NACIONAL

Një bashkëbisedim mes dy poetesh amerikane

BASHKËBISEDIM I POETES KIM DOWER ME SHKRIMTAREN ERICA JONG

PËR MUA DHE ERICA JONG-un, poezia ka qenë gjithmonë dashuria e parë dhe ndoshta më e qëndrueshmja. Por ajo që kurrë nuk e dinim, vite përpara se të njiheshim, ishte se dërgimi i poezive njëra-tjetrës do të ishte ura jonë drejt një miqësie të thellë dhe të qëndrueshme. Erica dhe unë u takuam në fillimet e mia “profesionale” si publiciste letrare duke promovuar një libër për të cilin i kërkova të më jepte një rekomandim. Ne njiheshim prej vitesh para se të ndihesha mjaftueshëm e sigurt për t’i besuar dhe për të zbuluar “sekretin” tim, se edhe unë isha poete, edhe pse kisha ndaluar së shkruari poezi, por po përjetoja dëshirën e madhe për t’u rikthyer në atë zonë mrekullibërëse.

Kim Dower: Kam admiruar veprën tuaj që kur isha në shkollë të mesme dhe gjithmonë kam menduar se sa e dashuruar jeni në poezinë.

Erica Jong: E vërtetë. Kjo ngaqë poezia ka diçka që e dallon nga shkrimet e tjera: Shkon drejtpërdrejt në mendje në mënyrë të pavetëdijshme. Për shembull, kur Keats thotë: “Mbush çdo të çarë me mineral,” nënkupton se poezia bëhet forma më e çmuar e shkrimit. Sepse është plotësisht transparente. Format e tjera të shkrimeve bëjnë lojëra, kurse poezia duhet të jetë plotësisht transparente për t’u dhënë shpirt emocioneve.

Kim: Ka një poezi, një nga të preferuarat e mia, nga “Mrekullitë e së Zakonshmes” quhet “Çfarë Ju Nevojitet për të Qenë Shkrimtar.” Unë e nis çdo mësim në klasën që jap me këtë poezi për të ilustruar se si një poezi e këndshme dhe e çuditshme mund të marrë atë kthesë të lezetshme dhe të japë goditjen e fortë që na lë të shtangur në rreshtin e fundit dhe kjo na mahnit përherë.

Erica: Guximi për të jetuar si një plagë që nuk shërohet kurrë … E mbaj mend atë. Është shumë tipike për mua dhe poezinë time, sepse dua ta bëj lexuesin të qeshë dhe të qajë, të hyjë në pavetëdije dhe pastaj të tregoj sa gëzim të jep poezia, megjithëse për ta shkruar duhet ta jetosh si një plagë që nuk shërohet kurrë. Do të doja që të mos ishte kështu, por nuk mund ta ndryshoj domosdoshmërisht. Nuk mund ta harrojmë se, sado e bukur të jetë jeta, gjithmonë ka një trekëmbësh ose një Hitler në fund që do të na shkatërrojë. Është një poezi kaq hebraike.

Kim: E marr me mend. Bodleri thotë se nuk ka bukuri pa melankoli.

Erica: E vërtetë. Por një plagë që nuk shërohet kurrë është më e fortë se kjo.

Kim: A nuk mendon se shkruajmë për t’u shpëtuar, por e dimë se, nëse do të shkonim në atë vend ku gjërat janë përfundimisht në rregull, nuk do të kishim më asgjë për të thënë?

Erica: E saktë, Kim, dhe shpresoj që ta ndash këtë me studentët e tu. Kjo është shumë e pranishme edhe në poezinë tënde, dhe mendoj se një nga arsyet e lidhjes mes nesh është që e shohim jetën si të gëzueshme dhe tragjike. Në mënyrat tona të ndryshme, me metaforat tona të ndryshme, por të dyja e shohim atë ambivalencë në jetë. Mendoj se nuk mund të kuptohet natyra njerëzore pa njohur ambivalencën. Ne nuk jemi krijesa të qëndrueshmërisë.

Kim: Unë mbaj një poezi të Wallace Stevens-it në tryezën time: “Pas një jo-je të fundit vjen një po / dhe mbi atë “po” bazohet bota e ardhshme.”

Erica: Oh, sa e bukur!

Kim: Libri yt i ri quhet “Bota fillon me Po”. Pra, ti ke ‘Bota Fillon Me Po’, dhe Stevens flet për po-në nga e cila varet bota e ardhshme…

Erica: Është interesante, sepse tani njerëzit po flasin për lëvizjen “Gjithashtu edhe unë”. Si mund të thuash “po” kur shikon një pamje kaq të errët në marrëdhënien midis burrave dhe grave? Çfarë na duhet është të mbajmë “jo-në”, por pa e lejuar që ajo të zhysë krejtësisht “po-në.

Kim: Ne kemi rezonuar te njëra-tjetra për shumë vite. Si e kemi bërë këtë?

Erica: Nuk jam plotësisht e sigurt. E di që në jetën tonë të përditshme poezia herë pas here zhduket, sepse është shumë e dhimbshme të jetosh me një plagë që nuk shërohet kurrë. Sepse ka shumë gjëra të tjera që duhet të bësh: në rastin tim, unë shkruaj romane për të jetuar. Në rastin tënd, ke një profesion tjetër. Dhe si qëndron ti në vendin e poezisë? Nëse ke një mik që të dërgon një poezi të re në mëngjes, ti mendon se duhet t’i kthehesh poezisë. Dhe kjo është vlera e saj, për t’i kujtuar vetes se ekziston ai kopsht i gjelbër në një hije të gjelbër që është poezia dhe se mund të shkosh atje kur ke nevojë. Natyra na çon atje, po, por një mik mund të na çojë aty duke na kujtuar se ekziston ai vend i qetë dhe i vogël që njerëzit mesatarë nuk e vlerësojnë, përveç vdekjes, lindjes së një fëmije apo martesës. Dhe kjo është shumë e rëndësishme.

Kim: Dhe ka një afërsi kur dy poetë ndajnë poezi, një afërsi që nuk e gjen diku tjetër. Kështu ti po i tregon dikujt një pjesë të pazbukuruar të vetes dhe po i thua: “Kjo ishte ajo që kisha në mendje këtë mëngjes”, ndërsa njëkohësisht kërkon diçka në këmbim. Poezia jote i jep një poeti tjetër një frymëzim të vetin.

Erica: Kjo është plotësisht e vërtetë. Kur kam jetuar në Gjermani në vitet ’60, kisha një kopje shumë të çmuar të Ariel-it nga Sylvia Plath. Ajo ishte një nga poetet që na lejoi neve të zemëroheshim. Një nga poetet femra që na lejoi ta shprehnim zemërimin. Dhe unë kaloja faqet e librit në mëngjes për të më rikthyer në atë vend, në vendin e poezisë. Jeta jonë e përditshme, në njëfarë mënyre, lufton që ne ta gjejmë atë vend dhe, nëse keni një mik që ju dërgon një poezi, ju thoni: “Ok! Ai vend nuk është i humbur. Unë mund ta gjej”.

Kim: Në “Mrekulli të Zakonshme”, ti tashmë ke shkruar tre romane me këtë temë, thua në parathënie: “Unë vazhdoj të shkruaj poezi, sepse poezia është burimi i gjithë pjesës tjetër të veprës sime dhe gjithashtu sepse nuk ka përvojë më dalldisëse, sesa të marrësh vargun e parë dhe ta tjerësh, ta endësh, ta derdhësh në një poezi”.

Erica: Po, kjo është shumë, shumë e vërtetë, dhe ndonjëherë e di që vargu i parë të çon drejt një poezie, ndonjëherë ke një imazh mahnitës dhe e ndjek atë. Ndonjëherë poezia nuk funksionon dhe ndonjëherë funksionon. Dhe të kujtohet që procesi është i disponueshëm për ty. Kjo është arsyeja pse do të ulesha në studion time dhe lexoja çfarëdo libri të ri me poezi që kisha: Sylvia Plath, Anne Sexton, tëndin … Do të shikoja këto libra dhe do të bindesha që poezia jeton.

Kim: Tamam ai vargu i parë. Ai vargu i parë mrekullibërës! Mendoj shpesh se ne mund të përdornim vargjet e parë të njëra-tjetrës për të ndezur shkëndijat e poezive tona. Si një kurorë sonetesh ku soneti i ri fillon me vargun e fundit të atij të mëparshmit. Kjo është si një lloj korrespondence. Dhe është vërtet e mrekullueshme.

Si romanciere po ashtu, ke folur se sa shpesh duhet të zgjedhësh: të shkruash romane apo të mbetesh poete dhe kurrë nuk ke pasur nevojë të zgjedhësh. Ti i shkruan të dyja dhe thua: “Shkrimi i romaneve është si nxjerrja e kripës, shkrimi i poezive është si fluturimi”. A beson ende kështu?

Erica: Plotësisht. Është shumë e vështirë të shkruash romane. Me romanet nuk e di kurrë nëse do të të japin diçka në këmbim. Ti përpiqesh që ta bësh lexuesin të kthejë faqen. Me poezinë nuk e vret shumë mendjen, sepse e di që askush nuk e lexon.

Kur u bëra e njohur dhe vazhdova të shkruaja romane, gjithmonë isha nervoze kur shkruaja, duke menduar: A do të rezonojë kjo te njerëzit? Nuk shqetësohem kurrë për këtë me poezinë, sepse poezia është plotësisht e errët. E di që nuk do të fitosh asnjë qindarkë, e di që është jashtë botës tregtare, gjë që është shumë e rëndësishme. Japonezët besojnë se kur je një amator, bën diçka për dashuri, krijon një ekran, printon diçka, bën bukurshkrim. Nuk mendon për këtë në mënyrë komerciale. Dhe kështu gëzimi i poezisë është se nuk mund të jetë komerciale. Dhe kjo e ushqen shkrimtarin.

Kim: E, megjithatë, poezia po lexohet nga një audiencë më e madhe se sa ka qenë lexuar më parë, për një kohë të gjatë dhe njerëzit po e lexojnë atë në Internet dhe në Instagram.

Erica: Po, sepse ushqen etjen tonë për shpirtëroren dhe shoqëria jonë është bërë aq korporative dhe aq komerciale. Njerëzit gjithmonë përpiqen të kuptojnë, “Cili është trendi i ri? Dhe për çfarë duhet të lexojnë njerëzit romane?” Shkrimi nuk duhet të futet kurrë në këtë kategori. Ne kemi botues, të cilët e kanë mendjen tek ajo se çfarë do të shitet, dhe në mënyrë të pashmangshme mund të gabojnë, por ne duam të dalim nga ajo botë. Ne duam të jemi në një botë ku ekziston pastërtia e emocioneve, e shprehjes, ushqimi i vetvetes, kënaqësia e vetvetes.

Kim: Njëherë ke thënë se kur përfundon një poezi ti vallëzon rreth e rrotull shtëpisë. Ka më shumë gëzim të vetvetishëm nga shkrimi i një poezie. Pse?

Erica: Mendoj se kjo ndodh sepse ke ushqyer shpirtin tënd. Dhe gjithmonë ka gëzim kur ushqen shpirtin tënd. Është njësoj sikur je i dëshpëruar për jetën tënde dhe lexon Lutjen e Shën Françeskut. Ai të kujton që je një qenie shpirtërore e ngallmuar në mish, jo vetëm një qenie mishi. Jo vetëm një copë mishi që po kalbet. Kjo është ajo që na kujton poezia si kur e lexojmë, ashtu edhe kur e shkruajmë. Mendoj se rritja e leximit të poezisë është nevoja e thellë që kemi në një kulturë korporative ku gjithçka shitet, nevoja e thellë që kemi për të ushqyer shpirtin tonë dhe shpirtin e të tjerëve.

Kim: Poezia është gjithashtu muzikë dhe duhet të lexohet me zë të lartë. Tingëllimat e fjalëve na bëjnë të lumtur. Ti e ke thënë se kur dikush lexon një poezi me zë të lartë, ai çast i ekzistencës kthehet me të njëjtin intensitet siç është përjetuar.

Erica: Po, pikërisht. Dhe kjo na duhet në jetën tonë. Zëri i jep jetë poezisë, dhe është vërtet e rëndësishme të dëgjosh poezitë po ashtu si t’i lexosh me sy. Të dyja janë të rëndësishme, por gjithnjë e më shumë në kohën tonë njerëzit kanë nevojë për zërin. Mendoj se mund të jetë për shkak se kemi kaq shumë teknologji që përjashton zërin individual, sa që zëri individual gati po shpërthen për t’u shprehur.

Mendoj se diku në veprën time të pafund, kam thënë diçka për këtë, mendoj se ishte Frika e Fluturimit. “Të gjithë kanë talent, por shumë pak njerëz kanë guximin të shkojnë në vendin e errët ku i çon talenti.”

Kim: Flisni për ndjenjat fizike të shkrimit të një poeme, sepse padyshim që ekzistojnë disa…

Erica: Mua më ndodh që shkruaj një varg dhe nuk di nëse ai varg do të më çojë diku te një gjë e dobishme. Ndonjëherë kam disa vargje të radhitura në fletore, dhe nuk kam bërë asgjë me to.

Ja ku kam një poezi që nuk është publikuar kurrë. Ndoshta ende nuk është përfunduar:

Detyra e poetit është të debatojë me perënditë

dhe t’i mundë ato me filozofi.

Të flasë për dashurinë dhe ta përcaktojë atë,

të bekojë kafshët dhe të zgjojë botën.

E shurdhër ndaj bekimeve

bota digjet. Poeti lufton zjarrin me fjalë

për të shpëtuar botën.

Dhe pastaj poshtë kam shkruar shpejt, “A duhet ta ruaj këtë?”

Këtë e bëj gjithnjë pasi kam shkruar një poezi. Dhe pastaj ndodh që hap bllokun e shënimeve dhe gjej diçka dhe them: Pa dale kjo s’është keq! Mund të bëj diçka me këtë.

Kim: Drejt! Libri im i ri quhet “Rrezitje në Varrezën e Tyrone Power”, diçka që bëra kur u zhvendosa në L.A. në fund të viteve ’70. E shkrova këtë frazë në një bllok shënimesh dhe ajo u shfaq sërish pothuajse 40 vjet më vonë.

Erica: E sheh, pra, kjo është gjëja e mrekullueshme me poezinë, është e përjetshme. Ti erdhe nga Upper West Side i Manhattan-it dhe u vendose në Los Angeles. Apo në Forest Lawn?

Kim: Jo, ishte Varreza e Përhershme e Hollivudit. Në njëfarë mënyre, i ngjashëm me Forest Lawn. Nuk mund ta besoja kurrë që pranë varrit të Marilyn Monroe gjethet po këndonin. “Gjethet që këndojnë” mund të jetë gjithashtu fillimi i një poezie.

Erica: Si nisi korrespondenca jonë?

Kim: Kohë më parë ti më the: “Dërgomë një poezi.” Dhe unë e bëra. Dhe ti më dërgove një tënden. Poezitë tona i flisnin njëra-tjetrës pikë për pikë. Por mendoj se shkëmbimi më emocional, më me kuptim ishte kur nëna jote po vdiste dhe ti ishe me të. Ti më shkrove diçka dhe unë të ktheva përgjigje me shkrim. Më duket se një pjesë e asaj poezie është në këtë libër. Nëna jote dhe ngjyrat dhe çfarë ajo …

Erica: Oh, po! Ti më frymëzove për poezinë për nënën time në fund të jetës së saj, në moshën 101 vjeç me ngjyrat e saj. Tamam. Vdekja nuk është e zezë, apo diçka si kjo…

Më kujtohet kur ishe në një moshë të caktuar dhe më the, “Gjithmonë kam shkruar poezi. Kam studiuar me Thomas Lux. A jam shumë e vjetër për të qenë poete?” Dhe unë të thashë, “Po tallesh? Thjesht je gati të bëhesh poete për gjithë jetën.” Dhe të inkurajova. Nuk ishte e vështirë, sepse ishte e qartë që kishe nevojë të ktheheshe te vetvetja atëherë. U ndjeva si një kumbarë. Një nënë për poezitë e tua. Dhe mendoj se të gjithë kanë nevojë për një mik të tillë.

U kam sugjeruar shkrimtarëve që më pyesin që nëse nuk mund të gjejnë një grup shkrimtarësh dashamirës, ku njerëzit e inkurajojnë dhe e duan njëri-tjetrin (gjë që mendoj se është shumë e rëndësishme), ata duhet të gjejnë një mik me të cilin kanë një marrëdhënie të veçantë dhe që admiron punën e tyre. Ne mund ta quajmë këtë lidhje praktike poet më poet.

_______________________

Kim Dower është Poete Laureate e Qytetit të West Hollywood. Ajo ka botuar katër përmbledhje me poezi me Red Hen Press dhe jep leksione në Universitetin Antioch, Los Angeles.

Erica Jong është një romanciere, poete amerikane dhe eseiste amerikane, e njohur veçanërisht për romanin e saj të vitit 1973, “Frika e Fluturimit”. Libri u bë i famshëm dhe kontrovers për qëndrimet e tij ndaj seksualitetit të grave dhe luajti një rol të rëndësishëm në zhvillimin e valës së dytë të feminizmit. Jong ka shkruar përmbi 12 romane dhe 6 libra me poezi.