i legjendave u ringjalle!

Dëshiroj të të shpreh disa fjalë të ngrohta zemre,
Të ndiej gjakun e heronjve që në trup të vërshon,
Të puth brazdat në ballin e gjakosur nga plumbat,
Të ledhatoj trupin tënd të plagosur që fërgëllon.

Të ndiej në çdo pore të trupit tim, e jona Kosovë,
Të shoh përherë në ëndrra, o fisnike famëmadhe,
Të përfytyroj nëpër kroje, qumësht zane duke pirë,
Ngazëllehem! Si feniksi i legjendave ti u ringjalle!

Luftëtarëve të UÇK-së

Hodhët pushkët supeve u bëtë flakadan,
Me valë vetëtimash ju goditët mizorinë,
Heroizmi juaj rindezi ëndrrat çlirimtare,
Me flamuj kuqezi, përuruat lirinë!

 

Në ditën e dëshmorëve

Lule t`freskëta pranvere sjellin nënat dhe fëmijët,
Shqipet përshkojnë qiellin,burrat shkrehin pushkë,
Krojet e ndalin rrjedhjen, flladet valëvitin flamujt,
Malësori thërret legjendat, ngre këngë me lahutë.

Presidenti Bill Klinton

Thuhet se ish testament nga Zhorzh Uashingtoni,
Të mbështetej e të ndihmohej populli i Kosovës,
E bëri vepër atë amanet të shenjtë, Bill Klintoni,
Bashkë me Kosovën,mbrojti qytetërimin e botës.

Ai u shfaq liridashës dhe human si Nëna Terezë,
Kreu misionin që me ankth e priste bota mbarë,
Përcolli mesazhin: njerëzimi s`duhej t`tolerojë,
Gjenocidin mesjetarë dhe skllavërimin barbarë!

Të falënderojmë nga zemra, o presidenti Klinton,
Do t`mbahesh mend si një lider që vure drejtësi,
Ne shqiptarët do të t`jemi në shekuj mirënjohës,
Sepse na qëndrove pranë, kur kërkonim liri.

 

Për ty Kosovë!

Hordhitë barbare t`kanë dhunuar pareshtur,
Janë vërsulur mbi ty me pabesi dhe egërsi,
Kënga jote e lirisë asnjëherë s`ka heshtur,
O hyjnesha jonë e ëmbël,e lashta Dardani!

Klithmat tona për liri janë përhapur në glob,
Jetën ne ia kemi falur këtij dheu të shenjtë,
Gjaku ynë ka vërshuar lumë nëpër shekuj,
Për ty, Kosova jonë e shtrenjtë!

N`truallin tënd çdo gur e shkëmb – lapidarë,
Çdo grimcë dheu nxjerr gjak ende t`patharë,
Çdo dëshmor – kushtrim për mijëra luftëtarë,
Mijëra Shota e Azem, mijëra Adem Jasharë…

Kosovë: dheu, klithma, geni i pastër shqiptar,
Me emrin tënd ne lindim, jetojmë e vdesim,
Amanetin e vyer të lirisë të t`parëve dardanë,
E kemi besë e flamur e në breza e përcjellim…

blank

ATJE KU SYTË E KËRKOJNË GJITHMONË MIKUN… – Reportazh nga Tahir Bezhani

( Ose heshtja që shprushë mallin e djegur…)

Atë natë nuk më zuri gjumi. U përcaktova dhe mora vendim që vikendin e 25 qershorit ta kaloj në Shëngjin. Kaluan tre vite pa shijuar bukuritë e Shëngjinit, këtij bregdeti të bukur. Më silleshin ndërmend shumë ngjarje të kohës së kaluar. Shumë kujtime ruante rëra, uji, ”Iliria”,”Rafaello”…
Ajo kodra me pisha, lart mbi kaltërsinë detare, ku jetonte miku im e i shumë të tjerëve. Ajo ishte më tërheqësja, më sillte dhimbje, aty vriste syri, mendja dhe zemra ime, që atë moment kur u “pjek” arsyeja të shkoj në Shëngjin.
Më përfytyrohej miku im, tani i ndjerë z. Zeqir Lushaj, gazetari, poeti, publicisti ,redaktori i gazetës Zemra Shqiptare për shumë vite. Asnjëherë, që kur ishte rikthyer nga SHBA, z. Zeqir Lushaj ,nuk kishte ngjarë kurrë të kthehem në Gjakovë pa u takuar, pa pirë kafe e bërë llafe n ‘oborrin e asaj shtëpie të bukur, ku aroma e detit dhe e pishave të vjedhin kohën padiktueshëm… Shpesh ishim si miq se bashku me Lulzim Logun e Sejdi Berishën.

blank
Një pjesë e shtëpisë se Zeqir Lushaj në Shengjin.

Ishte ora gjashtë e mëngjesit kur u nisem nga Gjakova për Shëngjin, me Dr. Rexhep Golaj. Herët kaluam Kukësin dhe iu veshëm shpateve te atyre bjeshkëve, ku dielli kishte puthur moti majat e larta. Kishte me qindra makina që na tejkalonin, si grejzat. Kisha hedhur sytë asaj bukurie dehëse, atyre leqeve gjarpërore ku makina përpinte asfaltin në heshtje. Provuam të pimë kafenë e mëngjesit në dy-tre vende buzë rrugës, ishte e pamundur të vije në shprehje. Të dukej se kishin ikur nga shtëpitë e tyre të tërë Kosova…
Ecëm.

Afër Milotit gjetëm kohë e mundësi të hurpojmë nga një kafe shpejt e shpejt, nga se dëshironim të zëmë kohën për të realizuar të gjitha qëllimet. Sapo makina mori drejtimin e Lezhës, me ra në sy Shëngjini dhe kodra, atje ku ishte shtëpia e mikut tim. Filloi një dridhje malli e padiktueshme, një ligësi mëngjesore lëvizte në tërë trupin tim. Më bëhej se e shikoja ulur në atë tavolinë guri, me kafe e gotën e rakisë ,me miqtë e tij të shumtë, Zeqirin.

blank

Pamje nga oborri i shtëpisë se Zeqir Lushaj, tavolina prej guri ku priste miq Zeqiri.

E hoqa shikimin nga andej, ula kokën, shikoja rrugën dhe drejtimin me kujdes të makinës nga Dr. Rexhep Golaj. Bashkëshortja më foli duke më pyetur “ a je mirë”?!
-Po i them, mirë, dhe sërish sytë morën në shënjestër Kodrën Rrenc dhe gjithë atë panoramë të cilës i ofrohemi çdo moment. Do pakës uji, më foli vajza im, bashkëshortja e Dr. Rexhepit?!
…. Jo i them, mirë jam, më leni të qetë!…
Sikur të kishim pikur nga qielli, mbërrimë në plazh, te Rana e Hedhur. Herët u vendosëm dhe filluam gjithë atë lodhje të rrugës dhe hallakamtë e mia të brendshme, t’ia shkarkojmë ujit të detit dhe rërës së nxehtë.Në mbrëmje, afër hotel “ Rafaelos,” duhej të takonim Dr. Domenika Gjekmarkaj-Kapllaj, me bashkëshortin Arbenin, z. Adil Fetahu me bashkëshorten nga Prishtina. Për këtë takim kishim paralajmërimin, ishim të njoftuar nga njeri tjetri që të takohemi për kafe, të rikujtojmë mikun tonë të ndjerë, Zeqir Lushaj dhe te shkëmbejmë libra si kujtime te paharruara mes miqve.

blank

Këtë miqësi e pati mbjellë dhe na la trashëgim i madhi Zeqir Lushaj, andaj, në këtë kuptim, evokuam kujtime miqësore dhe padyshim se do e vazhdojmë miqësinë tonë si amanet të Zeqirit. Domenika Gjekmarkaj-Kapllaj, i qëndroj afër Zeqirit deri ne frymën e fundit të jetës. Ishin prekëse rrëfimet e saj.
Qetësia e dhimbshme dhe heshtja që vrasin, kuja që mbyll derën e oborrit…
Bëra çdo gjë të mundur që mos të shkoja te shtëpia e mikut të ndjerë Zeqir Lushaj. Nga njëra anë me vriste malli kur parafytyroja ndejat në atë oborr, ulur në tavolinën guri, ullishtën përrreth, blinin e Grisë, rrushin e merakut dhe shumë pemë të mara nga disa vende të Kosovës, koleksione malli për dashurinë që kishte për Kosovën. Ndërsa akoma më e madhe ishte forca e brendshme shtytëse, që mos të kthehem assesi pa e parë, pa e hequr ose mbushur mall me atë vend parajsë ku jetoi miku im e dhjetra të tjerëve, në atë kodër mali me pisha, mbi kaltërsinë e detit pafund.

blank

Dera e oborrit e mbyllur me kujë.
blank
Pa koment, lexoni e kuptoni vetvetiu!……

blank
Dikur se bashku, Sejdi Berisha,Zeqir Lushaj, T.Bezhani.

Dhe makina u ndal para derës së shtëpisë së mikut tim, me 26 qershor 2022, ndalova si i shtangur, doja ta thërrisja si dikur, sipas traditës malësore, ku edhe e merrja përgjigjen;
” O mirë se erdhe o djali i Gjakovës!”….
Kështu me thoshte Zeqiri përherë, ose kur nuk i bindesha, me thoshte “rri mirë nipalan!….” Këtë radhë nuk thirra, vetëm shikoja e diç më përvëlonte në heshtje. Shikova me dhimbje derën e mbyllur me kujë, tavolinën e gurit, ullinjtë dhe të gjitha të mirat tjera, punuar nga duart e vyera të Zeqir Lushajt .Një e lehur qeni ofrohej ngadalë te dera, sikur donte të thoshte:
“ Zeqir Lushaj nuk jeton më në këtë shtëpi…..”
blank
Një nga kujtimet me te ndjerin Z. Lushaj në oborrin e shtëpisë së tij.

Ai ,thashë me vete, nuk ka vdekur. Jeton në zemrat tona, të mijra bashkëvendasve të tij, anekënd trojeve shqiptare, të cilët i deshi aq shumë, me tërë forcën e shpirtit prej fisniku, rritur e kalitur në Malësinë e Gjakovës.
Më rrodhën instinktivisht dy-tre pika lot te pragu i oborrit të shtëpisë së mikut tim, Zeqir Lushaj. Nuk fola asgjë kur më tërhoqën familjarët në makinë, duke më ngushëlluar e përqafuar.
Në largim nga ai vend i paharruar, mu kujtua një thënie e Dostojevskit:
” Vdekja është dhurata më e çmuar prej Zotit. Ajo të largon nga mundimet e jetës….”
Të asaj rruge gjykimi jemi të gjithë. Ecim kryelartë!..

Gjakovë, 4 korrik, 2022

blank

PREJ ANDEJ KU BUJTA NJI NATË – Poezi nga MARTIN CAMAJ

Përpara udhtimit ndigjova

muzikën e thërmueme nga pikat

e njimijë thumbave këpucësh.

 

Dashunija e tingujve të violinës

për erën e Jugut digjet mbi ullijt

e zdeshun. Toka e ndezun lëviz

kambët e fëmijëve rrugaça që ecin

zdathë: ç’mall për dheun e humbun!

 

E ajo tha: “Pushoji sytë në mue!”

Në gjijt mes krahëve ngjyrgruni

– binjokë të lindun së voni –

prehej edhe ndjesia amnore.

 

Unë do të nisem pa lanë nji shêj

prej andej ku bujta nji natë.

blank

NATURA MORTA – Poezi nga MARTIN CAMAJ

Dielli, plak, çohet mes rêve,

vasha për rreth picak

që e ndiejnë peshën e marrjes vetëm

në gji.

 

Zotat endé pushojnë n’Olimp:

n’qepallat e tyne rrah çdo minut

para pemve t’gazit në truell rritë e thà

për nji natë:

 

Poshtë fijet e telefonit masin

gjatsinë e rrugave

e koha éc e èc npër ta

e flokët e borës digjen në takim me sende:

natyra morta!

 

Njeriu ndrron fëtyrë vetëm përmbrenda!

 

blank

ÇAST I QETË – Poezi nga GOTTFRIED KELLER – Përktheu SKËNDER BUÇPAPAJ

Viti në ikje, nën petkun me parfume
Teksa shëtit buzë pellgjeve të kuqe
Ti hapin tënd e ndal;
Më sheh te ky liqen i ftohtë pyjor
Ku larg në një tis të thellë vjeshtor
Një mjellmë e heshtur krahët hap.

E qetë dhe e vetmuar ajo vrullin
Fluturues kredh në pasqyrë të ujit,
Zgjat qafën dhe dëgjon pastaj;
Zhytet atje poshtë e përsëri
Ndalet dhe dëgjon me kërshëri
Kallamishtes pëshpëritëse si fryn fllad.

Dhe me çdo veprim të saj, me çdo ngurim
Do më marrë lart si një ëndërrim
Sikur shpirti im ajo të qe
Që ngre papushim pyetje për jetë
Sa fluturon poshtë e përpjetë
Sa dëgjon prap e prehje s’gjen.

Pastaj me tërë shpirtin e frymon
Atë frymim të sajin paqësor
Në shteg të heshtur fill e vetme!
Dhe e ke kuptuar fare kthjellët
Se orët e tua mund të treten
Si qiellit gjurmët e mjellmës.

blank

DITA SI PËRJETËSI E POETIT CESAR IVÃNESCU – Nga Visar Zhiti

…kisha marrë me vete librin “Fryt”, të poetit Cezar Ivãnescu dhe sikur kisha mbartur shpirt nga vendi i tij, Rumania.
Të vjen ta lexosh gjithkund, në natyrë, mes blerimesh si pjesë e tyre dhe ndërkaq të përftohen caqet, muret e shtëpisë së jetës dhe e vazhdon leximin në shtëpi, teksa të përtërihet natyra, pafundêsia e saj.
Dhuratë e bukur e shqipëruesit virtuoz, Dr. Luan Topçiu, e kam fjalën dhuratë për lexuesin shqiptar, poezisë tonë si një prurje të re nga bota, plot me ato ndjesi jete e vdekjeje e dashurie…
Është një botim dygjuhësh i “Ombra GVG”, mjaft cilësor, me skica, me një biobibliografi nga e bija, Clara Arustei, dhe parathënie nga Daniel Cristea-Enache, me një pasthënie nga përkthyesi, ndërsa poezitë midis si copa ditësh e netësh, përjetimesh me nerva e gjak e përsiatje të thella, lutje dhe muzikë njëherësh, himne e requime, thjeshtësi parake e modernitet, ritme ku përditësia bashkohet më divinen, ku e zakonshmja është dhe e pazakonshme.
Poeti, i dëshiruar mynxyrshëm për dritën e jetës, e do vdekjen, me të fillon dhe pavdekësia. Jeta dhe vdekja janë shumë bashkë pa antagonizëm në poezinë e tij, ndërkallshëm te njëra-tjetra dhe si vazhdime. Janë këngë hare-trishtuese dhe gjej se ai gjithsesi ka kultin e mëmës, domethënëse kjo, sikur mban ndër duar ikonën e amësisë dhe ecën në mugëtirë, të agut apo pasdites së vonë, nuk ka rëndësi, rëndësi ka magjia e ecjes.
Ishte shqiptare e ëma e poetit, na tregohet në libër, nga Korça. Nga adhurimi për nënën, poeti kaloi natyrshëm dhe në adhurimin për Shqipërinë. Dy herë e vizitoi mëmëdheun Ivanescu, në diktaturë dhe në postdiktaturë, qëndronte mbi to dhe ai i ngazëllehej si një fëmijë përkthimit në shqip, na dëshmon Dr. Luan Topciu, i cili vazhdimisht forconte miqësinë me të, vëllazêrisht dhe si kolegë në kulturë. Është poet atipik, i veçantë, shpjegon Luani, që s’përshtatej dhe i të papriturave, me një sinqeritet sublim, i kollajkonfliktueshëm. “Nuk zinte vend qendror në sistemin kulturor të kohês, – shkruhet në parathënie, – donin ta shtynin në zonat e harrimit… në një epokë të kontrolluar ideologjikisht…”, por “meriton plotësisht të jetë në krye të piramidës së homologimit…”. Cezar Ivanescu i refuzoi kompromiset dhe, sipas studiuesve, justifikimi me kontekstin dhe alibinë historike nuk funksion më…
Shumë interesante kjo dhe një porosi që vlen dhe për të gjykuar në autorët dhe letrat shqipe sot, një çelës që na i jep kritiku i shquar Luan Topçiu.
Ndërkaq nuk mund të rri pa treguar dhe befasinë, që më emocionoi, kur po lexoja pasthënien. Ivanescu, në shtratin e vdekjes, librin e fundit që lexoi, ishte romani im “Funerali i pafundmë”, i përkthyer rumanisht po nga Luan Topçiu, që do t’i thoshte për autorin: “Është një shkrimtar plot forcë dhe me një imagjinatë turbulluese”.
Unë nuk e takova kurrë, por ai është i gjallë në poezinë e tij plot mistikë dhe muzikë, dije dhe natyrshmëri, një bashkëbisedim që nuk të vjen të ndahesh dot, ai është siç shkruante. Librin i tij, ndër më të mirët e poezisë në botimet tona, është, si të thuash dita e tij, që ai e shndërron për të gjithë ne në copëz pêrjetësie…
blank
blank
blank
blank

TREGIMI I ARBNIT – Poezi nga MARTIN CAMAJ

Më thà nji arbën vllaznisht, pa më njohtë:

“Gurt, eshtnat e dheut, kudo i kam kapë

Ndër due e m’lanë përshtypje të ftohtë

Si prekja e gjarpnit kulaç, në vapë,

Por guri i caranit n’votër tim  èt

Qe prore i nxetë.

 

Rrasat, si akull në brijat e malit

M’u duken tue i vrejtë dikur kundruell

E fëtyre e tyne si trajta e kalit

T’egër tue u shkarravendë npër truell,

Por rrasa nën kambë në votër tim ét

Qe prore e nxetë.”

blank

Tretë n’përqafim… Nga Ervina Toptani

A e din çka mundet t’bajë nji përqafim? Mundet me t’kthye t’vogël krejt,
Trupit shpirtin cullak me ja pa,
tue shkye mbshtjellnat e rrejshme,
n’fjalë t’heshtuna jetën me dëftue,
futë n’vijë t’gjakut drejt e n’zemër lshue,
mundet me thye kristale t’akullna
qi thikash e tehesh zjerrm kan’ prè,
me shpërthye vezullimesh nji bot’ t’tanë mbyllë n’kafaz t’çeliktë ku drita s’hyn
asnji fije për bè,
Mundet me t’kthye qiellin e ngroftë
bash kur shtrëngatash e t’bërtituna shtriganësh asht kaplue,
Mundet hanën me ta shti n’gotë,
e shpirtit me ia ildisë do hyje,
do flutra t’kaltra përflak dashnie
n’gem t’lukthit me i ndìe..
Nji përqafim….
Dy krahë t’shtrimë,
munden me ta kthye botën s’mbari
kur bota krejt s’mbrapshti asht shkue….
Ervina Toptani
blank

DHUNA DHE DINJITETI – Nga EUGJEN MERLIKA

DHUNA DHE DINJITETI
( Duke lexuar romanin “Këneta e vdekjes” të Makensen Bungos)

 

“Njëri do të përdorte dhunën për të shpërbërë njeriun, ndërsa tjetri do të përdorte durimin për të ruajtur personalitetin. Ishin përballë dy forca të kundërta: dhuna dhe dinjiteti.”
Në këto fjali, që vijnë në përfundim të arsyetimit mbi një ngjarje që shënon një nga pikat kulmore të romanit “Këneta e vdekjes” të autorit Makensen Bungo, mund të përmblidhet i gjithë kuptimi i tij. Shkurtimisht është shprehur një koncept tepër i gjërë, që kalon shumë caqet e veprës e bëhet sinonim i thelbit të një periudhe historike, të cilën autori i librit dhe brezi i tij e jetuan në gjithë intensitetin e saj. Romani pasqyron jetën e përditëshme në një kamp pune të detyruar, në vitet e para të vendosjes së regjimit komunist, në Shqipërinë e pas luftës së dytë botërore.
Ngjarjet zhvillohen në Vloçisht, ndofta më famëkeqi i kampeve të punës, më mizori, më i eturi për gjak e jetë njerëzish. I vendosur diku, në buzë të kënetës së Maliqit, përballë fshatit me të njëjtin emër, për disa muaj u kthye në një përbindësh të llahtarshëm që çdo ditë bluante trupat dhe shpirtërat e banorëve fatkeqë të tij. Një nga përfaqësuesit më të përkryer të terrorit të kuq shqiptar ishte krejtësisht i shkëputur nga takimet me botën që e rrethonte, ishte një ishull torturash, dhimbjesh e vdekjeje.
Autori i veprës, atëhere djalosh idealist, i dënuar nga gjyqi komunist si “armik i popullit” dhe i dërguar së bashku me shokët e tij normalistë në kampin e shfarosjes, na paraqet me një vërtetësi rrënqethëse mjediset, ngjarjet, personazhet që lëvizin në atë mikrobotë të errët e që shkruajnë në kujtesën e tyre “historinë” e saj. Mbas më shumë se katër dhjetëvjeçarësh ato bëma dalin nga kafazi i blinduar i kujtesës e derdhen në letër, nëpërmjet një pende që i ka vënë vetes një qëllim të shenjtë: të dëshmojë tragjeditë e një kampi shfarosjeje, një “gulagu” në stil të njohur bolshevik, të nderojë kujtimin e atyre dhjetra të rënëve në të, të mbushë një zbrazësirë në njohjen e së vërtetës historike, të masakruar për gjysëm qindvjete.
Në këto synime fisnike duket se udhëhiqet nga mësimet e princit të Danimarkës, kur ai shprehet se “ qëllimi i artit në të gjitha kohët ka qenë t’i tregojë fytyrën e vet virytit, pikturën e vet poshtërsisë…”. “Këneta e vdekjes” është një roman i shkurtër, një vepër arti në gjininë e saj të re në moshë. Eshtë pjellë e dhjetë viteve të fundit, kur shembja e sistemit diktatorial komunist solli domosdoshmërinë e paraqitjes së tij në dritën e vërtetë. Letërsia zyrtare e profesioniste, që kishte qënë zëdhënëse e tij, nuk u tregua e gatëshme t’i paraprijë këtij proçesi. U desh që viktimat e terrorit, që arritën të mbijetojnë mbas kalvarit të gjatë të ndëshkimit proletar, të marrin pendat e t’i venë në shërbim të kujtesës së drobitur nga pesha e viteve dhe vuajtjet fizike e shpirtërore. Kështu lindi një rrymë e re, nje farë neorealizmi i vonë, që kishte si objektiv fotografimin e një realiteti tashmë të tejkaluar nga ngjarjet, por të pranishëm në të gjitha qelizat e jetës së Vendit dhe të banorëve të tij. Kështu panë dritën “Burgjet e mija”, “Rrno për me tregue”, “Shpellja e vrasjes”, “Këneta e vdekjes”, “Rrugèt e ferrit” e plot libra të tjerë që u bënë si fenerë ndriçues të skutave të errëta të së vërtetës së një regjimi, që e bazoi qënien e tij mbi mashtrimin, padijen e krimin.
Mendoj se në këtë pikëpamje romani i zotit Makensen Bungo meriton një vëmëndje të veçantë për objektivitetin që e karakterizon. Lexuesi ka përshtypjen se shikon një film dokumentar, të xhiruar prej së largu nga një person i tretë, vëzhgues i paanshëm i ngjarjeve që “rrënqethin erën”. Episodet e romanit ndjekin njëri tjetrin në një harmoni të plotë, personazhet lëvizin natyrshëm në përputhje me historinë e tyre, bindjet, formimin moral. Autori hyn në thellësi të ngjarjeve e psikologjisë së tyre, i shmanget retorikës së tepërt, por mundohet të kalojë nën rrezet e gjykimit gjithshka vrojton. Ai është i vetëdijshëm se është i pranishëm në një skenë tragjedish pa fund të shkaktuara nga një regjim mizor, se në këtë skenë zhvillohet në vazhdimësi lufta e përjetëshme ndërmjet së mirës e së keqes.
Në qendër të romanit është historia e pesë të rinjve, shokë shkolle në Normalen e Elbasanit, pjestarë të një organizate jo komuniste me emrin “Shqipëria e lirë”, të arrestuar e të dënuar me pesë, katër e dy vjet burg. Janë të gjithë me ide liberale, në kundërshtim me ideologjinë e regjimit në fuqi, ëndërrojnë një Atdhe të lirë, një popull të përparuar, të bashkuar e të begatë në kufijtë e tij natyrorë. I kanë qëndruar dhunës së hetuesisë e kurtheve të saj. Gjykata ka dënuar me vdekje një nga pjestarët e grupit dhe me burgim të përjetshëm një tjetër. Pesë të tjerët caktohen në kampin e Vloçishtit, për të punuar në tharjen e kënetës së Maliqit, që do të trumbetohej më vonë si një “dhuratë” e vyer e partisë për popullin e Korçës. Ajo kënetë, që do të gëlltiste në llurbën e saj lulen e rinisë intelektuale të Vendit, do të mbetej e “pavdekëshme” në sajë të një romani, që do t’ju servirte shqiptarëve për një kohë të gjatë një nga mashtrimet e zakonshme të regjimit.
Sopoti, Vullneti, Ahmeti, Hasani dhe Sala vijnë në kënetë nga burgu i Elbasanit e aty gjejnë të tjerë të dënuar nga vende të tjera si Tirana, Korça etj. Kanë në anën e tyre vrullin e rinisë, forcën e karakterit, vetëdijen e gjëndjes, ngrohtësinë e çiltërsinë e shoqërisë mes njëri tjetrit, besimin në drejtësinë e idealit dhe në të ardhmen e popullit të tyre. Gjejnë një mjedis mbytës, në të cilin çdo ditë ju duhet të përballohen me punën e rëndë, ushqimin krejtësisht të pamjaftueshëm, kushtet higjenike shkatërruese, shqetësimet për familjet me të cilat kanë humbur çdo lidhje e mbi të gjitha me mizorinë e pashembullt të personelit të kampit. Para të burgosurve ngrihet si një mal misioni i qëndresës. Është një luftë e pabarabartë mes një grushti banditësh që trupëzojnë krimin e kthyer në institucion dhe njëmijë e pesëqind burrave të ndryshëm nga mosha, formimi, niveli, por të ngjajshëm nga fatkeqësia, idealet e karakteri.
Komandant Tasi, togeri, kapterr Zeneli, rreshter Hitoja, tetar Aliu, polic Skënderi janë në garë të vazhdueshme me njëri tjetrin kush shpik torturën më të dhimbëshme për t’a provuar mbi banorët e detyruar të kampit. Ata përfaqësojnë majën e diamantit të “pushtetit të popullit”, partizanët që dolën maleve për “lirinë” e Atdheut. Janë ushtarët më besnikë të revolucionit që do t’i sillte Shqipërisë barazinë, mirëqënien e përparimin. Në të vërtetë janë kampionë të mizorisë, të mungesës së çdo parimi njerëzor, të padijes. Janë automatë të dhunës më të egër, lloje bishash me fytyra njerëzish, xhelatë për të cilët jeta e njeriut nuk ka as vlerën e një pike uji. Janë ata e të ngjajshmit e tyre, me verbërinë e sadizmin që ju shkon për shtat, garancia e sistemit, shtylla kryesore mbi të cilën mbështetet ai. Janë ata ose shokët e tyre “heronjtë e heshtur”, për të cilët një letërsi e tërë shkroi një mori veprash, duke i lartësuar deri në madhështi…
Për ta të burgosurit nuk janë njerëz, nuk janë shqiptarë, nuk janë vëllezër të një gjaku e të një gjuhe, por armiq “jashtëtokësorë” që kërcënojnë “qytetërimin” e tyre. Për ta dhe ata që i mësojnë ata quhen derra të ndyrë, reaksionarë të poshtër, qelbësira, dhelpra plaka, qena, kriminelë, vrasësa, ndyrësira, caristë. Simbas komandantit të kampit, që ishte një gjysëm analfabet me dy klasë shkollë, vëllai i një udhëheqësi të lartë të partisë: “…që të gjithë janë armiq populli. Këta na burgosën, këta na torturuan, na dogjën, na vranë. Njëzet e tetë mijë dëshmorët këta i kanë vrarë. Këta e dogjën dhe e bënë shkrumb e hi Shqipërinë. Këta do t’i paguajnë krimet e tyre. Këtu do t’a lenë lëkurën këta reaksionarë…”
Duke patur këto bindje, këta udhëzime, këtë urrejtje, vetëkuptohet se çfarë trajtimi i është bërë të dënuarve. Episodet e torturave të përshkruara në libër janë të shumta, zbulojnë një egërsi të pashoqe. Rrahjet me shkop, zhytjet në llucë, mbytjet, dënimet pa bukë, fyerjet, vrasjet janë bërë praktikë e përditëshme. Torturat janë në përpjestim me karakterin e të burgosurvet, me personalitetin e tyre, me vendosmërinë për të mos u përkulur. Në këtë drejtim “shpikjet” e policëve në plotfuqinë e tyre pasurojnë rezervën e madhe të torturave “Prodhim Shqipërie”. Kështu përshkruhet pështyrja nga ana e gjithë të dënuarve të njërit prej tyre, më parë të rrahur e të masakruar nga policët, zhytja në baltë deri në grykë e tregëtarëve korçarë, detyrimi peqinasve për të ngrënë bishtat e cigareve e për të rrahur njëri tjetrin, rrahja për vdekje deri në çastin e fundit të një babai në sytë e të birit, lënia në diell lakuriq mbasi ishte zhytur në llurbën e trashë e deri tek mbajtja varur e njeriut në një shtyllë për gjashtë ditë e netë me rradhë. Duket se strumbullari i këtij mjedisi të zi është kapterr Zeneli, për të cilin autori shkruan: “ Gëzimi i atij përbindëshi ishin torturat dhe lumturia për të ishin vuajtjet që u shkaktonte njerëzve. Ai nuk e kuptonte jetën pa dhunë dhe nuk ndiente qetësi, po të mos kishte torturuar, të paktën një njeri në ditë.”
Në qendër të kampit ishte një barakë që mbante emrin “bibliotekë”, ishte vendi i tmerrit ku kapterr Zeneli dhe kolegët e tij “edukonin” nëpërmjet hurit të burgosurit. Emërtimi është maska që fsheh të vërtetën, si “riedukimi” që mbulon shfarosjen. Këto janë aftësitë dhe meritat e një sistemi që, nëpërmjet fasadës së propagandës, ka bërë përkrahës dhe idhtarë në të gjithë botën. Ka prej tyre që ende sot nuk dijnë apo nuk duan të pranojnë se ç’fshihej mbas asaj fasade.
“Këneta e vdekjes” është një pjesë e vogël e atij realiteti që qe diktatura e proletariatit në Shqipëri, një nga më të errëtat e tij. Autori është i vetëdijshëm për të por ka meritën të mos bjerë në prehërin e dëshpërimit. Mesazhi i romanit është optimist, jeta vazhdon dhe nëse forcat e së keqes e të vdekjes duket se kanë epërsinë. Njerëzit nuk arrijnë të zvetënohen shpirtërisht, siç dëshiron diktatura. Ata vuajnë, pësojnë tortura, në ndonjë rast edhe thyhen, në ndonjë tjetër, me një dinjitet të admirueshëm arrijnë deri në vetëflijim, por në përgjithësi qëndrojnë. Është kjo qëndresë filli i padukshëm që përshkon gjithë veprën, siç ka përshkuar jetët e shumë shqiptarëve në këtë gjysëm qindvjete provash të jashtzakonshme. Është kjo qëndresë që autorin e bën të jetë krenar për shokët e vuajtjeve e për popullin e tij, sepse populli nuk mund të njëjtësohet me një grup kriminelësh që koha i solli mbi krye dhe as me veglat e verbëra të tyre.
Qëndresa ndaj dhunës ishte shumëplanëshe. Ajo fillonte me sytë e përlotur të nënave, grave e bijave që shikonin nga larg bijtë, burrat, baballarët, vëllezërit që, të lidhur me zinxhirë, niseshin për rrugë të largëta. Gruaja shqiptare qe, në këtë provë madhore, heroina e vërtetë e kohës e meriton një pjedistal të lartë. Ajo, femra shqiptare, e nëpërkëmbur nga një mendësi prapanike e trashëguar nga pesëqindvjetori osman, tregoi se qe forca e vërtetë jetësore e kësaj shoqërie. Qe ajo që mori përsipër barrën e familjeve pa meshkuj, të rritjes së fëmijëve pa baballarë, të rrugëve me trasta në dorë për t’i çuar pakë shpresë e pak ushqim të hequr nga goja e fëmijëve të afërmëve të dënuar anekënd Shqipërisë. Qe ajo që i qëndroi trysnive nga më të ndryshmet, në të cilat e vinte një sistem që kishte si synim prishjen morale e gjymtimin fizik të asaj pjese të popullsisë që nuk mund të bëhej e kuqe. Qenë gra shqiptare ato që pësuan burgjet e interrnimet pa fund, të filluara në lulen e moshës e të përfunduara në pleqëri. Ato përballuan punën e rëndë e privacionet pa mbarim në emër të një koncepti nderi e dinjiteti, që prindër të një tjetër kohe ua kishin futur në gjak.
Atyre që njëjtësojnë dukuri të sotme të mbrapshta të një pakice shqiptarësh me popullin tonë, duhet t’u tregojmë me zë të lartë se cila është në të vërtetë gruaja shqiptare, çfarë provash kaloi ajo në të “uruarin komunizëm”. Ja vlen të kujtojmë bashkë me autorin:
“Ç’kanë pësuar këto nëna!
Nuk harrohet llahtaria e tyre, kur u sollën rrobat e djemve nga birucat, të llangosura me gjak! Nuk krahasohet dëshpërimi i tyre, kur mësuan se sa u dënuan djemtë e tyre të pafajshëm! U demaskuan në lagje. I shanë, i përbuzën, i lanë pa punë, i internuan. I përqafuan djemtë vetëm në ëndërrime. U harruan edhe zërin djemve të tyre. Nga vuajtjet u thinjën para kohe; nga tmerret u rrudhën në moshë të re. Çdo thinjë një vuajtje; çdo rrudhë një tmerr. Në çastet e fundit, në agoni, këtyre nënave u mbetën sytë nga dera, duke vështruar se mos vinin djemtë, për t’i parë për herë të fundit. Por ata ishin larg, shumë larg: në Spaç, në Burrel, në Bulqizë, në Ballsh.”.
Qëndresa na shpaloset në roman jo vetëm nëpërmjet durimit të torturave të përditëshme, të urisë, morrave, fyerjeve, shkopinjve, lodhjes, por dhe të mbrojtjes së botës së brëndshme e përbërësve të saj, të respektit ndaj vetes, ndaj shokut, ndaj kujtimeve, ndaj familjarëve, ndaj vlerave të vërteta që i japin kuptimin fjalës “njeri”. Kështu si qirij në errësirën e batakut të mizorisë ndriçojnë dashuria e Sopotit për vajzën mësuese, amaneti i Daut Burmës “ u thuaj djemve të mi se nuk i kam turpëruar asnjëherë… që për mua të mos e mbajnë kokën poshtë”, mbarimi i at Josifit, misionar i fjalës së Krishtit që deri në frymën e fundit ngjallte shpresën në shembjen e regjimit, solidariteti mes njeri tjetrit, ndarja e racionit të bukës apo çajit me shokët e dënuar, ndërgjegja e vrarë e Salës, dorëzimi fshehtas i pakos shokut, etj.
Qëndresa ndaj së keqes nuk është cilësi vetëm e të dënuarve. Për autorin bota është komplekse e ky vizion e bën të dalë nga skemat manikeiste të të parit të realitetit bardh e zi dhe i jep forcë e vërtetësi mesazhit të romanit. Një nga figurat më të goditura e më tërheqëse, ndaj të cilit ja vlen të ndalemi, është ajo e gjeometrit. Eshtë një djalë rreth tridhjet vjeç, që ka qënë partizan e që është bir dëshmori. Eshtë i ngarkuar të drejtojë teknikisht punimet e Vloçishtit. Dikur i ka besuar idesë se komunizmi do të shërojë plagët e njerëzimit e do të sjellë përparimin e Shqipërisë. Idealizmi i tij hyn në krizë kur sheh dhe kupton të vërtetën. Socializmi i tij me “fytyrë njerëzore” thërmohet nën shkopinjtë e policëve mbi trupat e të dënuarve. Sinqeriteti i natyrës së tij nuk mund të pranojë kompromisin e detyrueshëm të të bërit shurdh e qorr. “ Ne luftojmë që të gjithë shqiptarët të jetojnë në paqe si vëllezër” i tingëllojnë ende në veshë fjalët e komisarit kur ishte partizan. Por para syve të tij tetar Aliu i kishte futur thonjtë në fyt një plaku të burgosur, derisa e le të vdekur përtokë gjithë qejf se tashmë kishte “një armik më pak”. Në një rast tjetër arrin t’i ndalojë dorën policit që kërkon të godasë përsëri Sokolin e shtrirë për tokë pa ndjenja nga rrahja. Dyshimi për ndershmërinë e motiveve të luftës, i le vëndin shkëputjes mendore e ideale prej tyre dhe mjedisit që i ka kultivuar e në të cilin është dhe familja e tij. “ Gjeometrit ju kujtuan Vullneti që e pështynë, Sopoti që e torturuan, Ahmeti që e futën në llurbë. Psherëtiu thellë. Në fytyrën e tij u duk një keqardhje e madhe. Tha ngadalë: pse për këto luftuam ne?” (Thonë se të njëjtën shprehje e pati thënë një ish gjeneral e luftëtar i Spanjës, në plenumin e famshëm të Tiranës më 1956, duke treguar fustanin e Nexhmije Hoxhës që ishte ulur pranë tij.)
Shkëputja bëhet fillimisht në familje, në bisedat e ndezura me vëllanë. Megjithëse autori nuk na e thotë drejt për së drejti, ndofta aty nis dhe rrëzimi i tij. Besnikëria ndaj partisë, në kodet e saj, detyronte paditjen qoftë dhe të vëllait, kur ai nuk është i një mëndje me të. Drama është e fortë por dhe këtu fiton ideja e qëndresës dhe e ruajtjes me çdo kusht të dinjitetit, qoftë dhe me humbje të mëdha vetiake. Gjeometër Petraqi mbetet njeri, shpreh atë që mendon duke përfunduar i dënuar në rrjeshtat e atyre që do të gërmojnë kanalin e tharjes së kënetës. Eshtë një Andrej Taganov në ton të ulët që, së bashku me polic Tafilin, i cili nuk pranon të vrasë të burgosurin që gabimisht i është drejtuar rrethimit, bëjnë pjesë në atë masë jo të paktë shqiptarësh që u zhgënjyen nga socializmi enverian. Shënjat më të vogla të këtij zhgënjimi patën për pasoja nxjerrjen jashtë rradhëve e jo rrallë përndjekjen politike.
Dukuria e daljes jashtë rradhëve është e pranishme dhe në kahun tjetër. Figurat e Myqeremit, të Salës e ndonjë tjetri dëshmojnë një të vërtetë të provuar: pati dhe nga ata që për arsye të ndryshme, të dhunës, mungesës së karakterit, të dobësive, kushteve familjare, ndjenjave etj., u vunë në shërbim të shtypësve e punuan kundër shokëve të vuajtjeve. Nuk është vetëm dukuri shqiptare, por përpjestimet e saj tek ne lenë gojën e hidhur. Autori i romanit nuk e paraqet në përmasa shqetësuese dukurinë, por ai i referohet një periudhe kohore të shkurtër e të largët. Me kalimin e kohës ajo u bë më e plotë e më e dukëshme, duke lënë pasoja të rënda në marrëdhëniet mes njerëzve deri në ditët tona.
Sado i veçuar nga Vendi e bota kampi i Vloçishtit, ashtu si gjithë Shqipëria, nuk mund të mos pësonte pasojat e ndryshimeve që ndodhnin në majën e piramidës e që lidheshin me zhvillimet e kampit socialist. Ishte viti 1948, kur Informbyroja bëri të njohur raportin e saj, që i ve “vulën e zezë” Titos dhe udhëheqjes jugosllave, të cilët kanë meritën të parët të kërkojnë pavarësinë e mendimit dhe të veprimit nga Moska. Regjimi hoxhist, pagëzuar që në lindje nga të dërguarit e marshallit, që për shtatë vjet kishte qenë në rolin e shërbëtorit të tij besnik, pëson një tërmet të fuqishëm. Ministri i brendshëm dhe sekretar organizativ i partisë, së bashku me pasuesit e tij, përfundojnë në hekura. Paniku kapi efektivat e Ministrisë së brendshme, ndërmjet të cilëve dhe xhelatët e Vloçishtit, që mundohen të japin përshtypjen se do të ndryshojnë qëndrimin ndaj viktimave të përditëshme të tyre.
“Të burgosurve iu shtuan shpresat se liria nuk ishte më e largët. Ajo kishte filluar të trokiste lehtë dhe ata sikur e shihnin tani në të gjithë bukurinë e saj. Në këtë kamp ata të burgosur vetëm shpresa e lirisë i mbante gjallë, vetëm ajo ua mbante lart moralin. Ata ishin të sigurt se një ditë liria do t’u vinte, do t’i buzëqeshte, do t’i përqafonte; shpresa e lirisë herë zgjohej, herë dremiste në ndërgjegjen e tyre, po kurrë nuk shuhej. Tani ajo u zgjua…”
U duk sikur ajri ndryshoi e të dënuarit filluan të mendojnë për kthimin në shtëpitë e tyre. Por kjo frymë nuk zgjati shumë e dhuna rifilloi kursin e saj. Sa herë në atë gjysëm qindvjete u ndërsjelltuan shpresat me zhgënjimet. Pothuajse gjithmonë këto ndryshime humori përkonin me çaste të ashtuquajtura “solemne” të historisë së Partisë-Shtet, si prishje marrëdhëniesh me vëllezërit e mëdhenj, kongrese apo vdekje të çudiçme drejtuesish të lartë. Në të gjitha këto çaste secili bënte llogarinë në vetvete mbi atë që kishte për të dhënë apo për të marrë, nëse ndryshimi do të sillte një kohë tjetër, mbasi komunizmi i kishte kthyer shqiptarët në huazues krimesh e huajtës dhimbjesh. Në bisedat e të burgosurve shpalosej mëdyshja e veprimit të mundshëm në çastin kur xhelatët do të humbnin pushtetin. Mjegulla e hakmarrjes turbullonte shpirtërat e Zenelit me shokë që ishin të vetëdijshëm se sa thellë kishin hyrë në llumin e krimeve.
“ Kapterr Zeneli e humbi trimërinë e mëparëshme… Nuk u bërtiste të burgosurve si më parë….Kishte filluar të mos qëllonte më.. Nuk dënonte më kot. Nuk linte më njeri pa drekë. Kishte hequr dorë nga torturat në bibliotekë. Po e vriste ndërgjegja, apo i lindi frika e hakmarrjes?..”
Zenelët do të kuptonin se sa shpirtmëdhenj ishin viktimat e dhunës së tyre vetëm atëhere kur dielli i tyre perëndoi e kur asnjërit prej tyre nuk i hyri as ferra në këmbë prej tyre. Por dhe atëhere, në poshtërsinë e tyre, nuk patën kurajon t’a njohin këtë fakt e të kërkonin faljen, për të vdekur të pajtuar me ndërgjegjen e tyre të krimbur ose më mirë të paqenë… Ndërsa Sopoti me shokë lirinë e donin për të shpëtuar nga ferri, në të cilin vegjetonin, për t’u kthyer në familjet, për të bërë një jetë normale, për të shkruar e për të luftuar ” …që kjo ideologji shkatërruese të shfaroset nga vendi ynë dhe në Shqipëri të vendoset një demokraci e vërtetë.”
Mjerisht, për ta ato ditë ishin tepër të largëta, ndërsa ju desh të përballonin tragjeditë e vdekjes së shokëve. Vullneti, i dërmuar nga ndëshkimet pa arsye, viktimë e poshtërsisë së karakterit të një të burgosuri spiun që, për inate vetiake, shkarkonte mbi të gjithë mërinë e dhunën e komandës, nuk mundi më të përballojë fizikisht e psiqikisht të keqen. Bota i u errësua në lulen e rinisë, sythet e shpresës u venitën, nëna dhe motra e vogël që prisnin në shtëpi nuk patën fuqi t’i forconin durimin e qëndresës. Kështu një natë të vonë, ndërsa shokët flinin, në vetmi, i ngushëlluar vetëm nga tymi i duhanit, ai mori vendimin fatal. Ju drejtua telave të rrethimit, nga ku breshëria e plumbave të “rojes së revolucionit” do t’a niste për në botën e përtejme.
Tepër i trishtueshëm është dhe rasti i Salës. Ndërgjegja e vrarë për pozitën e vet prej spiuni të komandës fiton mbi përfitimet që i vijnë nga ai shërbim. Ai e quan të padenjë jetën e tij e, në vetvete, vendos t’a ndërpresë atë. Kapitulli i veprës, që përshkruan tragjedinë e tij, ndër më të bukurit e më prekësit e romanit, titullohet “Martesa”. Ajo na sjell ndër mënd një këngë popullore të kurbetit: “ Në të pyettë nëna për mua Thoni djali t’u martua Në të pyettë se ç’nuse muar Mori dy plumba në kraharuar…” Para martesës, siç e quan me qesëndi ai vdekjen, ndjeu nevojën të takojë shokët, me të cilët marrëdhëniet ishin ftohur mbas ndryshimit të tij. Vetëdija e fajit, e poshtërimit, e shkeljes së parimeve, të idealit, të besës shkaktojnë dhimbje të papërballueshme. Para se të paraqitet në gjyqin më të lartë Sala ndjen nevojën e brëndshme të rrëfehet me shokët. Kështu ai thyen akullin e shkon e ulet në mes të Sopotit e Hasanit, shokëve të shkollës, të hetuesisë, të gjyqit. Ju flet atyre me zemër në dorë: ”…. Por dijeni, ama, se këtë punë të ndyrë unë kurrë nuk e kam bërë me dëshirë, por vetëm nga e keqja, nga vuajtjet, nga tmerri. Unë nuk rezistova dot. U përkula, u mposhta, u zhyta në llumin e turpit….Por dijeni mirë se për ju nuk kam thënë asnjë fjalë të keqe, asnjë, asnjëherë. Edhe më kanë frikësuar për ju, edhe më kanë rrahur, edhe më kanë torturuar, por nga goja ime nuk ka dalë ndonjë fjalë për ju. Asnjë. Për të tjerët kam thënë, por jo ndonjë fjalë që t’i rëndonte, kurrë, në asnjë rast. Këtë e di Zoti që është lart në qiell…”
Sala i penduar, gjykatës i paanshëm e i rreptë i vetvetes, kërkon faljen e shokëve. Burrëria shqiptare e njerëzore ndoshta sugjeron këtë zgjidhje si më të mirën e gjykimeve mbi këto plagë të hapura që na ka lënë ende një e shkuar e dhimbëshme e shpesh e turpëshme. Shokët e falin, e quajnë përsëri shok, e fusin në gjirin e tyre. Për të ky gjest është shelbues dhe e bën që të shkojë i qetë drejt “ nuses shumë të bukur, yll e hënë, të veshur me të bardha”. Është një skenë tragjike, e denjë për penelin e një kryemjeshtri të pikturës: Sala hedh hapat drejt telave, shokët të shtangur i luten të kthehen, ndërsa ai vazhdon duke kënduar “ këngën e mjellmës”. “ Unë kurrë s’kam qënë i poshtër. Kurrë! Të lig e të poshtër më bëri komunizmi. Vëllezër! Kurrë mos e harroni komunizmin ! Kurrë!” Eshtë porosia e fundit e një njeriu, të cilin regjimi në të cilin jetoi, i shkatërroi gjithshka, i vrau respektin për veten, i mori jetën në lulen e moshës. Mesazhi i kësaj skene është tepër i fortë. Ai i ngjan një simfonie bethoveniane që nuk njeh kufij kohe e hapësire, që hyn thellë në shpirt e bën të mendosh gjatë mbi thelbin e saj.
“Mallkimi i nënës” titullohet kapitulli i fundit i romanit. Është meritë e autorit që, nga ana emocionale dhe artistike, romani shkon në rritje. “Një tis dëbore po shtretëzohej edhe mbi kënetë. Ata punonin në mes të kënetës së ngrirë si fantazma dhe në kamp ecnin ngadalë, të heshtur, të raskapitur, si hije në muzg. Të moshuarit filluan të lenë amanetet e fundit…”
Në këtë pjesë jepet bukur ideja e një diçkaje që shkon drejt fundit. Afrimi i dimrit bën të pamundur vazhdimin e punimeve. Të burgosurit gëzohen kur marrin vesh se do të kthehen në burg, në dhomat e paajrosura e të qelbura. Atje nuk do të kenë për detyrë normën e përditëshme, as për dënim të përditshëm shkopinjtë e policëve. Por fytyrat e tyre nuk e shprehin gëzimin. Shikimet e tyre treten lart në qiell, madhështinë e të cilit do t’a dëshërojnë, e poshtë nën tokë ku duan të përshëndeten me shokët e mbetur përjetë aty, në baltën e kënetës.
Ata, të rënët e baltrave të Maliqit, ishin kurbanët që duhej t’i thereshin tharjes së kënetës, siç ishin të tjerë që u flijuan në të tjera kampe, në të tjera “vepra të socializmit”. Numuri i tyre është i panjohur, siç janë të panjohura dhe varret e tyre, siç është e panjohur për pjesën më të madhe të shqiptarëve dhe historia e tyre.
I lamë në këtë kënetë, por jo për t’i harruar.
Me siguri do të vijë një ditë që ata do të kujtohen.
Dhe populli do të ngrejë një memorial.
Se sa profetike ishin këto parashikime të shokëve që mbijetuan mund të vërtetohet nga fakti se asnjë përmendore nuk u ngrit për ta, asnjë rrugë apo shkollë në Shqipëri nuk mban emrin e tyre. Ata mbetën “armiq” siç mbetën “heronj” varrmihësit e tyre. Shqipëria zyrtare “demokratike” e njehsoi historinë e tyre me disa letra… pa vlerë. Madje dhe Europa tërthorazi na thotë se kujtimi i tyre nuk i shërbeka ecjes përpara, mbasi kujtesa historike duhet të funksionojë, por për viktimat e nazifashizmit…
Ata mbetën në kujtesën e shokëve, të bashkëvuajtësve, të familiarëve, por dhe në kujtesën e Kombit, mbasi Kombi është i përjetshëm. Kësaj kujtese i shërben dhe romani i zotit Makensen Bungo, që përfundon me një mallkim, me mallkimin e një nëne, e nënës së Vullnetit, që nuk u kthye me shokët në burg, që mbeti larg, përtej urës së Qabesë të Shqipërisë komuniste.
Romani ja ka arritur qëllimit në tërësinë e tij. Ai e ka realizuar porosinë e Hamletit. Lexuesi ngulit në mëndje një të vërtetë të hidhur, të trishtuar, por gjithmonë një të vërtetë, larg paçavureve të një tjetër “Kënete”, që mund të quhet një manual i përsosur dizinformimi. Jam i mendimit se përkthimi e botimi në gjuhë të huaja do të ishte mjaft i dobishëm. “Këneta e vdekjes” , me stilin e saj realist e dinjitoz, do të shërbente për të shpërndarë mjegullnajën e mashtrimit që mbulon të vërtetën e një epoke. Më duket e udhës të falënderojmë shkrimtarin për punën e tij të lëvdueshme e të urojmë që sa më shumë vepra të këtij lloji të shohin dritën në letrat shqipe.
Maj 2002

 

Marrë nga vëllimi “Përsiatje njerëzore, letrare, shoqërore, historike” OMSCA-1 Tiranë 2011

blank

NËQËSE IA DALIM – Poezi nga MARTIN CAMAJ

Nëqese ia dalim, or vëllà,

me dallue trupin e blinit t’bardhë

prej currave të bardhë së largu n’mal,

mjaft kemi bâ.

 

Nëqese ia dalim me dallue detin prej qiellës

e vëllaun prej fqinit

e fqinin prej të huejit,

mjaft kemi bâ.

 

Le t’u sillemi edhe vashave

e t’i përzijmë sytë e tyne me syzit e hardhis.

Ato i kemi pà në fundin e shpirtit tonë

si lumej të gjatë, pa skâje e të rrëmbyeshme,

po zemër s’kemi pasë me u thanë:

ju jeni lumej pa skâje e të rrëmbyeshme

pos me u dukë të unshëm për gjithçka.

 

Nëqese ia dalim me dallue syzit e hardhis

prej syve që lypin djelm prej nesh,

mirë e kemi punën.

blank

FLUTURIM NË DREJTIM TË GABUAR Nga Agim Xh. Dëshnica

 

Ngjarje me të papritura dhe shqetësime -shtator 2010
Boston e hënë. Përgatitjet për udhëtim.
Vetëm Elsa e cakton kohën e kthimit në Tiranë. Zakonisht ajo zgjedh shtatorin, megjithatë si përherë pyet Bertin:
– Si thua, a s’është, ky muaj më i mirë?!
– Ashtu vërtetë, për më tepër, mesa di, Qeveria Demokratike po punon pothuaj shumë mirë…
-Ou prapë ti me politikë?- e ndërprehu Elsa.
– Ç’ne politikë! Unë them vetëm, se çfarë ndodh atje. Në vjeshtën e parë, siç thuhet shpesh, dyqanet e supermarketet janë përplot me mallra. Në pazare shiten fruta e zarzavate…
-Po ne ç’patëm atëherë, pse ikëm e jetojmë aq larg këtu?- ia kthehu Elsa.
– Ç’më pyet, si çupë pesë vjeçe, apo bën shaka? Ti e mban mend, më mirë se unë, vitin zi 1997. A mund të jetonim me ato pensione, kur Endri ndodhej për studime në Bukuresht? Ca më keq, kur papritur, iku edhe Adriani me avionin e fundit të Lufthansës për Boston?
Mirëpo, Bertin e ngacmon, edhe një dëshirë tjetër, ndaj bën çmos t’ia mbushë mendjen Elsës për një udhëtim turistik, siç e quan ai, nga Bostoni në Londër me avion, më tej me tren nën La Mansh, për Paris. Stacionet e fundit të jenë Roma e Bari. Pastaj, me traget përmes Adriatikut, drejt e për… Pa mbaruar mirë, këto fjalë fluturake prej babaxhani, Elsa befas iu kthye duke ngrtur zërin ndryshe nga sjellja e saj, thuajse e urtë.
– Ç’janë këto që thua! Kush na pret tek thua ti!? Mos dashke të bredhim brigjeve me anije turistësh milionerë?
– Mos bërtit kështu se po na degjojnë jashtë në rrugë!
-S’na njeh njeri këtu! Fundja, jam në shtëpinë time!
-Çudi me ty! E harrove vajtjen me autobusin turk EL-Izmir nga Tirana në Sofje? Po trenin nga Sofja për Bukuresht? Për pak atje, desh na rrëmbyen valixhet dhe çantën tënde! Vendimin e kishe marrë vetë. E kur, se? Siç të thashë, ishte koha e krismave dhe e maskave.
– E po atëherë na priste Endri. Kishim mall, plot pesë vjet pa e pare. Tani nuk na presin as në Londër, as në Paris, as në Romë, por veç Ada e vogël në Tiranë! Në fund të muajit ajo mbush gjashtë vjeç!
–Po, vërtetë!
Pas pyetjesh e bisedash me mikeshat e saj, sidomos me Zhanin, sipas fjalës së urtë pyet njëqind vetë e bëj si di vetë, edhe kësaj here u bë siç desh ajo. Do të merrnin ajrorin e kompanisë Lufthansa. Në programin e fluturimit, e gjetur në internet, shkruhej: Boston-Frankfurt-Mynih-Tiranë.
– Ç’ne ky fluturim i zgjatur tërkuzë për nga poli i veriut, me ulje e ngritje brenda Gjermanisë, – tha Berti, – kur dihet se Tirana bie nga juglindja! – Kësaj i thonë të shkosh në Pogradec, jo me autobus nga Qafë-Kërraba, por vërdallë me tren: në Durrës, Rrogozhinë, Peqin…
– Mos u ngatërro në punë që s’të takojnë! – ia kthehu Elsa.
– Si s’më takokan! Pa shiko! Sa thjesht është me kompaninë Al-Italia! Boston-Milano, ose Boston-Romë! S’ke ku gjen më mirë! I harrove stjuardesat e shkathta italiane!? Apo s’kuptohesha për bukuri me to! Sikur flisja shqip më dukej!
– Prapë me stjuardesa ti!? E kemi menduar unë dhe djali! Pikë dhe mbaroi! Pastaj, për gjuhën kush është më i zoti se ai? Biletat i pagoi. Edhe shpenzimet e tjera i ka marrë përsipër. Ti shiko se ç’do të marrësh vetë! Të tjerat i dimë ne!
Berti desh të shtonte diçka tjetër, por heshti e u dorëzua para gruas, dikur e urtë si qengj. Gjithsesi, mikeshave të Elsës në telefon apo gjatë vizitave Berti u thoshte, se si amvisë asaj nuk ia kalonte askush, qoftë për shtrimin e tryezës, me qumësht e biskota e pak sheqer në mëngjes; për drekë: me tri pjata, pakëz verë të kuqe dhe ëmbëlsirë me racion; kurse darkën e më të lehtë, duke mos harruar kosin e ilaçet! Të gjitha, sipas këshillave të doktorit Hans Fridrih. Veçse, sikur e tepëron ca me qortime pa vend, kur i kërkon pak mjaltë nga shishja në dollap, apo kur sheh ndonjë njollë mbi bluzën e pastër! Por, si mund të harrojë ajo Bertin në dimër, teksa ai mendon se ç’duhet bërë, pas stuhisë, kur bora mbulon shtëpinë, trotuarin, gardhin, kopshtin dhe shkallë?! Ndërsa Elsa struket në kuzhinë afër stufës me gaz, Berti papërtuar aspak merr lopatën, e hedh borën majtas e djathtas dhe hap rrugica për hyrje e dalje. Dhe shtëpia çlirohet sërisht e lidhet prapë me postën e me botën, më vonë me dyqanet, sepse ushqimet gjatë javës së ftohtë mbarohen shpejt, mbi të gjitha buka.
Para nisjes, të dy vranë mendjen për paratë, për valixhet e çantat, për kapelet e veshjet, këpucët e dhuratat. Ndaj Berti me Elsën panë ç’panë, në mbarim të zënkave, jo aq po kaq, jo unë po ti, u veshën, dolën dhe pritën autobusët urban. Me një prej tyre ndaluan para supermarketeve Big K. Marti, Faj Lins e Off Broduej. Atje blenë dy valixhe me rrota, një të madhe e një të vogël. Vite të shkuar kishin marrë dy të mëdha e dy të vogla ngjyrë blu. Ndërkaq, pas mosmarveshjeve jo fort të zhurmshme, zgjodhën kostume, fustane, funde, këmisha me kravata, këpucë burrash e grash, për vete e të afërmit, veçanërisht për mbeskën në Tiranë. Të gjitha me dollarët e Adrianit dhe u kthyhen në shtëpi.
Si hëngrën drekën, tek po pinin më nge kafetë, Berti tha:
– Po dhurata për miqtë e mi morëm, apo jo?
– Aq shpejt i harrove tri këmishat e bardha dhe ato kravatat!?
– Pse, vetëm tre miq kam unë?
– Pa mendohu pak! Prishëm një tufë me dollarë nga të djalit!
– E po, të paktën, të merrnim edhe disa sende jo aq të shtrenjta!
– Atëherë, bliji me paratë e tua! S’kam ndër mend t’i prish për botën paratë e mia!
– Ashtu!? Mirë, pra! Ika!
– Prit! Merri edhe këto! Janë afro njëzetë dollarë. Përdori për dhurata fëmijësh!
Berti numëroi të vetat dhe ato që mori.
– S’janë aq shumë. Nejse, do të bëj si do të bëj edhe me kaq. Para se të dilte nga shtëpia, u ul të shlodhej pak, në kolltukun që përkundet si djepe. Në ato çaste me çantën në dorë u ndodh në Panairin e Rivier-it, tek një fushë e gjatë dhe e gjerë e rrethuar me gardh druri me dy porta, pranë, kinema -Xhons. Panairi hapet çdo vit në maj, të shtunave e të dielave dhe mbyllet n֝ë nëntor. Në atë shesh me çadra ngjyra-ngjyra shiten sende të përdorur shtëpiake, mallra nga më të ndryshmet nga të moshuar e të rinj. Midis tyre bien në sy kinezë e kineze, me kapele kashte me majë e strehe nga ato që përdoren në orizoret e Kinës. Diku Berti bleu me çmim thuajse falas, një radio dore me bateri, në trajtë kubi sa gjysma e një tulle.. E ngjeshi në fund të çantës pastaj eci më tutje dhe bleu banane e portokalle, por, kur ngriti çantën, i hutuar siç qe pa se bananet e portokollet kishin fluturuar…Ndërkohë i shqetësuar sa s’ka vuri re, se për çudi, edhe çanta qe zhdukur. Brodhi sytë rreth e qark për ndonjë polic. Ishte e kotë Befas u gëzua, kur dëgjoi zërin e Elsës:
– Nisu, ç’pret më! Për dhjetë minuta vjen autobusi 106!
Berti sakaq fërkoi sytë, u ngrit, zbriti shkallët e doli në rrugë. Duke ndërruar pesë autobusë, brodhi dyqan më dyqan, si Famili Dollar, Kristmas Tri, Dollar Dej, Dollar Tri dhe mbushi dëng disa qeska me sende të tilla, si: çamçakiza e mente, stilolapsa e kalendarë xhepi, letra bixhozi e domino, miniradio, orë dore e syze dielli, arusha e mace prej cohe pambuku me ngjyra… Për dreq, të gjitha me etiketa çmimesh nga një në pesë dollarë, me markën Made in China. Pa dalë mirë nga dyqanet, ai i shqiti etiketat dhe kështu vlera e tyre u rrit në çast.
Udhës, ulur në autobus, iu kujtua vizita e një viti më parë në Tiranë. Mbeska me dhuratat ndër duar, sado e qeshur, thoshte se mami fustanet e saj amerikane nuk ia vishte të gjitha, por ua falte Betit e Lolës! Njëra prej kunatave të Elsës, tek shihte Bertin t’u jepte dhurata nipave e mbesave të saj, i pati thënë hapur: “Ç’je lodhur kot me këto çikrima! Ne tashmë jemi velur edhe nga mallrat gjermane, ndërsa italianeve s’ua hedhim sytë, palé kinezeve!” Kurse kunati e pati ngacmuar: “Lëri ato të bukura plaçka, hidh këtu 20.000 dollarë dhe jemi të larë bashkë!” Në vend të përgjigjes, Berti ia kishte kthyer me një shaka rumune: “Në Amerikë nuk punon askush! Dollarët i gjen rrugëve! Një djaloshi nga Bukureshti, tek endej me duart në xhepa nëpër Manhatan, i shkuan sytë te një valixhe në cep të rrugës. Zgjati dorën, e ngriti dhe e hapi. Ç’të shihte! Brenda valixhja qe plot me dollarë. “Sa të jenë, vallë? – mendoi. Dhe, kur u orvat t’i numëronte, tha me vete: – Ç’bëj kështu!? Edhe në Amerikë u dashka të punoj!?”
Kur Berti shkonte në Tiranë për t’u takuar kafeneve me miqtë e vet, disa inxhinere apo diplomatë, ndërsa rrinte përballë tyre, nuk ndihej mirë, tek i shihte krenarë e të veshur për bukuri, me kostume gri e blu, me orë të markave zvicerane. Palé, kur ata i tregonin për udhëtimet e tyre në Romë, Paris, Vienë, Berlin e tutje, në Tajpein e largët! Por, ama, e dëgjonin me vëmendje, kur u tregonte për bukuritë e Bostonit! Teksa tregonte vetëm njëri e mërziti, disa herë duke i folur për vizitat e tij në muzetë e Uashingtonit, për kazinotë në Las Vegas e qiellçarëset e Çikagos.
Gjithsesi, për dhuratat, askush prej tyre, as vetullziu që e nderpreu disa herë nuk i tha Bertit, pse je harxhuar, apo pse je munduar, por i merrte menjëherë, buzëgaz e nuk i quannte çikërima. Më të moshuarit e qerasnin me kafe ekspres, dhe nuk e kundërshtonin, nëse ai ngulte këmbë e i pagonte vetë.
Frenimi befas i autobusit në stacion, ia këputi Bertit fillin e kujtimeve.
Logan Aeroport Boston
Gjer në Logan – Aeroport të Bostonit Berti, Elsa dhe Adriani udhëtuan të tre me dy taksi, përmes rrugëve me disa kalime e me semaforë pa mbarim në çdo kryqëzim, rrugësh që sillen rrotull apo nëpër tunele poshtë qytetit e nën det.
Elsa nuk e pati vrarë mendjen ndonjëherë të mësonte se ç’do të thotë Logan, ndërsa Berti – po. Në kafe Toskana ai kishte dëgjuar Braçen, i cili, megjithëse ekonomist, i ka hyrë çuditërisht gjuhësisë. Një ditë ai u shpjegonte miqve, se emri log vjen nga shqipja, shesh, vend në qendër të fshatit, ku mblidhen fshatarët për gjyqe, a biseda, ose për t’u nisur me kafshë të ngarkuara për qytet. Edhe Toskana e Italisë, Albania e Nju Jorkut dhe Tirana rrjedhin nga shqipja. E para – nga toskëria, e dyta nga Arbëria dhe e treta nga shprehja “te rana”, sepse trualli i kryeqytetit tonë paskësh qenë i pasur me ranë, e, sipas Biblës, pas përmbytjes së madhe qe zhytur thellë nën det. Patën shpëtuar vetëm pak gjallesa me varkën e Noes. Sot ajo laget nga disa lumenj me ranë, zhavor e gurë, tek shihen ende fosile yjesh e guaskash deti. Ndërsa, kur Braçe flet për etimologjinë e emrit Amerikë, ai buzëqesh dhe e shpjegon me shprehjen beratase: “ha, merr dhe ik!” Braçja shtyhet edhe më thellë, kur jo aq shumë i vendosur shpjegon kuptimin e emrit Frankfurt, që sipas tij, ka gjasa se vjen nga shqipja e vjetër. Mirëpo, grekët ia kalojnë Braçes, kur thonë se emrat Tomor, Korça, Konispol, Derviçan, Poliçan, Tropojë, janë toponime greke. Po kështu, profesor Pavllo nga Athina ngul këmbë se Skënderbeu është grek me emrin Jorgos Kastriotis, kurse profesor Jorgaqi në një nga ligjëratat e veta në anglisht për çështje filozofike, politike dhe ekonomike, u tha të pranishmëve në sallë se gjithçka që kishin dëgjuar prej tij rridhte nga një greqishte e pastër! Edhe fjala krizë, tha ai, vjen nga krio, ftohtë! Mirë thotë Braçja nëpër kafenera, se dituritë e profesorit grek për etimologjinë e shumë fjalëve janë ftohur në dy krahët!
Logan Aeroport ndodhet midis ujërash, në një rrafsh të krijuar me tokë të butë e me gurë shkëmborë, të sjellë me kamiona e trena. Udhëtarët mbërrijnë atje nga Bostoni, nga rrethinat dhe qytetet e tjerë, me tren, me metro e me autobusë të zakonshëm, nëpërmjet Silver Lain-it, linjës së argjendtë të qytetit. Krahas tyre, lëvizin drejt atij aeroporti edhe furgonët e hoteleve, taksitë, veturat dhe automjetet e kompanive turistike. Brenda në aeroport lexohen shkronjat A B C D E, për çdo portë, apo gejt. Në katin e dytë shtrihet gjatazi salla e gjerë e zyrave të hapura të biletarisë, me kioska infomacioni e tabela elektronike, ku shkruhet me drita departure (nisje), arrivals (mbërritje) për çdo avion të kompanive Amerikan Erlain, British Erlain, Kanadien Erlain, Frans Erlain, Lufthansa, Al Italia, Sviseri, etj. Salla ndriçohet pak si zbehtë nga llampa të shumta. Udhëtarët, me çanta e valixhe të vogla me rrota, hipin e zbresin me anën e ashensorëve, shkallëve lëvizëse, e me korridoret-konvejer, ku, krahas zyrave, rreshtohen dyqane dhe restorante. Ata, pasi kryejnë veprimet me pasaporta dhe dorëzojnë valixhet e mëdha, kalojnë para kontrollit të zakonshëm doganor dhe presin në sallën, ku ndodhen portat me numër për çdo fluturues të kapur në ndërtesën me tre kate të stacionit.
Elsa e Berti treguan grinkartat dhe Adriani pasaportën. Morën biletat, dorëzuan bagazhet dhe u rreshtuan në rruginën e kufizuar me shirita blu për në hyrjen e parë. Pas pyetjeve e kontrollit elektronik të çantave e valixheve të vogla, hynë në sallën me porta për çdo avion. Atje, u ulën në një nga stolat e gjatë, për të pritur orën e fluturimit. Në kohën e caktuar, u ndez një dritë jeshile me shkronjën A. Udhëtarët për në Frankfurt u ngritën, hodhën çantat në sup, tërhoqën valixhet me rrota dhe u rreshtuan para portës, ku një zonjushe e hijshme shtatlartë me kostum blu dhe e buzëqeshur, pasi vështronte biletat, përshëndeste: “Thenk-Ju! Fluturim të mbarë!”
Berti, Elsa dhe Adriani kaluan prapa të gjithëve. Mandej ecën përmes një rrugine drejt avionit me motorë të ndezur. Paksa larg nga porta u dukën pesë oficerë të policisë financiare, që i printe një grua e shkurtër me kapele. Ajo mbante me zinxhir në qafë një qen leshtor e laraman. Në vend të Bertit, që ecte përpara, gruaja me kapele ndali vetëm Elsën e trembur nga qeni, që po nuhaste pranë këmbëve çantën e saj të bardhë.
– Iskjuz mi! – i tha dhe e pyeti: – Ç’farë keni në atë çantë?
Elsa u ndal e shqetësuar e iu përgjigj:
– Byrek…
Berti buzëqeshi dhe shtoi:
– Samthing llajk, pica-çiz!
– Okej, no problem!
Pas gruas, iu drejtua Bertit një nga oficerët, paksa i shëndoshë e flokëverdhë:
– Sa dollarë keni me vete, zotni?
Berti rëmoi nëpër xhepa, sepse nga kuleta ai kishte hequr dorë qysh në kohën e autobusëve “Shkodra” në Tiranë, që valëviteshin majtas e djathtas, me bezen me pala plot pluhur. Me ato makina të quajtura nga shkodranët “fizarmonika pa fe muzike”, nëpunësit e punëtorët shkonin në punë, mandej ktheheshin të mbuluar nga djersa, kokë e këmbë, të ngjeshur njëri me tjetrin, aq rreptas, sa u merrej fryma. Në ndalesën e parë te Zogu i Zi, teksa po përpiqej të zbriste, disa duar të fuqishme që s’merrej vesh se të kujt ishin, gati sa s’e mbytën. Në shtëpi në çastin, kur hoqi xhaketën, vuri re i turbulluar se kuleta me rrogën brenda ishte zhdukur. Me këto kujtime tani para oficerit amerikan kërkoi dhe gjeti thellë në xhepin e majtë të pantallonave tre dollarë të harruar dhe ia tregoi.
Ai, vuri buzën në gaz, tundi kokën dhe u drejtua nga Elsa. Ajo hapi kuletën, nxori dollarët e saj dhe tha:
– Janë rreth 500!
Kontrollori i mori në duar dhe i numëroi si letra bixhozi. I dolën 600! Ndërkaq, atij iu afrua Adriani me kreditkartën në dorë. Oficeri i hodhi një vështrim të shpejtë:
-O kej! Thenk-ju! Mund të shkoni! Fluturim të mbarë!
Me kaq policët mbaruan punë dhe u larguan tok me qenin laraman.
Në kohën, kur të tjerët ishin ulur në vendet e tyre, udhëtarët tanë, ende nuk kishin hyrë. Kapitenia zeshkane e shtatgjatë priste në prag.
– Më falni! – tha. – Vende ka vetëm për dy vetë! Të kalojë zonja bashkë me zotninë! – Ju, – iu kthye Ardianit, – merrni avionin për në Mynih! Niset pas dy orësh!
Adriani nuk foli, as u ankua, kurse Elsa, megjithëse njihej si grua trime, nisi të qante si fëmijë, duke e ngritur zërin më shumë se sa duhej:
– Dua djalin! Biletën ai e ka si tonat! Pastaj ne nuk dimë gjermanisht! Do të humbasim nëpër aeroporte!
Kapitenia i foli fytyrëqeshur:
– Ju lutem, qetësohuni! Hyni e zini vendet, sepse ora e nisjes ka kaluar!
Elsa u mendua pak, bëri disa hapa, ktheu kokën dhe e vështroi të birin e trishtuar.
Fluturimi drejt Frankfurtit.
Berti dhe Elsa, teksa fshinte sytë me shami, të shoqëruar nga kapitenia e sjellshme, zunë vend afër dritares djathtas, në qendër të avionit. Pranë tyre qenë ulur një burrë me gruan, të dy flokëbardhë, me revista ndër duar. Asnjë prej tyre nuk u hodhi sytë, as i pyeti se ç’hall kishin, apo përse qante gruaja e panjohur me trupin përkulur mbi çantën e bardhë në tryezën e ngushtë.
– Mjaft me të qara se na plase! Ç’bën kështu!? – u nxeh Berti. – Na lër të marrim vesh se ç’thonë aviatorët!
Dëgjohej zhurma e mbytur e motorëve. Nga dritarja dukej pjesërisht një krah i ajrorit, që po shkëputej ngadalë nga ndërtesa e po drejtohej për në pistën kryesore. Njerëz nga kombësi e shtete të ndryshme nisën të lidhnin rripat e sigurisë. Edhe Elsa, pak nga pak, e mblodhi veten.
– Lidhe rripin edhe ti! – i tha Berti. – Bashkoji dy krahët tek kapsja metalike! Dhe rri urtë tani!
– E di vetë se ç’ bëj!
Dhe ja, pista e gjerë që zgjatej përmes blerimit! Pas disa minutash, u dëgjua uturima e fuqishme e motorëve reaktivë dhe trupi vigan e i bardhë i ajrorit u sul me nxitim përpara. Befas, ai u shkëput nga pista dhe u ngrit mbi ujërat e bregut të Vonderlendit. Tek po largohej mbi ishujt, lart e më lart, Bostoni humbi nën re. Të dy flokëbardhët s’tundeshin nga vendi, ndërsa lexonin pa u ndierë, gruaja një libër, burri një revistë me ngjyra. Motorët tashmë punonin më qetë. Jashtë dritareve vezake lëviznin re të bardha e aty – këtu diçka si në blu të thellë. Flutimin e avionit tani e tregonin vetëm ekranet përballë. Berti u kthye nga Elsa e i tha:
– E ç’trime na qenke ti, kur trembesh nga një qen i vogël policie i lidhur me zinxhir! Palé, na mburresh, se kur ishe mësusese, kaloje lumenj pa frikë dhe ngjiteshe përpjetë malit!
– E po, i riu si veriu! Vërtet, tek ecja shtigjeve, asnjë qen nuk lehte kundër meje. Të gjithë më njihnin. Jo vetëm kaq, se ndonjëri që dilte në rrugë papritur më shoqëronte deri te shkolla, duke vrapuar me përkëdhelje para meje, djathtas e majtas, e më në fund, kthehej me vrap në shtëpinë e tij.
– Kurse unë, si qytetar, s’kam patur punë me qen fshati.
Pas dy orësh, mbi kokat e tyre u duk kapitenia e çelur në fytyrë.
– Kam një lajm të mirë për ju! – tha në anglisht. – Sapo mora një mesazh nga Aeroporti i Loganit. – Djali juaj është nisur drejt Mynihut! Do t’ju presë atje!
Elsa e gëzuar sa s’ka, zgjati krahët drejt saj:
– Thenk ju, veri maç!
– Danke shën! – shtoi Berti.
Ndërkaq, ajrori, duke u ngjitur lart, po largohej nga kontinenti Amerikan. Në atë lartësi, kur motorët punonin shtruar, u shfaqën stjuardesat e shpejta me shall të verdhë rreth qafës, duke shtyrë para e prapa karrot me ushqimet e pijet e darkës. Si gjithë pasagjerët, Berti dhe Elsa me lugë, pirua e thika, për çudi metalike, shijuan gjellët e ngrohta të shoqëruara me ujë Poland, birrë Heiniken e verë Bordo, si gjithmonë. E mbyllën darkën me tortë në kuti të vogla kartoni, në atë restorant të gjerë e të gjatë fluturues.
Në çastet kur ajrori arriti mbi brigjet e Kanadasë, u mënjanua djathtas për nga lindja.
– Shiko në ekran! – tha Berti. – Ajo tokë, që zgjatet nga veriu, është Groendlanda, më tej Islanda e njohur për geizerët e ngrohtë mes akujve dhe borës.
– E di, e di! Kam dhënë mësim për to.
– Veçse nuk ke lexuar një libër tërheqës për një ekspeditë angleze me profesorë e studentë, e cila, që thua ti, e ngriti bazën në jug të Groendlandës, atëherë thuajse të pabanuar. Pas tri ditësh, së andejmi pesë vetë u nisën drejt veriut me slita të ngarkuara me pajisje e ushqime dhe ndaluan në qendër të gadishullit. Në një guvë shkëmbore të mbrojtur nga stuhitë hapën dy çadra për vrojtuesit. Rreth e qark mbi një pllajë vendosën aparatet matëse hidrometeorologjike. Si mbaruan këto punë, katër vetë u larguan. Studenti i mbetur vetëm, gjatë atyre ditëve, në thëllim e tufan, kreu vrojtime sipas programit. Por mbante, edhe ditar për ndodhitë e ditës e të natës Pas dy javësh, në vendin e tij dërguan të shoqëruar një tjetër. Në kthim disa nga studentët, përveç fletoreve të vrojtimeve, dorëzuan edhe ditarët, ku krahas ngjarjeve, lexoheshin edhe sharje të rënda.
– E pse duhej të rrezikohej jeta e studentëve kot më kot?
– E po, shkenca, ti e di, kështu punon. Groendlanda sot banohet në shumë qyteza.
…Dhe ja hapësira e errët e oqeanit! Papritur dritaret u mbyllën dhe ekranet nuk tregonin asgjë. Berti dhe Elsa nisën të trazonin kot së koti revistat. I merrnin në duar dhe shikonin reklamat për televizorë, këpucë e veshje burrash e grash. Pas një fluturimi, që zgjati ndoshta katër orë mbi lartësi e thellësi të panjohura, perdet e dritareve u hapën sërish tok me ekranët. Në vijën, që përshkonte ajrori, u dukën ishuj si miza, kontinenti Europian, Irlanda, Anglia, Franca, Gjermania, dete të kaltër dhe vargmalet e alpeve, lexohej Boston, London, Paris, Frankfurt, Mynih….
Gjatë fluturimit mbi oqean, Berti u ngrit të çmpinte pak këmbët dhe shkoi nga fundit i avionit. Duke ecur me ngadalë, pa dy të njohur, burrë e grua, nga Tirana.
– Zoti Hysen, nga kështu?
– Për Athinë! Masnej kina me u kthye me autobus për Shqipni!
– Shumë gjatë e paskeni marrë udhën!
-E po, ça me ba! Aqé punojnë çuni ene nusja! Po ju?
– Në Tiranë po shkoj, e ku gjetkë!
– Sa mirë! Besoj se kina me u taku’ e me pi ka nji kafe turke ke Kolonat!
– Patjetër! Hajt, pra, mirupafshim!
Pasi eci më tej pa u lëkundur, Berti u ndodh pa e kuptuar në kuzhinë. Një djalë ezmer qëndronte në këmbë pranë një tryeze alumini.
– Ju lutem, pak ujë!
Djali bëri disa hapa për te një arkë, nxori një shishe, mbushi një gotë të bardhë plastike dhe ia dha në dorë.
– Thenk – ju!
– Uellkom, sër!
Tek pinte ujin, Berti vuri re se ezmeri, nga e folmja dhe fytyra, nuk dukej si gjerman, ndaj s’iu durua të merrte vesh se ç’qe. E pyeti:
– Nga jeni?
– Nga Brazili.
– Brazil, hë?
– Jes!
– Kafe famozo, grand Péle! – ia ktheu Berti.
Braziliani qeshi i kënaqur dhe tundi kokën. Po pasagjeri i ngeshëm vazhdoi:
– Kam lexuar në italisht një libër për portugezët në Brazil. Mbaj mend vetëm titullin: “E viva il Portogalo!”
Ezmeri ngriti supet, mblodhi buzët, buzëqeshi pak dhe nuk foli. Muhabetçiu ynë desh të shtonte diçka tjetër, por ai ia la fjalën në grykë:
– Më falni! – i tha i shqetësuar dhe u largua. Mesa merrej vesh, e kishte thirrur dikush për ndonjë shërbim. I mbetur vetëm, Berti e pa me vend të kthehej në vendin e vet pranë Elsës dhe, sa mbërriti tek ajo, nisi t’i fliste si profesor gjeografie:
– A i sheh ato copëra si gurë bojë kafe afër bregut të Anglisë?
– I shoh, qysh jo! Ua, sa të vegjël!
– Që thua ti, ata janë ishuj të Skocisë! Më sipër, duket si luaneshë e përgjumur Anglia. Ngjitur me të – Irlanda e Veriut!
Berti vazhdoi me mësime historie:
– Skocia, që thua ti, sipas një historiani skocez, ngjan me Shqipërinë. Malësorët e saj kanë zakone e veshje të ngjashme me tanët. Gajde kanë ata, gajde kemi ne! Feste – ata, feste – edhe ne! Jelek e fustanella me pala – ata, jelek e fustanella me pala – edhe ne! Shoqëria e tyre ka qenë e ndarë në fise, që shpesh herë luftonin njëri kundër tjetrit, e në çaste rreziku nga pushtuesit e huaj, bashkoheshin dhe e mbronin vendin me vetmohim.
– Si nuk u lodhe duke folur! – ia preu Elsa monologun prej profesori.
– Mbete duke më qortuar, sapo nis të tregoj diçka! Sidomos, kur ulem të ha darkën me grykësen rreth qafës. Për një njollë kosi mbi këmishë e ngre zërin sikur u bë kiameti!
Avioni la prapa Anglinë dhe po kalonte mbi ngushticën e La Manshit.
– Poshtë nesh është deti! – ia nisi prapë Berti si për inat. – Më 1944 aty kaluan anijet luftarake me ushtarë britanikë dhe amerikanë për në Normandi. Të kujtohet filmi “Beteja e Normandisë”, apo “Beteja e Stalingradit”?
– Aman, mos na e kujto luftën! Ti e di, se kur nisin filmat me luftë, unë ngrihem e iki!
– Mirë, atëherë, do të flas për diçka tjetër! Tani ndodhemi afro 3000 metra më lart se maja e Everestit!
– Mjaft! Mos na turbullo me lartësira! I shoh. Kam sy vetë.
– Dëgjo, dëgjo ç’të them! Parisin e lamë prapa! Tani po i afrohemi Frankfurtit!
– Ashtu!? Këtë thuaj, se u lodhëm të mbërthyer në një vend!
Përmes reve dukeshin aty – këtu njolla të errëta. Ndoshta ishin pyje mbi Alpet e Zvicrës e të Italisë. Në ekran vërehej zvogëlimi i shifrave të lartësisë.
Flokëbardhi përbri, me sa kuptohej, kur dëgjoi atë gjuhë me turqizma e latinizma dhe emrat Normandi, La Mansh, Stalingrad, u kthye nga Berti dhe e pyeti:
– Ju rashën or turkish?
– No! Albenien!
– Ah! Jes! Tirana! – Dhe e mbylli me aq. Hodhi prapë sytë nga televizori dhe s’u ndje më.
– Po ky ç’është, gjerman apo francez? – pëshpëriti Elsa.
– Ma do mendja të jetë nga miqtë e vjetër, që na kanë rënë më qafë me librat e kuq.
Stjuardesat me karrot e mëngjesit, filluan të lëviznin përsëri poshtë e lart. Si zakonisht, hëngrën mbi re, duke shijuar diçka të fortë si gur me pak sheqer, që mezi përtypej. Ndërkohë, po i afroheshin kufirit gjerman. Ajrori kaloi nën shtresën e reve. Toka e Gjermanisë po shihej më qartë.
– Ja, ja, si po hapen fushat, si qilim i blertë! – foli Elsa e çliruar paksa nga emocionet e lartësisë. Berti, që ishte më afër dritares, tha:
– Djathtas po duket Frankfurti! Ndërtesat e vjetra atje mirëmbahen me kujdes, krahas atyre moderneve, si në Boston. Në Frankfurt ka lindur poeti e shkrimtari i madh …. Hë, cili?
– E, nga ta di!
– Ama, ke qenë edhe mësuese e letërsisë! Johan Gëte, si s’e kujton!
Aeroplani u mënjanua pak dhe nisi ta humbiste lartësinë. U dëgjua një zë në gjermanisht dhe anglisht:
– Të nderuar pasgjerë! Për 20 minuta zbresim në Flughafen Frankfurt mbi Main! Ju lutemi, lidhni rripat e sigurisë!
Motorët tani punonin më shtruar. Shpejtësia u pakësua ndjeshëm. Nga dritaret dukeshin çati, tarraca, drurë, rrugë dhe fusha e blertë me aeroplanët e bardhë rreshtuar përbri njëri – tjetrit. Befas, goditja e butë në tokë tregonte se rrotat kishin prekur pistën e gjerë. Avioni mori djathtas për nga shtatë kullat e ndërtesës së gjatë gjashtëkatëshe. Në ato minuta A-3 i Lufthansës i ngjante një treni të bardhë ekspres pa sirenë, që po arrinte në stacion. Pas pak, motorët e avionit u fikën. Heshtje.
Flughafen Frankfurt mbi Main
Udhëtarët lanë ndenjëset pa zhurmë, ulën çantat e valixhet me rrota nga raftet dhe ecën drejt daljes.
– Mos luaj nga vendi! – i tha Berti Elsës. – Ulu! Të presim deri sa të mbarojë radha e gjatë!
Pas gjysmë ore, mbi kokat e tyre u duk përsëri kapitenia me një vajzë të re flokëgështenjë e faqebardhë, paksa të shkurtër, me shall të verdhë rreth qafës. Berti dhe Elsa u ngritën në këmbë.
Zonjushe Irma do t’ju shoqërojë deri në avionin, që niset për Mynih! – u foli ajo. Dhe, pasi i përshëndeti, u largua. Vajza zgjati krahët lart dhe zbriti valixhet me rrota, tërhoqi njërën prej tyre dhe u nis përpara. Elsa e ndoqi me çantën e bardhë mbi sup. Berti eci pas Elsës. Ajo treshe, tek lëvizte, ngjante pak a shumë me Borëbardhën e re, me Hirushen e thinjur dhe princin plak. Në dalje, një djalosh i gjatë me kapele të bardhë aviatorësh përshëndeti pasagjerët e vonuar:
– Hauf viterzen!
Vajza e re i priste jashtë me karron elektrike. Ajo u mori bagazhet Bertit dhe Elsës dhe i ndihmoi të uleshin në në dy skajet e kundërt Elsa duke vështruar përpara, ndërsa Berti prapa.Ai mjet i qetë, pa u ndier lëvizi sikur rrëshqiste në akull përmes hollit të gjatë, shtruar me pllaka të shndritshme. Anash shfaqeshin njëra pas tjetrës zyra, kioska dhe vargu i dyqaneve si supermarket, që zgjatej e kthehej djathtas e majtas. Shoferja e re, gruaja me çantë të bardhë dhe burri me barsolinë të kujtonin rosën, patën dhe patokun në çadrën e lojërave. Tek po kalonin para një dritareje, ku dukej një djalosh me uniformë polici, karroca ndaloi.
– Ju lutem, vështroni nga e djathta dhe tregoni pasaportat!
Polici, hapi sytë, tek vuri re dy pasaporta të kuqe. Pasi u mendua pak, u kthye nga vajza dhe i bëri shenjë të afrohej. Ajo zbriti menjëherë, foli me të dhe sakaq u kthye e i shpjegoi çiftit:
-Thotë se duhet të takoni shefin e policisë.
Ç’punë ka me ne policia- pyeti e shqetësuar Elsa
Duro! Ule zërin, të marrim vesh si është puna! – i tha Berti.
Të shoqëruar nga gjermanka me shall të verdhë në qafë, ata hynë pa trokitur në derën me xhama të zyrës së policisë, siç do të hynin në një kafene, apo farmaci. Kur u ndodhën brenda, vunë re në mure një orë ndërmjet disa pikturave klasike. Në njërin krah panë një divan dhe dy kolltukë me lëkurë kafe të errët e një tryezë mbi tapetin me rombe. Jashtë xhamave shihej holli i gjatë e i pastër i aeroportit, ku lëviznin pasagjerët me çanta e valixhe para dyqaneve dhe kioskave, tek punonjësit u përgjigjeshin pyetjeve të ndryshme. Pra, zyra ku hynë, nuk ndryshonte aspak nga sallat e pritjes së një hoteli apo spitali. Vetëm një tavolinë zyre në këndin e majtë, ku rrinte pa lëvizur para ekranit një flokëzi me uniformë policie e me gradat e kapterit në krahë, e prishte atë pamje çlodhëse. Vajza vajti pranë asaj tryeze. U dëgjua një bisedë e shkurtër në gjermanisht. Polici hodhi sytë e zesë nga udhëtarët e u bëri shenjë me dorë të uleshin. Më së fundi, pas përshëndetjes “hauf viterzen!”, vajza faqebardhë e flokgështenjë, me shall të verdhë rreth qafës dhe uniformën blu të Lufthansës, qetë e qetë doli jashtë e s’u pa më.
– Më duket na la në baltë! – tha Berti, teksa shihte me një parandjenjë jo të mirë kapterin e ngrysur përballë, që shqyrtonte pasaportat e kuqe shqiptare dhe kartat jeshile, grinkartat amerikane. Ndërkaq, nënoficeri mori telefonin dhe, duke vështruar çiftin e panjohur, foli me dikë.
Herë pas here në zyrë hynin oficerë me grada nga më të ndryshmet. Duke kaluar para tyre, drejt një dere të brendshme, dëgjohej tek ata flisnin gjermanisht me ata zërat e njohur grykorë, me gud, cvaj, cuq, zhvarc…
– Mesa kuptohet, tani kemi punë me policët! – vazhdoi Berti.
– Pse!? – e pyeti Elsa.
Ai nuk iu përgjigj, por u ngrit dhe desh të dilte jashtë në holl. Pa mbërritur te dera, dëgjoi zërin aspak miqësor në anglisht me theks gjerman të kapterit:
– Prapa! Uluni dhe mos lëvizni nga vendi!
– Dua të shkoj në tualet…
Kaçurrelsi zijosh u mendua pak, pastaj tha:
– Shkoni dhe kthehuni menjëherë këtu! Mos u endni poshtë e lart!
Berti nxitoi për në banjë, pastaj te një bufe bleu një shishe me ujë “Polad”, mori dy gota plastike dhe u kthye.
Tek prisnin me padurim si në paraburgim, prej derës së brendshme hyri dhe ndaloi para tyre një toger gjatosh pa kapele, flokëverdhë e sykaltër. Berti u ngrit në këmbë.
– Keni shkelur kufirin gjerman pa dokumente! – tha ai, pa i përshendetur. – Jeni në kundërshtim edhe me ligjin Shengen!
– Kemi grinkartat amerikane dhe pasaportën shqiptare.
– Dokumentet tuaja, zotni, nuk vlejnë këtu!
– Zoti toger…
– Herman Shulce!
– Ne nuk kemi faj!
– Po kush e ka fajin? Ju që keni shkelur kufirin, apo ne që ju kapëm?
– Zotni Shulce, deri në Frankfurt, apo më saktë brenda kësaj ndërtese të rrethuar me policë e kontrollorë, kemi fluturuar për qiell me avionin gjerman e me bileta të Lufthansës dhe jo fshehurazi nëpër tokë. Duam të kthehemi në atdhe! S’kemi asnjë punë dhe asnjeri në Frankfurt e në qytetet e tjerë të Gjermanisë!
Togeri u çel pak në fytyrë. Tundi kokën në shenjë pohimi, lëvizi nga vendi dhe u ndal në tryzën e kapterit. Mandej, me duart prapa, u kthye nga udhëtarët dhe tha:
– Keni të drejtë! Fajin e ka Lufthansa! Megjithatë, çështja juaj nuk është kaq e thjeshtë. Duhet kohë për të vendosur se ç’duhet të bëjmë me ju. Do të prisni rreth dy orë! – Me këto fjalë, pa pritur përgjigjen, ai hapi derën nga kishte hyrë dhe u zhduk.
– Eh, dreqo punë! Avioni për Mynih po niset! Na polli groshi! – tha Berti, tek po shihte me zili lëvizjen e shpejtë të njerëzve jashtë.
– Çfarë ndryshimi paskan këta me mirësjelljen e nëpunësve dhe të policëve në Boston! – foli Elsa e mërzitur.
Ora rrumbullake me kornizë të bardhë në mur punonte si gjithmonë, por akrepët rreth fushës së blertë ecnin si pleq të ngathët, deri sa kaluan dy orë. Pasi pritën edhe dhjetë minuta, Berti u ngrit, bëri disa hapa poshtë e lart dhe u ndal pranë tryezës së nënoficerit, që ngriti sytë, por nuk foli.
– Dy orët kaluan, zotni! – i tha Berti atij.
Ra zilja e telefonit. Mandej vazhdoi një bisedë e zgjatur në gjermanisht.
Zijoshi i vrenjtur la tryezën dhe foli si të jepte ndonjë urdhër ushtarak:
– Merrni valixhet dhe ejani pas meje! – Dhe shtoi rreptë si një gjykatës: – Do t’ju kthejmë në Boston!
Berti për disa çaste u trondit, kurse Elsa nuk mundi t’i mbante lotët.
– Në Boston!? – thirri ajo me zë të ngjirur. – Atje tani nuk kemi asnjë njeri!
– Pusho! – i tha Berti i zemëruar. – Kush ia var këtij! Askush nuk na ndalon dot të kthehemi tek njerëzit tanë në Tiranë! Fundja, na mbrojnë dy ambasadat tona.
Përmes derës së brendshme, njëri prapa e tjetri para, dolën te një korridor i ngushtë me zyra anash dhe zbritën disa shkallë. Kapteri trokiti te numri 8 dhe hapi derën. Përballë, pas një tryeze ngjyrë kafe disi e gjatë, rrinte në poltronin me mbështetëse të lartë, toger Shulce, me telefonin anash e kompjuterin përpara.
– Mund të shkoni! – i tha zijoshit. – Ju, zonjë e ju, zotni, uluni te ato karriket!
Pas një heshtje aspak të këndshme, Berti e pyeti:
– Si u zgjidh çështja jonë, zoti toger?
– Me nëpunësin kryesor të Lufthansës në Boston nuk munda të lidhesha. Ishte me pushim. Edhe ajo që ju dha biletat mungonte. Po bëj përpjekje të lidhem me administratën në Frankfurt.
Nga këto përgjigje Elsa u qetësua. Ajo nuk dëgjoi të flitej për kthim prapa. Por, të shoqit nuk i pëlqyen aspak ato fjalë të zgjatura prej zyrtarit të fuqishëm mbi poltron, me kompjuter e me telefonin, që e ngrinte dhe e ulte kohë pas kohe, duke mos e çarë kokën se ata udhëtarë të moshuar e të lodhur kishin disa orë pa gjumë.
Pasi patën zbritur nga qielli në Flughafen Frankfurt mbi Main, ata kishin pirë vetëm nga një gotë ujë.
U dëgjua zilja e telefonit, pastaj fjalët e togerit me kokën e mënjanuar pak, “pite, gud, gud ….” Rak-traku i lehtë i dorëzës së receptorit, që u vendos përsëri mbi aparat, tregoi se biseda kishte mbaruar. Togeri u drejtua dhe tha, si të paskësh përpara zotërinj të pasur:
– E para, sipas ligjit, duhet të paguani dyqind dollarë gjobë për shkeljen e kufirit!
– Përsëri po flisni për shkelje!? – ia ktheu Berti i habitur.
– Ne jemi në shërbim të shtetit. Mbrojmë kufirin e vendit tonë nga çdo shkelës. E dyta, nga Lufthansa sapo më njoftuan se duhet të paguani edhe njëqind dollarë për fluturimin nga Frankfurti në Tiranë.
– Asnjë dollar s’do të paguajmë! – e ngriti zërin Berti. – Biletat tona shënojnë Boston – Frankfurt – Mynih – Tiranë!
Oficeri brodhi sytë përsëri mbi biletat, grinkartat dhe mbi pasaportat. Mblodhi vetullat dhe tha:
– Duhet patjetër t’i paguani të gjitha shumat që ju njoftova!
– Paratë, që kemi me vete, na duhen për shpenzime në atdhe. Siç pranuat edhe ju, çdo pagesë duhet t’i ngarkohet Lufthansës!
Togeri u ngrit në këmbë dhe, si një kryetar gjyqi në çastin e vendimit, foli me solemnitet:
– Ndryshe, do t’u kthejmë në Boston!
– Po na kërcënoni?
– Ligji është ligj!
– Sjellja juaj ndaj nesh, zoti toger, ndryshon krejtësisht nga sipampatia, që ne kemi për kulturën gjermane.
– Si!?
– Qysh në rini kemi qenë admirues të Gëtes dhe tifozë të zjarrtë të fubollit tuaj me Bekenbaurin në krye.
– Shumë mirë, por unë zbatoj ligjin.
– Atëherë, kërkojmë avokat dhe përfaqësues nga ambsadat tona!
– Avokat!? Përfaqësues!?
Pllakosi heshtja. Gjatoshi u mendua, la tryezën, eci e doli jashtë.
Dy udhëtarët e shqetësuar mbetën vetëm. Njëri i ngrohur nga një shpresë e vagët, tjetra e tronditur.
– Të paguajmë dhe të marrë fund ky mundim! – iu lut Elsa Bertit.
– Asnjë dysh! Gabimi është i këtyre, jo yni!
Pas gjysmë ore, togeri u kthye. Pa u ulur, tha:
– Kam një lajm të mirë për ju! Biletat i ka paguar djali juaj, që ju pret në Mynih!
Elsa sa s’fluroi nga gëzimi.
– Sa mirë! – thirri ajo.
Toger Shulce vazhdoi:
– Mos harroni kërkesën time për gjobën! Por, po ju bëj një lëshim! Paguani vetëm njëqind dollarë!
Elsa, pa e pyetur të shoqin, nxori nga çanta njëqind dollarët dhe i vendosi mbi tryezë.
Berti nuk u ndje.
– Tani, – tha oficeri, – nënshkruani dy deklaratat! E para, se e pranoni pagesën e gjobës! E dyta, se nuk kërkoni avokat!
Berti mori stilolapsin e oficerit, u përkul pak dhe, pasi kaloi një vështrim të shpejtë mbi dy letrat e holla, hodhi firmën e tij fluturake, ngriti sytë dhe pyeti:
– Kur do të nisemi?
– Bisedova me nëpunësit e Lufthansës. Ka disa mundësi për të arritur në Tiranë: E para, me linjën Frankfurt – Beograd – Prishtinë, ose Mynih. Avioni ju pret në fushë!
Berti u ngrit.
– Ç’punë kemi ne në Beograd? – foli i habitur. – Edhe kjo na mungonte! Të ngatërrohemi atje edhe me policët e doganierët sërbë!?
Shulce vuri buzën në gaz, ngriti telefonin përsëri dhe seç foli sikur po jepte urdhër.
Në zyrën e pritjes, që tashmë kishte marrë pamjen e një dhome paraburgimi, u paraqitën dy policë në moshë të re me uniformë gri.
– Këta, – tha kapteri zijosh, – do t’ju shoqërojnë deri te shkallët avionit, që pas një ore niset për Beograd.
– U pa kjo punë! – psherëtiu Berti. – Të paktën, të ikim prej këtej, se na u mor fryma!
Ai hodhi çantën blu në shpinë, Elsa – të bardhën në krah, tërhoqën valixhet e vogla me rrota, dolën jashtë dhe ecën të shoqëruar nga policët.
Nisën sërish ndalesat në derickat e kontrolleve: shqyrtimi i kartave, i pasaportave e i biletave, hedhja në kosh e shisheve të dyshimta, e tubetave “Colinos”, e i pastave “risa” të rojës… Për pak desh ua rrëmbyen edhe sapunët e bardhë “olay” me pak aromë. Si zbritën disa shkallë, dolën në fushë. Policët ndërruan vendet, njëri eci përpara e tjetri pas. Si bënë afro dyqind metra, u ndalën te shkalla e një avioni të bardhë me shenjat blu të Lufthansës. I pari u ngjit Berti, prapa tij Elsa. Një grua e bëshme, me flokë të zesë e me uniformë, me sa dukej – kapitenia, pa vështruar biletat, tha:
– Vend ka vetëm për një pasagjer!
– Djallo punë! – bërtiti Berti. – Ec të zbresim!
Të katër morën në heshtje udhën e kthimit. Këtë radhë policët ua kapën valixhet me rrota dhe bënë përpara.
Në zyrën e policisë, në vendin e kapterit zijosh, ishte ulur një tjetër. Sa i pa ata njerëz, tek hynë ashtu të këputur, u foli butë:
– Uluni, ju lutem! – Dhe sakaq ai ngriti telefonin.
Nga dera e brendshme u shfaq një oficer me gradat e kapitenit. I gjatë sa Shulce, por me mustaqe spicë, që të kujtonin ushtarakët e kohës së Kajzerit. Eci si i menduar ngadalë dhe qëndroi para tyre, duke u bërë shenjë me dorë që të mos ngriheshin. Pas një heshtjeje, që zgjati disa minuta, tha:
– Do të prisni vetëm ndonjë çerek ore! Do t’ju nisim me aeroplanin e radhës! – Përshëndeti dhe doli jashtë në holl.
Frankfurt – Zyrih
Sapo një avion i vogël me shenjën Lafthansa u shkëput nga toka e u ngrit lart, Elsa pyeti stjuardesën, që u solli nga një shishe me “coca-cola”:
– Kur mbërrijmë në Mynih?
– Jo atje, madamë, por në Zyrih!
– Ç’është kjo!? – u habit Berti.- Ne duhet të zbresim në Mynih! Kështu është shënuar edhe në biletë!
Stjuardesa ngriti supet, seç tha shkurt në gjermanisht dhe u largua.
Pas pak, mbi kokat e tyre u ndal një djalosh.
– Ju lutem, mos u shqetësoni! Me një nga avionët tanë, që do të gjeni atje, do të fluturoni drejt Mynihut!
– Sa kohë do të presim?
– Dy orë, zotni!
– Dy orë!? – Berti u mendua, pastaj u kthye nga Elsa dhe tha: – Bëj hesap! Në vend të njëzetë e shtatë minutave nga Frankfurti në Mynih, do të fluturojmë një orë e një çerek për në Zyrih, shto dy orët e pritjes, bëjnë tre orë e një çerek! Hajde fluturim, hajde!
Gjatë kësaj kohe hëngrën nga një çokollatë të hidhur, sa një kuti shkrepse dhe mbaruan shishen plastike me “coca-cola.” Në aeroport, për të dalë në sallën e madhe, tek rrinin pasagjerët, atyre iu desh të bënin përsëri goxha udhë me këmbë e me konvejer, duke u munduar me vështirësi të mbanin drejtpeshimin.
Të ngujuar diku në ndërtesën e gjatë, e panë Zyrihun vetëm së largu nga dritaret.
– Jemi edhe s’jemi në Zvicër! – tha duke qeshur Berti.
Zyrih – Mynih
Një avion tjetër i ngjashëm me të parin u ngrit drejt Mynihut nga fusha e blertë e ajrorëve në Zyrih. Fluturimi vijoi mbi tokë në lartësinë e helikopterëve. Në ajër ata u kujtuan se pranë kabinës së fundme të kontrollit, kishin harruar kukullën e madhe për mbesën. Ajrori fluturoi afër tokës njëzetë e tri minuta, aq kohë sa stjuardesës iu desh të shpërndante nga një shishe ujë “Poland”. Drurët e pyjeve, ujërat, fushat e qytezat, dukeshin qartë. Pasagjerët, pa i ngrohur mirë ndenjëset, u liruan sërish nga rripat e sigurisë dhe zbritën nëpër shkallë drejt e në fushë, ku priste vetëm një autobus.
Më së fundi, nga Mynihu avioni i natës u ul përmes dritave para ndërtesës së aeroportit “Nënë Tereza”. Dhe ja, pas endjeve nëpër qiell, mbi oqean e mbi Europë, mbërritën në Tiranë në 2 shtator 2010.

Prehje pas kthimit në Atdhe.
Berti i këputur nga lodhja, ra në shtrat në dhomën e zgjedhur nga Adriani, që ishte më e rehatshme se në hotelet me shumë yje. Të nesërmen në mëngjes, pas kafes, ai hapi ditarin dhe shënoi:
Tiranë, 3 shtator 2010.
Ajrori vigan i kompanisë Lufthansa, pasi la Bostonin dhe oqeanin Atlantik, duke fluturuar shumë lart sipër shtresave të reve të bardha mbi Irlandë, Skoci, Angli e Francë, u ul butë në aeroportin e Frankfurtit. Atje, dy oficerë gjemanë të kufirit, kundrejt një gjobe prej 100 dollarësh, vendosën të mos na kthenin mbrapsht. Megjithatë, u kënaqëm me atë fluturim fantastik mbi Europë, nga Frankfurti në Zyrih, për pak në Beograd, nga Zyrihu në Mynih e, së fundi, nga Mynihu, pas mesnate, në aeroportin “Nënë Tereza”. Mbi 25 orë fluturim, shqetësim, zënka e lodhje! Përreth fushës së Rinasit shkëlqenin qindra drita. Ishin dritat e dashura të atdheut. Vështrimi i vëmendshëm, emocionet, njëfarë trishtimi, përlotja, buzëqeshja, pothuaj mungesa e fjalëve, viheshin re te mërgimtarët e lodhur, që vinin nga larg. Udhëtari zakonisht provon dy çaste të paharrueshëm, kthimin dhe largimin, të dy me ndiesi të ndryshme, veçse hera – herës me përlotje të befta, në përqafim me njerëzit e dashur, që kanë dalë t’i presin, ose t’i përcjellin. Ky i dyti përshkohet nga hutimi e trishtimi i lamtumirës.
Pas takimeve me miqtë e vjetër nëpër kafe, sidomos në rrugën Hoxha Tahsim, Berti mori sërish stilopsin dhe shkruajti:
Tiranë, 12 shtator 2010.
Përshtypjet e para të udhëtarit të sapoardhur në Tiranë janë rrugët e gjera me disa kalime në periferi, të rënduara nga trafiku, shpejtësia e tepruar e automjeteve, ngrehinat moderne me xhama të firmave private me reklama në gjuhë të huaj, djathtas e majtas, vilat e reja të ngritura larg qendrës në rrethina. Lexohen mbi tarraca emërtime kompanish, si Mercedes-Benz, QTU, CASA Italia, etj. Por duke iu afruar sa më shumë qendrës, vihet re se gjelbërimi ka shkuar drejt pakësimit, i groposur nën themelet e vargut të pallateve shumëkatëshe në krahët e çdo rruge, ku kalon autovetura. Lartësia e tyre mbulon gjithë panoramën e dikurshme me kodra, deri edhe malet që ngrihen në lindje. Pallatet e larta janë nga më të ndërlikuarat, me përzierje banesash, zyrash, dyqanesh, kafenesh, restorante, hotele e banka. Bie në sy vërshimi i të ardhurve nga rrethet, madje edhe nga mërgimi, aq sa popullata e Tiranës e kapërcen tani shifrën një milion. Kur hyn në Rrugën e Durrësit, pas rrotullimitit të sheshit Rilindja, dendësia e autoveturave shtohet. Ato ecin ngadalë, për shkak të problemeve, që janë shfaqur në sheshin Skënderbej. Një udhëtar, që e ka vizituar Tiranën dy vjet më parë, habitet kur shikon se ai shesh i bukur me ministritë klasike, vijon të jetë i shkallmuar. Shtatorja e Skënderbeut qëndron e vetmuar buzë gropës masive. Prapa Sahatit në qendrën historike të Tiranës, ngrihet një karabina e frikshme me 25 kate. Po ashtu, para stadiumit “Qemal Stafa” një ngrehinë tjetër duket si e harruar në shesh.
Në Unazë autobusët e rinj lëvizin ngadalë dhe presin gjatë nëpër stacione, për të mbledhur sa më shumë pasagjerë, kurse autoveturat, shumica Mercedes – Benz, vrapojnë me shpejtësi si në ndonjë garë automobilistike. Drejtuesit e tyre, me gjithë gjobat nga policia rrugore, i ngasin makinat pa kujdes, pa patur asnjë shqetësim e vëmendje për këmbësorët. Rripat e sigurisë shumë prej tyre nuk i lidhin. Kalimtarët presin gjatë nëpër trotuare, për t’u hedhur nga një krah i rrugës në tjetrin. Këto shqetësime i gjen kudo, në Bulevardin e Madh e në rrugët e tjera, madje edhe në kalimet e ngushta midis banesave. Nëpër lagje autoveturat dhe këmbësorët lëvizin me vështirësi, për shkak të furgonëve me mallra gjithfarësh, që ndalen në mes të rrugës. Kurse taksitë shpesh herë lëvizin si në labirinth. Ndërmjet shoferëve gjen shumë djem të shkolluar. Disa janë të heshtur, disa flasin pa u lodhur, sipas bindjeve të tyre politike, dhe shumë pak për sportin, a për artin. Të gjithë krahët e rrugëve janë të ngarkuar me automjete të ndalur, sepse mungojnë sheshet e parkimit. Qytetari i vjetër vë re, se Tirana e sotme është ngjeshur zhurmshëm, pothuaj mbi rrjetin e rrugëve që ka pasur para vitit 1992. Kjo gjendje e rëndë duhet të marrë fund duke ia ndaluar dorën shkatërrimtare Bashkisë dhe Edi Ramës, që jep lejet me firmën e vet makute për shokët e miqtë për ngritje pallatesh të lartë duke rrënuar Tiranën dhe historinë e saj, me betonizimin e shfrenuar, të qytetit, më të bleruarin, që nga vitet 1937- 1940. Kjo çmenduri pallatesh, mesa shihet, s’ka gjasa të ndalet, as në të ardhmen për shkak të etjes për fitim dhe korupsionit në bashki.
Kush përgjigjet për këtë gjendje mjaft shqetësuese të Tiranës? Në shumë gazeta shkruajnë, Bashkia e Tiranës, por disa gazetarë të politizuar thonë Qeveria Demokratike Dihet se sipas sistemit demokratik, sot ajo u është përkushtuar arritjeve brenda e jashtë vendit Ndërsa bashkitë janë përgjegjëse për zhvillimet në një territor të caktuar të vendit. Qeveria harton ligje dhe ndanë mjetet buxhetore për komunat. Ndër shumë detyra të tjera, ajo merret me hapjen e rrugëve të reja, zgjerimin e rindërtimin e të vjetrave, për lidhje nga më të ndryshmet, ndërmjet qyteteve, sidomos, në ndihmë të fermerëve, kudo në fshatra për bujqësinë, tok me pemëtarinë, ullishtat, vreshtat etj. Nje lajm i mirë: Pas kërkesave të qeverisë, pritet vendimi i Këshilli të Ministrave të BE e Parlamentit Europian për liberazimin dhe heqjen e vizave për lëvizjen në vendet e Bashkimit Europian.
Këtë gjendje e shohin qartë ata, që kanë sy në ballë e mend në kokë, madje edhe emigrantët, që kthehen tani në atdhe.
Shumë vetë shpresojnë për zhvillimin e mëtejshëm të ekonomisë për një jetë më tëmirë, por nëse, vjen në fuqi, ndonjë Qeveri, moskurrë, me Edi Ramën në krye,
të edukuar me vese të mbrapshta, nga parardhësit e vet të koruptuar, mjerë Shqipëria!

Kryeqytetet në botë.
Dihet nga të gjithë, se shumë kryeqytete në botë janë trajtuar me kujdes, duke i mënjanuar pallatet shumëkatëshe për ruajtjen e trashëgimisë ndërtimore në zona historike. Parqet e blerta mbulojnë anembanë qendrën me ndërtesa zyrtare, hotele, banka e objekte kulturore, kurse në rrethina banesat janë të ulëta e të qeta, mbi një rrjetë të gjerë rrugësh të reja, sheshesh e parkingjesh të shpërndarë kudo…

Nga ditari Tiranë 15 shtator, 2010
Policët në botë janë zakonisht ruajtës të rendit dhe mbrojtës të qytetarëve, por, për faj të rregullave e ligjeve, me nene të ndërlikuar, ndodh shpesh e kundërta. Ata, duke u marrë me çështje kufitare të vështira, në inat e sipër, e humbasin gjykimin dhe gabojnë gjatë kryerjes së detyrës. Kështu, për fluturimin nga Bostoni deri në Singapor mjaftojnë 22 orë, ndërsa për në Tiranë, në vend të 9 orëve dhe 25 minutave, u deshën 25 orë e 30 minuta, por, siç thotë fjala e urtë, çdo e keqe ka të mirën e vet, ashtu si, pas rrebeshit me shi, kthehet dielli i ndritur dhe kaltërsia mbulon gjithçka.

blank

ZOTESHË – Poezi nga MARTIN CAMAJ

Zoteshë, dy krena gjarpnijsh bdër vllâj

gjij tu, qyshse vetdijse

për hijeshinë tande sadefi

përbuze përvujtninë e vjollcës.

 

Dashnore e lilit të paçelun,

mëkati yt po të mbyt përditë

pse korpin tand të rrezitun

don me e pà në pasqyrën e hanës,

pse don me u bâ sinor mes diellit

dhe njeriut.


Send this to a friend