Një nga librat më të rëndësishëm që ka qarkulluar në Shqipëri vitet e fundit, në gjininë e vështirë të prozës së shkurtër, mendoj se është edhe libri “Hebreu i fundit” i gazetarit Shkëlqim Hajno.

Me biografi letrare pothuajse të bardhë, në vitin 1980 ai botoi një libër me tregime e skica humoristike me titull “Vjedhësi i viteve”. Në të, mund të flitet për artin e satirës në një regjim me çensurë të rreptë që shihte kudo armiq.

Shkëlqim Hajno, u ndodh në një nga udhëkryqet më dramatike për një krijues. Në udhëkryqin midis dy sistemeve. Në një anë, diktatura e njohur dhe, nga ana tjetër, një demokraci e brishtë, ku kufijtë e saj ngatërroheshin me anarkinë dhe hakmarrjen.

Hajno, duke njohur mirë artin e satirës, nuk ra në kurthin e letërsisë denoncuese, ku ranë shumë krijues. Preferoi heshtjen. Një heshtje kaq e gjatë saqë dikush mund ta merrte edhe si vdekje letrare.

Nuk ishte aspak vdekje. Duke përballuar me dinjitet, një varg dramash familjare, nga ato që e thyejnë njeriun, Hajno nuk e la pas dore letërsinë. Studioi mjeshtrat e prozës së shkurtër: Koliqin, Migjenin, Dhimitër Paskon, Vath Koreshin, Faik Ballancën, Naum Priftin, Sefedin Çelën, Nasi Lerën dhe mjaft autorë të tjerë që vunë nga një gur në atë që sot e quajmë Gjerdan i tregimit shqiptar. Atje, në atë zhanër të vështirë, gjeti veten si krijues.

Fati e solli që ai të kish lindur në Jug dhe të punonte si gazetar në këtë terren me kreshta, humnera e pejzazhe njerëzore të papritura, thesare për një krijues. Pa

ngarkesa negative historike, folklorizma dhe stereoptipe socialiste.

Hajno filloi të studjojë antrogjeografinë e Jugut ku dëgjoheshin zëra të ndryshëm dhe takoheshin herë si miq, herë si armiq, lebër, vllehë, grekër, çemër.

Nëse mund të bëja depistim në tematikën e tregimeve, do të thoshja se në librin e Hajnos, për herë të parë në letërsinë shqipe flitet për minoritetin grek, jo si

personazhe folklorike me veshjen brilante të grave të Dropullit dhe vallet e Pogonit, por si realitet me dramat dhe tragjeditë e tij. Bashkëjetesa me shqiptarët