VOAL

VOAL

QËNDRESA Nga LUIGJ GURAKUQI

February 19, 2017
blank

Komentet

blank

“Kur Sigurimi i Shtetit thirri Lefterin në Vlorë për këngën e anijes ‘De Rada’- Si shpëtoi nga burgu “Lasgushi” i Bregut?!

– Lefter Çipa “i panjohur”, jo thjeshtë si një rikujtim –

Vetëm cilësori “i panjohur” nuk i shkon Lefter Çipës, sepse dhe ata që nuk janë takuar fizikisht me atë, kanë takuar poezitë dhe këngët e tij, duke krijuar në këtë mënyrë njohjen më të plotë me shpirtin e tij. Jashtë çdo dyshimi, shpirti përmban brenda vetes, vetëm ato që janë thelbësore në tipin e njeriut, ato që përcaktojnë karakterin, veprimtarinë dhe krijimtarinë e tij në jetë, duke i lënë t’i marrë era e harresës disa dukuri rastësore. Veçse edhe këto dukuri rastësore janë pjesë e jetës së njeriut dhe ndodh që edhe ato lënë gjurmë në jetën e tij, sidomos kur këto dukuri shfaqen si plagë jete.

I-Është rastësore datëlindja e Lefter Çipës më 14 shkurt 1942 në fshatin Pilur, sipas regjistrit themeltar të gjendjes civile, madje rastësore do ishte edhe po të qe e saktë, por për hir të së vërtetës, duhet të saktësojmë se Lefter Çipa as ka lindur në datën 14 shkurt 1942 dhe ca më pak të ketë lindur në Pilur. Lefter Çipa ka lindur në vjeshtën e tretë të vitit 1941, në zonën e Malit të Çajupit ku familja e Andra Çipës ishte me bagëti. Lindja e Lefterit dhe një problem shëndeti i nënës së tij lehonë, e vonoi rikthimin familjes në Pilur, e cila u kthye bashkë me bagëtitë nga mesi i muajit dhjetor 1941.

Pikërisht në këtë moment “ndërhyn” tenente Luigji Morreti, i cili në atë kohë ishte fuqiplotë në Himarë. Rasti e pruri që në fillim të shkurtit të vitit 1942, Morreti të shkonte dhe në Pilur për të verifikuar boshllëkun e lindjeve në regjistrat e gjendjes civile të Himarës. Në Pilur mbeti i befasuar tek pa që sheshi i fshatit gumëzhinte nga fëmijët dhe aty kuptoi që fshatarët nuk i regjistronin fëmijët që lindnin, por nuk e kuptoi dot arsyen. Megjithatë, detyra i tha të mbledhë burrat e fshatit dhe pas një fjalimi të shkurtër, urdhëron të shkojnë me urgjencën Himarë dhe të regjistrojnë fëmijët e paregjistruar, përndryshe do kishin pasoja.

Meqenëse Andrea Çipa, i ati i Lefterit ishte në stan me bagëti, problemin ja bënë të ditur pas dy ditëve kur erdhi në shtëpi, ndaj dhe të nesërmen morri rrugën tatëpjetë për në Himarë, duke mërmëritur kundër tenentes italian që i humbi kot fare, për hiç mos gjë ditën e kullotjes së bagëtive. Kur mbërriti në zyrën e gjendjes civile në Himarë, inati nuk i kishte ikur akoma, ndaj dhe pyetjes së nëpunësit se: kur i kishte lindur djali dhe si do ja vinte emrin, ju përgjigj shkurt:- “Sot më lindi dhe Lefter do e quaj. Mbase lefterosemi një herë e mirë nga këta”. Ishte data 14 shkurt 1942.

II-Regjistrimi në datën 14 shkurt 1942 ishte një rastësori dhe pa ndonjë efekt në jetën e Lefter Çipës, por shpërngulja e familjes nga Piluri në qytetin e Vlorës në vitin 1950, si përgjigje kërkesës për fuqi punëtore në N. B. “Vlora” të porsakrijuar dhe vendosja e tyre me banim në Lagjen “Pusi i Mezinit”, sado e zakonshme të duket ishte vendimtare në formimin e botës krijuese të Lefter Çipës. Nga një fëmijëri fshati malor, ku era fërshëllente si këngë, zbriti në një qytet, ku në çdo rrugicë i fliste lavdia e historisë.

Nqse në Pilur vraponte zbathur e me rroba të vjetra, këtu mësoi të ecte serbes dhe kurdoherë i veshur me finesë. Kreu shkollën 7-vjeçare dhe më pas shkollën e Rezervave për murator. Kaq mund t’i afronte ambienti zyrtar vlonjat këtij pilurjoti të vogël dhe kureshtar. Etjen e tij për kulturë dhe art e njohën më vonë, kur panë që me përçapjet e tij kreu disa kurse specializimi për regjisurë, aktrim dhe kulturë masive. Ishte koha kur filloi të organizonte grupet artistike dhe të estradës amatore të Ndërmarrjes Bujqësore “Vlora”, ku kishte filluar punë si punëtor.

Aty e preku fati me dorë, një fat që kishte portretin e muzikantit Themistokli Mone, i cili e afroi këtë djalosh simpatik dhe elegant dhe nisi ta ndihmojë për numrat muzikorë të estradës së tij, për ta afruar më pas me “trion vlonjate”. Pasionin e tij e zhvilloi dhe në dy vitet e shërbimit ushtarak, të kryer në Maliq të Korçës, madje në ‘Maratonën Kulturore’ të Ministrisë së Mbrojtjes, grupi që e drejtonte ai doli kampion republike. Pas kryerjes së shërbimit ushtarak rikthehet në Vlorë dhe në mungesë të një mundësie më të mirë, rifilloi punë si punëtor në ullishte, por ndërkohë nuk hoqi dorë nga pasioni i tij për artin dhe vazhdoi të drejtonte veprimtarinë artistike të Ndërmarrjes Bujqësore.

Kjo punë e bëri që të shtonte kontaktet dhe miqësinë me Themistokli Monen, i cili duke parë dhuntinë e tij në krijimin e vargjeve, e afroi pranë “Trios Vlonjate”.

III- “Trioja vlonjate”, u krijua në një nga ditët e fundit të muajit maj të vitit 1950 dhe përbehej nga baritoni Konstandin Thana (Shkodër 21 Maj 1929 – shkurt 2013)-“kthyes”, me origjinë nga Shkodra, por familja e tij ishte vendosur në Vlorë para Luftës së Dytë Botërore, “tenori” vlonjat Reshat Osmani (Vlorė 14 Janar 1928 -Vlorė 10 Nëntor 1994)- “marres” dhe soprano Besharete Ismaili-(Vlorė 1930)- “marrëse”. Në vitin 1953, pranë këtij grupi futet edhe alto Meliha Doda – “marrëse” (Tiranë 25 Maj 1933) me origjinë nga Prizreni, e cila zëvendëson Besharete Ismailin. Në ditën e formimit “Trioja Vlonjate” kishte këngëtarët me moshë të re: Reshat Osmani ishte 25 vjeç, Kostandin Thana ishte 26 vjeç dhe Meliha Doda ishte 22 vjeçe. Në vitet ’79, në përbërje të grupit do të bashkohej edhe Kleopatra Skarço nga Narta.

Me këtë përbërje ky formacion zhvilloi veprimtarinë e tij gjer në vitet ’80-të. Kėngėt e “trios vlonjate” konsiderohen me të drejtë si kėngė tė repertorit tė muzikës popullore qytetare vlonjate tė gjysmës së dytë të shekullit XX-të. Kėngėt janë shoqëruar nga një formacion me vegla muzikore si klarinetë, violinë, dajre etj. Ishte formacioni më simpatik dhe më i kërkuar në çdo qytet të Shqipërisë, ndonëse qendrën e aktivitetit e patën në qytetin e Vlorës si dhe disa qytete si Lushnja dhe Gjirokastra, formuan formacionet e tyre treshe. “Trioja Vlonjate” ka dhënë koncerte, jo vetëm në çdo qytet të Shqipërisë por edhe jashtë vendit si: në Kosovë, Bullgari, Rumani, Poloni, Kinë, Egjipt etj. Në Festivalin Botëror të Këngës Popullore të vitit 1957 në Moskë, “Trio vlonjate” do të arrijë vendin e tretë, sukses i madh, po të kemi parasysh kohën e aktivizimit të këtij grupi muzikor. Kujtojmë se kënga e parë e trios vlonjate është: “Ku këndojnë zogat o”, ndërsa mbarimi i veprimtarisë së tyre daton në fund tė viteve ’80-të.

“Trioja vlonjate” funksiononte në këtë mënyrë: dy burrat ishin “marrësi” dhe “hedhësi” të këngës, ndërsa e treta ishte zëri i gruas. Ishte një formë e të kënduarit prej tre vetash, si te kënga treshe e Dukatit, veçse ajo ishte këngë iso polifonike, ndërsa “trioja” ishte një formë e këngës popullore me elementë të grupit lab. Me këtë grup u afrua Lefter Çipa.

IV- Lefter Çipën e thirri Themistokli Mone, pranë “Trios Vlonjate”. Ai e kishte njohur Lefterin në aktivitetet e tij amatore në Ndërmarrjen Bujqësore “Vlora” që kishte veshë muzike, që njihte notat prandaj e ftoi në bashkëpunim me formacionin muzikor të trios, bashkëpunim që u kurorëzua me një seri këngësh të suksesshme. Kështu kënga “Thëllëzat kur hedhin valle” është me tekst të Lefter Çipës dhe muzika e Themistokli Mone.

“Thëllëzat që hedhin valle moj thëllëzat

Hedhin valle me ngadalë moj thëllëzat

Dilni shihni ju thëllëzat-o

Që na e marrin vallen shtruar-o

Thëllëzat poshtë e përpjetë moj thëllëzat

Sa të bukura me lezetë moj thëllëzat

Dilni shihni ju thëllëzat-o

Që na e marrin vallen shtruar-o”

Po kështu Lefter Çipa ka shkruar për “Trion Vlonjate” tekstet këngëve: “Në një arë në një lëndinë”, “O ky bregu i detit, ka bilbila shumë”, “Në ato male mbi Sopot”, “Ku je rritur je bërë kaqe/xhan xhan moj manushaqe”, “Dy pëllumba mbi çati”, “Aromë portokalli”, “Vashëza në zall të lumit” apo “Dy thëllëza në një portë” etj. Karakteristikë e këtij bashkëpunimi ishte fakti se këngët e tyre mund të këndoheshin edhe në korale. Kështu p.sh., Ansambli i Ushtrisë ka kënduar këngën “Në ato male mbi Sopot”. Përgjithësisht kur flitet për Lefter Çipën, harrohet kjo pjesë e jetës së tij dhe ky kontribut artistik, por ne duhet të cilësojmë se pikërisht kjo periudhë është faza e “mbirjes” së “fidanit” krijues poetik dhe muzikor të Lefterit. Angazhimi me “Trion Vlonjate”, rriti te ai kërkesën ndaj vetes për një nivel të lartë artistik të krijimtarisë së tij. Jetesa e tij në qytetin e Vlorës i kultivoi kulturën qytetare në marrëdhëniet shoqërore dhe familjare.

V – Realisht këngë me tekste të Lefter Çipës nëpër vite kanë kënduar shumë këngëtarë si: Irini Qirjako – “Bejka Pilurjote”, Mentor Xhemali – “Tre burra të larte” (Vëllëzërit Frashëri), Përparime Zilfaj – “Bënça e zallit”, Aurela Gaçe – “Tundu Bejke e bardhë”, “Ylli përmbi buzë” – Petrit Lulo, “Moj ti e xhindosurë”- Geno Selfo, Gjirokastër, “Të mirë fluturim këmisha”, “S’të kam harruar” – Mariza Ikonomi” ,“Fry moj erë” – Mentor Xhemali, si dhe shumë këngë të Hysni Zelës dhe Eftimi Llambros etj., por kjo është një temë tjetër.

VI- Po të ndalemi te kënga “Vlora jonë, qytet i bukur”, që është gjithashtu krijim i Lefter Çipës, duhet të theksojmë se ai e shkroi si kushtim nderimi Themistokli Mones dhe Petro Markos. Pak veta e dinë që Lefter Çipa kishte një idhull dhe ai qe Petro Marko. Pak veta e dinë që Lefter Çipa nuk shkruante në kompjuter, por shkruante vetë në makinë shkrimi dhe qysh nga 12 janari i 2013-ës, ai shkruante vetëm me makinën e shkrimit të Petro Markos, dhuruar nga e bija e tij Ariantita Marko. Të trashëgosh makinën e shkrimit të Petro Markos është si të trashëgosh ndonjë kështjellë zulmëmadhe atdhetare, të njohur për luftërat dhe qëndresën heroike, ku çdo gur i saj kullon lavdi.

Në vijim ju paraqesim tekstin real të këngës: “Vlora jonë qytet i bukur” që është si vijon :

“Vlora jonë qytet i bukur

rreth e qark o me ulli,

djem e vajza porsi flutur,

gjithmonë do kthehen tek ti.

Pritna ti moj Vlorë e dashur

Pritna ne,

Ëndërr natën, këngë ditën

Je për ne.

Me ullinj e portokalle,

Mbushur bregu me limonë,

Djem e vajza si sorkadhe,

I nxjerr gjiri i Vlorës sonë.

Pritna ti moj Vlorë e dashur

Pritna ne,

Ëndërr natën, këngë ditën

Je për ne”.

Themistokli Mone e kompozoi këtë tekst, por çuditërisht pjesëtarëve të “Trios Vlonjate” ju dha një tekst i ndryshuar në variantin “Djem e vajza porsi flutur / që i rrit nëna Parti” dhe me refrenin bajat… “Prina moj parti e dashur /Prina ne / Roje për fitoret tona / Ti na ke”. Po të studiosh tekstin real, krijim i Lefter Çipës bie në sy lirizmi dhe fryma rinore, që s’ka si të jetë ndryshe sepse ajo këngë u shkrua për rininë vlonjate. Teksti origjinal s’kishte asnjë lidhje sado të largët me partinë por Lefteri “harroi” që me një tekst të arrirë, mund t’i këndohej vetëm partisë dhe çdo “harrim” kishte koston. Faktikisht ndryshimi i tekstit ishte bërë dhe kjo ndërhyrje e jashtme në tekst ishte një sinjal politik për poetin dhe kompozitorin. Themistokli Mone heshti dhe filloi të qëndronte i vetmuar, ndërsa Lefter Çipa foli siç fliste ai. Nuk dihet skenari që është luajtur, por në vitin 1966, nisi lëvizja kundër burokracisë dhe familjen e Çipajve e rikthejnë në Pilur, ku Lefteri filloi punën si murator. Duhej të vinte viti 1968 që të caktohej Përgjegjës i Vatrës së Kulturës në Pilur, prej nga filloi atë ecje triumfale në folkloristikën shqiptare..

VII- Ardhja e Lefter Çipës në Pilur i ngjau rënies së një meteori në tokë, zhurma dhe “flakët” u shpërndanë në çdo drejtim. Në një fshat malor, ku banorët rëndom vishen me rroba leshi që nga kanatjera, bluza, xhaketa e deri te pantallonat tip “poture”, na rikthehet nga qyteti një djalë i vendit 24 vjeçar, veshur me një kostum të hollë e të bardhë si letër cigare! Sikur të mos mjaftonin këto, na paskësh një këmishë të zezë (ruajna zot, ku e “poftisi”) dhe mbi të kishte hedhur një “kullaro” të bardhë që dukej që atje tejë. Doni më…?! Ju them që ta dini se burri, duhet të mbajë era raki ose duhan, por ja që ky djali i Çipe, dukej sikur “pinte” livando në vend të rakisë. Te ishte kaq, hajde de, por ja që kishte akoma. Se mos mendoni që kishte veshur opinga si gjithë pilurjotët. Jo more jo, këpucët e bardha i dukeshin që përtej dhe brenda tyre një palë çorape me lule u prishën mendjen dynjasë. Fshati gumëzhinte nga komentet për veshjen e Lefterit, të rinjtë e mbronin, pleqtë thoshin se doli “i trembëdhjeti i Koranit”. Më kujtohet që dhe mes pilurjotëve me banim në Sarandë, flitej për këtë të “Koranit” por, shtonin që paskësh qenë i bardhë, jo i zi.

Mirëpo një ditë dëgjuan në radion e klubit të fshatit një këngë të “Trios Vlonjate” dhe dikush tha që atë këngë e kishte “kërrier” Lefteri i Çipe. Kënga u pëlqeu pleqve se fliste për ca thëllëza që hedhin valle e këndojnë, njësojë si vajzat e fshatit ditën e Pashkës së Madhe te sheshi i fshatit. Aty ndryshoi shikimi ndaj Lefterit, nga një shikim pjerrtas, si me nënvlerësim, në një shikim të drejtpërdrejtë, të ngrohtë. Dalëngadalë njerëzit u mësuan me veshjen “qytetarë” të Lefterit, madje kur morën vesh që ai jo vetëm dinte të “kë-rrente” vjersha por dinte dhe “t’u vinte këngën”, melodinë de, atyre vjershave, bile dinte edhe të këndonte, atëherë e quajtën “djali inë”, duke i dhënë në këtë mënyrë “pasaportizimin në Pilur. Shumë shpejt do mësonin se ky djalë ishte një “vigan” i artit.

VIII- Viganët nuk pengohen vetë në ecjen e tyre, por ata që duan t’i pengojnë u bëjnë të rrëshqitshme dheun në rrugën ku kalojnë, që t’u rrëshqasë këmba. Kështu i ndodhi dhe Leftër Çipës me një “këngë” të kënduar në karrocerinë e një “Zis”-i kooperative ,në rrugën Himarë-Pilur. Ishte një ditë tetori e vitit 1972 dhe bëhej konkurrimi zonal në Himarë. Juria e festivalit, me qëllim që të “ndihmonte” grupin e Himarës, u dha vlerësim për vend të parë dy grupeve, grupit të Himarës dhe të Pilurit. Pilurjotëve nuk u pëlqeu ky “barazim” me Himarën, por s’kishin ç’të bënin. Grupi himarjot kishte kënduar këngën: “Çan anija shqiptare / Nëpër dallg e në stuhi/ Kapiten shoku Enver/ E drejton me zotësi” dhe ishte në rregull me vijën politike të kohës, pa çka se nuk ishte në rregull me artin dhe kapriçon pilurjote. Dikush nga grupi i Pilurit, u kujtua se ato ditë ishte arratisur me anien “De Rada”, ku ishte kapiten i anies, njëkohësisht dhe anëtar i plenumit të Partisë së rrethit, Vasil Malai me gjithë familjen e tij, gjithsej 32 veta, një arratisje që bëri bujë të madhe.

Grupi i Piluri, ndërsa kthehej me makinën e kooperativës nga Himara për në Pilur, befas nisi të këndojë këngën e grupit të Himarës, por me tekst të ri: “Çan De Rada shqiptare/ Nëpër dallgë e në stuhi/ Kapiten Vasil Malai/ Po marshon për në Greqi”. Kënga u shijoi pilurjotëve si një hakmarrje ndaj himarjotëve, “që donin të barazoheshin me Pilurin”, por ngjarja dhe teksti i këngës u raportua te njerëzit e Sigurimit të Shtetit, madje u shtua se “tekstin e parodizoi aty për aty Lefter Çipa”. Lefteri thirret me urgjencë në Degën e Punëve të Brendshme në Vlorë. Situata ishte e tensionuar për vetë arratisjen dhe Sigurimi kërkonte të shfrynte inatin diku. Gjithë pilurjotët e mbanin frymën pezull, në pritje të zhvillimit të ngjarjeve, pasi e dinin se çdo të thotë “inat Sigurimi”. Gjithashtu e dinin mirë se po të “rrëzohej” Lefter Çipa, Piluri dhe pilurjotët do merrnin rrokullimën.

Lefteri ishte pema degëgjerë që i mbronte të gjithë nga shiu dhe nga vapa. Prandaj me anë të njerëzve të tjerë, pilurjotët vunë në dijeni Hysni Kapon dhe i sqarojnë se Lefter Çipa, s’kishte të bënte fare me atë tekst e atë këngë. Hysni Kapo kaq donte, u thotë drejtuesve të Vlorës që: incidentin ta zgjidhnin sipas ligjeve, por të mendonin si do përfaqësohej në Festivalin Folklorik të Gjirokastrës rrethi i Vlorës, pa Pilurin! Sinjali ishte i qartë, kështu që kjo ndërhyrje e shpëtoi Lefter Çipën nga burgu, por jo nga ndëshkimi. Hiqet nga detyra e përgjegjësit të Vatrës së Kulturës dhe dërgohet me punë edukuese, punëtor me kazmë në prodhim, në bujqësi. Në kuadër të ndëshkimit, në vitin 1974 nuk e caktojnë si përgjegjës i grupit të Pilur për në festimet e 30 vjetorit të Kongresit të Përmetit, por në vendin e tij caktuan një agronom (?) i cili krijonte vargje, madje për këtë rast kishte pregatitur një tekst kënge që niste me vargjet: “Shokë e shoqe përmetarë/ Patriot e atdhetarë”. etj. Të ngjitesh në majën e “28 mijë yje” apo të “Bejk e bardhë” dhe të katandisesh të këndosh këngë të tipit “shokë e shoqe përmetarë”, është ulërimë e shkuar ulërimës…!

Grupi protestoi dhe deklaroi që nuk do shkojë fare në Përmet po qe se nuk u jepet një këngë me tekst të Lefter Çipës, madje edhe vijën melodike ta pre gatisë Lefteri dhe të jetë ai vetë përgjegjës i grupit, i pranishëm në Përmet. Protesta e grupit i frikësoi drejtuesit e rrethit, ndaj dhe u detyruan t’a “rehabilitojnë” Lefter Çipën. Kështu ndodhi që në Përmet grupi i Pilurit u paraqit me këngën: “Në Përmet u bë kuvendi/ Edhe u zhvillua kongresi/ Kur nga lufta tundej vendi/ U vendos sovraniteti/ Nga trimat e zemerekut/ Dalur nga gryk e dyfekut”.

IX- Lefter Çipa ishte një krijues i një tipi të veçantë. Të gjithë thonë se Lefteri “u vinte” melodinë teksteve poetike që krijonte, grupi e këndonte dhe kështu dilte kënga pilurjote. E vërteta me Lefter Çipën qëndron krejt ndryshe. Në qoftë se Lefter Çipa do t’u vinte “melodinë” teksteve të tij poetike, atëherë do kishim të bënim me një poet dhe një kompozitor që bashkohen (qoftë dhe te një person) dhe krijojnë një këngë për t’u kënduar. Kështu funksionojnë këngët e festivaleve të muzikës së lehtë p.sh., por jo krijimtaria e Lefter Çipës. Krijimtaria e Lefter Çipës është totalisht e ndryshme.

Në qoftë se te muzika e lehte teksteve poetikë u “vishet këmisha” e melodisë, tekstet e Lefter Çipës lindin “me këmishë” veshur. Kjo nuk është një figurë letrare, kjo është e vërteta e shprehur nëpërmjet një figure letrare. Vija melodike e këngëve të Lefter Çipës është “brenda” vargjeve poetikë, ashtu si bërthama është brenda frutit. Lefter Çipa nuk lodhej t’u “vishte” melodinë vargjeve të tij, ai bashkë me grupin përpiqeshin ta “lironin” melodinë nga brenda vargjeve. Ai, kur i shkruante vargjet poetike, me veten e tij, brenda vetes së tij i “këndonte” ato.

Kështu shpjegohet që kur i paraqiste grupit tekstin poetik, ai i paraqiste edhe vijën melodike. Sigurisht në vijat kryesore. Pastaj grupi i këngës, bashkë me Lefterin uleshin dhe punonin për hollësitë , qofshin këto të fjalëve të tekstit, qofshin hollësitë e vijës melodike. Kjo punë nuk mbaronte për një ditë apo për një muaj. Ka patur raste që me një tekst kënge dhe me vijën e saj melodike të jetë punuar dhe 4-5 muaj, çdo ditë dhe disa orë në ditë. Të punoje në grupin iso polifonik të Pilurit me drejtues Lefter Çipën lodheshe e sfilitesh në kuptimin e plotë të fjalës më shumë se të realizoje normën me kazmë në bujqësi. Por ishte pikërisht dashuria për artin, pasioni për këngën e anëtarëve të grupit që krijuan atë monument arti iso-polifonik prej këngësh, mes të cilave shumë krye-vepra të iso-polifonisë.

X- Lefter Çipa ka krijuar mbi 1250 këngë të cilat janë kënduar nga grupet iso -polifonike si ai i Pilurit, të cilin e ka drejtuar qysh nga viti 1968, grupet polifonike të Himarës, Bënçës, Dhërmiut, Gjirokastrës, Vlorës, Lapardhasë, Ansamblit Shtetëror të Këngëve dhe Valleve si dhe dhjetëra ansambleve të tjera artistike në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni apo këngëtarë të ndryshëm etj. Realisht, këngët e Lefter Çipës do shtohen akoma pasi vjershat e tij janë të gjitha plot me melodi. Do sjellë koha një artist tjetër si ai që do ta “lirojë” melodinë nga brenda vargjeve dhe atëherë studiuesit do zgjerojnë gamën e studimeve të tyre mbi krijimtarinë e Lefter Çipës.

Kur bie fjala për krijimtarinë letrare të Lefter Çipës të gjithë i përmendin botimin e 18 librave, ndërsa në fakt botimet e tij janë 19 libra 11, sepse duhet të përfshihet dhe botimi i fundit “Njerëz me dritë”: Refleksione, intervista, poema, letra, sentence, epistolate, vlerësime- realizuar nga Botimet M & B në fillim të vitit 2021. Memorie.al

blank

Zilja e shkollës – Poezi nga Neki Lulaj

 

 

Sot

Prapë na gëzoi cingërrima e ziles kaq shumë.

Dritë, gaze hare po lëshon gjithë shkolla

Me nxënës e nxënëse oborri na u mbush

Shpresa të reja paska nëpër kthesa të forta

.

Nga qindëra mijëa nxënës

Nepër korridore zëra të gëzuar jehojnë

Hapa take e përshëndetje rinore derdhen

Prapë u zgjuan muret nga gjumi i vonuar veror

Iku heshtja e shkolla na bashkoi si në çerdhe

.

Sot

Nëpër klasë bankat vihen çantat me libra

Të gëzuar hidhen mes gëzimit e valles

Na u kthyen bletarët që u bashkon dija

Dhe qeshin si në flatrojnë pëllumbat e Paqes

.

Si princesh buzagaze

Dërrasa e zezë krenarisht rri në ballë

Është e përmalluar nga mgaungesa e fëmijeve

Po filloni e shkruani, fëmijë të mbarë

Se jam kaq e etur për shkronjat

.

Në këtë vit të stërvonuar

Mësuesi sheh fytyrat të qeshura me dashuri

Uron mirseardhjen krushqve të diturisë.

Ju thotë Ditari se është befasuar këtë vit

Nota të shkëlqyeshme rubrikat me i qëndise.

blank

Karvani nga Teherani – Përkthim nga Agim Xh. Dëshnica

Përrallë persiane

Në kohë të lashta një karvan i gjatë i nisur nga Teherani me deve të ngarkuara me mallra e me njerëz të nxirë nga dielli, pas shtegtimit nëpër shkretëtirën e Karakumit, shpesh me tufane rëre, u ndal në Buhara. Në qendër të qytetit zhurmonte pazari me dyqane e tenda të bardha. Mbi qytet ngriheshin minaret e xhamive. Pranë tyre, nën hijen e hurmave, nga çesmat me gurë të latuar rridhte me gurgullimë ujë i pastër e i ftohtë. Buzë rrugëve me kalldrëm zbardhnin shtëpi me oborre e puse, me bahçe e lulishte.
Me karvanin udhëtonte edhe një djalosh nga Samarkandi. Tani, përmes reve dukeshin malet, ku prapa tyre shtrihej qyteti, tek jetonin njerëzit e miqtë e vet. Atij s’po i durohej të arrinte sa më parë në shtëpi e të çmallej. Për ata ai kishte ngarkuar dy kuaj arabë me sende me vlerë nga Teherani. Kur nata ra në Buhara, djaloshi u shtri e fjeti tok me udhëtarët e tjerë pranë deveve, kuajve e dengjeve me mallra.
Të nesërmen, kur dielli i zjarrtë do të ulej drejt perëndimit, karvani i çlodhur do të nisej për në udhëtimin e fundit. Pas një nate e një dite, vargu i udhëtarëve mbi deve, me fyej e daulle, me këngë e thirrje, do të hynte nën portën e lartë të Samarkandit. Ata, që gjatë tërë rrugës ishin marrë me shah, me shenja e fjalë, do t’i mbyllnin ndeshjet me piskama e sokëllima.
Udhëtari ynë u zgjua nga rrezet e para të diellit. Afër pazarit, te një çesmë me tre sylynjarë, lau duart e fytyrën, hëngri mëngjesin, piu ujë dhe zuri vend nën hijen e palmave. Kur dreka po qasej, u ngrit dhe eci përmes turmës, që dyndej në pazar. Teksa prekte paratë në gji, papritur i kapi hunda një erë të këndshme qoftesh, kukurreci dhe mishi të pjekur.
Qoftexhinjtë thërrisnin:
– Hajde, qofte me pilaf! Të mira e të lira!
– Kukurrec, kukurrec taze me piper!
Dëgjohej edhe zëri i bozaxhinjëve:
– Bozë meli, bozë meli, akull, akull e ftohtë!
Zërat çoheshin lart dhe përziheshin njëri me tjetrin. Era e qofteve, e kukurrecit, e mishit të pjekur dhe lëngjet e tyre sajonin kënaqësi të thellë dhe tundim të paduruar. Djalit i shkrepi befas një dëshirë. Iu afrua një qoftexhiu nën hijen e një tende të bardhë dhe nxori nga hejbetë një copë bukë. Me lëvizje të ngadalëshme, e kaloi mbi avullin që lëshonin qoftet sipër zgarës. Iu duk sikur copa e bukës ndryshoi ngjyrë dhe u zbut, ndaj deshi të largohej e ta hante sa më shpejt. Por, qoftexhiu me feste të bardhë e pa. E kapi prej mënge e i thirri:
– Ku shkon!? Tund paratë këtu!
– Lëshomë! Ç’para kërkon nga unë zotrote!?
– Paratë, të thashë! Avulli që ta rregji bukën është i qofteve të mia! Hajde, paguamë pesë groshë dhe thyej qafën!
– Hej, thirri mendjes! Mos të ka rënë dielli në kokë!?
Sherri u fry, sa për pak do të kacafyteshin. U mblodh mileti, ia behu edhe xhandari dhe çështja vajti te kadiu.
– Më vodhi avullin ky, kadi efendi! Dua të ma paguajë!
– Si ta vodhi?
– Me copën e bukës…
– E kujt ishte buka?
– E tij ishte!
– Ashtu, hë?
Kadiu iu kthye djalit:
– Po ti ç’thua?
– Unë nuk i vodha gjë, mora vetëm pak nga avulli, që fluturonte për qiell!
– Mirë! Sa para kërkon nga djali, or qoftexhi?
– Pesë groshë.
Kadiu iu kthye sërish të pandehurit:
– A ke me vete pesë groshë, djalë?
– Si urdhëron, kam, kadi efendi!
– Nxirre dhe hidhe lart!
Djali bëri ashtu siç i tha kadiu. Pesëshja u ngrit në ajër, mandej u rrëzua në dyshemenë e gurtë. Pasi u rrotullua disa herë, me ting, ring, ring, më së fundi ndaloi, u shtri dhe heshti.
– Merre pesëshen tënde dhe fute në xhep! – i tha djalit kadiu. Pastaj iu kthye qoftexhiut: – Mblidhi dhe ti tingujt e monedhës, ngjishi në trastën tënde dhe je i paguar! – Goditi me çekiç mbi tryezë dhe thirri: – Jashtë të dy, në punën tuaj!
– E pa drejtë! – ulëriti qoftexhiu.
Kadiut iu err balli. E shikoi qoftexhiun i ngrysur.
– Hiqmu nga sytë, hileqar, – i bërtiti. – sa s’kam dhënë urdhër të të hyjnë me shkop kurrizit!
Të gjithë në sallë u kënaqën me drejtësinë e kadiut të zgjuar dhe ia shkrepën gazit.
Aty nga mbrëmja karvani e la Buharanë, e mori udhën për Samarkand. Në mes të karvanit me sarëk jeshil në kokë, veshur me të bardha, hipur në njërën nga dy devetë, dukej djaloshi i kënaqur. Karvani u pa teksa largohej ngadalë, pastaj u zhduk tutje në muzg…

blank

Ali Baba dhe dyzet hajdutët – Perkthim nga Agim Xh Dëshnica

Përrallë arabe

 

 

Në një qytet në Persi jetonin dikur dy vëllezër. Njërin e quanin Qazim, tjetrin Ali Baba. E kur i ati i tyre u nda nga jeta, Qazimi u martua me motrën e një tregtari të madh. Me vdekjen e tregtarit, tërë pasuria e tij i mbeti Qazimit. Ndërkohë Ali Baba mori për grua një vajzë të varfër, por mjaft të zgjuar e të shkathët, me emrin Margina. Për të mbajtur familjen Ali Baba çdo ditë, mblidhte dru zjarri thellë në në një pyll e i shiste në pazar. Njëherë, teksa shkonte udhës për në qytet me magjarin e ngarkuar me dru, ai pa së largu një varg me kalorës, që po vinte përballë. Pastaj dëgjoi trokun e kuajve. U fsheh me të shpejtë prapa një rrapi trungtrashë. Magjarit ia lidhi nofullat me litar. Në çastet kur kalorësit kaluan para tij, Ali Baba vuri re, se kuajt e karvanit ishin të ngarkuar me thasë. Pak hapa më poshtë, ata ndaluan para një shkëmbi të thepisur.

I pari i tyre shtatgjat, ngriti duart e thirri:

– Hapu sezam!

Befas një portë e gurtë dhe e gjerë lëvizi dalëngadalë dhe u hap. U duk një shpellë e thellë. Dyzet kalorësit me kuajt e ngarkuar. hynë brenda dhe pas pak, porta u mbyll prapa tyre. Pasi kaloi një farë kohe, ajo u hap përsëri dhe ata dolën jashtë.

U dëgjua prapë, po ai zë:

-Mbyllu sezam!

Kalorësit ikën me vrap nëpër udhën nga erdhën. Troku i kuajve u degjua për disa minuta, pastaj u shua. Ali Baba i ndoqi i tronditur me sy deri larg. Pluhuri ngrihej anash e prapa, më së fundi asnjë kalorës nuk u pa më. Ali Baba sakaq, u mendua pak dhe u bind, se të dyzet kalorësit ishin hajdutë me sende të vjedhur në qytet. Pasi e mblodhi veten, ai brodhi sytë poshtë e lart, e lidhi magjarin prapa rrapit dhe doli nga vendi, ku qe fshehur. Bëri disa hapa duke parë majtas djathtas, ndaloi para shkëmbit. dhe thirri:

– Hapu, sezam! – Porta vigane e gurtë lëvizi ngadalë dhe u hap. Ali Baba vështroi njëherë përqark, u fut në shpellë dhe pas pak, duke u dridhur thirri:

-Mbyllu sezam!

Brenda, në shpellë Ali Baba u mahnit nga ato që pa. Një sallë e gjerë qe mbushur përplot me qilima ngjyra – ngjyra, me topa mëndafshi, me vargje xhevairesh,me arka plot me florinj e me sa e sa gjëra të tjera të çmueshme! Ali Baba eci rreth e qark i hutuar, i lumtur, por edhe i trembur. Më në fund, ndaloi te arkat me florinj. Në dy hejbe mblodhi florinj, aq sa mund të mbante dhe thirri përsëri:

– Hapu, sezam!

Doli jashtë duke vështruar me vemendje udhën. Andej ia dha thirrmës edhe njëherë:

– Mbyllu, sezam!

Dhe shkoi e mori magjarin prapa rrapit. Ia shkarkoi drutë, vari në samar hejbet me florinjë, ia hipi magjarit dhe e ngau të ecte me sa i hanin këmbët për në shtëpi. Kur arriti atje, i tregoi gruas se ç’kishin brenda hejbet. Mandej shkoi në shtëpinë e vëllait të merrte kandarin. Por kunata kureshtare, tha me vete: „Çfarë do të peshojë ky?“

Pastaj shpejtë e shpejtë,ia mbështolli kandarin me një beze te lyer me mjaltë. Kur Ali Baba mbaroi punë dhe ia ktheu, ajo pa një monedhë ari të ngjitur poshtë kandarit. E,sapo i shoqi u kthye në shtëpi, ia tregoi monedhën e artë.

– Ali Baba –i tha ajo me zili-tashti është i pasur! Ja, shikoje këtë!

Qazimi shkoi menjëherë ta pyeste të vëllanë. Ali Baba i tregoi fije e për pe se çfarë i kishte ndodhur te shkëmbi i madh. Atëherë ai, u nis me vrap drejt shkëmbit. Atje, ashtu si i vëllai, thirri:

– Hapu sezam!

Porta e gurtë u hap. Qazimit s’iu prit. Hyri brenda në shpellë e u mahnit me mallrat e shtrenjta e me arkat plot floririnj e xhevaire ngjyra – ngjyra .

Duke mbledhur prej tyre andej – këndej, humbi shumë kohë. Më së fundi, meqë nuk mundi të merrte më tepër, vendosi të dilte, ndaj thirri:

– Hapu, elb! – porta e gurtë nuk lëvizi. Pra, ai i kishte harruar fjalët që duhej të thoshte. E përsëriti thirrjen me zë më të fuqishëm, por porta prapë nuk u tund nga vendi. Gjithë natën Qazimi e kaloi i mbyllur në shpellë. Të nesërmen u kthyhen të dyzet hajdutët. Të habitur gjetën brenda Qazimin e afër tij dy hejbe të mbushura përbuzë. Dhe, pa një, pa dy, ia prenë atij kokën me kama. Kapua i tyre, teksa eci përmes sendeve të vjedhur, vuri re se nëpër arka mungonin shumë nga florinjtë. I ngrysur tha:

– Këtu paska hyrë edhe një tjetër! Kush të ketë qenë ai qafir?

Një nga hajdutët e njohu të vrarin.

– Vëllai i këtij, – tha, – quhet Ali Baba, shet dru në qytet.

Kapua i hajdutëve, me ta dëgjuar, pa humbur kohë, doli jashtë dhe, hipur mbi kalë, u sul për në qytet. Pyet këtu e pyet atje, e gjeti shtëpinë e Ali Babait. Shënoi mbi portë me shkumës të bardhë numrin dy. Dhe u largua pa u ndjerë. Gruaja e mençur e Aliut, Margina, sapo vuri re shenjën, vrapoi nëpër mëhallë dhe portë më portë shënoi me shkumës të bardhë numrin dy. Ndërkohë, dyzet hajdutët u nisën të vrisnin Ali Babën, por u hutuan, kur panë numrat dy, në çdo portë. Kapua i zemërruar u dha urdhër hajdutëve të ktheheshin pas dhe bashkë me ta shkoi në shpellë. Pasi vrau mendjen, iu kujtua rruga, ku ndodhej shtëpia e Ali Babait, ndaj urdhëroi të bënin gati tridhjetë e nëntë qypa të mëdhenj mbushur me mustardë dhe mushkat, tek do t’i ngarkonin ato. Në çdo qyp u fut një hajdut. Kapua u kënaq nga puna e kryer aq shpejt. Pastaj, në krye të karvanit, hipur mbi kalë me mushkat e ngarkuara me qypa, mori udhën për qytet. Ndaloi para shtëpisë së Ali Babait dhe trokiti në portë. Ali Baba doli sakaq në prag.

– Jam tregtar vaji! – tha kryehajduti. – Meqë në qytet mbërrita vonë, nuk gjeta asnjë han për mallin dhe mushkat. Ju lutem, më jepni një dhomë vetëm për këtë natë.

– Mirëse keni ardhur! – iu përgjigj i zoti i shtëpisë. – Urdhëroni, hyni brenda! Mushkat dhe mallin do t’i lini në oborr prapa shtëpisë.

Pas kësaj, Ali Baba me mikun u shtruan për darkë. Ndërkaq Margina doli prapa shtëpisë në borr për pak vaj. Sapo iu afrua qypit të parë dëgjoi një zë të mbytur:

– Është koha për të dalë?

Margina, i ra në të menjëherë, se çfarë po ndodhte. Me zë të ashpër burri iu përgjigj:

– Prit, se koha ende s‘ka ardhur! – Po ashtu ajo u foli edhe tridhjetë e tetë të tjerëve dhe i taposi të gjithë qypat. Kështu, të mbyllur brenda, asnjë prej tyre, nuk mundi të dilte.

Margina u kthye me të shpejtë në kuzhinë dhe hodhi pak helm në një gotë me verë. Andej vajti në dhomën, ku ishte shtruar darka dhe gotën ia dha kapos së hajdutëve. Ai e piu menjëherë dhe ra përdhe pa frymë. Ali Baba u zemërrua dhe e shahu gruan rëndë. Ajo në çast tërhoqi zinxhirin e sahatit nga trupi i shtrirë në dysheme dhe nxori një kamë çeliku.

– Ja, me këtë teh të prehtë, – i tha të shoqit, – do të ta hiqte kokën nga trupi, ky hajdut i rrezikshëm!

Ali Baba i gëzuar si asnjëherë në jetë, e përqafoi Marginën dhe lëvdoi Zotin për dhuratën e paçmuar, gruan e zgjuar e guximtare, që i kishte dhënë.

Ata jetuan të lumtur e të pasur tok me dy djemtë e tyre. Dhe përherë ndihmonin njerëzit në nevojë, të varfërit e pleqtë e sëmurë.

blank

MREKULLIA E ALBANALOGJISË ME EMRIN ROBERT ELSIE – Nga Visar Zhiti

– Një katedër e paemëruar –
Përsëri për atë:
u bënë 5 vjet nga dita e shuarjes dhe ai shkëlqen ende më shumë me Veprën e madhe të tij.
Kanadez që jetoi më së shumti në Europë, në Gjermani dhe që prehet përjetësisht në Alpet e Shqipërisë. Aq shumë e deshi vendin tonë,
aq shumë bëri për kulturën Shqiptare, sa
mund të quhet “Mrekullia e Albanologjisë Robert Elsie”. Njohës i thellë i shqipes dhe i dhjetra gjuhëve të botës, përkthyes i zellshëm, studiues befasues, historian skrupuloz, kritik arti, antologjist udhëtar, fotograf, mik i sinqertë, një antropolog mahnitës, katedër e paemëruar, akademi e pashpallur, enciklopedi e vërtetë e Shqipërisë. Botoi libra të shpeshtë për Shqipërinë, Kosovën, Çamërinë, me guxim si askush tjerër, për gjuhen shqipe e dialektet e të folmet e saj duke bërë regjistrime kudo, ku ka shqiptarë, te arbneshët në Dalmaci e arvanitasit në Greqi, arnautët në Turqi dhe te arbëreshët fenomenalë në Italinë e Jugut, botoi histori tē letersisë shqipe, mbarë kombëtare, në anglisht duke futur dhe letërsinë që vinte nga burgjet, krijoi antologji të prozës shqipe dhe të poezisë, përktheu Kanunin, folklor, rilindas dhe bashkëkohorë, iu kthye alfabeteve të gjuhës shqipe, zbuloi nja 10 para atij të sotmit, nxorri libra për fiset e mëdha shqiptare, mbi religjionet dhe bektashizmin shqiptar, përktheu prapë poetë, tani të veçantë nga Kosova si Ali Podrimjen dhe Azem Shkrelin, etj, Migjenin (në gjermanisht), etj, etj, dhe autorin e këtyre radhëve dhe shkoi deri te vepra “Lahuta e Malcis” e Fishtës, “Homerit shqiptar”, duke plotësuar, sipas tij, eposin europian me atë që mungonte, në gjuhën angleze. Iu perkushtua dhe pelegrinazhit, vinte në stinë të ndryshme në Shqipëri, po kështu dhe fotografisë se vjetër, zbuloi imazhe që bëjnë histori nga fotografë të huaj, ua fali origjinalet instucioneve shqiptarë, botoi albume kësisoj, etj, etj. Puna e tij është e gjerë dhe madhore, prej shkencëtari dhe të dashuruari me Shqipërinë. Dhe shqiptaret e deshën, e nderuan, i dhanë tituj dhe medalje, por dhe e harronin, u dukej i zakonshëm, por ai mbeti i pandryshuar, albanalogu më i madh i huaj, që e mori pasaportën shqiptare dhe dha më shumë se pararendësit…
Iku parakohe, por la një vepër të gjithëkohëshme. Sipas porosisë së tij, prehet në malet e Veriut tonë, pranë një kishe në Theth. “Bir shpirtëror i Shqipërisë” – shkruajta. Në lartësi të tillë
e çuan arritjet e pazakonta…
Një shteg atje, një rrugë në kryeqytet, një institucion kulture duhet të marrë emrin e tij. Pse jo dhe një mal…
blank

Rrudhat Poezi nga Erica Jong Në shqip nga Irena Dono

Mikeshat e mia janë të lodhura.
Ato që janë të martuara janë të lodhura
nga të qenit të martuara.
Ato që janë beqare janë të lodhura
nga të qenit beqare.

Ngulin sytë te rrudhat.
Ato që janë beqare mendojnë se
i kanë rrudhat ngaqë janë beqare.
Ato që janë të martuara mendojnë se i kanë rrudhat ngaqë janë të martuara.

Ato kanë shumë pak rrudha.
Edhe të marra së bashku,
kanë shumë pak rrudha.
Por unë nuk mund t’i bind ato
t’i shohin rrudhat
kolektivisht.
Dhe nuk mund t’ua mbush mendjen se të jesh e martuar
ose të jesh beqare
nuk ka të bëjë fare me rrudhat.

Secila sheh një brazdë të thellë dhe të hidhur,
një faj të Shën Andreas në ballin e saj.
“Kjo është vetëm një çështje kohe
para tërmetit.”
Ato shkëmbejnë emrat e kirurgëve plastikë
si receta.

Mikeshat e mia janë të lodhura.
Ato që kanë fëmijë janë të lodhura
nga pasja e fëmijëve.
Ato që janë pa fëmijë janë të lodhura
nga mospasja e fëmijëve.

Ato i duan rrudhat e tyre.
Vetëm se po të ishin më të thella
mund t’i fshihnin.

Ndonjëherë mendoj se
(por nuk guxoj t’ua them)
që kur fytyra lihet vetëm ta gërmojë varrin e saj,
shpirti është mirënjohës
dhe futet brenda rrokullimthi.
〰️〰️〰️〰️〰️
Erica Jong
Në shqip: I. D.

 

Foto e Erica Jong nga Wikipedia

blank

Nuk mund të receptohet Fishta me receptorët e fikur…- Nga Frano Kulli

Debati për drejtshkrimin e shqipes, siç ajo është shkruar deri në vitin 1972 apo simbas gjuhës së njësuar atë të vulosurën në kongresin që u pagëzua me emrin i drejtshkrimit, ngjitet shpesh në skenë e kështu, me një intensitet të rritur po ndodh këto kohë. Ngjan edhe si një lojë dhe prandaj vetvetishëm zen vend fjala skenë, si fjala që shquan objektin e vendlojës së teatrit qysh mbas kohëve të vjetra. Diskutimet a debati për drejtshkrimin, ardhë në këtë skenë valë-valë simbas ernave që e kanë sjellë, ka nisë e është bitisë nëpër të njëjtat hulli, duke mos u ndalë asnjëherë e me vendosë ndoj pikë mbi i, por duke e shtratifikue në atë mënyrë debatin, sigurisht mbështetë mbi të përkundërtat, të cilat herë-herë edhe i stisin, që gjërat të mbesin pezull. Me synimin e qartë e të menduar mirë që pezullía rrin aty për të shërbyer radhën pasuese, kur t’ju vijnë nevoja strategëve të kësaj krijese të mendimit e shkëmbimit të fjalëve të shkruara të quajtur debat. Atyre që në fund të fundit e sundojnë këtë krijesë, debatin pra, përderisa e hapin dhe e mbyllin si me buton, kur ju duhet e kur ju intereson. Atyre që edhe emrin e pagëzimit të veprës së vet gjuhë e njësuar , me një rrëshqitje të pabujëshme po kryeneçe e zëvëndësuan me fjalën pa kurrfarë ngjyre e shije për të përkufizuar një organizëm të gjallë si gjuha, me emrin standard. Tash tridhjetë vjet kështu, së paku, qyshse liria e fjalës e shkapërderdhun e e keqpërdorun deri në kufijtë e të papërgjegjëshmes, nuk ngjit e jehona e saj, gjithsesi qoftë, shkon jo ma shumë se tri ditë.

Zgjedhja për ta futë debatin në hullinë e ekstremeve, ku prapë e gjithherë është forca e pushtetit të trashëguar si palë e parë ndërdebatuese vjen si një zgjedhje anashkaluese; si e tillë ajo nuk synon kurrë thelbin e problemit e aq më shumë ndonjë zgjidhje të tij. Si në, thuajse gjithçka ndër ne; njësoj si në “debatin” për ditën e çlirimit, që në tridhjetë vjet shkon “e lagu s’e lagu”, pa çèk askërkund atë që do të përbënte thelbin, që finishi i luftës për çlirim prej pushtuesit solli lirim a shtërngim, demokraci e liri a diktaturë e dhunë.

Këmbëngulja e të atashuarve nostalgjikë në kongresin e ‘72-shit e të tjerëve idhtarë të tij mbeti gati heretike për të mos prekur e ndryshuar asgjë, asgjë prej produktit të tij, madje edhe norma, trajta a shembuj që, të futura dhunshëm kërcasin fort, sot e gjithë ditën… Më vjen ndër mend një batutë, gati anektodike e asaj kohe: pasi kongresi u mbyll e standarti u ligjërua, Paulin Selimi, pastë dritë, shkrimtari brilant i humorit, student asokohe , ndërmjet shokësh paska pasë thanë: Tash e mbrapa, shokut tem Tonin Çobani më duhet me i thirrë Tonin Çobëri…(Thua vetëm për të qeshur). Po le të kthehmi tek argumenti ynë i këtij shkrimi. Ish pedagogja e re e tyre, shkrimtarja dhe studjuesja Klara Kodra, në shkrimin e saj të fundit “Receptimi i veprës së Fishtës dhe gjuha e njësuar letrare veçon (thekson): “Nuk kam ndërmend të bie në një skajshmëri tjetër, duke e lartësuar toskërishten mbi gegërishten. Përkundrazi dëshëroj të kujtoj, siç kam bërë edhe në një artikull tjetër para disa viteve, që ka qenë pikërisht një poet i shquar i veriut, Ndre Mjeda që pohonte: “Geg e toskë, Malci, jallia/ janë një komb m’u da, s’duron/ Fund e majë nji â Shqypnia/ Dhe nji gjuhë të gjithë na bashkon” duke u ngritur mbi përçarjet krahinore”. Po, ashtu është, profesore e nderuar, një e vërtetë mikluese, kjo që ju citoni, përposë të tjerëve edhe për dashamirët e përdoruesit e dialektit gegë. Unë kam qenë “kollomoq shtalb”, nxënës i klasave të ulëta, para ’72, kur mësuesit e mij me shpirt e pasion, zotni Pjerini e ma vonë zotni Rudolfi më kanë mëkue mua e fëmijët e brezit tim me pjalmin e bylbylit të Mjedës e kangët e pakëndueme të Migjenit. E ndër shpiat tona, nën za, si fjollë e melodi kanë rrjedhë lirikat e Mrizit te Zanave dhe kangë nga epi i Lahutës…

Por, krejt ndryshe kanë qenë punët atëhere në kohëshkrimin e në gjalljen e Fishtës. Gjuhëtari ynë më i shquar E. Çabej do të shkruante: Fishta arriti të ngrejë kështu veprën (“Lahuta e Malcis”) në sferën kombëtare… vepra e tij ka marrë karakterin e një eposi kombëtar. Te ky[Fishta] e kaluara dhe e ardhmja e këtij kombi janë pjekur fatalisht në një pikë simbolike me njëra-tjetrën.Ai madje shton se:“nuk mund ta përflasim poetin që ka marrë për lëndë të poemit të tij një trevë njerëzore gjeografikisht kaq të ngushtë; sepse te kjo botë e përshkruar prej tij njohin vetveten jo vetëm Malësorët e Veriut, por gjithë banorët e maleve shqiptare, ata të Verilindjes (Kosovë), të Lindjes (Dibër) e të jugperëndimit (Labëri)”[1]

Kurse Faik Konica “At Fishta është marrë me secilën gjini letrare dhe në të gjitha ka qenë i suksesshëm”[2] . Edhe një tjetër jugor, gjirokastrit i juaji, prof. e nderuar, Lefter Dilo, shkrimtar i ri asokohe, jo vetëm s’e kishte vështirë të kuptueshëm Fishtën e gegnishten, por qe i mahnitur pas artit të tij dhe kjo mahni na vjen e pohuar prej vetë atij, një vit mbasi poeti qe largue në amshim. Kurse sa i përket plakjes së gjuhës së Fishtës dhe mungesa e receptimit të veprës së tij sot për këtë shkak, gjë për të cilën edhe ju shprehni njëfarë jodakortësie, mendoj se është preteksti më keqdashës, por dhe argumenti më infantil gjithashtu, i atyre që e injektojnë në publik. Ma së pari, se arti shkrimor i kualitetit të lartë është “anticorrozioni” më i fortë e më i sigurtë edhe i gjuhës së shkruar dhe, Fishta ka qenë kryesuesi në kohën e vet. I themelimit të gjuhës së shkruar të njësuar, por në rend të parë edhe i lëmimit të saj, po ashtu. Kjo është e gjithpranuar, gati aksiomatike. I vetmjaftueshëm për sa sipër do të ishte edhe nji “testamenti” i tij, nëse do ta çmojshim si të tillë një dëshmi që na vjen prej At Viktor Volajt, një linguist par exellenxe e vërsnik i Fishtës, amanet të cilin autori i 40 vjetve krijimtari, prej së cilës qe kthyer gati në mit, ia len gjuhtarit, 2 muaj para vdekjes: “N’ortografi u p’shteta mbi njato kritere, mbas të cillash, dy muej para deket qortuem bashkë me poetin trembdhet kangët e para të “Lahutës…”. Ndersa me ndrrime të vogla qi bani aty k’tu i zhduku edhe disa trajta nendialektale të Zadrimës, si: kjoshna per kjoshim, jena per jemi, etj. si edhe trajtat e sikopueme, kur se lypte nevoja, tue kenë mendimi ne nji botim definitiv me i zhduk ato trajta nendialektale qi nuk kishin nji arsye të posaçme shprehjeje”.

Në bashkëkohësi me té janë gjendur edhe parakë të letërsisë si Mjeda, por dhe Migjeni, gjithashtu. Duke mos pasë fatin e eklipsit të gjatë terratisës, që i ndodhi Fishtës, të dy ata mbetën ma familjarë tek tek lexuesi i tyre, nëse flasim deri në fundin e viteve ‘90. Po prej atëherë kanë kaluar jo ma pak se tri dekada. Prej atij fillimi e deri sot kanë ndodhë plot gjana që e shërbejnë mirë e bukur receptimin e Fishtës. Qysh prej vitit 2012 e këndej është botue e plotë vepra e tij, e përgaditur prej nji redaksie me njohësit më të mirë të saj, ndër to Dr.Tonin Çobani (vëll.5, 6) e prof. i gjuhës Tefë Topalli (vëll. 7, 8 dhe 4 – Epika), në pasthënie të së cilës u përcaktuan kriteret gjuhësore që do të zbatoheshin nga originali në botim të veprës së Poetit. U ftuan dhe të tjerë, si profesorët : Hamit Boriçi, S. Çapaliku, Nd. Zef Toma. Kështu, opusi i veprës fishtjane, në të gjitha gjinitë, u pajis me aparatin shpjegues leksikor e frazeologjik – çka do të thotë afrim i gjuhës së Poetit me lexuesin e sotëm. Edhe një tjetër botim i plotë, gjithashtu ku përfshihet edhe epistolari i tij i përkthyer e përgatitur nga Vinçens Marku, prof. në Universitetin e Shkodres. Po, së fundi edhe një Fjalor i veprës së Fishtës, (përgaditur nga Frano Kulli,2021) një çelës i përshtatshëm leximi mendoj, por edhe një prurje e munguar në leksikografinë shqipe brenda e jashtë, të gjitha gjinden sot në libraritë e Shqipërisë e andej ku flitet shqip; në Shqipëri, po edhe në Kosovë, Maqedoni e në Mal të Zi. Vetëm në…Akademinë e Shkencave të Shqipërisë nuk janë, e nderuara prof. Klara. As në Fakultetin e Letërsisë. Madje atje ka pasë gjithherë një refuzim frenetik, i përcjellë tinëzisht vetëm me heshtje a fjalë refuzuese kulisash. Nuk është hera e parë që gjuha e Fishtes, jo vetëm një herë vihet në krahasim me standardin gjuhësor të vendosur e të konsoliduar para një gjysë shekulli, vlerësuar në shumicë asokohe si shenjë e përparuar e kulturës dhe filologjisë sonë. Në mënyrë të tërthortë, gati arrihet deri aty që të rekomandohet mosleximi e anashkalimi i tij për këtë “shkak”. Gjë që nuk ka ndodhë me asnjë prej shkrimtarëve tanë të traditës. Me dijen time, asnjë studim krahasues me standardin nuk kemi për gjuhën e shkruar të Naimit, as për F.Postolin, Ali Asllanin më vonë, as për Koliqin, Haxhiademin, për Migjenin a për Mjedën; gjithashtu, as për një raport gjuhe mes krijimtarisë së Nolit e Konicës – përveçse për stilin e tyre të paarritshëm.

Ndaj, më ndjeni e nderuar t’ju them se kumti juaj: “ Receptimi i Fishtës nga brezi i sotëm është një problem më vete; mendoj se tekstet e Poetit duhen shoqëruar me shënime dhe natyrisht të interpretohen drejt nga mësuesit dhe pedagogët, duke aktivizuar studentët në rolin e lexuesve bashkëveprues.” është një e vërtetë e përpjesëshme. Ndoshta vetëm për mungesën e informacionit të sipërthënë. E vërteta e plotë do të ishte vetëm: Receptimi i Fishtës nga brezi i sotëm është një problem më vete”. Por kjo nuk lidhet aspak me vështirësi të receptimit.Vështirësitë janë vetëm stisje, që vijnë prej andej ku Fishta dhe vepra e Fishtës çmohen si “mish i huaj” e nuk lejohet të jenë. Dhe nuk ka arsye e nuk mund të gjinden për këtë kundërshti sistemike, e cila tani vjen në forma të kamufluara, përposë “urtisë” së arsyetuar në kohë të Perandorisë osmane: “nuk don pasha kallabllek”… Dhe këtu e keqja e papranueshme nuk ndalet vetëm te Fishta…Edhe “ena akademike” e Mjedës është me kapak të mbyllun. Njëri prej studiuesve të censhëm të tij, Kolë Ashta, ka pasë hartue një fjalor të veprës së Mjedës. Fjalori me shkrim dore (shih faximilet), një kopje është në arkivën e Akademisë së Shkencave. Se qyshkur nuk e di. Po, di që Kolë Ashta ka vdekë në vitin 1997 dhe, me siguri punimi ka qenë dorzue atje në gjallje të studiuesit, kaherë fort, besoj. Një fjalor me 5676 zëra, bashkë me rimarin e poetit…Se sa lëndë e vlefshme do të ishte ajo edhe për një receptim të ri të poetit, por po kaq edhe për vetë leksikun e gjuhës shqipe dhe pasurimin e saj, kjo nuk don mend as kalem. E megjithatë ai flen aty, në arkivë e ndërsa ngrihen komisione mbas komisionesh për hartime fjalorësh…

E keqja pra, direkt po edhe terthorazi lidhet me drejtshkrimin dhe ata që e përdorin paprekshmëninë e tij sa herë që t’ju vijë nevoja. E idhtarëve, tashma të motnuem…nevoja ju vjen shpesh. Ndonjëra syresh këshillon me thënien e Nanë Terezës së Shejtë: “Në vend që të ankohesh për errësirën, më mirë ndiz një qiri”. Bukur fort. Po sa qira ka ndezë, ajo apo ai, e shumta e tyre në vitet e shumta që kanë aty, ku me të vërtetë duhet e mund të ishin ndezë shumë qira, në vend se të mjeroheshin në roje të paprekshmënisë së standardit ?…

Më pak se një vit ma parë, prof. Gjovalin Shkurtaj ka botuar “Fjalor Leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe”. Një prurje me të vërtetë madhore në njohjen e leksikografisë dhe frazeologjisë së shqipes. Që posë të tjerash, do të mund t’ia saktësojë njërës prej kolegeve, profesores së nderuar Donika Omari, pohimin se “nuk ka penguar sot dialekti shkodran që veprat e at Zef Pllumit të arrijnë tirazhe të larta botimi” e t’ia bëjë me dije se dialekti gegë, përreth të folmes së qytetit e rrethinave, ka përplot nëndialekte e të folme, që vetëm të mos shpërfilleshin e do të zinin vend bukur mirë në “asetet” leksigografike të shqipes. Po ka më se një dekadë që Mehmet Elezi, i vetëm ka botuar “Fjalor i gjuhës shqipe, një prurje leksikore e njëvëllimshme me atë që ka bërë akademia në 50 vjet; me 41 mijë fjalë e 5 mijë shprehje që nuk gjinden në të parin. A duhej të ishte ai objekt i dobishëm i diskutimit akademik ? Po pse jo të ishte objet studimi shkrimtaria në gegnisht e akademik Ardian Ndrecës ? E vetmjaftueshme, mendoj unë konseguenca e pabujë e tij, po përmbi këtë, kompetenca që unë e mendoj shembullore. Shkrimtaria e Primo Shllakut gjithashtu (për efekt të linjës së arsyetimit po lë mënjanë debatin aktiv që ai udhëheq) , po edhe shkrimtaria fort e mirëpritun edhe e dhjetra autorëve të tjerë që shkruajnë në gegnisht. E lexohen në Shqipëri, po edhe përkthehen, gjithashtu.


[1] Gjergj Fishta, botim përkujtimuer nën drejtimin e revistës Shkëndia, Tiranë, 1941. fq.36.(Eqrem Çabej, “Epika e Gjergj Fishtës”).

[2] Faik Konica:”Shqipëria, kopshti shkëmbor i Europës juglindore”, Tiranë 2006, fq.83

blank

Kaluan vitet – Poezi nga Aleksandër Bllok – Shqipëroi Dritëro Agolli

Kaluan vitet,- ke qëndruar
E brishtë , e ashpër dhe perí,
Veç flokët krejt të qenkan shtruar
Dhe thinjët ndritën pakëz gri.
.
Kurse mbi librat unë i kërrusur,
Një plak i gjatë e thatanik,
Me një mendim pak të përhumbur
Ta shoh fytyrën si mistik.
.
Hej, s’na ndryshoi as kohë e gjatë,
Po marrim frymë e kemi shpirt,
I mbrojtëm vitet e begatë
Tek i kujtuam bashkërisht.
.
Dhe hiri i tyre-urnë e ndritur,
Dhe shpirti ynë-ylber në terr…
Të vjen vërtet për t’u mahnitur,
Kur tek e djeshmja frymë merr.
blank

NUSJA QE KËRKONTE DYSHEK ME PUPLA- Tregim nga Ramadan Pasmaçiu

 

Me të dëgjuar e kam, pa se është a se nuk është e vërtetë s’mund të them, s’e vë dot dorën në zjarr. Veç di si një e një që bëjnë dy, se kështu ka ardhur gjer te ne, gojë më gojë nga kohërat e shkuara. Që një baba na kishte një djalë. Që ky djali na qenkësh e ç’na qenkësh! I mirë e i mirë, sa nuk i gjendej shok. Mor po, sikur edhe botën të tërë të bridhje me pëllëmbë! Në do për punë, në do për mend, në do për trimëri…
I thotë një ditë babai:
– M’u bëre burrë, or bir. Qysh sot do të hap fjalë se dua të të martoj.
Dhe ashtu bën.
E na u përhap fjala si erë shtatë male kaptuar.
Nuk ishte zakon të kërkoje burrë për vajzën, po për të bërë dhëndër një djalë si ai, kush pyeste për zakone!
Na shkulen njerëzit nga ana e anës.
Lëshohen drejt shtëpisë së tij e të na trokasin te porta:
Dang – dang! Sa njëri, sa tjetri!
Dang – dang, nga mëngjesi gjer në drekë!
Nga dreka në darkë!
Dang – dang gjer në mesnatë, gjer në të gdhirë…
Babait i qesh buza. E kupton ç’janë dhe del e pyet rëndë – rëndë:
– Kush është?
– Jam unë… E do për nuse vajzën e filanit? Fshatar si ti ai, punëtor dhe bujar, i ndershëm dhe i besës. Dhe bija – bletëz e sherbelës dhe e trëndelinës. Apo e bukur! Si hënëz! Apo e paqme! Si rrezja e diellit! E me zemrën të bardhë si dëbora e malit. Do t’jua mbushë shtëpinë me gëzim e dritë. Hë, e do për djalën?
Dëgjon djali, i afrohet të atit ngadalë, e zë lehtë nga krahu dhe i pëshpërit:
– Qenka e mirë, baba! Thuaji po!
– Ti hesht! – ia kthen babai. – Turp për ty t’i japësh mend tyt eti!
Dhe i përgjigjet atij tjetrit:
– Jo, jo, nuk e dua nuse për djalën, se po të na bëjë mot i thatë e të mos na rriten të mbjellat, e të na mbeten hambarët bosh, s’na e mban dot shpirtin gjallë me shkathtësinë e bukurinë që paska, e as me bardhësinë e zemrës.
– E po, mos u bëfsh pishman!
Dang – dang prapë.
– Kush është?
– Jam unë, unë… E do për nuse bijën e filanit? Vërtet jetime dhe e vuajtur, por lum kush e fut në shtëpi! E ka rrahur era e breshëri, ka pirë ujin e bjeshkës. E hijshme dhe e bëshme si pisha e shkëmbit. E mençur dhe duarartë. Tamam për tët bir. Do t’jua mbushë shtëpinë me një mëhallë fëmijë të shëndetshëm. Hë, e do?
Dëgjon djali, zë lehtë të atin nga krahu dhe i pëshpërit:
– Qenka e mirë, baba! Thuaji po!
– Ti mos fol! – ia kthen babai. – Turp për ty t’i japësh mend tyt eti!
Dhe i përgjigjet atij tjetrit:
– Jo, jo, nuk e dua nuse për djalën. Se po të na bjerë vrugu në të lashtat, e të mos korrim dot një kallëz, s’na nxjerr dot nga moti i keq, edhe pse qenka e argasur me vuajtje e halle.
– E po, të daltë mbarë!
Dang – dang për të dhjetën herë, për të njëmbëdhjetën…
– Kush është? – thërret babai dhe i afrohet portës. Dhe na sheh në prag një goxha burrë me një okë mustaqe e me bellus në kokë, e me qostek të artë sahati mbi bark.
– E do çupën e filanit nuse për djalën, or plak? E bukur si zambak i bardhë ajo dhe e kamur. Ju sjell plaçkë sa s’kanë dy fshatra bashkë. Dhjetë ara nën ujë do të ketë për pajë, pesë pendë qe, një mulli, tre vreshta, dyqind rrënjë ullinj, qilima e sixhadera sa t’i vishni konakët me to jashtë e brenda, kazanë bakri për të zjerë rakinë të ardhur nga Stambolli, enë të arta e farfurie…
– Mirë, mirë, mos është e kaluar në moshë? – ia merr fjalën nga goja plaku, se djalën e kam lastar unë. S’më hyn në sy malli e gjëja, në s’është nusja siç e ka hak.
– Jo, për atë Zot!
– Mirë, mirë, po se mos ka ndonjë cen? Se djalën e kam si ylli i mëngjesit unë. Botën të më falësh, s’ia jap nusen derr në thes.
– Jo, jo! Veç është një çikëz e përkëdhelur, me ndonjë naze të vogël e ku di unë!
– Sa për aq s’na prishet puna neve. E re, aguridhe, doemos. Do piqet. Tjetër gjë ke të më thuash?
– Ç’të të them! Të gjitha të mirat i ka! Fol tani, e do nuse për djalën?
– Dëgjon djali, e tund të atin nga krahu dhe s’i pëshpërit, po i flet shkoqur:
– Larg e tutje, baba! Kush ka nge të shkojë pas përkëdhelive të nuses e të durojë nazet e saj! Thuaj jo dhe përcille!
Nxehet babai dhe ia kthen të birit:
– Të na vijë e mira në derë dhe t’i vëmë shqelmin thua?! Thirri, or, mendjes dhe qepe! Ajo është për shtëpinë tonë! Kur të bëjë mot me thatësirë e të mos na rriten të mbjellat, e të na mbeten hambarët bosh, do mos t’ia kemi për gale. Kur të na bjerë vrugu në të lashtat e të mos korrim dot një kallëz, as që do të na lëvizë qerpiku. Se do t’i kemi thënë fukarallëkut def. Do ta blejmë bereqetin tek të jetë më i miri. Ku do të vejë më!
Pastaj i përgjigjet atij tjetrit:
– E dua, qysh s’e dua! Shkurt muhabeti! Ajo të bëhet gruaja e tim biri! Hajt, të na trashëgohen!
– Rrofsh! Se edhe i ati i çupës e ka me shpirt të të bëjë mik.
Dhe të na vjen ora e mirë e të na e bëjnë djalin dhëndër!
Dhe na fillon dasma.
Dasmë, jo shaka!
Veç, dhëndëri – ca si i hutuar e pa ndonjë gëzim kushedi se çfarë!
Pa kur të na arrin karvani i gjatë me pajën!
Hajde pajë, hajde!
Pa kur të na sjellin nusen!
Majë kalit të bardhë e me duvak të kuq mbuluar fytyrën.
Me njëqind krushq para e dyqind prapa…
Mblidhen graria rrotull nuses përmes ahengut e të na e vënë në krye të konakut me një varg këngësh të ëmbla.
Eh, ç’të nusëruar që bën nusja!
Kokulur nga turpi.
S’pipëtin.
E urtëz – manare.
Dhe e nisur, e stolisur.
Gishtat e duarve – me unaza të trasha floriri.
Veshët – me vathë që vetëtijnë.
Gushën – me tre gjerdanë të artë…
I hedh vështrimin nuses babai.
“Thëllënxë mali qenka!” – thotë me vete.
I hedh vështrimin pajës dhe sa s’fluturon me krahë!
“Ç’fat që patëm! Na u mbush shtëpia. Rrofsh, moj nuse, rrofsh! – mërmëron pareshtur.
Theren radhas dele e desh.
Shkohen në hell dhe piqen me merak.
Rakia derdhet lumë dhe kofshët e mishrave të pjekur shqyhen me duf.
Qentë turren pas kockave dhe vërtiten më të majtë e më të djathtë të sheshit nën rap.
Daullja tund dheun.
Gërneta qan.
Cyrlja e fyelli ndjellin zogjtë e çaireve.
Vallja dhe kënga s’reshtin një çast.
Gëzimi bën të ri edhe më plakun.
Çunat këmbejnë shenja me çupat fshehurazi dhe ëndërrojnë dasmat e tyre.
Fëmijët – si keca. Ngjishen me të ngrëna dhe kërcejnë pupthi e kollotumba nëpër bar. Gjumi është arratisur… E ku dëftehen të gjitha!
Pa pastaj nata thyhet.
Nuse e dhëndër mbyllen në gjerdek…
Këndojnë kaponjtë e parë, të dytët, të tretët…
Dasmorët nisin e largohen.
Burrat – marramendshëm e tërë qejf nga pija.
Gratë – duke u argalisur pas tyre.
Dhe, dalëngadalë, gjithçka shuhet e tretet.
Veç bukuria e asaj nate mbetet në çdo mendje.

Kalojnë pak ditë.
Zgjohet nusja mëngjeseve me përtim, sypërgjumur e buzëvarur. Tund kokën e supet andej – këndej e më t’i kthehet plakut:
– Dua të fle në dyshek me pupla! Nuk dua të fle në dyshek me lesh!
Çakërrit sytë plaku e sa s’i bie pika.
“Nuk është parë e dëgjuar t’i ndihet zëri i gojës nuses që sefte! Pa le, edhe të hedhë vickla te vjehrri për kësisoj gjërash!” – mendon. Po, prapëseprapë, e mban veten e i flet butë – butë:
– Nga ta gjejmë, moj bijë! Të rrjepësh tërë pulat e fshatit, s’i nxjerr dot puplat për të mbushur dyshekun tënd.
Nusja thartohet, tund rishtas kokën e supet andej – këndej dhe përplas këmbët:
– Dua, dua dyshek me pupla!
E dëgjon djali dhe habitet. I afrohet të atit dhe i flet ngadalë në vesh:
-Të thashë, baba, do të na plasë buzën kjo! Ta kthejmë tek i ati sa s’është vonë!
– Mos ma thuaj atë fjalë! – e qorton babai. – S’ia heq zakoni derës sonë të përzëjë gratë. Kjo është shtëpia e saj tani, për jetë e mot! Këtu do të plaket e trashëgohet!

Nusja tundet e shkundet.
– Dua përshesh me qumësht dallëndysheje!
– Nga të ta gjemë, moj bijë! As që e dimë në fshatin tonë se ç’është ky lloj qumështi!
Rrudh hundën ajo, tund kokën e supet sa andej – këndej dhe prapë përplas këmbët.
– Dua, dua!
I afrohet djali të atit e i thotë në vesh:
– Baba, ta kthejmë!
– Jo, këtu do të lëshojë rrënjë!

Nuses i kërcejnë kacabunjtë keq. Gërthet:
– Dua të ha me lugë floriri!
– Nga të ta gjejmë, bija e babait! As që dimë se u ngrënka edhe me asisoj luge!
– Dua, dua lugë floriri!
Plakun e mbulojnë djersët.
Prapë i thotë i biri në vesh:
– U pa kjo punë, baba! Ta kthejmë!
– Në gur e në dru fjala që thua! – i përgjigjet babai. – Këtu ku futi këmbët, do t’i bien dhëmbët!
– Po qenka piperkë që djeg, or baba! Qenka si mushkë e pashtruar!
– Ashtu, or bir, po s’ka sëmundje pa ilaç!
Dhe vrasin mendjen të dy të gjejnë ilaçin, por s’i bien në të.
Prapë vrasin mendjen.
Më në fund, vendosin:
Të shkojë djali të gjejë plakën njëmijëvjeçare, që mban në kokë mençurinë e botës! Ajo i di të gjitha.
Del djali në oborr, shalon kalin, ia hipën e bëhet erë.
Nuk bredh kali, po fluturon.
Fluturo ditë e fluturo natë, kapërce një kodër e mal këtu, kapërce një kodër e mal atje!… Përshko një fushë e pyll këtu, përshko një fushë e pyll atje!… Arrin buzë një lumi të thellë e të gjerë gjithë shkumë e valë. Sheh përtej lumit, ulur mbi një kërçep të thatë, në mes të shkurreve e rrapishteve një plakë gërmuqe që qan me lot.
I vjen keq djalit për plakën e i qaset shpejt. Zbret nga kali, bie në gjunjë para plakës dhe e pyet me dhimbshuri:
– Po ç’ke kështu, moj nënë?! Pse më qenke kaq e hidhëruar?!
– E ç’të mos jem, të marrsha të keqen! Kam dhjetë vjet këtu, në këto shkurre e rrapishte, që rripem e ndukem dimër e behar të hidhem matanë dhe s›mund.
– Ashtu! – habitet djali dhe, hop, e ngre në krahë, e vë përpara mbi shalën e kalit dhe çan përmes valëve. Me një dorë mban plakën të mos troshitet e me tjetrën tërheq frerin.
Hë e hë, hë e hë, e nxjerr në zall shëndosh e mirë.
Kënaqet plaka.
– Gëzofsh! – i thotë. – Ma paske zemrën qelibar! Thuamë ç’do nga unë si shpërblim?
-Të më dëftesh ku ta gjej plakën njëmijëvjeçare, që mban në kokë mençurinë e botës.
Ajo buzëqesh.
– Gjetur e ke! Unë jam, t’u bëfsha! Po nuk t’u hapa, se s’të njihja. Tani që të provova, të njoh. Je xhevair. Thuamë pa druajtje ç’do nga unë, or bir?
– Qyyysh! – hap sytë djali dhe i tregon hallin një për një.
Merr frymë thellë plaka, mendohet ca e ia kthen:
– Do të të ndih, doemos. Si mos të të ndih ty! Mbamë vesh tani! Nazet që bën nusja jote e kemi në dorë t’ia largojmë fët – fët. Hiç mos u merakos! Dhe me atë do të plakesh e do të trashëgohesh, siç do edhe yt atë!
Fut dorën në një trastë lëkure varur në qafë ajo dhe nxjerr tri pendëza zogu fluturak: një të zezë, një të bardhë, një të verdhë. Dhe e mëson:
– Fryji së zezës, kur të duash, dhe do të kesh përpara, sa hap e mbyll sytë, dyshekun me pupla për nusen! Me pupla e lëre se çë! Fryji së bardhës, kur të duash, dhe do të kesh përpara, sa hap e mbyll sytë, një tas plot përshesh me qumësht dallëndysheje. Me qumësht dallëndysheje e lëre se çë! Fryji së verdhës, kur të duash, dhe do të kesh përpara, sa hap e mbyll sytë, lugën e florinjtë për nusen! Të florinjtë e lëre se çë! Po e teproi edhe më shumë nusja, thuaj tri herë: “Qejfi në qejf, haka në hakë!” Kaq!
– Të faleminderit shumë! Të paçim sa Tomori! – e uron ai. Merr puplat, i puth dorën plakës, i kërcen kalit sipër me një hov dhe largohet vetëtimë.
…Pas pesë ditësh, ndaj të ngrysur, sos në fshat.
Lidh kalin në oborr dhe i fryn pendës së zezë.
Frap i shfaqet dysheku me pupla. E hedh mbi sup, hyn brenda e ia lëshon nuses te këmbët.
– Ta solla!
Gëzohet ajo e gëzohet, los e qesh dhe e rrëmben sakaq. E shtron duke kënduar dhe bie të flejë.
“O-o-oooz!, – ia bën nga kënaqësia, – o-o-oooz!” dhe pulit qepallat me qejf të madh.
Por, aty nga mesi i natës se përse përpëlitet! Pa edhe nis e kruhet me thonj, gërr – gërr, sa gjakos lëkurën!
Pas ca, zgjohet e llahtarisur, flak tej jorganin, vërtitet në dysheme dhe bërtet në kupë të qiellit:
– E mjera, ç’më gjeti! Obobo! Hiqmani dyshekun me pupla! Obobo! Nuk dua dyshek me pupla! Hiqmani! Obobo!
Çohet i shoqi e i thotë:
– Po ti vetë e kërkove!
I afrohet vjehrri dhe i thotë:
– Po ti vetë e kërkove!
– Jo, jo, nuk e dua, nuku!
Heq dyshekun me pupla nusja dhe merr përsëri dyshekun me lesh.
Fle sa ngopet dhe në mëngjes kërkon përshesh me qumështin e dallëndyshes.
Del djali – dhëndër jashtë, i fryn pendës së bardhë dhe, frap, i shfaqet përpara tasi plot me përshesh me qumështin e dallëndyshes! E merr dhe ia jep nuses.
Gëzohet e gëzohet ajo, los e qesh dhe kërkon lugën e florinjtë!
I fryn pendës së verdhë djali – dhëndër dhe, frap, i shfaqet në dorë luga e florinjtë! Ia jep nuses i qeshur. Gëzohet e gëzohet ajo, los e qesh, dhe fillon të hajë. Ha e ha, kur, pakujtuar, flak syshqyer tasin në dysheme, flak edhe lugën e florinjtë dhe bërtet gjer në kupë të qiellit:
– Nuk dua përshesh me qumësht dallëndysheje, nuk dua nuku, se ma bëri gojën flluga-flluga! Nuk e dua lugën e florinjtë, nuk e dua, nuku, se më shqeu buzët!
I afrohet i shoqi:
– Po ti vetë i kërkove!
I afrohet vjehrri:
– Po ti vetë i kërkove!
– Jo, jo, nuk i dua, nuku!
Pastaj bërtet, se nuk do të pastrojë dyshemenë, se nuk do të lajë enët, se nuk do t’u shkojë fshesën konakëve e shkallëve…
– Ju të pastroni, ju të fshini! – thotë. – Mua më prishen duart!
I shoqi e vjehrri shihen sy në sy, i hedhin nuses një vështrim të habitur dhe s’lëvizin vendit.
I prishet qejfi asaj që s’i shkon fjala.
– Oiii, ç’më gjeti, oiii! Këtu s’më do asnjë, oiii!
Thotë tri herë me vete djali – dhëndër:
“Qejfi në qejf dhe haka në hakë!”
Pa kur na shfaqet në ajër një thupër e thantë e çfarë thupre!
Dhe na sulet mbi nusen: Fshap e fshap – nga kërcinjtë!
Bën çudi i shoqi:
“Ç’është kjo!”- thotë.
Bën çudi plaku:
“Ç’është kjo!”- thotë.
Ulërin nusja në kupë të qiellit, hap derën rrëmbimthi, rrëshqet tatëpjetë shkallëve në oborr…
Po hajt ta ndalje thuprën!
Fshap e fshap – në të ndenjurat, fshap e fshap – mbi shpinë!…
Bridh nusja andej, thupra ndiq andej!..
Bridh nusja këndej, thupra ndiq këndej!..
Kthehet e gjora nuse prapa, ngjitet këmbadoras nëpër shkallë dhe futet brenda, të mos e shohin bota.
Thupra përsëri ndiq dhe fshap!
– Aman, aman! – lutet nusja me lot në sy. – Nuk them më ashtu, nuk them më, nuku! Mos, moj thupër, mos! Do ta pastroj dyshemenë! Do t’i laj vetë enët! Do t’ua shkoj vetë fshesën konakëve! Mos, moj thupër, mos! Nuk them më ashtu, nuku!
– Mos! – thotë dhe babai. – Është bija e shtëpisë!
– Mos! -thotë dhe djali – dhëndër. Është nusja e shtëpisë!
Dhe thupra ndalet. Rrokulliset në një cep dhe nuk lëviz. S’është më e gjallë.
E ngrata nuse! Dridhet gjithë frikë dhe vështron herë të shoqin, herë të vjehrrin, mbështetur e këputur pas murit. Sytë e tyre sikur flasin:
“Nuk je më e vogël e tek jot’ ëmë, por nikoqire në shtëpinë tënde!”
Çikë e nga një çikë, mbushet me frymë ajo, e mbledh veten.
Shkundet, vë futën në mes dhe nis e bën punët.
Veç, duket ca e plogët, se nuk është mësuar.
Të nesërmen rrëshqet më shkathët nëpër punë.
Të pasnesërmen është vërtet e shkathët.
Pa na vjen një ditë, që bëhet flutur dhe e qeshur si trëndafil i çelur.
Pa na vjen një ditë, që i shoqi mendon:
“E ç’na duhen neve thupra e thantë, pupla e zezë, e bardhë, e verdhë!”
Dhe i vërvit në zjarr.
Prej atëherë jeta e tyre rrjedh e lumtur. Po edhe për plakun. Se mbushet shtëpia me një tufë nipër e mbesa si lule, si mollë të arrira, si sorkadhe mali, të mençur e zemërbardhë.

blank

MIRO -Tregim nga SHKËLQIM HAJNO

Miro ishte e dashuruar kur doli partizane. Madje, edhe e fejuar. Dhe këtë e dinin të gjithë.

Delo Bora, djali që donte, tani, ishte gjithashtu në të njejtin formacion luftarak. Në një prej brigadave të krijuar në jug të vendit në vitin e fundit të Luftës.

Më parë, që të dy dinin pak për luftën dhe, kur Delo, tregoi një ditë se do të dilte në mal partizan, ajo u pezmatua. Në fytyrën e bukur, iu nder një pikëllim i beftë. Kështu e mbajke fjalën ti, Delo?!- tha trishtueshëm.

– Po ne, i dhamë fjalën njeri-tjetrit që nuk do të ndaheshim kurrë deri në fund të jetës…Apo, i mori era bashkë me lulet e kulumbrive!..Sa jeta e lulekulumbrive. Më the që do bënim edhe një dasëm si në kohëra lufte. Kështu i thamë shoshoqit!…’Më gënjeve me gënjeshtra/Më the sa të vinte vjeshta…”-mërmëriti vargjet e një poeti të njohur asokohe dhe sytë e mëdhenj, I rëshqitën sumbullat e lotëve të hidhur prej dënesës së mbytur.

Nëpër faqet paparunde tani, i breshëruan lotët…

I zënë ne befasi Delo, kapi me duar fort lëkurën e tëmthave nga të dyja anët, sa dukej se do t’i shkulte e t’i flakte në arishten aty, ndanë fshatit.

-Oooo Zot!-vikasi me një pasthirrmë duke parë nga lugjet e fshatit dhe manastiri i Shën Marinës që dukej si i ngulur prej qiellit në majën e kodrinës pranë shtëpive.

-O Zoot i madh!-u dëgjua sërish, më tepër së brendshmi sesa, për vajzën që kish lidhur fjal’ e besë për ta kaluar bashkë jetën deri ne fund, siç i pat premtuar.

-Miro, zemëroo! Mendova më të keqen…Që ty, të të ruaja. Ndaj…Do që të vemi tok? Do? Tok do të vemi në mal! Dhe e përqafoi në shtegun e shtëpisë së saj atë mbrëmje të parafundit të qëndrimit në fshat.

***
Partizanët atë buzëmbrëmje ishin shpërndare në një lirishte, në lëndinat e Loficës.

-Shikoji luleshqerat Miro, janë prush dhe po të presin me aromëm e tyre. Shihi manushaqet edhe veshlepujt, Ejani!-sikur thonë…dhe I vuri mbi kapelën e partizanes një kurorë të punuar me gjethe të njoma dafine dhe dy kurora me luledele.

– Thonë se këto ditë po presim kolonat e fundit të gjermanëve që po tërhiqen drejt veriut dhe Tiranës, Edhe pak. Edhe pak dhe ne, do të jetojmë bëshkë, siç e kemi bërë me fjalë e betim te lëndina e Tisies te Buza e Bredhit..Miroja ime, lulja ime.. . Arom’ e luleve të malit. E moskovolisura ime…!

Ajo qeshte si e hutuar nga një ndjesi gëzimi që I kish pushtuar krahërorin.

Delo ishte bërë i njohur ndër shokët edhe për pushkë si nishanxhiu numër edhe për zemrën e fortë, po edhe për shakatë e humorin lab që i buronin natyrshëm.

Të nesërmen formaconi luftarak i tyre ,‘Maro Konda’ kish marrë urdhër t’i zinte pritë një autokolone gjermane që vinte nga Greqia.

Vendi i caktuar i pritës, diku në jug, iste një kthesë e dyfishtë e xhades që gjarpëronte përmes kanionit gëlqeror të përroit të Bujanës. Duket si një grackë e ngritur enkas për pusi.

Batalioni kishte objektiv pikërisht goditjen në urën e Bujanës. Aty besohej se kolona armike do të hynte dhe do të mbyllej si në çark poshtë shkëmbinjve të thiktë mbi kurriz të xhades dhe mbi urën e ngushtë. Piërisht përrth kësja gracke natyrore veshur me hilqe e përrall, ishte pozicionuar batalioni. Humbjet ishin shënur nga të dyja palët.

Por në përfundim të pritës pasi Delo si mitralier, kishte mbuluar me zjarr sulmin e shokëve, tani nuk dukeshin më shenja jete.

Një grantë fatalë e hedhur në pozicionin e tij, kish bërë të heshtëte mitrolozi përgjithmonë i tij.

***
Lajmi për rënien e Delos, djaloshit mitralier ,vetëm një muaj para çlirimit të vendit, u përhap menjëherë. Dhe mori dhënë.

Miro sa e mori vesh u shugulluan veshët sikur një gjyle topi t’i kish rënë aty para këmbeve dhe u plandos nga të fikëtit.

Pas varrimit të mitralierit me të shtëna nderimi. Në ditën e mandatës për të, ishte dhënë porosi që dy vajza partizane t’i rrinin sa më pranë në pikëllimin e madh dhe ajo, të mos merrte pjesë në pritën e radhës në aksin nacional përgjatë rrugës nacionale që zgjatej në drejtim të kufirit me Greqinë nga ku riteshin të tjera autokolona armike.

Por Miro nuk dëgjoi askënd. Dëgjoi kokën e saj.

Ishin muajt e fundit të luftës.

-Më lini pak vetëm,-u tha shoqeve Miro.

Ato hezituan dhe panë njera-tjetrën.

-Më lini vetëm! Dua të flas me Delon dhe me lulet-tha ajo e përhumbur.

Shoqet panë sërish njera-tjetrën me keqardhje për gjëndjen shpirtërore të Miros. Pas pak, u ngritën duke marrë edhe armën e saj e duke shkuar te hija e një dushku aty pranë. E shihnin me bisht të syrit me keqardhje nga frika mos bente ndonjë të pabërë prej hidhërimit të madh.

Miro e vetmuar, e hoqi kapelën dhe i prishi flokët e prerë me krehërin e gishtave.

“Delo drita ime…Pse ma bëre këtë, o ylli i jetës sime?! Ne u betuam shoshoqit… harrove?….Më bëre edhe kurorë me fletë dafine dhe ma vure në kokë”…

Futi dorën në xhepin e bredshëm të palltos së madhe dhe nxori fletët e dafinës që I patën mbetur nga duart e tij.

-O Zot, Përse?

Kaq tha dhe iu përhit fytyra e qeshur e njeriut të dashur në çastet e fundit të jetës. Në vesh I kumbonte ende çdo ditë zëri I bukur i tij kur I fliste për të nesërmen e luftës.

Tani, çdo gjë nuk ishte si më parë. Tani, çdo gjë, ishte pa kuptim për Miron dikur të dashuruar.

Çe donte më jetën pa të? Ç’e donte më ?

Më të moshuarit i jepnin kurajo. Ti duhet të luftosh t’ia marrësh hakun Delos. Haku? Hakmarrje….Gjakun nuk duhej t’ia falte kurrë!.Gjaku, me gjak!

***
Pas dy ditësh në skuadrën e saj erdhi një nga korrierët e komandës së batalionit.

-Të kërkojnë në komandë. Miro, eja tani me mua. Ata të presin,

– Çfarë kanë me mua? Mos ka ardhr mëma nga fshati? Mos…-Po asgjë nuk kishte të qartë.

Pas pak u gjendën në komandë. Ishte një banese gjysmë të rënuar në periferi të një fshati.

-Eja Miro! Eja -tha njeri nga ata të komandës.

Pastaj iu drejtua dy të rinjve të veshur me uniform që bënin roje te porta kryesore:

-Bëni gati të dy robërit gjermanë.

Pas pak, në kopshtin pranë shtëpisë gjysmërënuar sollën të lidhur dy njerëz me uniformë gjermane. Dukej që ishin të rinj, me shtat të lartë dhe me uniforma të ushtrisë së tyre me spaleta të shqyera. Ishin pa kapele dhe të lidhur duarsh të dy bashkë.

-Mbaji aty qenërit! Te muri!-urdhëroi dikush nga komanda.

Vajza e sapothirrur qëndrote të oborri i shtëpisë së komandës dhe ndiqte gjithë sye veshë skenën.

***
Dikush doli nga bendia e katit te dyte në krye të shkallëve të jashtme të banesës së gurtë.

-Miro!-iu drejtua prerë njeriu që mesa duket ishte I komandës.-Tani, e ke rastin të hakmerresh për vrasjen e Delos!…Ja, armiqtë!.-Qëlloi me armën time-dhe i zgjati një automatik gjerman. Menjëherë prnë tij u arfuan edhe tre burra të tjerë me uniformë.

-Merre!-thirri njeriu I komandës duke I zgjatur një automatik gjerman.

Miro hezitoi. Hodhi sytë e egërsuar nga dy të rinjtë gjermnaë që kishin moshën e Delos..

Pastaj shtrëngoi dhëmbët dhe grushtat.

-Merre! Apo të vjen keq? Në mos këta, shokët e tyre kanë qëlluar mbi Delon!

-Merre automatikun!-sokëlliti si i ndërkryer tjetri.

Maro në fillim hezitoi. Pastaj, zgjati dorën dhe e rrëmbeu armën duke parë nga dy robërit. Njeri prej tyre që dukej si më i vogël dhe me flokë të verdha, dridhej dhe qante. Diçka thoshte në gjuhën e nënës.

Të dy e kuptuan atë që do të ndodhte dhe të tmerruar u mbështetën tek njeri-tjetri me duart e lidhura bashkë. Shikonin me llahtarë nga vajza që mori automatikun pothuaj dhjetë hapa larg tyre.

-Jepi tani! Zjarr!-komandoi njeriu që i kish dhënë armën.

Por Miro hezitonte sërish. Ja i vrava..i tha vetes. Ma kthejnë dot njeriun tim? -Ma kthejne dot njeriun tim?-bërtiti ajo aqsa, njeriu i komandës u tremb.

Pastaj, ajo e drejtoi fillimisht armën mbi dy të robërit e tmerruar.

-Qëlloi!-u dëgjua sërish komanda.-Qëlloi qenërit! Tai! Për gjakun e Delos!

Pas një grime të rëndë kohe ajo, e ngriti armën lart dhe qëlloi në ajër.

Tjetri e pa tmeruar dhe i inatosur njëherësh.

-Përse nuk shtie mbi ta? Ke frikë? Eee!?Ke frikë?

Ajo e pa e egërsuar me armën që mbante në dorë.

-Nuk kam frikë! Jo! Edhe dora nuk më dridhet!. Jo! Por, edhe po t’i vrisja, njeri, nuk ma sjell dot Delon.-tha ajo dhe u kthye e u nis për tek shoqet e skuadrës .

Pas këtij çasti, mbi murin, kopshtin dhe rrethinat ku i çuan të dy robërit e huaj, u nder një heshtje e rëndë prej varri.

Por krisma nuk u dëgjuan.

***
Pas tre ditëve kur batalioni u nis për rrugën e fundit në atë luftë. Miro u shtang dhe mbajti këmbët një grimë teksa dëgjoi një këngë labe në fushimin e brigadës së 40 S:

“Një mjegull e zezë ra/ Që në Kuç’ e Llogora/ Thonë e vra Deloja/ Deloja që bën shaka…”

Asaj ane, thonë se Miro nuk u martua kurrë më. As pas luftës. As kur bora e moshes nisi te binte mbi krye duke zbardhur vit pas viti, krejt.

Jetoi me kujtimin e Delos deri në fund të jetës dhe, me nipërit e mbesat e saj.

blank

Dy përralla – Përktheu Nga Agim Xh. Dëshnica

KATËR SHURDHË

– indiane –

Në të dalë të fshatit, bariu po ruante dhentë. Ato kullosnin qetësisht te një livadh me bar të dendur. Kur dielli u ngrit lart sa një hosten, bariun e gjorë e griu uria. Në mëngjes, ndërsa po dilte prej shtëpisë, e kishte porositur gruan t’i sillte drekën në kullotë. Mirëpo, megjithëse kaloi një kohë e gjatë, ajo nuk po dukej.
U mendua bariu i gjorë. Po sikur të shkonte në shtëpi? Po dhentë kujt t’ia linte? Hodhi sytë përqark dhe pa bekçiun e fshatit. Shkoi pranë tij e i tha:
– Më bëj një nder, mik i dashur! Shikoma pak tufën e dhenve se mos shpërndahet dhe humbet, sa të vete për drekë në shtëpi! Do të kthehem pa vonesë dhe për shërbimin tënd do të të shpërblej!
Bariu qe i sjellshëm dhe bujar, por kishte një të metë. Ishte aq shurdh sa, sikur të kriste pushka atje pranë, nuk e dëgjonte e nuk e kthente kokën, si t’i kishte të vulosur të dy veshët. Por, e keqja më e madhe ishte se nuk e dinte që po fliste me një shurdh!
Bekçiut as që i hyri gjë në vesh nga tërë ç’i tha bariu. Pandehu se ai donte t’i merrte barin e lopëve. Ia ktheu me zemërim:
– Kush e ka kositur këtë bar, unë, apo ti? Thirri mendjes, mos m’u lut dhe zhdukmu nga sytë! Kaq ta bësh dhëmbin, nuk ta jap! Dashke të m’i ngordhësh lopët nga uria, kurse bagëtinë tënde ta ngopësh për shtatë palë qejfe, hë!? Jo, more! Hajt, shporru, të thashë!
Në fjalë e sipër, bekçiu e shtyu me dorë bariun, por ai kujtoi se i dha fjalën që do të kujdesej për dhentë, ndaj u nis i lehtësuar drejt shtëpisë. Tek ecte me nxitim, e ndau mendjen t’i jepte gruas një mësim të mirë, që të mos harronte më t’ia sillte drekën.
Mbërriti kështu në shtëpi, por ç’të shihte! Gruaja e rrëzuar në prag të derës, qante dhe ankohej. Ajo pati ngrënë natën bezele të paziera. Por ato, edhe pse nga shija në gojë ia kalojnë mjaltit, në bark janë më të rënda se plumbi.
Bariu ynë i mirë e ngriti gruan, e shtriu në shtrat dhe u përpoq t’ia pushonte dhimbjet. Gjeti ilaçet që pati marrë nga xherahu i fshatit dhe ia dha. Ajo u bë më mirë dhe, më në fund, u çua në këmbë. Pas kësaj, bariu u ul të hante. Por koha kaloi. Atij iu kujtua bagëtia dhe u shqetësua. Ç’bëhej me to, vallë? Mos u kishte ndodhur ndonjë gjë? Tha kështu me mend dhe shpejtoi të kthehej. Po, kur arriti, u gëzua sa s’ka, se i pa dhentë, tek kullosnin qetësisht në livadh. Si njeri i kujdesshëm që ishte, i numëroi kokë për kokë. Asnjë nuk mungonte. I lehtësuar pëshpëriti: “Bekçiu qenka burrë i ndershëm! Duhet shpërblyer se s’bën!”
Në tufën e dhenve ai kishte një sheleg, që edhe pse çalonte pak, qe i shëndoshë. E hodhi në sup e iu afrua bekçiut.
– Faleminderit, i nderuar bekçi, për kujdesin tënd! – i tha. – Merre këtë sheleg! E ke hak nga unë, se u shërbeve dhenve të mia si t’i kishe të tuat!
Bekçiu, si shurdh që ishte, nuk dëgjoi asnjë nga fjalët e tij.
– Ç’faj kam, bre, pse çalon shelegu yt!? – ia ktheu.
Bariu, duke mos dëgjuar se ç’i tha, iu përgjigj:
– E, ashtu vërtet, çalon pak, por, sidoqoftë, është sheleg i mirë. Merre, piqe! Haje me miqtë dhe ngrini dolli për shëndetin tim!
– A do të shporresh me të mirë? – bërtiti bekçiu. – Të thashë njëherë, por ti s’marrke vesh! Këmbën e shelegut s’e kam thyer unë! Në grigjën tënde jo vetëm s’kam qenë, por as sytë s’ia hodha, kupton?
Bariu, duke mos dëgjuar asgjë, mbante para bekçiut shelegun dhe e lëvdonte.
Bekçiu e humbi durimin e iu hakërrua me grushte.
Edhe bariu i lodhur nga lutjet, u nxeh, përveshi mëngët e i tregoi grushtet e tij. Për pak do të përlesheshin, por në atë çast atypari kaloi një kalorës. Ata e prenë zënkën, u sulën e i dolën përpara. Duhet t’ju rrëfej, se indianët kur zihen e kanë zakon t’i luten dikujt për të gjykuar.
Kundërshtarët tanë kapën frerin e kalit të kalorësit për ta ndalur, njëri djathtas e tjetri majtas.
– Na bëj një të mirë! – iu lut atij bariu. – Ndalo pak çaste dhe gjyko se cili prej nesh e ka fajin! Këtij njeriu unë po i fal shelegun më të mirë të kopesë, kurse ky kërkon të më qëllojë me grusht.
– Ndalu pak, or kalorës! – tha bekçiu. – Për të gjykuar se kush nga ne ka të drejtë, më dëgjo mua më parë! Ky bari i keq s’po më ndahet! Thotë se shelegun e tij e bëra unë sakat! Çudi e madhe!
Mjerisht, gjyqtari i zgjedhur prej tyre ishte më shurdh se ata! Ai u bëri shenjë me dorë ta dëgjonin dhe foli si i zënë në faj:
– E pranoj se ky kalë që i kam hipur nuk është imi! E gjeta para pragut të shtëpisë sime dhe meqenëse kisha një hall të madh, ia hipa, i graha shpejt dhe u nisa për qytet. Nëse kali është juaji, jua kthej në vend! Merreni! Por, nëse nuk e doni, më lini të shkoj e të mbaroj hallin, se s’mund të qëndroj më gjatë me ju! Koha nuk më pret!
Bariu dhe bekçiu, si shurdhë që ishin, as që morën vesh se ç’u tha! Veç menduan se kalorësi nuk po vendoste të shpallte fajtorin. Ndaj të dy e ngritën zërin dhe e shanë me turlilloj fjalësh!
Në ato çaste panë duke kaluar përbri tyre kryeplakun, brahmanin. Të tre vrapuan pranë tij dhe nisën t’i qanin hallin.
– Ju kuptoj! Ju kuptoj! – iu përgjigj brahamani. – Patjetër ju ka dërguar gruaja ime, që të më të ktheni në shtëpi. Por, jeni lodhur kot! Qysh kur u martova me të, ajo më detyroi të bëja aq mëkate, sa as lumi i shenjtë Gang, s’i lan dot. Më mirë ta kaloj jetën, duke lypur në vende të huaja, se sa të rroj me të! E kam vendosur! Pra, askush nga ju s’arrin të ma ndërrojë mendjen për të jetuar edhe më tej me atë grua të ligë!
U bë sakaq rrëmujë e madhe. Të gjithë ata thërrisnin së bashku me tërë fuqinë, duke mos kuptuar se ç’thoshte njëri e tjetri. Ndërkaq, ai që kishte kalin, pa në largësi disa njerëz tek vraponin. Pandehu se ishin të zotët e kalit, ndaj me shkathtësi kërceu mbi të e ia mbathi me të katra drejt qytetit.
Bariu vuri re se po ngrysej. Tufa qe shpërndarë, ndaj vrapoi të mblidhte dhentë e t’i vinte përpara për në fshat, duke u ankuar se në këtë botë s’ka drejtësi. Atij iu kujtua se në mëngjes, sapo kishte dalë nga shtëpia, i pati prerë rrugën një gjarpër i madh, gjë që, sipas paragjykimit indian, ishte shenjë jo e mirë për atë ditë të prapë.
Bekçiu u kthye në kasollen e barit, pa atje shelegun e pafajshëm, që kishte lënë bariu. Dhe, duke menduar se po hakmerrej ndaj tij, pa e zgjatur, e hodhi mbi sup dhe e çoi në shtëpinë e vet. Kurse brahmani plak u kthye në fshatin e parë që i doli përpara, për të kaluar natën. Uria dhe lodhja ia kishin ulur paksa zemërimin.
Të nesërmen erdhën miq e të afërm dhe e bindën brahmanin e mjerë, të kthehej në shtëpi, duke i premtuar ta qërtonin të shoqen e tij grindavece, që të sillej mirë e të mos e mërziste.

A e dini se ç’do t’ju bjerë ndër mend, pasi të lëçisni këtë përrallë? Ja, se çfarë: në botë ka njerëz të mëdhenj e të vegjël, që megjithëse nuk janë të shurdhër, sado t’u flasësh nuk të dëgjojnë e as të kuptojnë. Dy vetë, sapo takohen, në mes tyre kërcet sherri, pa u marrë vesh pse! Fyejnë ata pa të drejtë njëri – tjetrin. Pastaj ankohen se janë fatkeq, duke e gjetur shkakun te kripa e derdhur përtokë, apo te pasqyra e thyer! Për shembëll, një miku im në shkollë, ulur në bankë si shurdh i vërtetë, nuk dëgjonte se çfarë thoshte mësuesi.
Ç’ndodhi më pas? Kur ai u rrit, ia kaloi edhe budallait. Njerëzit e zgjuar mundohen të dëgjojnë, për të mësuar gjithçka, kurse ai ankohej, se gjoja pati lindur fakeq. Bëhuni të mirë, o miq, e jo shurdhë! Veshët i kemi për të dëgjuar. Një i urtë ka thënë se njeriu ka dy veshë dhe një gjuhë. Pra, është e udhës që më shumë të dëgjojmë sesa të flasim!

TRIMËRIA E LEPURIT VESHGJATË
– Samuil Marshak

Në një pyll të dendur me lisa e shkurre lindi një lepurush veshgjatë, syshtrembër e bishtshkurtër. Sapo doli nga strofkulla për herë të parë, në ato orë mëngjesi, e gjer në mbrëmje, ai u tremb e u tremb sa gjaku desh i ngriu. Kështu një ditë, dy, një javë, dymbëdhjetë muaj… I gjori lepurush! Dhe e gjithë kjo ndodhi, nga tërë ç’pa e dëgjoi përqark. Nga gurët përtokë e nga drurët, që ngriheshin përpjetë. Kërciste një degëz e thatë, fërfërinin gjethet nga era, brofte lart në majën e lisit një zog, binte një top bore përdhe, zemra e lepurushit në gji dridhej e përpëlitej!
Hë, hë, lepurushi u rrit e, së fundi, u mërzit aq fort nga ajo gjendje, sa befas nuk pati më frikë nga asgjë dhe nga askush.
– S’ia kam frikën kujt! – thërriste nëpër pyll. – Ta dini mirë, se asgjë s’më tremb! Asnjë s’ma del për guxim e trimëri!
Me të dëgjuar ato thirrje lepujt e moshuar, të rinj e të reja dhe plot nëna me lepurushët, u mblodhën te sheshi në mes të pyllit. U habitën e nuk po u zinin besë veshëve nga ato që thoshte lepuri syshtrëmbër e bishtshkurtër. Deri atëherë s’ishte parë e as dëgjuar që një lepur të mos trembej nga askush.
– Hej, Veshgjatë, as nga ujku nuk ke frikë ti?
– Jo! As nga dhelpra, nga ariu e nga kushdo qoftë!
Me ato fjalë të gjithë sa qenë, i madh e i vogël, u zbavitën si asnjëherë tjetër. Të rejat kukurisën, duke e mbyllur gojën me putrat e para. Gratë e mira qeshën me gjithë shpirt. Madje, edhe pleqtë, që kishin shpëtuar për një qime nga kthetrat e dhëmbët e ujkut, vunë buzën në gaz.
“Sa lepur qesharak!” – dëgjoheshin zëra nëpër sheshin me hije.
Të gjithë u pushtuan nga një gazmend i papritur. S’mbeti asnjë nga lepujt pa u gajasur. Filluan të luanin laradasha, të hidheshin përpjetë, të bridhnin e të ndiqnin njëri – tjetrin si të marrë.
– Ç’ta zgjas me ju! – bërtiti lepuri i trimëruar. – Dëgjoni, pra! Po më ra ujku në putra, pa një pa dy, do ta shqyej në vend!
Plasi gazi përsëri.
– Ha, ha, ha! Çfarë karagjozi! Pa shih, ç’budalla! – thërrisnin lepujt me sa u hante fyti.
Ndërkaq, ujku i uritur sillej nëpër pyll. Ec e ec dhe mendonte:
“Ah, sikur të kapja dot qoftë edhe një lepur sot! Do ta gëlltisja në çast gjithë lezet!”
Kur, befas, diku pranë dëgjoi se një tufë e tërë lepujsh bërtisnin dhe qeshnin me të madhe. Ndaloi, nuhati ajrin, eci vjedhurazi ngadalë – ngadalë përmes shkurreve dhe mbërriti fare afër sheshit, ku lepujt vazhdonin të luanin, të qeshnin e të talleshin me mburravecin veshgjatë e syshtrembër, që thërriste më fort se ata.
“Eh, vëllaçko, prit edhe pak, se në dhëmbët e mia do ta mbyllësh atë gojë llafazane!” – mendoi ujku dhe hodhi sytë të shihte, teksa tërë ajo zhurmë gazmore u ndërpre, kur mburraveci i ngritur mbi këmbët e mbrapme, thirri:
– Dëgjoni, o frikacakë! Tani do t’ju tregoj diçka për të qeshur! Unë… Unë…Unë… Në atë çast gjuha i ngriu. Kishte pikasur me dridhmë sytë e ujkut, që e vështronin drejt dhe s’po mbushej dot me frymë.
Pas pak, ndodhi diçka e papritur. Lepuri mburravec kërceu lart dhe ra si top mbi ballin e gjerë të ujkut. U rrokullis mbi shpinën e tij, u rrotullua rreth vetes në ajër, mandej u përplas në tokë. U ngrit dhe ia dha vrapit me sa mundi. Vrapo e vrapo! Të gjorit lepur i dukej se ujku po e ndiqte këmba – këmbës, për ta kapur me dhëmbët e mprehtë. Së fundi, i lodhur tek s’mban më, iu prenë gjunjët, mbylli sytë dhe u rrëzua pa ndjenja te një gropë nën shkurre. Kurse ujku në atë kohë po vraponte në drejtim të kundërt. Në çastet kur lepuri i pati rënë përsipër, ai kishte pandehur se dikush e qëlloi fort. Ndaj, i tmerruar, ia mbathi nga sytë – këmbët. Pasi u largua shumë, u ndal e i zemërruar siç qe, tha me vete të shkonte nëpër pyje të tjerë, me shpresë se mund të gjente lepuj, ndryshe nga ato soje shtazësh të çuditshme, që luanin, qeshnin dhe qëllonin me gurë, apo plumba!
…U desh një kohë e gjatë që lepujt të mblidhnin veten. Disa qenë fshehur brenda zgavrave të drurëve, disa nën shkurre, të tjerët në hendeqe mbuluar me bar. Më në fund, u mërzitën tek rrinin të fshehur dhe filluan një nga një të nxirrnin veshët jashtë e të përgjonin me kujdes. Pastaj dolën dhe kërkuan njëri – tjetrin.
– A pa, pa, sa u trembëm! E patë si ia punoi ujkut lepuri ynë guximtar? – tha më i zgjuari. – Po të mos qe ai, asnjë nga ne s’do të mbetej gjallë!
Lepujt në shenjë miratimi tundën veshët.
– Po tani ku është ai? – pyeti një lepur i moshuar. – Mos vallë e ka ngrënë ndonjë ujk tjetër?
– Ç’thua ashtu, xhaxha!? – thirrën shumë të tjerë dhe nisën ta kërkonin nëpër pyll. Ec e ec! S’ka! Ec e ec! S’ka!
– Ja, ja, tek po fle! – bërtitën tre lepuj të rinj.
Pas atij tmerri, lepuri i patrembur ishte zhdukur nëpër shkurre dhe qe shtrirë pa frymë te një gropë. Dukej sikur flinte. Teksa qëndronte pa lëvizur, dëgjoi tek i thoshnin:
– Të lumtë! Çohu, o shpëtimtari ynë!
Lepuri kapsallti sytë, u ngrit, u shtriq disa herë dhe doli nga gropa.
– Faleminderit, vëlla! – brohoritën lepujt rreth tij.
– Ah, frikacakë! Pse, ç’ menduat ju!? Ende s’e ditkeni, se kush jam!? – ua ktheu lepuri me mburrje.
Më i zgjuari e mori fjalën pësëri:
– Me shkathtësinë dhe guximin tënd, o trim, e tmerrove ujkun e lig!
Qysh nga ajo ditë, edhe Veshgjati syshtrembër e bishtshkurtër, nisi të besonte vërtet, se nuk i trembej kujt dhe se ishte bash ai, që e kishte tmerruar ujkun e uritur!

blank

Më vodhën jetën Nga Çiljeta Bome

Më vodhën JETEN
Më vodhën oksigjenin
Më vodhën NENEN
Më vodhën BABEN
Më vodhen shtepinë
Më vodhën pasurinë
Më vodhën ENDRRAT
Më vodhën ledhatimet
Më vodhën qumshtin e NENES
Më vodhën bukën e gojës
Më vodhën të drejtat si fëmijë
Më vodhën buzëqeshjen
Më vodhën strehën familjare
Më vodhën kujtimet
Më vodhën meritat dhe talentet
Më vodhën shkollimin
Më vodhën Artin
Më vodhën e ç’nuk më vodhën….
Bashkekombësit e mi qe nuk kishin as fe e as nder….ata qe i shërbenin djallit te madh dhe prap sot vazhdojne të zhvatin cilindo njeri te ndershëm që ju del përpara!
Ne vendin tim dhe ne vendin tuaj ,është e ndaluar rreptësisht të jesh njeri i ndershëm!
Nje gjë veçse nuk ma vodhën dot !!
SHPIRTIN TIM TE PASTER , NDERGJEGJEN DHE NDERSHMERINE qe m’i ka kultivuar kaq bukur gjyshja ime fisnike

Send this to a friend