VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

NJЁ MBRЁMJE NDRYSHE NGA TЁ TJERAT – Poezi nga EUGJEN MERLIKA

By | March 31, 2018

Komentet

Si homazh Kishës së Shën Sofisë Nga Visar Zhiti

 

 

Në librin tim me poezi, “Thesaret e frikës”,

(Tiranë 2004), është dhe cikli

“Tri net të vjetra në Kostandinopojë”,

me imazhe deti dhe urash, minaresh dhe zërash bizantinë, kujtese të hershme, të thyer, etj, etj.

Nëpër atë formalizëm të çlirët poetik përshfaqet dhe kambana e Kishës së Shën Sofisë, që u ndërtua nën perandorin Justinian, me origjinë ilire, kështu besohet, dhe ndjehemi si më të lidhur me të, na dhëmb, jo vetëm nga ky shkak.

Duke qenë pasuri e kulturës botërore, ajo është dëshmi magjepsëse e vetes së saj dhe e historisë, prandaj çdo tjetërsim është i padurueshëm dhe dhunë mbi kujtesën e mbarë njerëzimit dhe bashkëjetesën…

Si homazh Kishës së Shën Sofisë, po sjell disa fletë nga libri “Thesaret e frikës” me ilustrime të piktorit mik Ibrahim Kodra, në veprën moderne të të cilit kritikët gjejnë dhe ndikim të artit bizantin…
Visar Zh.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Meriverli – Nga Nadire Buzo (tregim i jetuar)

 

Të gjendur në erësirën pa emër,herë pas here i gjori njeri, ka nevojë të hapë zemrën, siç hap sirtarët me kujtime, ftesa, foto, bizhu, bileta udhëtimi, fletushka shënimesh, dokumenta të ndryshme me, dhe pa vlera. Secila, mbart një njgjarje apo histori të çuditshme, më kot mundohesh t’u shmangesh drithijeve të jetës. Është e pamundur. E ndërsa kërkon ti sistemosh, i bën lëmsh. E atëhëre, prej sitarit të kujtesës, ngrenë krye, qëniet imagjinare si ato të Borgesit, kadra, hidra, mamuthë e dinosaur. Dhe filloj të vdes, pak e nga pak, ças për çast.

Që të shpëtoj, po filloj të ndaj me ju, njërën prej tyre. Tek shihihja një foto të tridhjet viteve përpara dalë me miket e mia kur punoja në gjimnaz, midis tyre dhe Meri Verli. Eh, e pata hequr nga albumi për ta dërguar tek një pervjetor i gjimnazit, më pas isha penduar. Sapo hapa sirtarin, më rëshqiti nga një bllok i vogël shënimesh. Më zgjoi kujtesën, shalli prej leshi, që kisha hedhur supeve. Sikur të mos mjaftonte kjo, po atë ditë Meriverli më shkruante në fb. se një fotoja ime hedhur në status, i kish’ kujtuar rebelimin  tim, në një mbledhje të errët e të urryer të kohës. E cila endet në qënien time si perde merimange dhe dua ta gris. Gjërat nëse nuk zbulohen në kohën e duhur, nuk mundet as më parë e as më pas, dhe kurrë më. Erdhi momenti, pa asnjë mbulesë, në dritën e diellit. Se më pas drita e diellit kthehet në errësirën e të nesërmes.

Meri Verli, erdhi mësuese në gjimnaz, e re e bukur dhe e brishtë si një lule fushe. Ishte e gjatë e hollë fare, më shumë se elegante. Ndonjëherë kur krusej të shkruante i numëroheshin brinjët në shpinën e saj delikate. Fytyrën e bukur ovale dhe sytë e shkruar, ja mbulonin flokët e verdhë me rica, rica, që shkëlqenin nga dielli i mesditës. Vishte një fustan të thjeshtë nga copat sintetike më të lirat e kohës. Kishte një bluzë me vija të punuar me dorë dhe me shumë kotka nga brenda, me një fund të zi të ngushtë disi. Vetëm kaq. Oh, harrova kishte dhe një çantë kadifeje ngjyrë bezhë, me një rrip paksa të gjatë që e hidhte supeve të njoma. Një nuse e re e sapo martuar fill pas diplomimit shkëlqyshëm në fakultetin Gjeologji-Miniera. Me Kliton Verlin, shokun e bankës, prej katër vitesh, fort të dashuruar.Të cilin e kishin emëruar inxhinier në minierën e madhe të qymyr-gurit, “Patris Lumumba”në qytetin juglindor. Meri do t’u mësonte nxënësve në gjimnaz, lëndën e vizatimit teknik.

Natyra e saj e heshtur, e urtë, delikate, fliste pak dhe bënte me korektsë punën e saj. Meri, ishte nga Gjirokastra, qytet i madh me tradita të forta. Toni, siç i thërisnte shkurt Meri djaloshit,  ishte një Tiranas i hershëm, ardhur familjarisht prej kohësh nga Saranda. Një familje me emër të mirë. Toni, ishte një djalë çakpkën me humor të hollë. Pasionant, ashtu si pas matematikës edhe pas arteve. I binte kitarës dhe pikturonte në kohën e lirë. Dy të martuarit e dashuruar, jetonin në një shtëpi me qera në një lagje pranë gjimnazit.

Nga fundi i janarit të vitit 1985, ku sapo kishte filluar simestri i dytë, dikush nga mësueset  njofton se në laburatorin e fizikës do të bëhej një mbledhje shumë e rëndësishme. Kishin ardhur posaçërisht të deleguara L.S. nga komiteti i partisë, dhe E. Sh.  e komitetit ekzekutiv.  Teksa nisesha për tek salla e mbledhjes, me del përpara, sekretarja e organizatës së partisë së shkollës, Drita Z. Një nga sekretarat e ralla, të cilës nuk ja ndiente fare për partinë. Ajo shikonte jetën me kenaqësitë që i falte familja dhe shoqeria, e nuk desh t’ia dinte për punët e partisë, megjithese ishte gruaja e një pushtetari nga më të rëndesishmit të qytetit, dhe dikur pati qenë vajza e një njeriu po aq të rëndësishëm. Mu afrua dhe më tha me zë të ulët: -Nadi, për ty erdha, hiqe atë shallin nga krahët! – Ua, po kam ftohtë!- i them e habitur, -Pse ç’farë ka shalli ? –Hiqe të lutem, se për ty dhe nja dy të tjera, kanë ardhur ato të komitetit….! Ndërsa unë ngulja këmbë, Drita, vazhdoi të më mbushte mendjen duke më treguar, se për mua kishin ardhur më parë edhe letra anonime, ku shkruhej; se unë ndiqja modën, dhe po degjeneroja rininë. U stepa! Ndërkohë ajo duke parë moskuptimin tim, vazhdoi duke më thënë, se nuk duhej të mërzitesha, spse përgjigjen e kishin marrë ashtu si e meritoja, ishte e kundërta e asaj që thuhej. Përkundrazi edukoja rininë me prezencën dhe punën time të gjithanshme. Po kushedi se kush të ka inat, e mbylli bisedën sekretarja interesante e partisë. Pra kandrat kishin ngritur krye. Ishte koha e tyre.

Do doja të mburresha përpara jush, se unë atëherë por edhe sot, e gjithë kohët, kam ndjekur modën apo isha moderne. Aspak. E keqja, ishte se unë i qepja e i shqepja vetë veshjet e mia. Ishim 6 vajza dhe mamaja jonë, kujdesej të na mësonte gjithçka na duhej për jetën. Kishim një makinë qepse,“Baterflay” në shtëpi. Qepnim qëndisnim e bënim çdo gjë me duart tona. Më pëlqente shumë klasikja, kështu vishej dhe nëna ime me fustane të gjata. Ishte tradita shqiptare. Edhe unë kështu, moda ikte e vinte, herë minifund e herë zving, unë po njëlloj, gjithmonë  të gjëra e të gjata, po jo si tani deri në fund të këmbëve. Se partia i donte deri në mesin e gjurit, as dy gisht më poshtë e as dy gisht më lart. Dhe në vend të asaj pak dekolteje që kisha, ata i deshin me golfe, që unë nuk i vesha kurrë. Gra të mira e të nderçme quheshin ato çorapeçjerat me shapka e këpucë të shqyera.

Sa për shallin, edhe sot më vjen të qesh e të qaj njëkohësisht. Për të bërë atë shall, pata shqepur një guvertë fëmijësh me lesh deleje, punuar me shtiza, me të cilën kisha rritur tre djemtë e mi, ajo ishte dëstilur aq shumë sa mezi shqepej, dhe fijet ku këputeshin i qepa me gjilpërë e pe të bardhë mos dukeshin kotkat, e kisha bashkuar me një fije mendafshi nga një tjetër guvertë kombinati. Kështu fija qe forcuar dhe ndriste pak. Bëra një shall trekëndësh me shtiza, që hërë e lidhja përpara e herë anash e herë, herë nga pas, poshtë apo sipër palltos. Brenda në shkollë e mbaja krahëve se më mbante ngrohtë në dimrin e egër.

Në këto andralla hyra në sallën e mbledhjes. Shallin sigurisht e kisha hequr. Pranë meje në bangën ku isha ulur, erdhi dhe Meriverli. E zbehtë, me duart të mbledhura e përhumbur, me zë të ulët që i dridhej më thotë:-Kjo mbledhje bëhet për mua! – Ou! Po me ty çkanë? –Çanta!-tha prerw. M’u kujtua, çanta kadife ngjyrë bezhë….kishin kaluar dy muaj nga ajo ditë kur me shpinën e brishtë kthyer, shihte nga dritarja e koridorit të katit të dytë si e ngrirë. U afrova, ishte e’ përlotur. -Ç’farë ke Meri? – e pyes. –Asgjë, pres Tonin. –Ke ndonjë problem, që mund të të ndihmoj. –Jo, jo! -dhe fshinte lotët me shami. –Ai po vonohet, kushedi s’do mund të ketë gjetur makinë…. –Do shkoni gjëkundi? -vazhdoj të pyes unë. – Jo, jo, ai shoku G.K. çdo ditë më thëret në zyrë, dhe më bezdis duke më qortuar; se duhet të kem kujdes, se bie në sy për keq se ndjek modën. – Mooodën? -habitem unë. – Ç’farë mode, përkundrazi, je një vajzë kaq e thjeshtë sa…! –Kjo çanta e kadifes qënka moderne, thotë ai. Ishte më e lira kur u martova. E sapo dalë nga bangat e uneversitetit, prindërit e mi, sakrifikuan shumë për katër vjet.- Kjo çanta jote bezhë…si ka mundësi?  Më erdhi shumë keq, mendova peripecitë e mia të fillimit, pastaj i thashë për ta qetësuar. -Mos u mërzit, do ti them Dritës, ajo është sekretarja e partisë, ç’ne ky G-ja, ëshë zëvëndës.

Takoj sekretaren dhe i tregoj. Pa merak më thotë ajo, do ti them unë G.K-së. –Po pse e besdis, jam kurioze?. –pyes me habi –Po ja se ç’paska një kleçkë në biografi Meri, dhe këta si G-ja. kaq duan, thonë se është motra e atij piktorit Bashkim Ahmetit.-Po ai eshtë piktor me emër? –E po dhe ai  thonë se paska biografi të keqe.-përfundoi ajo.

Eh! Sa çudira ka ajo kohë! Përpiqemi t’a harrojmë si një anije të fundosur në fund të oqeanit. Po algat s’të lenë. Kolegia jonë Drita, e cila nuk e meriton ti thuash sekretarja e partisë, i tha G.K-së, të mos e bezdiste më vajzën dhe ashtu ndodhi. Po, pas pak ditësh Meri erdhi pa çantën bezhë në shkollë, dhe Drita Z. e ngacmoi: -Meri, të paskan bërë mirë vërejtjet e G-së. –Jooo, e lava! –u përgjigj me naivitet Meri e mirë!  Ndërsa ne qeshëm.

E kisha haruar këtë episod të shëmtuar. Dhe ja tani mbledhja e rihap përsëri. I pari foli drejtori i shkollës, Dh. M. me porositë që kishte marrë në drejtori para mbledhjes, për gratë me buzë të kuqe, që ndjekin modën. Me argumentat absurde të delegateve të kometeteve.  Drejtori nuk përmendi emra. Në të vërtetë, ai ishte një njeri i drejtë, aspak dashakeqës, as anëtar partie nuk ish. Po urdhri duhej zbatuar, ndryshe do ta pësonte ashtu si e pësoi vite mw pas. I dyti e mbajti fjalën shoku G.K. I cili foli për figurën moralë të mësuesit. Dhe se, disa persona në kolektivin e gjimnazit, kishin mendime të mbrapshta për klasën punëtore. Kanë thënë se koridoret e shkollës, janë më tym e pluhur si galeritë e minierës. Ndaj duhen çuar ca vjet atje në minierë, e të shohin se si shkëlqejnë galiritë e minierës…dhe plot gjera trillane, idiote dhe të paqëna.

Ajo, që kishte thënë këto fjalë për minierën, isha unë. Në kulmin e dëshpërimit, nuk mu durua, dhe ju përvesha e rebeluar për gjithçka dëgjova prej fillimi. Falë gojtarisë time, prej kultures së leximit, dhe biografisë time të mirë familjare denbabaden. Argumentova dhe hodha poshtë gjithë sa thanë. Se ç’far thashë nuk po j’ua lodh kokën me to, po e fillova nga tradita dhe perfundova tek figura e mësuesit si pasqyra ku shihen nxënësit, dhe nëse pasqyra nuk është e pastër të nxjerr të pisët. E plot figura e metafora. Reagimi im u mbështet fort nga kolelektivi, herë me ndonjë batutë,buzëqeshje zëra mbështetës, “të lumtë” etj.. Pas meje, foli Flutura, një zonjë e përkryer në gjithçka, Flutura paskish qenë e treta, në listën grave që ndiqnin modën. Ajo u spjegoi se atje në Amerikën e largët imperialiste, prezenca në pritjet e përfaqësisë tonë, duhet të ishte sa më e denjë dhe përfaqësuese për të nderuar vendin tonë Shqipërinë, e nuk mund ta lëshonte veten se ju tekej disa të tjerëve…

Po pikën në fund si gjithmonë e vuri, prof. Petro P. Ai u vinte vulën të gjitha mbledhjeve. Anëtar partie dhe pedagogu i të gjitha lëndeve. Kish qenë shef arsimi, por dhe me influencë të lartë tek pushteti, kjo thjesht për dijet dhe përgatitjen e lartë profesionale dhe intelektuale. Prof. Petro Ishte një figurë erudite që të impononte respekt. Jepte mesim në lëndët, matematike, fizike astronomi, filozofi, e çfar të ishte e nevojshme. Ishte në të vertët, një ekselent i gjithanshëm. Gjeni! Dhe pas tij nuk pipëtinte më njeri. Ai na mbrojti ne, mbrojti të vërtetën, me filozofinë e kohës, ashtu si dinte ta rrotollonte marksizmin, sipas rastit. Po, edhe me,“Kurbën e bukurisë”, të matematikës, apo yllësitë e astronomisë. Dhe pikë. Kështu shpëtuam ne, “liberalet moderne” pa na çuar në minierë të shihnim galeritë lluksoze! Delegatet e komiteteve, të heshtura u larguan pa u ndierë. Për hir të së vërtetës, ishin gra, nga familje shumtë mira të qytetit,  po detyrat e partisë i kryenin me devotshmëri të lartë. Partia mbi të gjitha ishte formula e tyre e kohës! Udhëzimet vinin nga lart!

Meriverli, vitin tjetër nuk erdhi më. Ishte në pritje të ëmbël. Pas pak vitesh, udhëtonim me Tonin në një tren. U takuam me përzemërsi dhe më tregoi se po kthehej në Tiranë duke I lënë përfundimisht lamtumirën qytetit juglindor. Tashmë kishin një vajzë të vogël të bukur….Pasi hëngrëm kulaçin me djathë që kisha marrë me vete.Toni, hokatar më thotë: -Rrofsh mike, të kam një borxh. Më ke shpëtuar jetën! –Ouuu! Qesha me zë!. –Po po, kisha vendosur : O unë o G.K. në atë qytet, nuk durroja dot më, Meri,  vinte në shtëpi duke qarë. Imagjino, një vajzë e re jabanxhije ta mërzitësh çdo ditë kot më kot. Do ja thyeja turinjtë atij m…….! Po falë ndërhyrjes tënde, ai nuk e thirri më. Përndryshe, do ta kisha vrarë e do isha kalbur burgjeve. –Leri llafet Toni, shakara, me zarar këto, se sje nga ata ti! Biseda dhe humori me Tonin nuk pushuan derisa mbritëm në Tiranë.

I mora numrin e telefonit të shtëpisë dhe i premtova se do shkoja ta uroja Merin. Përgatita një kulaç tek nëna ime në Tiranë, sajuam me motrat një dhuratë të bukur për beben dhe shkova. U gëzuam të dy palët, edhe nëna e Tonit, një zonjë e urtë e pakët në trup, “mësuese e popullit”. Shtëpinë e kishin tëk pallatet e 21 dhjetorit. Atje pashë përherë të parë një bibliotekë të stërmadhe sa dy faqe muri cep më cep. Me lindi dëshira të kisha edhe unë një si ajo. Meri, mbarroi shkëlqyshëm edhe fakultetin Ekonomik, më pas, pedagoge po në atë fakultet.

Me ardhjen e demokracisë, çbëmë ne, thoni ju? Asgjë!  Dhe me e bukura ish se “hakun”, nuk ja morëm ne liberalet. Po bijat e tyre të bukura, që për hir të së vërtetës, që pa hyrë mirë demokracia, visheshin me minifunde dhe fustane dekolte “Eksta e Alta Moda”. Madje u kenaqa shumë,njërës prej bijave, i qepa fustanin e fejesës. Kjo mjaftonte. Ne kishim triumfuar. Më pas gjithë dimrit punova, 60 shalle, për të gjitha, ti shihja të bukura. Rrallë qëllonte në qytet ku nuk ishin duart e mia.Tashmë jo vetëm që nuk i kam inat, po i përshëndes sa herë që i takoj. Edhe ata kanë vuajtur shpirtërisht, si persekutor të persekutuar.

Pas dhjetë vitesh gati, përfundimisht  erdha me familjen në Tiranë. Miqtë e mirë duhen në kohë të vështirë. I marr në telefonin e shtëpisë dhe u takuam në një kafe tek Kisha Katolike. I tregoj për ardhjen time, doja të më ndihmonin të filloja punë diku, pasi tani, s’ka më as zyra partie e as zyra kuadri. Ishte viti 1977. Asgjë nuk funksiononte. –Patjetër përgjigjet Toni, tani s’ka më as zyra e as komb. “ Kombi jemi, unë- ti dhe Merushja ime” . Kam qeshur aq shumë dhe e kam treguar aq herë sa nuk e mbaj mend. Dhe këtë shprehje e përdor sa herë mërzitem me vendin tim. Vertëtë kombin e bëjnë njerëzit. Madje njerëzit e mirë. Unë fillova punë shpejt, përsëri falë mikeve të mia të fëmijërisë. Secili zhytur në dallgët e jetës, takoheshim rastësisht dhe rallë, pastaj nuk u pamë më.

Pas studimeve jashtë vendit, im bir i vogli, më thotë se ka njohur një vajzë të mirë, dhe do t’na prezantojë me prindërit e saj. –Bukur fort i themi. Nëse ti e ke pëlqyer, përse duhemi ne prindërit. Ai nguli këmbë fort. Im shoq akoma më fort, se nuk donte të vinte. –Ja juve ju ndërron mendja, apo s’dihet se si, dhe ne prindërit vuajm pasojat.- argumentonim ne.  Im bir, ngulte këmbë se ajo ishte një vajzë shumë e mirë. Mu desh punë të bindja burrin po dhe veten, megjithëse ne nënat thyhemi shpejt para bijve. Lamë vendin dhe orën. Rrugës im shoq, më porosiste.- Dëgjo këtu!. Duhet të jesh shumë serioze dhe e prerë, mos fillo siç e ke zakon ti, të shkrihesh pas nuseve.- Ke të drejtë ! Do rrimë pak,e do flasim fare pak, se fundja, në dorë e kanë të rinjtë, neve veç të mirën ju duam. Ndodh ç’ndodh, s’kemi punë ne!

Mbritëm tek Pjaca, ku kishim lënë takimin. Pasi u përshëndetëm, folëm për njerzit e vendeve nga vinim. Ata lavdëronin qytetin tonë dhe ne vërtetë, kishim njohur djem e vajza shume të mirë nga Gjirokastra, sidomos, një vajzë, që quhej, Meri Verli. –Uu, po ajo është mbesa ime, u përgjigj krushku, Beso e quajn! Buzëqeshja ma çeli fytyrën. –Ku është Meri tani, ka kohë s’jemi parë.- Eshtë në Kanada, drejtuese e një firme të madhe shumë të rëndësishme atje, e paguajnë dhe e vlerësojnë jashtë mase. Edhe Klitoni, gjithashtu, janë regulluar shumë mirë! Me kërshëri e pyeta. Po ç’far problemi kishte mbesa, se edhe ju duhet të jeni të persekutuar, apo jo?. Ai qeshi dhe u përgjigj: -Është interesante kjo puna e persekutimit tonë, se dhe mua kështu më thanë , nuk ta japim shkollën e lartë se je me biografi të keqe. Ndërsa Merit që mbaroi gjimnazin shkëlqyshëm, nuk i dhanë degën që donte po Gjeologji Miniera. – Po Bashkim Ahmeti, vëllai i Merit?- Jo është xhaxhai i Merit, kanë ardhur, sinjalet gabim andej.-vazhdoi krushku, Beso. -E vërteta është se, gjyshi i Merit, nga babai, Zano Ahmeti, kishte katër xhaxhallarë, dy prej tyre ishin përkrahës të ballit. Mirpo, atje ku mbaron “Mali i Gjërë”, tek “Manastiri i Cepos”, i thonë. Ishte baza partizane me Shefqet Peçin në krye. Një ditë ky, dërgon një skuadër partizanësh dhe i marrin këta të dy, me pretekstin se i kërkonte Shefqet Peçi për tu sqaruar, dhe i vrasin rugës pa gjyq pa gjë prej gjëje. Kështu vepruan në shumë fshatra, thjesh për ti trembur fshatarët mos shkonin me ballin. Fshatarët e gjorë, që mos ja u diqte fshatin gjermani, ndaheshin midis tyre, ca me ballin ca me partizanët, e s’dinin ç’të bënin nga halli të gjorët. Mirpo Zano vetë, ishte luftëtar me çetat territoriale. Jo vetëm kaq, po nëna e Merit, Shemsija ishte nga Vlora, dhe ishte vajzë dëshmori, e kishte lenë të vogël i jati, Banush Dade, quhej. Edhe vëllai i Shemsies, d.m.th. dajua i Merit është dëshmor, vrarë në Kosovë, për çlirimin e Jugosllavisë, Muin Beleshi quhej. Muhini i gjorë, ish lindur e rritur në Francë, bashkë me familjen, por erdhi në Shqipëri, doli partizan dhe u vra. Kjo ishte e tërë e vërteta. Po, se pse na u qepën ne kaq keq me biografinë, nuk e morëm vesh, ata të partisë që erdhën në pushtet e bënë këtë. Kudo shkonim na ndiqte biografia… Thonë, se shkaku ishte prishja e një krushqie. Nuk e di mirë të them të drejtën. Përfundoi krushku. Ndërsa unë i kisha harruar porositë e burrit. Irisi, e dashura e djalit i ngjante shumë Merit. Jo vetëm në pamjen e saj elegante, po dhe në sjellje. -Gjatë studimeve, në UT, për gjuhë -letërsi, profesori më i mirë që kam patur e gëzoj respektinm më të madh është nga Gjirokastra, Valter Memisha, quhet.- vazhdoj unë ligjërimin. –Uaaa! Ai është dajua im më ndërpret krushka, Shpresa! – Ç’thuaaa!  Epo fejesa mori fund, u krye!  Asgjë nuk është rastësi, gjithçka është destinacion, apo mision që duhet ta kryej gjthsecili. Im shoq më pa në sy, më  tundi kokën dhe bëri-çbëri, ngriti gotën bashkë me mua dhe thamë; ”të na trashëgohen!“– Jemi të lumtur dhe miq të mirë sot e kësaj dite. Me një krushqi si profesor Valteri, dhe një nuse si Meriverli, s’ka si ndodh ndryshe. Dashurinë e forcon një yll i vogël, nipi ynë Arkeli!

 

 

HYSEN KURTI KRENARIA E RAPSODISË SHQIPTARE NË KOHËN TONË – Portret nga TAHIR BEZHANI

60 vite jetë në ansamble të ndryshme folklorike nëpër Kosovë, Shqipëri ,Evropë e Amerikë, janë madhështia e këtij rapsodi, plot krenari kombëtare. Këtij thesari do ishte mrekulli t’i bashkohej edhe ndonjë lëvdatë shtetërore, pa dallim nga Kosova apo Shqipëria.

Këto ditë takova në  fshatin e lindjes, Stankaj të Rugovës së Pejës, z.Hysen Kurtaj, i moshës 75 vjeç. Një burrë i bëshëm, me veshjen e traditës rugoviane,të cilit një shall i bardhë, ngjeshur kokës, i kishte dhënë bukurinë gjithë fizikut të tij, me ato  vetulla të trasha e të zbardhura, mustaqe të mbajtura mrekullueshëm,që ia shtonin hijeshinë një burri malësor ,me gjatësi trupi si pishë mali . Lëvizjet e tij i ngjanin një tridhjetëvjeçari, ecte shpateve plot krenari jete…

Ishte ky, HysenKurti ,rapsodi më i njohur i kohës sonë ,një këngëtar e valltar universal i melosit tonë popullor, trashëguar nga autoktonia e shpateve të Rugovës, mjeshtër i veglave të folklorit burimor  shqiptar, të cilat, me dorën e përsosur të një artisti skulpturor, i punon  me shijen prej mjeshtri të ditur.

Me të parë se iu kishim afruar derës së oborrit të kullës së tij, nuk priti t’a thirrnim sipas traditës, por u ngrit në këmbë dhe me atë zërin e bujarisë së vendit, malësorçe tha:

“Mirë se edhe o mik i dashur!”

Pasi shtrënguam duart si vëllezër ,bëmë nga një foto para kullës së Hysen Kurtit në Stankaj, e cila për syrin e shijen tonë, ishte më e bukur se kulla Ejfeli në Francë…

Hysen Kurti, tani më është i njohur në mbarë trojet shqiptare,  jo vetëm për këngën e bukur ,melosin e  veçantë,që dredhon ëmbël  nga shpirti fisnik,  por njihet edhe për artin nga druri, me të cilin punon figura të ndryshme të personaliteteve historike të kombit, figura te heronjve të luftës dhe punë tjera me vlerë të jashtëzakonshme.

Që nga fëmijëria, arti i HysenKurtit ishte kënga, me të cilën u rrit dhe  filloi të merret që nga mosha dhjetëvjeçare si bari atyre shpateve të vendlindjes. Zëri i ëmbël   fëminor, joshte çdo adhurues të këngës shqipe. Në fillim këndonte këngë erotike ,pastaj me pjekurinë e arritur, këndonte çdo lloj kënge e melosi burimor të trevës së Rugovës,si ato kreshnike e këngë trimërie. Bukuritë e vendlindjes sime thotë Hyseni, gjithmonë kanë qenë inspirim i shpirtit tim për këngën. Në shpirtin e tij të pasur,thellë flen edhe melosi i këngës malësorçe, të cilin nuk e le në harresë kur e dalldisë malli i kohës…

Hysen Kurti, në kuptimin e trashëgimisë së këtij arti, është autodidakt, pra një rapsod që ka provokuar e frymëzuar veten e tjerët në gjetjet e reja të artikulimit të zërit dhe melosit  autokton rugovian. Baba e mixha, thotë Hyseni, i kanë ra lahutës fort bukur ,por nuk kanë kënduar asnjëherë.Ishin instrumenttistë të njohur të kësaj vegle historike të folklorit tonë shqiptar.

Nga dhuntia e tij personale, falë dashurisë së skajshme për artin folklorik, duhet theksuar se Hyseni  u bie këtyre veglave me aftësi të  rrallë:

Çiftelisë, sharkisë ,lahutës ,veglave frymore ,gjethit, bilbilit ,fyellit, kavallit e bizhnicave. Pos veglave të cekura ,Hyseni është një valltar i talentuar, një artist i gjithanshëm në kuptimin e plotë të fjalës.Si i tillë ,HysenKurti, në vitet 70-ta,ka marrë pjesë, thuaja në të gjitha festivalet e folklorit në Kosovë e jo vetëm. Ka qenë pjesëmarrës i  ansamblit folklorik “Rugova” dhe i shpërblyer me disa mirënjohje.

Hysen Kurti që nga vitet 90-ta,ekskluzivisht merret me veglën e lahutës,  pra i njohur si lahutar brenda e jashtë Kosovës. Nëse e kërkojmë këtë arsye të rapsodit se pse ka bërë këtë “shkëputje” vetëm te lahuta, ai flet me krenari  duke thënë:

” E dëgjova zërin e shpirtit brenda vetes.”

Me këtë ma kujtoi një thënie të Stendalit, kur shkruan:

”E përjetoj bukurinë e botës vetëm në sajë të bashkimit të zjarrtë të mishit me shpirtin.”

Vegla historike e folklorit tonë burimoë shqiptar, ka hyrë brenda qenies së tij shpirtërore si diçka e veçantë, si ndjenjë e rrallë shpirtërore, tingujt e së cilës  shprushin thellësitë shpirtërore bashkë me talentin e tij të lindur . Si njëri ndër rapsodët-lahutarët më në zë në trojet shqiptare ,disa vite radhazi ishte i ftuar në organizimet e festivaleve të folklorit kombëtar shqiptar. Në vitin 2001  ishte i ftuar  në Gjirokastër, ku u shpërblye me mirënjohje për lahutë dhe çifteli. Në vitin 2003,në Festivalin Kombëtar, në Lezhë, iu dha vendi i parë si lahutari më i mirë. Në vitin 2016 i ftuar nga “Zoja e Shkodrës” në SHBA, dy herë u shpërblye me dekoratë për suksesin e arritur në lahutë.

Me rapsodin Kurti ,ne oden e burrave, në kulle guri.

Sukseset e arritura në artin e skenës folklorike, si rapsod i kohës sonë janë të shumta, sa nuk do kishte vend për numrin. Por ,vlen të ceket se këtë rrugëtim është duke e vazhduar edhe i biri i Hysenit, Sherif  Hysen  Kurti, i cili e vazhdon përsosjen e talentit te babait të tij.  Sherifi,me rastin e Shenjtërimit të NënësTereze në vitin 2016 në Vatikan, ishte i ftuar zyrtarisht si lahutarë. Edhe ky rast dëshmon  për një talent e trashëgimi familjare që do kultivojnë pasurinë shpirtërore kombëtare.

Hysen Kurti me të birin trashëgimtarin ,Sherif H.Kurti

 

 

Gjatë bisedës me rapsodin HysenKurti, patëm një kureshtje të veçantë ta pyesim se nga ku kishte lindur dashuria e madhe për lahutën, si instrument i folklorit burimor shqiptarë:

“Nga të gjitha instrumentet e folklorit tonë kombëtarë, në veçanti e dua lahutën. Arsyeja është e thjeshtë sepse kjo vegël muzikore ka forcën dhe peshën historike të këngës së lashtë shqiptare. Për këtë arsye e dua dhe e kultivoj si artizan ,i bie dhe i këndoj me respekt dhe krenari shpirtërore. Kam një xhelozi të grumbulluar ne zemër se këtë instrument (falë pasyçeltësisë sonë e institucioneve kompetente?!),pa të drejtë na e vodhën serbët dhe e bënë të “veten” në UNESKO. Kjo është një brengë dhe parehati shpirtërore e imja.”

Duke  ndjerë një dashuri të skajshme ndaj folklorit, duke ditur edhe rëndësinë historike e shoqërore nëpër kohë, një grup entuziastësh të kësaj fushe ,nga Kosova e Shqipëria, janë organizuar dhe kanë formuar Shoqatën e Lahutarëve në nivel të Kosovës. Këtë Shoqatë e përbëjnë:

Hysen Kurti ,kryetar ,ndërsa antarë, Januz Velaj nga Shqipëria, Gjokë Kolaj nga Tuzi dhe Isa Muriqi nga Rugova e Pejës. Qëllimi kryesorë i formimit të kësaj Shoqate të Lahutarëve, është ruajtja e trashëgimisë folklorike ndër breza ,si pasuri e trashëguar historike kombëtare.

Talenteve të tillë, me vlera të rralla ,që jetojnë brenda  shoqërisë sonë shqiptare, është e udhës që shoqëria mos t’i lerë në harresë të kohës. Harresa ndaj të tillëve do të thoshte krim në vete, krim ndaj kulturës në përgjithësi.Njerëzit e mëdhenj janë modest, siç është ky rapsod gjatë gjithë jetës. Ai nuk di t’i përkëdhelet askujt. I dinjitetshem me jetën dhe kulturën personale. Lakmi shkuar lakmisë!

Mirenjohjet e tij jane te pafundme , nga të gjitha skenat ku këndohet dhe kërcehet, ku buçet kënga dhe vallja shqiptare, që nga Rugova deri në Gjirokaster, nje gjeografi admiruese e karrierës së tij të lavdishme, të cilen ai e tregon me modestinë e njeriut të lidhur aq fort me token dhe traditat e vendit te vet, një lis krenar në artin bashkekohor…

 

RUGOVE, KOR,2020

DUKE U NDALUR PRANË PYJEVE NJË MBRËMJE ME BORË – Poezi nga ROBERT FROST – Përktheu SKËNDER BUÇPAPAJ

Të kujt të jenë këta pyje mendoj se e di.

Shtëpi e tij është në fshat gjithsesi:

Ai s’do më shohë mua vetëm fillit

Të kqyr të mbushur borë pyjet e tij.

 

Kali im i vogël kushedi sa çmeritet

Që ndal mes liqeni të ngrirë dhe pyllit

Pa një shtëpi fshati kurrkund rrotull

Në mbrëmjen më të errëtën të vitit.

 

Ai i tund fort zilet e këmborës
Të pyesë mos ka ndonjë gabim të vogël.
Tingullit të zileve i përgjigjen vetëm
Një fllad i lehtë dhe fijatjet e borës.

 

Pyjet janë bukuroshë, të errët e të thellë,
Por kam për të mbajtur premtime të tjerë,
Dhe milje të tjerë të kaptoj para se me fjetë,
Dhe milje të tjerë të kaptoj para se me fjetë.

 

———–

“Duke u ndalur pranë pyjeve në një mbrëmje me borë” është një poezi e shkruar në 1922 nga Robert Frost, dhe botuar më 1923 në vëllimin e tij në New Hampshire. Imazhet, personifikimi dhe përsëritja janë të spikatura në poezi. Në një letër drejtuar Louis Untermeyer, Frost e quajti atë “oferta ime më e mirë për përkujtim”.

Frost e shkruajti poezinë në qershor 1922 në shtëpinë e tij në Shaftsbury, Vermont. Ai kishte qenë gjatë gjithë natës duke shkruar vjershën e gjatë “New Hampshire” dhe më në fund kishte përfunduar kur e kuptoi se kishte ardhur mëngjesi. Ai doli për të parë lindjen e diellit dhe befas mori idenë për “Duke u ndalur pranë pyjeve në një mbrëmje me borë” . Ai shkroi poezinë e re “për mbrëmjen me borë dhe kalin e vogël sikur të kisha një halucinacion” në vetëm “disa minuta pa tendosje”.

Poema është e shkruar në tetrametër jambik si në Rubaiyat e Edward FitzGerald i cili adoptoi stilin nga Hakim Omar Khayyam, poeti dhe matematikani persian i shekullit të XII. Versedo varg (ruajeni të fundit) ndjek një skemë të vjershës AABA, me vargun A të vargut vijues që vargëzon me atë rresht B, që është një varg zinxhir (një shembull tjetër është terza rima e përdorur në Inferno e Dantes.) Në përgjithësi, skema e rimës është AABA BBCB CCDC DDDD.

Teksti i poezisë përshkruan mendimet e një shoferi të vetmuar vagonash (folësi), duke ndalur natën gjatë udhëtimit të tij për të parë borën që binte në pyll. Përfundon me të duke kujtuar vetveten se, përkundër dashurisë së pamjes, “Unë kam premtime të mbaj, / Dhe milje të shkoj para se të fle”.

Në mëngjesin e hershëm të 23 nëntorit 1963, Sid Davis i Westinghouse Broadcasting raportoi ardhjen e arkivolit të Presidentit John F. Kennedy në Shtëpinë e Bardhë. Meqenëse Frost ishte një nga poetët e preferuar të Presidentit, Davis përfundoi raportin e tij me një fragment nga kjo poezi, por u kapërcye me emocione ndërsa nënshkroi.

Në funeralin e ish kryeministrit kanadez Pierre Trudeau, më 3 tetor 2000, djali i tij i madh Justin rifrazoi stanzën e fundit të kësaj poezie në eulogjinë e tij: “Drurët janë bukuroshe, të errët dhe të thellë. Ai ka mbajtur premtimet e tij dhe ka fituar të tij gjumë “.

Jawaharlal Nehru, Kryeministri i parë i Indisë, në vitet e tij të mëvonshme, kishte mbajtur pranë tij një libër. Ishte edhe atje në tryezën e tij në shtratin e gjumit ndërsa ai vdiq. Libri ishte i Robert Frostit, dhe në njërën faqe që përmbante poezinë “Ndalimi nga Woods në një mbrëmje me dëborë” … 4 vargjet e fundit ishin nënvizuar.

Firma e Camajt nuk ka lidhje me atë në dokumentin e Sigurimit, publikohen letrat dhe kartolinat

Ka ngjallur shumë debate, por dhe dyshime firma e hedhur e Martin Camajt në një shkresë, në të cilën ai deklaronte se pranonte të bëhej bashkëpunëtor i Sigurimit të Shtetit.



Çezar Ndreu ka postuar në rrjetin social një dokument që sipas tij është firma e Camajt dhe nuk ka aspak lidhje me dokumentin e publikuar nga Auron Tare.

“Po i bashkeangjise letres se Sigurimit per te vertetuar firmen

Firma origjinale e Martin Camajt as i afrohet asaje te perpiluar ne Tirane!

Duke i shtuar edhe ate qe akoma ne 1948 shkruhej :

Vdekje Fashizmit – Liri Popullit?”, – shkruan ndër të tjera, Ndreu.

 

POSTIMI I PLOTË

Dokumenti qe Auron Tare pretendon se Martin Camaj ka firmose si bashkepuntor i Sigurimit rezulton te jete jo i vertet

Duhet te jere nje dokument i perpiluar nga Sigurimi , per arsyet qe diheshin

E para gje ne keto raste vertetohet shkrimi dhe firma

Meqe une kisha dy dokumente te shkruara dhe firmosura nga vet Camaj . , jane letra dhe kartolina , per vit te ri 1979 dergure ne Usa ,

Po i bashkeangjise letres se Sigurimit per te vertetuar firmen

Firma origjinale e Martin Camajt as i afrohet asaje te perpiluar ne Tirane!

Duke i shtuar edhe ate qe akoma ne 1948 shkruhej :

Vdekje Fashizmit – Liri Popullit?

1958 – Sigurimi as nuk e dinte ku jetonte Martin Camaj – Nga Kastriot Dervishi

Martin Camaj u arrestua më 5.5.1948. Akuzohej si bashkëpunëtor i Gjon Lulash Destanishtës. Pesë ditë më vonë, iu zhvillua një proces hetimor dhe iu kërkua të bashkëpunonte për të shtënë në dorë Gjon Destanishtën dhe nipin e tij. Në hetuesinë e zhvilluar (2 faqe e gjysmë) nuk ka asnjë informacion rëndues dhe as është përdorur ndonjë element ndaj dikujt tjetër, por janë përmendur persona që ishin ekzekutuar më 4.3.1946, si Atë Daniel Dajani, At Giovani Fausti, si dhe një emër i padëgjuar si At Roza (nuk dihet në është emër i vërtetë). Në gjuhën e shërbimeve sekrete, nuk njihen raste të raportimit apo “spiunimit” të të vdekurve.

Me t’u liruar, Camaj njoftoi dy personat të cilët ishte ngarkuar t’i “spiunonte” dha informatat të rreme e çorientuese, u tall sa deshi dhe u arratis nga Shqipëria më 9.8.1948 bashkë dy personat që duhej të raportonte. Në vitet 1948-1959, Sigurimi nuk ka asnjë informacion rreth tij, madje as e dinte ku ishte. Mungesa e të dhënave, shihet edhe te raportin biografik i datës 15.11.1958, në të cilin ndër të tjerash shkruhej:

“Për të gjithë aktivitetin armiqësor që kishte treguar i lartpërmenduri dhe lidhjet që ka pas me të arratisur, qe arrestuar nga ish seksioni i rrethit të Shkodrës, ku qe proceduar dhe pranuar për fajet që kishte bërë dhe pranoi të bashkëpunojë me organet e sigurimit për të na fut në dorë të arratisurin Gjon Destanishta dhe për këtë qe rekrutuar agjent në bazë materiali komprometues të tij. Mirëpo, pas sa kohëve, bie në lidhje me kriminelin e përmendur, por gjithmonë na jepte informata të rreme, d.m.th. na dezorientonte, të cilën gjë e vazhdon deri në tradhtinë e Titos. Me tradhtinë e Titos, Martin Kolë Cama, së bashku me Gjon Destanishtën e Lazër Palin, ilegalizohet në Jugosllavi ku edhe sot gjendet atje (në fakt ishte në Itali nga viti 1956)”.  Veprimtaria e Martin Camajt në vitet 1948-1959 ishte thellësisht e panjohur. Madje Sigurimi nuk dinte as ku jetonte ai.

IDENTIFIKIMI TRAUMATIK I KOHËS NË NOVELËN “KATUNDI ME GJUHË TË FSHEHTË” TË MARTIN CAMAJT – Nga AGRON TUFA

Premisë
Koha dhe gjuha janë dy nga polet më të fuqishme që mpiksin universin letrar të Martin Camajt. Edhe kryetema e Camajt, në krejt krijimtarinë e tij, është fati i frymorit në vorbullën e kohës, fati i qenies efemere përballë kohës, apo më saktë, habia se çfarë është në gjendje të bëjë koha me njeriun. Një kredo që do t’i shkonte më përshtat një filozofi se sa një shkrimtari, por që Camaj e shpërnguli këtë diskurs në veprën letrare nëpërmjet imazhit të njeriut të vetmuar, ishullor, edhe në metropolet e zhurmshme të qyteteve të Europës. Nga kjo pikëpamje, teza e hedhur ku përvjedhtazi në shtyp e ku me gjysmëzëri “nën banakun” e rretheve shkencore e letrare se krijimtaria e Camajt “është disi jashtë mode, rurale”, shpreh ose moskuptim t’pashpresë, ose ligësi të përllogaritur.
Në novelën e Camajt “Katundi me gjuhë të fshehtë”, ndryshe nga poezitë dhe prozat e tjera të tij, ndeshemi me përjetimin e kohës si kategori psikotraumatike. “E fshehta/fshehtësia” si dominante në këtë novelë lejon shfaqjen e parabolës së një udhëtimi dhe bujtjeje në viset e vdekjes dhe kthimin prej andej me një vetëdije të traumatizuar dhe të shprishur mbi rrjedhën racionale të kohës, të njohur në filozofinë dhe shkencat europiane si “shigjeta e kohës”. “Fshehtësia” në novelën e Camajt aq sa lejon të shfaqet, po aq mbështjell me mjegull shenjat e përvijimit dhe zbardhjes së saj. Në këtë “fshehtësi” lejohet përgjysmë të shfaqet ideja ciklike (karakteristike për mitin) e kohës – nga shtatori në shtator- kohë që përkon me kthimin e vazhdueshëm të personazhit në të njëjtin plazh bregdetar. Nga ana tjetër, kemi fshehjen e saktësimit kalendarik të kohës (vitit), çka do t’i jepte kohës karakter linear. Në dikotomitë “e fshehtë/ e dukshme” – e fshehtë mbetet hapësira, toposi i papërcaktuar i ngjarjes (një plazh diku buzë detit Jon), katundi i papërcaktuar mbas majëmalit, për të cilin dinë shumë gjëra përveç emrit të tij, disi krejt në frymën e prozave të Franc Kafkës. Mandej kemi emrat e e papërcaktuar të personazheve dhe identitetet e tyre (i huaji, vendasi).- Të dukshëm na jepen kuvendimet fantazmagorike të heroit me shembëlltyrën e rigjetur, Florën, një ish e dashur e tij e para njëzet vjetësh, të cilën e ndesh sapo shkel në katundin misterioz. Të dukshme janë dy kategori-simbole në novelë: Gjuha (e fshehtë) dhe Koha (e fetishizuar, pas përvojës së bujtjes te vdekja).
Ne do të përpiqemi të analizojmë përjetimin e traumatizuar të kohës në novelë, në rrekje për të kërkuar “gjuhën e fshehtë”, duke e parë përjetimin e kohës në këndvështrimin psiko-mitologjik, përvijimin e simboleve mitike në përvojën e traumës. Duke iu referuar K. L-Strosit se “miti është një makinë për shkatërrimin e kohës”, analiza jonë do të përqendrohet në kërkimin alegorik të rrënjëve të identitetit të kallura në kategoritë e gjuhës dhe kohës, si dhe përpjekjen e tendosur të qenies së njeriut vetmitar për t’i rezistuar karakterit dezintegrues të ndarjes nga gjuha e tij.
“ATJE… MAS… FLASIN SI JU”
Novela nis me shprehjen:
“Ata atje nalt flasin si ju” dhe kur heroi i narracionit gjendet mes atij vendi iluzor, ku pritet të “flasin si ai”, flet me shembëlltyrën e dashurisë së tij të rinisë:
“Kaq me randësi qenka për ty kjo rrethanë, me u marrë vesh në gjuhën e djepit?”
“Ashtë pak me thanë e djepit: e tamblit të gjiut! Çdo fjalë e saj përçohet si nëpër tejza të një athtie magjepsëse në veshë dhe më zgjon në qenien time ndija kuptimi të vetvetes e të botës mbarë. Nuk më zen besë?”
Fraza e parë e novelës me të cilën vendasi i huaj i drejtohet heroit – “Atje nalt flasin si ju” – na fut menjëherë në një fushë të polarizuar kuptimore. Më së paku kjo fjali e parë e ndërgjegjëson lexuesin se protagonisti qendror i rrëfimit a) është i huaj, b) ndodhet i prerë nga mjedisi i gjuhës amtare dhe c) (më vonë, pasi njihemi me veprimtarinë e tij si mbledhës i relikteve shpirtërore të emigruesve) – ai e gjurmon gjuhën e tij si një relikt të rrallë etnografik. Personazhet e rrëfimit njihen turbull. Përveç të huajit, është vendasi i parë me të cilin i huaji takohet çdo shtator në atë gji bregdeti jonik ku e ka bërë traditë të kalojë pushimet.
“Mbas Maje”…
Që në faqet e para të tekstit protagonistin e rrëfimit, përkundër vrojtimit të hollë dhe një aftësie analitike, e shoqëron pasiguria e kujtesës e deri diku, njëfarë déjà vu-je e papërcaktuar. Nuk ka emër, por jepet në tekst na jepet “i huaji”. I huaj në lidhje me kë? Për dy vendasit ai ka vetëm përshtypjen se dikund janë takuar, por kjo është vetëmse hamendje e pasigurt. I huaji është më i pasigurt se dy vendasit, të cilët duket se e mbajnë mend më mirë atë, meqenëse çdo shtator i kujtojnë atij se “Mbas asaj maje flasin si ju”. Më vonë, nga fundi i rrëfimit sqarohet edhe më fort rrethana, ku del se dy vendasit, i pari prej të cilëve tani identifikohet me emrin e vet (Sandri), e njohin mirë të huajin, sepse njëri sosh thotë:
“Ky asht një gjurmues – ndërhyni Sandri – dhe pati ardhë për të mbledhë landë mbi emigrimin e banorëve nga vendet pasive, ndër male, në shmang. Ky thoshte se donte me u përnjisue me ata që lanë vendlindjen e mandej kthejnë përsëri. Im kushri e unë e kemi përcjellë gjithkund ndër ato katunde gjysmë të lëshueme, thellë ndër male”. Pra, del se i pasigurtë në kujtesën e vet është vetëm i huaji.
Përveç pasigurisë së identiteteve të personazheve, e pasigurtë dhe e tretur ndër aluzione është biseda që ata bëjnë, e pasigurtë është vendndodhja e fshatit të fshehur pas majës së malit, pasi prej bregdetit shihet në majë vetëmse antena e televizorit; e pasigurtë është hamendja mbi gjuhën e supozuar që flet ai katund. I pasigurt është vetë i huaji, i cili dyshon se dy vendasit që qëndrojnë në tavolina të ndryshme, kanë ardhë aty kinse për ta ndeshë rastësisht. Duket se uji i detit dhe koha e plazhit e thellojnë këtë pasiguri, ngase personazhi qendror, i huaji, nuk është në gjendje të ndërmendë asgjë të sigurtë. Ndërdyshjen e thekson edhe motivimi i tij, fakti i përsëritur për të ardhur çdo shtator në këtë gji deti jugor. Ai i thotë vendasit të dytë (i cili përton me marrë udhën për tek katundi ku mendohet se flitet gjuha e tij, ngase thotë se ka ardhë në det dhe s’i duket “aspak e arsyeshme për me marrë malet”). Por i huaji i thotë:
“Për t’u la në det paske ardhë këtu? Në shtator, kur uji e moti ftohen! Me të thanë të vërtetën, unë s’di pse vij në këtë kohë këndej; kush e di, në fund të zemrës rrekem gjithnjë me mendimin që ta bjerë puna me u ngjitë te katundi ku u flitka një gjuhë që unë e kuptuakam”.
Edhe motivi pse i huaji vjen çdo shtator në këto ujëra, kur moti nuk është i përshtatshëm për plazh, mbetet i paqartë, i fshehtë. Duket se stihia e ujit të ftohtë dhe motit të turbullt nuk sqarojnë, por thellojnë ndërdyshjen, pasigurinë e kujtesës. Vetmia e të huajit që vjen fillikat buzë detit çdo shtator me kujtesë të bjerrur, të sjell ndërmend ujin mitik të Letës, që shplan kujtesën.
Megjithatë, megjithë këto pasiguri, ekziston një këmbëngulje e madhe për t’iu ngjitur Majës pas së cilës ndodhet katundi me gjuhë të fshehtë dhe është vendasi i pari që merr vendimin për t’iu ngjitur majës, megjithë përtacinë dhe kinse përtesën e vendasit të dytë. Vendasi i parë i mëshon këmbënguljes së vet me lutjen:
“Hajt, mos ma prishni! Ky – tha tue shënue kah i huaji – kush e di a ka për të pasë një rast të tillë në jetë të ndërrojë katër o pesë fjali me ata që flasin si ai”.
Novela do të kishte patur një efekt artistik më të fuqishëm, nëse enigma e bujtjes së të huajit, në katundin me gjuhë si e tij, të mos ishte sqaruar në fund të tekstit prej gjellëbamësit.
Misteri që mëtohet të mbërrihet në novelë është ekzistenca e një katundi që fliska si protagonisti i rrëfimit, i yshtur, përkrahur dhe i ndihmuar prej dy vendasve. I gjithë udhëtimi dhe, në përgjithësi veprimi, i ngjan një situate ëndrre apo gjendjeje somnambul. Duket se i vetmi motiv i dy vendasve për ta shpënë të huajin në katundin misterioz, jepet kur njëri prej tyre thotë:
“Se ai, – e tregoi me gisht shokun – edhe unë mjaft dëshiroj me të ndëgjue si ti flet me ata, atje!”, por, paradoksalisht, prej po këtij motivi vendasi heq dorë kur makina mbërrin në majën nga ku duket fshati:
“Pse nuk po vini me mue?”
“S’jam kurreshtar me ditë si flitni. Mandej jam i bindun se sikur të vij me ju, ju pengoj në kuvendim…”.
ISH-E DASHURA ËSHTË GJUHA
Vizitori i huaj ka hyrë tashmë në katund, pamja e të cilit përshkruhet nën zhegun e mesditës pa frymë njeriu dhe me dritare të mbylluna. Protagonisti është gati në të kthyer, “sikur të mos ishte dukë në një ballkon guri gruaja e veshur në zi, me një shall ngjyrë të blerë të mbyllët krahëve. Kjo çoi dorën e përshendeti, tue buzëqeshë, burrin të cilit iu kujtue fytyra dhe kryekreje gazi në buzët e saj”.
Protagonisti ka takuar papritmas ish të dashurën e vet të viteve studentore, Florën, tashmë një grua e vetmuar, me gjasë, vejushë. Pjesa me madhe e rrëfimit të novelës përshkruan bujtjen e të huajit, deri në mbrëmje, në shtëpinë e ish të dashurës së djalërisë, e cila është larguar një ditë papritmas, pa i dhënë lamtumirë. Pjesa e dytë e novelës i përngjet një epilogu, ku personazhi kthehet në të njëjtën kohë, në të njëjtin bregdet, pas dhjetë vitesh, por që në vetëdijen e tij janë reduktuar në tre vite. Kjo është, si të thuash, edhe pjesa sqaruese dhe ballafaquese në lidhje me iluzionin e bujtjes në një katund që nuk ekziston dhe e përjetimit të ngadalësuar të kohës.
Protagonisti i novelës “Katundi me gjuhë të fshehtë”, i huaji, na paraqitet me çrregullime kujtese, déjà vu dhe kujtime të rreme. Vektori i përjetimit të kohës së tij, nga është e kthyer dhe vetëdija dhe veprimtaria e tij – është e shkuara, sikundërse është dhe profesioni me të cilin merret – gjurmues i relikteve në zonat e braktisura nga emigrantët. Një prej problemeve qendrore në përvetësimin e Dialogut të tij me Botën është pamundësia për t’u gjendur në kohën e tashme, duke e kredhur atë psikologjikisht kah e shkuara. Pesha rënduese e të shkuarës, vetmia dhe nostalgjia ushtrojnë një trysni tëhuajësuese të subjektit përjetues në të gjithë personazhet e Camajt. I huaji i novelës “Katundi…” është një emigrant i prerë nga mjedisi dhe gjuha amtare, prandaj metafora e kërkuesit të relikteve, është një imazh i afërt e autobiografik i njeriut që përjeton ankthin e përhershëm të nostalgjisë, duke shpresuar se koha do ta shndërrojë qenien ose në mjellmë, ose në narciz. Ky udhëtim i ankthshëm fytyrëkthyer nga e shkuara rreh të rizbulojë veten, aq sa i shmanget të tashmes ishullore.
NJË ODISE TE KALIPSOJA
Heroi i novelës “Katundi…”, i huaji, shndërrohet në një Odise në kërkim të rizbulimit të dëshmive të vetvetes së kërcënuar me harresë. “Malli, dëshirë e përjetës/ e jo mallëngjimi, gurgull frymëshkurtë/ e joshi Uliksin me kthye i kulluem/ atje kah ishte nisë”, thotë Camaj në poezinë “Çka i duhej Uliksit Itaka pa grue”. Dhe një rol të tillë në novelë, të gjurmimit të Itakës së vet, është për protagonistin e rrëfimit Gjuha. Malli për një takim me gjuhën amtare e motivon udhëtimin e tij në Katundin ku thuhej se flisnin si ai. Por kjo Itakë e gjuhës së fshehtë në katundin iluzor i shfaqet në trajtën e fantazmës së ish të dashurës, me të cilën është ndarë pa lamtumirë, në rrethana jashtë vullnetit të tij. Ky Odise në kërkim të gjuhës, sapo zhgënjehet nga pamja e ish të dashurës, e ndjen veten të ngujuar, ashtu si Uliksi në siujdhesën e nimfës Kalipso. Meqenëse zhduket iluzioni se në atë katund ka njerëz që flasin si ai, atëherë dhe qëndrimi i tij bëhet i përdhunshëm. “I zhgënjyer rrinte ndërdyzash përpara derës së hapun të grues që quhej Flora, para një labirinti apo hymje burgu, mbas dënimi shumëvjeçar”. Gjatë përshkrimit të banesës ka analogji që të ndërmendin shpellën e Kalipsosë. Por tashmë pa gjuhën, kjo është një Kalipso e rënë nga vakti, pa asgjë magjike që mban rininë e përjetshme. Ajo nuk është më Kalipsoja e parë, Flora me shtatin e hollë si nepërkë, që qëndronte e fshehur pas kurtinës së tejpashme dhe përgatiste ilaçet që i hiqnin atij dhimbjet e kokës. Ajo është një Florë e vyshkur, pa efektin magjik të barnave.
Kjo fantazmë Kalipsoje s’ka më asgjë me se ta mahnisë Odiseun e saj, e lë të ikë. I huaji largohet nën dritën e hënës, duke e lënë prapa fshatin e çuditshëm pa banorë të tjerë. Protagonistit nuk i kujtohen 7 vjet kohë (aq sa pati qëndruar i ngujuar edhe Odisea në siujdhesën e Kalipsosë), pas përvojës së kësaj bujtjeje, i cila na sqarohet se ka ardhë si traumë automobilistike gjatë rrugës për në Katundin “ku flasin si ai”.
Këmbimi i gjuhës me ish të dashurën dhe mandej zhgënjimi i dyfishtë, prej të dyjave, ka sjellë në vetëdijen e personazhit “kundërshtimin e kujtesës” për shtatë vjet, një çrregullim të përjetimit linear të kohës:
“A je ti apo hija e atij që po kujtoj unë ? – e pyeti (vendasi).
“Ti je ai që na pate lanë në rrugë mua e atë… atë që drejtonte makinën. Tash po më kujtohesh edhe ti! Sandër, të quejnë ty.”
“Mbas dhjetë vjetësh të ra ndërmend!…
“Në kohë po gabohesh: s’janë dhjetë, por tri…
I huaji nuk don të zërë besë, por më në fund, nën dëshmitë e të tjerëve në restorant, gjendet si heroi i Niçes: “Kujtesa ime pohon, se unë e kam bërë këtë: krenaria ime thotë, jo nuk e kam bërë; në fund të fundit, kujtesa ime dorëzohet”.

 

Metoda e kerkimit dhe analiza e një fallsifikimi mbi Camajn dhe Koliqin – Nga ROMEO GURAKUQI

Keto ditë, në një portal të letrave shqipe, u shfaq një artikulli i Auron Tare, i titulluar “Mite të rreme”, kushtuar asaj çfarë ai e konsideron, veprimtari poliagjenturore të dy shkrimtarëve desidentë Ernest Koliqit dhe Martin Camaj. Kam studiuar me vemendje përpilimin prej 37 faqesh të tij, me kuriozitetin e një njeriu që ka lexuar me dhjetra letra private të Koliqit dhe Camajt, që nuk njihen nga publiku i gjerë dhe që don të mësojë diçka më shumë edhe për anët e padukshme të jetës personale të këtyre gjigandeve të letrave dhe të kulturës shqiptare.

Si burime faktike për argumentimin e hipotezës së tij, autori ka përdorur dosjen numer 456 Arkivit të Ministrisë së Punëve të Brendshme, të Drejtorisë së Dytë me dokumenta edhe të Drejtorisë së Tretë të Sigurimit të Shtetit, përgatitur nga ky institucion në dekada për Martin Camaj. Dokumentacion fillon nga arrestimi në vitin 1948 dhe përfundon në vitin 1990. Po ashtu, Tare ka përdorur në mënyrën e tij edhe një numër dokumentash të deklasifikuara dhe që gjenden online të CIA.

Le ta nisim vleresimin e koleksionit prej mënyrës se si i ka përdorur burimet zoti Tare burimet shqiptare. Konstatoj që autori ka shkëputur veç disa dokumente/fragmente nga rreth 163 fletë dokumentacion, duke mos e vleresuar dosjen në tërësi. Konstatoj se ai nuk zotëron dhe nuk njeh rregullin bazë të leximit të dokumentit, burimit parësor, shqyrtimin me sy kritik; nuk e ka të qarte, se një studiues, kur merret me dokumentin, ka në vetëdijen e tij disa pyetje bazore të gatshme, që i bën vetes për të qenë profesionalisht korrekt në analizë. Për shembull ai duhet të pyes, cili është sfondi personal i autorit të tekstit, në këtë rast të rreth 42 punonjësve operativë të Sigurimit, që janë marrë me përpunimin e të dhënave të Martin Camajt nga sektorë të ndryshëm në 42 vite?

Nga cili pozicion funksional shkruajnë operativët? Cila është linja e argumentimit të fakteve të mbledhura? Mbi çfarë burimesh informative janë të bazuara parashtrimet e dokumentave? Cili është opinioni personal i studiuesit mbi vërtetësinë dhe kapacitetin e burimeve? Cilat konkluzione të autorit të tekstit dokumentar janë të justifikuara dhe cilat janë të pajustifikuara? Cilat janë linjat kryesore të mendimit të autorit të dokumentit të shkruar? A duhet të fillojë shpjegimi i dokumentave mbi misionin e autorëve të dosjes dhe institucionit që ato përfaqësonin, apo duhet t’i marrim si të mirëqena, si shembullore, kombëtare demokratike, sjelljet e hordhive të armës së besueshme të partisë? A ka bërë një vlerësim kompleks të dosjes autori i kompilimit?

Mirëpo, shkrimi që pretendon të jetë kërkim, mbetet në nivelin diletant, për sa i përket metodës të hulumtimit. Ngjan që autori, jo vetëm nuk e njeh tekniken e studimit të një teksti, por ai ka deshirë të pamatë ta paracaktojë, me pasionin e një urrejtësi, fatin e subjekteve të targetuara. Gjithshka kumtohet në titullin e paracaktuem: “mite të rremë”.

Për të ndërmarrë një shkrim me pretendime të tillë, autori do të duhej të zotëronte njohuri të veçanta historike mbi kërkimin e ndërmarrë, të cilat do ta ndihmonin, në qoftë se ai ishte i sinqertë dhe serioz, për të përftuar detajet. Si mundet një autor serioz të ndërmarrë një studim nisur nga dyshimet dhe hamendësimet e formuluara në “kuzhinën” e ish-Sigurimit të Shtetit dhe në shtratin e familjeve që bashkëpunuan në vrasjen e shqiptarëve të Kosovës 70 vite më parë, se komuniteti katolik i Shqipërisë ka luajtur në çdo kohë një rol reaksionar në jetën e kombit dhe shtetit shqiptar dhe detyrimisht, dy shkrimtarët e mëdhenj, që ky komuniteti i ka dhënë kombit, janë pjesë e agjenturës ndërkombëtare?

Nisur nga ky paragjykim ai ka ndërtuar një shashke me synime denigruese ndaj dy prej figurave më të rëndësishme të elitës shkodrane, pikërisht në kohën kur e verteta shkencore historike ka sfumuar injektimet e falsifikatorëve të shkencës puniste. Mirëpo, Tares i është ngarkuar një detyrë për të kryer dhe ai e ka berë me mundësitë dhe devocionin e tij, e pasardhësit të pandryshuar të një veterani të një lufte të pa lavdi kundër Shqipërisë së mirëfilltë.

Verej me keqardhje se në të gjithë shkrimin e zotit Tare nuk ekziston një regest i plotë i dokumenteve të përdorura, që është alfa e studiuesit të historisë. Ka veç copëza, por jo një vlerësim në detaje të burimit historik. Shkrimi nuk ka një koncept organizimi dhe është shkruar jashtë mendimit se kur shkruan një punim, ti duhet të kesh parasysh karakteristikat e burimit, autorët që i kanë shkruar ata (Kapisyzi, Proko, Josifi, Zika, Hodo, Shkodrani, Malo, Zahaj, Laçi e sa e sa oficerë të “armës së dreqit”), dokumenta me të cilat je duke e berë shqyrtimin.

Punimi nuk ka një strukturë formale. Ka veç hipoteza fillestare në lidhje me komplikimin e Camajt me Sigurimin dhe UDB, të paformuluar seriozisht, të cilen Tare, vetvetiu, i hedh poshte vetë, me ose pa vetedije, pas faqes 20. Artikulli nuk ka një faqe titulluese dhe asnjë një përmbledhje konkluzive për të qartësuar lexuesit.

Por jo vetëm kaq: Kur njihesh me dosjen kupton se e gjithë fabula e ngritur nga autori keto ditë mbi Camajn e Koliqin është një falsifikim i mirëfilltë dhe një mashtrim publik i skajshëm. Deklaroj me pergjegjesi publike se, Dosja e Martin Camaj është një Dosje Personi nën Hetim me datën 5 maj 1948, që vijon me 10 maj me një deklarate aderimi si bashkëpunëtorë, por duke qenë se Martin Camaj sapo del nga Dega e Punëve të Brendshme Shkodër, përgatit dhe realizon ikjen brenda 3 muajsh, kjo dosje, nga 9 korriku 1948 shndërrohet në një dosje të një elementi armik.

Nga viti 1958, dosja vijon e klasifikuar si e një përsoni në kerkimit, me dyshimin se Martin Camaj është vendosur në shërbim të UDB, akuze e rendomte per çdo te arratisur nga Shqiperia ne Jugosllavi. Dosja është e klasifikuar si A2, që do të thotë përson në ndjekje. Në dosje nuk ka asnje dokument qe kompromenton aktivitetin jetesor te Camajt. Ateherë, pyetja që bëj është : kush është ky studiues që arrin të bëjë një veprim të tillë manipulues? Dhe si eshte e mundur qe ai nuk ka frike nga ligja dhe kunderpergjigja e familjareve të Camajt dhe Koliqit ne organet e drejtesise?! Mund t’ju them se ekzistojne zero evidenca shkencore dhe faktike qe mbeshtesin perpjekjen e zotit Tare.

Leximi i dokumentëve të prodhuara në Shqipëri është i mjaftueshëm për të kuptuar nivelin kulturorë dhe profesional të operativëve të Sigurimit, që janë marrë me përpunimin e informacionit për gati 42 vite. I mahnitshëm niveli i padijes, paaftësisë edhe profesionale, paranojes dhe paragjykimit të oficerëve të lartë të “armës ës lavdishme të Partisë”, e perbere nga funksionarë qe jetojme ne hamendje, të cilët nuk marrin asnjë gjë të vlefshme, as për sigurinë e shtetit diktatorial, por veç perpunojnë thashetheme të parëndësishmë të dhjetra informatorëve dhe informacione të padobishme mbi veprimtarinë shkencore dhe atdhetare të Martin Camaj, Koliqit, në Romë, Kalabri, Mynih, Bukuresht, Insbruck, Vjenë.

Kur lexon dokumentët dhe ndjek fillin e mendjeve të përçydnuara të oficerëve të fanatizuar dhe të parsimuar të Drejtorisë së Tretë, sheh se gjykimi i tyre ka ende gjurmë dhe trashigimtare në ditët e sotme.

Pyetja që dua të bëj është kjo: A mund ta perceptoje dot mendja e një «përpiluesi» portalesh, formësuar në shkollën e urrejtjes ndaj katolicizmit shqiptar, se cili ishte misioni i dy gjenive të kombit ?

Qartazi kemi të bëjmë me diletantizimin e një misionari ndaj një sherbimi ende të paidentifikuar të sotëm, por që përdor me vrazhdësi gjithë bagazhin e shkollës së operativëve të Zonës, të grupimit që ndërtoi nga viti 1945, të gjithë projektin e çmontimit të kontributit për Gegnisë në Shqipëri. Një artikull i ndërtuar mbi hamendësime dhe mbi frymën e identifikimit të patriotizimit dhe besnikërisë shtetërore me atë të mbrojtjes së regjimit të PPSH. Fabulë e rënë prej kohesh kur Shqipëria u çlirua nga frika e Bllokut.

Autori disponon të dhëna të pamjaftueshme për të arritu në konkluzionet e tij rroposëse. Asnjë dokument nuk disponohet nga autori, se Camaj në Jugosllavi ushtronte aktivitet per llogari te UDB, ose se largimi i tij nga Jugosllavia ishte i lidhur me një mision të ngarkuar nga ky shërbim në mergaten shqiptare në Romë apo në Mynih. E njejta mund të thuhet edhe për pjesën që bën fjalë për të ashtuquajturin rekrutim nga sherbimet amerikane dhe gjermane.

Çmenduria e operativëve shkon deri aty sa ta konsiderojnë Sud Ost Institute në Mynih, si një krijesë e shërbimeve të fshehta amerikane. Raportet e vitit 1973 perpiqen ta konsiderojne veprimtari gjenturore deri edhe marrëdhëniet akademike të profesor Camajt me albanologun Olberger te Universitetit të Innsbruck-ut, Dr, Schwanken e Institutit të Lindjes në Vjenë, profesor Hasan Kaleshin e Uni Prishtinës, Prof. Georg Stamuller-in e Universiteti i Mynihut, Erich Han-in e Universiteti i Chicagos, etj.. Martin Camaj eshte ndjekur gjate gjithë kohës nga sigurimi si përpunim 2/A.

Burimet e koduara te informacionit qe kane survejuar Camajn do t’i japim ne nje moment te dyte.

Ku është fillesa e mashtrimit dhe e fallsfikimit te te vertetes?

E gjithë teza e Tares është ngritur mbi hamendësime të paprovueme dhe të mbeshtetur vetem nje letren firmosur nga Camaj, ne nje istitucion te tmerrshem sikurse ishte Sigurimi i Shtetit shqiptar, para te cilit jane dorezuar, formalisht ose thelbësisht, shumë prej viktimave të projektuara, pa ushtruar aktivitet. Ndërkohë del krejt qarte se Camaj pak ditë pas firmosjes, ia ka arritur t’ua hedhë operativëve, të largohet me grupin e 37 shqiptarëve të drejtuar nga Gjon Destanisha, ndaj edhe gjithë përpjekja rekrutuese e Fadil Kapisyzit, operativit të parë që e targetoi, dështoi dhe Sigurimi nga kjo datë vetëm se përpiqet ta gjurmojë ku ndodhet dhe çfarë bën Camaj për 42 vite me radhë.

Kalojmë në fazën e dytë: emigracioni në Jugosllavi: Pyetja tjetër që bëjmë është kjo: a mund të ecet ende me mendjen e oficereve te dikurshem te Sigurimit, se martesa me gra sllave është një mëkat trathetie ndaj kombit shqiptar dhe sigurisht mëkatari duhet paragjykuar, survejuar dhe siguruar, mbasi ai detyrimisht është rekrutuar tanimë nga UDB ? Ky është arsyetimi i autorit për gati 20 faqe të artikullit. Ai e gjykon ende sot Jugosllavine e Titos me mendjen e njeriut te edukuar në familjet e kufizuara brenda korrnizave të shkollës së Enver Hoxhës.

E pamundur që një historian të ndërtojë një tezë mbeshtetur mbi paragjykime kulturore dhe racore. Mund të jetë një pistë hetimi shumë interesante studimi i ditëve të errëta të emigracionit në zyrat e UDB, por bashkëpunimi që pretendon autori në asnje rast ajo nuk eshte nje veprim i provuem, përderisa nuk disponohen dokumente të shtetit jugosllav në lidhje me Camajn. Zoti Tare duhet ta dijë se të gjithë emigrantët politikë të arratisur nga Shqipëria, kanë qenë nën mbikqyrjen e rreptë të Ministrisë së Brendshme të Jugosllavisë dhe nën asistencën financiare jetësore të shtetit gjegjës, sikurse në mënyrë të ngjashme ka ndodhur me të arratisurit nga Jugosllavia në Shqipëri.

A ka qenë një mbijetëse e lehtë për emigrantët, çlirimi prej kthetrave të UDB-së ? Absolutisht jo ! Kanë qenë ditë po aq të zeza mbijetese sa në Shqipëri. Disa ia arritën të çlirohen me shumë vështirësi, të tjerë nuk ia dolën kurrë nga kapja në kurth e bishtit, por Auron Tare nuk disponon asnjë provë se Martin Camaj mbeti nën kthetrat e shërbimit jugosllav. Vetë sigurimsat në dosje raportime të tilla nga një agjent i konsiderojnë të pasigurta.

Nga ana tjetër duhet të kujtojmë se nga vitit 1949, Jugosllavia e Titos u vendos në rreshtin e parë të përpjekjeve për përmbysjen e regjimit komunist të Enver Hoxhës dhe sikurse ka ndodhur në çdo rast të kundërshtive të luftrave civile në Shqipëri, jugosllavët, si mish për top, kanë përdorur të ikurit politikë nga ky vend. Prandaj, Komiteti i Prizrenit ka qenë normalisht një organizim i emigracionit politik, me bekimin e sponsorizimin e shtetit të Titos dhe në funksion të qellimi të ndryshimit të regjimit hoxhist, që i kishte hapur porten Moskës për të dalë në Adriatik. Por detyrimi për t’u regjistruar në këtë rreshtim, nuk përbën ndonjë kompromentim agjenturorë. Camaj ishte një gjeni që kuptonte fatet e ardhshme të emigrantëve në një vend, që ç’montimin e shqiptarëve e kishte objektiv të pandryshuem nga fillesa.

Kena shume arsye për të besue, se largimi i Martin Camaj nga Beogradi drejt emigracionit ne Perendim ishte rruga që kane ndjekur të gjithë shqiptarët, që kane ikur nga Shqiperia e Veriut ne Jugosllavi. Vetë letra e tij për Malokin dhe Sheldinë, është një kërkese ndihme per te ikur nga kthetrat ku vendoseshin të gjithe refugjatët në Beograd. Ky është një fakt i mirenjohur. Nxjerrja e letrës së Camaj jashte Jugosllavise per t’u postuar nga Vilach, Austri, një qytet shume prane kufirit slloven, nga ana e sherbimeve amerikane, është një provë për këtë. Ikja nga ferri i sherbimit te fshehte jugosllav ishte bere nje domosdoshmeri per fatin e një individi me mend ne krye, një intelektuali, që premtonte të bëhej, siç u bë, një prej shkrimtarëve të mëdhenj të Shqipërisë dhe mendjeve të ndritura të ketij vendi ku gëlojnë më së shumti ferrat. Ku qendron implikimi në këtë rast?

Letra derguar Lazer Sheldise është provë për të kunderten e asaj çfarë pretendon Tare. Qartazi, me dokumentat në dispozicion tonë dhe të Tares, Camaj u ka rreshqitur dhe nuk ka pranuar t’u nenshtrohet dy shërbimeve të dy vendeve komuniste, si Shqiperise, ashtu edhe Jugosllavise. Ai ikën sërish, sepse e din fatin që e pret në qoftë se do të qendronte pak me gjatë në Jugosllavi. Rasti i profesor Rizes ishte kuptimplotë. Ardhja në Itali e Camajt ishte veprim i logjikshem për të shpëtuar nga makthi i ditës së shkembimit të dy regjimeve simotra, që urreheshin dhe flirtonin njëkohësisht, në dëm të një Shqipërie normale dhe natyrale.

Ernest Koliqi, personaliteti më i rëndësishëm i botës shqiptare në Rome (ishte larguar përfundimisht nga Shqipëria pas emërimit si Kryetar i Përfaqësisë Diplomatike Shqiptare- Delegat i Qeverisë së Tiranës, pranë qeverisë së Romës me datën 29 prill 1943 dhe jo siç thotë Tare se u larguar në fund të Luftës së Dytë Botërore), referenti kryesor për çertifikimin e mërgatës desidente shqiptare, luajti rolin e garantit edhe për të riun saverian nga Dukagjini, bazuar në kodet shqiptare të nderit, besës, mikpritjes. Këto kode tradicionale të të parëve tanë, nuk mund t’i kuptojë dot përpiluesi ynë. Nga ana tjetër, duhet të pranojmë se dyshimet normalisht në çdo rast shoqerojnë çdo ardhje të re në mërgaten e përçarë, por Camaj dha prova se i perkiste një formati të panjollë, atij të formësuar në zemren dijetare të shqiptarisë, në Shkodër, në shkollën më të mirë që kishte pasur Shqipnia e Parë, në zemren e besës e nderit të Dukagjinit, të cilat nuk i njohin anëtarët e ortes së edukimit përbuzës.

Camaj ishte formuar në Kolegjin Saverian, pikërisht aty ku qenë formuar një plejadë e lavdishme shqiptarësh të shquar nga Gegnia dhe Toskënia, duke filluar me vëllezërit Konica. Autori ndaj mbetet, nga fillimi në fund, thjesht një stërhollues fillestar dokumentesh, që nuk din t’i lexojë, që e fillon fabulen e tij me ngatërrimin e regjioneve etnografike të Gegnisë për të cilat siç duket nuk ka asnjë njohuri. Por nuk është vetem kjo ngatërresë kulturore, që e çatrafilon arsyetimin e Auronit. Ai vijon keqkuptimin e tij të paracaktuar me përkufizimet që ai bën për Bllokun Kombëtar Indipendent dhe misionit të të përkohshmës kulturore dhe shkencore shqiptare, revistës Shejzat.

Tare pretendon se Blloku Kombëtar Indipendent ishte një krijesë e shërbimeve të fshehta perëndimore?

Ne faqen 20 përpiluesi nxjerr një dokument qe Koliqi ishte ne kontakte me sherbimin sekret amerikan, italian dhe gjerman. Autori eshte kaq konfuz sa kujton se sherbimi sekret gjerman i Hitlerit vijonte edhe ne Gjermanine e denazifikueme. Ndërkohe raporti amerikan vete eshte i shkruar nga një njohes jo i mire i historise se nderlidhjes se pjeses me te perparuara te Levizjes Kombetare shqiptare me themelimin e shtetit te njohur nderkombetarisht ne vite 1913-1914. Është një raport jo esencial por që autori e bën tërkuzë, pa arritur që ta zbërthejë.

Zoti Tare, Ernest Koliqi ka linde dhe ka jetue si “atdhetar, idealist, puntuer i pashoq, prozator i zgjedhun, poet i lem, mbi të gjitha i ndershëm, madje teper i ndershem për këtë botën t’onë të bastardhueme e të prishun” (Karl Gurakuqi). Ai ishte perfaqesues i larte politik i organizates me te rëndësishme pro perëndimore shqiptare në emigracion, që kishte si objektiv permbysjen e regjimit ne Shqiperi dhe normalisht qe ishte ne kontakt me sherbimet e specializuara perëndimore, qe paralelisht operonin ne te njejtin sens se paku ne pikepamje pergatitore. Ju duhet të dini se BKI lindi si modeli politik i konservatorizimit modern europianist të shqiptarëve dhe jo si krijesë agjenturore. Anëtarë e kësaj partie politike, nga dita e parë e themelimit, u vendosën në mbrojtje të kombit, lirisë së tij, mbrojtjes së kultures kombëtare, rikthimit të kushtetutshmërisë dhe demokracisë, europianizimit dhe konfimimit praktik politik të këtyre vlerave kulturore politike në botën shqiptare, brenda Shqipnisë nën okupacionin e bandës së dirigjuar nga Moska.

Blloku ka qenë grupimi politik ma serioz, ma intelektual dhe ma i qartë në përcaktimin e përspektives së ardhshme demokratike shqiptare. Qenia e Prof. Ernest Koliqit, Dr. Ismail Verlacit, Gjon Marka Gjonit, Prof. Namik Resulit, Kolë Bib Mirakaj e intelektualëve e patriotëve të tjerë në berthamen drejtuese të këtij grupimi, ose në sfondin mbështetës moral, ka qenë ndër garancitë kryesore të këtij pozicioni të admirueshëm. Themeluesit e Bllokut vinin nga vise dhe mjedise të ndryshme politike, por të gjithë kishin të përbashkët dhimbjen për familjet që vriteshin, burgoseshin e internoheshin nga regjimi që Tare e merr si etalon matës të patriotizmit.

Themelues të BKI kanë qenë: Gjon Marka Gjoni, Ndue Gjonmarkaj, Qazim Mulleti, Dr. Xhemil Dino, Nebil Dino, Prof. Sotir Kozmo, Kapiten Asllan Libohova, Pandeli Papalilo, Luigj Gjergjola, Safa Vlora, Jak Koçi, Dr. Eduard Liço, Dr. Ismail Vërlaci, Prof. Ernest Koliqi, Nexhmedin Vrioni, Dr. Xhelal Mitrovica, Prof. Namik Resuli, Don Frano Karma, Kapiten Jorgji Ruço, Kapiten Kapllan Libohova, Theofan Qesari, Dr. Kadri Myftiu, Dr. Lin Shkreli, Prof. Stefan Gazulli. Ata kishin përspektiva krejt të qarta demokratike dhe oksidentale mbi Shqipërinë e neserme, të çliruar nga sllavo-komunizmi dhe një konceptim krejt paqësor të zgjidhjes së çështjes kombëtare shqiptare.

“Ndjekja e kultit të vlerave tradicionale”, “nderimi i personalitetit njerëzor”, “institutit familjar”, “i lirive shoqnore e politike”, “respektimi i të drejtës së pronësisë private”, “i të drejtës së popullit për vetvendosje politike” “karakteri laik i shtetit dhe nderimi i lirisë së ndërgjegjes”, “ndalimi i hakmarrjes politike në kushtet e një tranzicioni politik nga diktatura komuniste drejt demokracisë” etj., janë shtyllat mbi të cilat mbështetet programi politik i Bllokut për Shqipërinë e neserme postkomuniste.

Do të doja të analizoja pikërisht filozofinë politike që udhëhoqi BKI dhe drejtuesin shpirtëror të kësaj partie, profesor Ernest Koliqi.

Themeluesit e BKI kanë besuar historikisht në vlerat perëndimore të promovuara në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX, fillimisht nga Austria dhe më pas nga Italia. Ata kanë qenë modernë në mbrojtje të së shkuarës dhe krijues në mbrojtje të traditës. BKI lindi si alternative politike neo-nonservatore, e thanun ndryshe, e konservatorizmit reformator, karshi partive tradicionale të së djathtës shqiptare, pak a shumë arkaike të emigracionit dhe si kundërshtare e vendosur ndaj komunizmit revolucionar mbisundues në Shqipëri dhe në Tokat e Okupueme në Jugosllavi. Në qoftë se duam të gjejmë fillesën e BKI brenda historisë së pluralizmit politik shqiptar, mund të themi se ajo për model fillestar ka pasur Opozitën Shkodrane të viteve 1920-1924.

BKI u themelua në kohën kur në vendin amë, të gjitha institucionet që u themeluan nga etërit e kombit për të mirën e pasardhësve, u shkatërruan ose u sekuestruan nga një grup politiko-krahinor aventurierësh gjysëm të shkolluar, që u vendosën në shërbim të agjenturave të vendeve që kishin luftuar prej dhjetra vjeçarësh përkundër interesave të formësimit dhe konsolidimit të Shqipnisë.

Mendimi Koliqian ka kenë bazë e konceptimit të platformës politike e BKI: Desidencë e vetëdijshme për vlerën e kujtesës, për një sistem real europian i qeverisjes në Shqipninë e çlirueme nga komunistët, një konceptim qytetar i organizimit, drejtimit të partive politike. Qytetaria për ate ishte kushti themelor i shoqërizimit në jetën civile demokratike, për njerëzit që jetojnë në një shoqëri konsensuale individësh sovranë dhe kjo ka qenë alfa e bazës analitike të Koliqit dhe pasuesve të tij, ndër të cilët Camaj ka një rol kryesor. Bëhet fjalë për një kulture civike, një sens i procesit politik i përqasshëm me lidhjet kombëtare, që lind vetvetishëm dhe mbështet vendin, mënyrën e jetës dhe trashëgiminë e institucioneve dhe ligjeve me të cilat ishte i lidhur fati i qytetarit shqiptar dalë nga procesi i shtetformimit. Dhe në qoftë se ne bëjmë një krahasim të bazës teorike të mendimit koliqian të mishëruar në partinë politike që ai bashkëthemeloi, ne gjejmë në fakt, një strukture dhe platformë të pozicionimit politik mjaft të avancuar, të cilën e lexojmë ndër ideologët e neo-konservatorizmit britanik.

Koliqi, Camaj dhe BKI u ngritën kundër diskriminimit të Gegnisë dhe katolicizmit në mënyrë posaçme nga regjimi i Zones së Parë, që Tare e identifikon ende sot me patriotizmin dhe Shqipërinë. Shkatërrimi i komunitetetve të lira, goditja e aktivitetit të qendrave të organizimit civil, kulturorë në Shkodër, ndërtuar prej shekujsh nga Kisha Katolike, përbënin ndër veprat ma të randa regresiste, që komunistët e djeshëm dhe ithtarët e sotëm të kamufluem, kanë bërë ndaj kombit shqiptar në rrugën qytetnuese dhe europianizuese. Koliqi dhe Camaj i përkasin atij formimi dhe grupimi të elitës shqiptare, që shpëtimin e kombit shqiptar e shihnin në një kulturë moderne perëndimore, të ushqyer dhe brumosur prej virtyteve arbnore. Baza orientuese e aktivitetit politik dhe kulturorë të Koliqit dhe rrethit të tij në Perëndim u bë Rikthimi i Kujtimit të Shqipërisë Tradicionale të zhdukur nga regjistri i edukimit të rinisë prej komunistëve.

Kemi të bajmë me intelektualë të mirëfilltë, që pas nji jete të trazueme në vendin e vet, të gjendur përherë pakicë elitare, e shtypun në mënyrë të kamufluar dhe të hapun në Shqipni, sidomos pas kaosit politik të Luftës së Dytë botërore që përfshiu Shqipërinë, vendos serish të jëtë aktiv dhe shërbenjës ndaj vendit, jo vetëm kulturalisht, por edhe politikisht.

Dhe pyetja është: cilat janë arsyet pse shkrimtari Ernest Koliqi vazhdoi të përfshihej në politikë, edhe pas zhgënjimeve të mëparshme politike, por edhe gabimeve që ai i njeh vetes? Përgjigjen për këtë e marrim nga vetë Ai. Në një letër që mban datën 21 maj 1951, Ernesti shprehet:

“Çdo vepër e ime, ç’se kam marrë mend e shise, i âsht kushtue lulzimit të shqiptarizmit të vërtetë, i cili, për mue, rrâjet e themelet i ka në kulturën e në traditat t’ona. Kam mujtë me gabue, ndoshta shpesh edhe randë, sepse kush vepron bje lehtazi në gjymtime. S’asht mjeshtri m’u paraqitë i pafajshëm kur rrin njeríu n’ansi të plotë e të vazhdueshme. Ai qi nuk vepron, s’ban mirë as keq. Ndiç, deshta të tham, qi ndoshta ndonji herë kam gabue, por prej zellit të tepruem e prej bindjes se ashtu e lypte e mira e vendit. Sidoqoftë, kur të fashiten pasjonet dhe perdja t’u ulet atyne qi sot gjikojnë jo mbas fakteve por mbas interesave fazjoze politike, atëherë do të dali në shesh se Ernesti në kohën kritike dishka bâni për kulturën shqiptare…… Dikush me këshillon me hjekë dorë nga politika. Ky këshill nuk rrjedh nga një ndjesí e thjesht : Mbas sa miqësh e dashamirësh të vrám, në kët gjendje tragjike në të cilën ndhdhet i kaperthyem vendi i ynë, derisa të drejtat má të para njerzore mos t’i këthehen vllazënvet t’onë të nji gjaku e të nji gjuhe, do t’ishte krim m’u hjekë në njánë e m’u marrë vetëm me letërsí. Më mjafton me pa Kapidanin e Mirditës qi humbi dy djelm si dy hyj drite, Kolë Bibën qí la në malet si flȋje n’elterë të Shqipnís djalin e vllán, e plot tjerë, për m’e ndie veten të detyruem me punue pa u lodhë për lirimin e popullit tonë. Kjo e sotëshmja nuk âsht nji fushatë politike me rrëzue nji qeverri ; kjo âsht kryqzatë kombëtare me shpétue fisin e bâshkë me té pasuninë shpirtnore të trashigueme.

Si mundet nji intelektual m’u mënjanue e me qindrue indiferent pas së keqës së pashoqe qi na ka zanë nën palë si individ e si pjestarë të nji kombi ? Prandej, si këshill tash e marr parasysh vetëm kur të lirohet Shqipnija. Sot, i armatosun me vullnet e me flakë ardhetare, e nduej për detyrë të luftoj edhe në fushën politike”.(Letërmëmbim në Mërgim i Karl Gurakuqit, Vellimi I, Romë, 21.V.1951). Ernest Koliqi ishte lider politik dhe nuk mund të ishte në asnjë rast një informator i thjeshte i sherbimeve. Ai ishte negociator, minister i jashtem, minister i kultures, lider i desidences. Ai ishte përsonaliteti më i besueshëm i kancelerive, shërbimeve diplomative dhe agjencive të inteligjencës perëndimore që interesoheshin për Shqipërinë dhe çështjet shqiptare. Ai u kujdes për të gjithë ne jetën e vështirë dhe me privacione jetësore në Itali, ashtu sikurse u kujdes për grumbullimin e fondeve për ngritjen e Shejzave. Me dhjetra letra kam lexuar per perpjekjet e tij per t’i siguruar buken e perditshme ajkes se kombit te mbetur rrugeve te Italise.

“Blloku Indipendent” nën udhëheqjen e Koliqit e miqve të tij të ngushtë e të pandarë (bërthama kryesore dhe më e spikatur e tij kanë qenë e përbërë nga rreth 10 personalitete), bëri përpjekje e veprimtari konkrete për çlirimin e vendit, në bashkëveprim të drejtëpërdrejtë me shqiptarët e Kosovës së emigracionit të mbledhur rreth “Lidhjes së Dytë të Prizrenit”, “Legalitetin” dhe me pjesën e matur dhe atdhetare të “Ballit Kombëtar”, atë të paprekuren nga ajo që Ernesti e quan pjesa e prekur nga kanceri i shërbimeve të fshehta të vendeve komuniste.

Punën e vertetë ky grup e ka bërë në heshtje duke i shërbye kulturës shqiptare, lidhjeve me komunitetin arbnor në Itali dhe krijimit të një modeli teorik të politikës dhe institucioneve të ardhshme të Shqipnisë së neserme të lirë. Dhe mendojmë se ai model ka qenë më i besueshmi për kanceleritë e interesuara për ndryshimin e situatës politike në Shqipëri, me të cilat Ernesti ka mbajtë kontaktet prej lideri të besueshëm dhe serioz dhe jo si informator i rëndomtë.

Por, në emigracionin shqiptar në Itali ka mbisunduar përçarja dhe konsumimi i pafrytshëm me intriga kundër njeni tjetrit, ndërkohë që Enver Hoxha grinte popullin brenda Shqipnisë. Shkaqet e ngatërresave në të djathten shqiptare në emigracion janë, sipas këndvështrimit tim, komplekse, jo vetëm agjenturore, por së pari të lidhura me natyren e shoqnie të paunifikueme prej historisë, botkuptimeve të ndryshme në vendet e origjinës, interesave të ndryshme shoqnore, edukates mjaft diverse mes zonave rurale dhe atyne qytetare, diferencat mes qyteteve dhe brenda qyteteve, mbi të gjitha kultura. Varfnia në emigracion i ban njerezit meskine, shpifes, smirzinj, sidomos kur lideri nuk arrin t’ua plotësojë të gjithëve nevojat dhe deshirat.

Viti 1955 një vit sulmi ndaj Bllokut prej anëve të ndryshme të emigracionit. Në një letër të shkruar me 9 korrik 1955, mësojmë se në shenjëstër të sulmeve kundër Bllokut nga ana e elementëve të ndryshëm të mërgatës shqiptare ka qenë Ernesti:

Ernesti shkruan keto dite. “Përditë shtohen ata që më sulmojnë. Zyret italiane, amerikane, ingleze, vatikane etj., janë plot (kam prova) me raporte sidomos kundra meje: mason, aventurjer, agjent zyresh sekrete, çarlatan etj., Nji amerikan tash nja dy muaj me tha: “E din pse shumica e shqiptarvet ju lufton? Pse s’munden me ju kuptu, tue kenë ju, për sa marr vesht vetë, ma i oksidentalizuemi ndër shqiptarë” Kjo cilsi s’asht vetëm e imja; asht e të gjithë shkodranvet. Ai amerikani me njifte vetem mue, por të kishte njoftun Dom Lazrin, Pader Benardinin, ty Karl, etj, do të kishte dhanë nji gjykim ma kolektiv. Duket se jemi ndryshe prej tjervet, Karl I dashtun, e ata burrnin t’onë e kanë mëni si mzati pecën e kuqe.” (Leterkembim në Mërgim Vellimi i parë. arkivi i autorit).

Përgjigja që Koliqi dhe rrethi i tij elitar i paarritshem intelektualisht, u ka dhanë sulmeve të turmave të ç’orientueme të shqiptarëve të emigracionit të formueme ndryshe nga Shkolla e Tij e Edukatës, Qytetarisë, Atdhetarisë, Idealizmit dhe Europianizimit ka qenë Puna Vetmohuese në Shërbim të Kulturës Shqiptare dhe ekspozimi në Kanceleritë e Vendeve Perëndimore të përfaqësueme në Romë i aspiratës së Rithemelimit të Shtetit të Lirë Konsitutcional dhe Demokratik në Shqipninë e neserme të çlirueme nga okupacioni i kuq.

Revista “Shejzat” ishte udhërëfyesi kryesor i Shqipërisë së Idealeve të Rilindjes. Ishte “ nji gur i çmueshëm që iu shtue kunorës së Ernest Koliqit, si shkrimtar i radhës së parë të botës letrare shqipe”, si lider i emigracionit në Itali, por jo vetëm. Shejzat udhehoqen fatin e Shqipërisë me urimin për ditë ma të mira. Bashkëpunimi i Camaj në këtë revistë ishte nji “lajmtar drite” që konstrastonte me shterpësinë mendore të ardheut amë nën pushtim. Dhe kur në vendin amë, po ndërtohej një jetë e re që nuk ishte e jona, se larg kishte qillue prej Arbnisë, Martin Camaj me vepren e tij e gjente landen nga jeta shqiptare, përherë e re, pse ndrynte brenda cilësi që nuk njihshin mort.

Dhe për ta përmbyllë me një ilustrim këtë që them, po jap një interpretim të Karl Gurakuqit të përgjigjes së heshtun dhe të ditur të Ernest Koliqit ndaj sulmuesve, me rasen e botimit të librit të hartuar nga ai. Kjo përgjigje vlen edhe për zotin Tare, qi ka hy ndër do punë të thella:

“Poesia Popolare Albanese: Libri yt i porsadalun, nji xhevahir i shpirtit shqiptar…

“Qejt lehin e karvani ecë! Kështu kanë pas thanë ata qi kanë dijtë ma shumë se na. Eh po! Ka asish, qi nuk e kanë ngjye kurrë pendën në ngjyranë, e kanë sy e faqe të ngrehen si gjelat në pleh, e të përbuzin ata qi dijnë ma shumë, qi kanë dhanë ma shumë, qi e kanë shkri krejt jetën e vet për nji ideal, qi, të frymëzueme nga ndiesi të pastra, kanë shkelë interesat e veta vetjake në dobi t’atyne të kombit. Lehin të pandërgjegjshmit e ata qi a kan fytyren si shuell këpuce., qi siellen si kallami kah të fryjë era, qi s’kanë nji përsonalitet të vetin e qi kurr s’e kanë ngrejtë prej toke nji ashkël pa pasë ma përpara sigurime të plota për të fry xhepin.

Jemi larg, shumë larg, more Ernest: na në nji skaj dhe ata në skajin e përkundërt; na të rritun në rrethana të pastra kur cilsit e bukura shqiptare drejtojshin jetën e popullit; këta nuk u a dijnë shtëpin burrnis, nderit e besës arbnore”.

Martin Camaj asnjë lidhje me sherbimet sekrete, “dokumentet” ndaj tij të paverteta – Nga Erald Kapri

Martin Camaj është përfolur në një shkrim sensacional të para pak javëve si bashkëpunëtor i Sigurimit të Shtetit apo i UBD-së jugosllave, duke keqintepretuar një dokument të vetëm dhe duke imagjinuar, me kapërcime logjike, veprime që Camaj nuk i ka kryer.
Camaj është në të vërtetë viktimë e Sigurimit të Shtetit, që e dhunoi për ta rekrutuar dhe pastaj ndërmori një fushatë sistematike për të nxirë figurnë e tij në perëndim.
Nuk ka ndërkohë asnjë dokument të deklasifikuar të CIA-s apo të shërbimeve perendimore që të sjellë ndonjë fakt apo provë se Camaj se ka qenë në shërbimin të UDB-së.
Por le t’i marrim faktet me radhë.
Dosja e Martin Camajt nuk lë vend për dyshim as për oficerin më fanatik të ish Sigurimit të Shtetit.
Më 1948, rreth të 20-tave, Camaj mësues i ri në Dukagjin, rrëmbehet me forcë nga Sigurimi i Shtetit. Nën kërcënim, ai detyrohet të nënshkruajë një dokument ku i kërkohet të bashkëpunojë me Sigurimin për të spiunuar dy kundërshtarë të regjimit komunist, Gjon Destanishta dhe Lazër Pali.
Menjëherë pasi e lënë të lirë, Camaj lajmëron Destanishtën dhe Palin për qëllimet e Sigurimit dhe vendos që të arratiset.
Camaj nuk bashkëpunoi asnjë herë të vetme me Sigurimin edhe pse në arkivat e Sigurimit ka mbetur dokumenti i firmosur, që i shkëptur nga realiteti dhe pa asnjë fakt tjetër po përdoret sot për të sulmuar Camajn.
Kur Camaj u arrratis në Jugosllavi, Jugosllavia kishte miratuar hapjen e shkollave shqipe në trevat shqiptare. Camaj punoi për më shumë se një vit si mësues në fshatrat shqiptare të Malit të Zi.
Në të njejtën kohë, Jugosllavia lejoi punësimin e një pjese të emigrantëve shqiptarë dhe atyre që merreshin me bujqësi u dha edhe toka në përdorim. Camaj përfitoi nga kjo politikë liberale dhe filloi më 1950 studimet për Albanologji në Universitetin e Beogradit.
Ndërkohë në Jugosllavi emigrantët shqiptarë krijuan një shoqatë të tyren, Komitetin e Prizrenit, e cila ishte nën ndikimin e qeverisë jugosllave.
Camaj akuzohet se ka qenë drejtues i këtij Komiteti dhe gjithashtu se ka qenë punonjës i Radio Beogradit—duke hamendësuar se për rrjedhojë ai ka qenë bashkëpunëtor i UDB-së.
Të dyja këto pretendime janë të rreme: Camaja nuk ka qenë as drejtues dhe as pjesëmarrës në mbledhjen themeluese të Komitetit të Prizrenit dhe nuk ka punaur kurrë në Radio Beogradin.
Të dy alkuzat ndaj Camajt bazohen në një dokument të vetëm operativ të CIA-s i cili nuk u mor për bazë as nga vetë CIA. Për më tepër akuzat shtrembërojnë edhe vetë përmbajtjen e këtij dokumenti të dyshimtë.
Ky dokument i deklasifikuar bën pjesë në informacionet operative të CIA-s—informacione të dhëna nga informatorë apo bashkëpunëtorë të fshehtë. Këto informacione janë të paverifikuara dhe të pavertetuara nga CIA—për këtë arsye CIA ka paralajmëruar studiuesit se materialet opertative të deklasifikuara nuk duhet të merren si të mirëqena.
Faksimile e dokumentit operativ te CIA Ne rreth jeshill vula e cila e identifikon ate si te pabesueshem
Faksimile e dokumentit operativ te CIA. Ne rreth jeshill vula e cila e identifikon ate si te pabesueshem
Në fakt dokumenti i CIA-s në lidhje me Camajn mbart në faqen e parë një vulë me mbishkrimin “ky informacion nuk është vlerësuar” (“this is unevaluated information”—që do të thotë se ky raportim i një informatori nuk mund të merret si i vërtetë.
Sikur të mos mjaftonte kaq, akuzatorët kanë keqpërkthyer apo shtrembëruar me dashje edhe vetë përmbajtjen e këtij dokumenti të dyshimtë. Në faqen e tretë të raportimit, informatori i fshehtë jep detaje për Komitetin e Prizrenit dhe drejtimin e tij. Në një paragraf pohoet se Lutfi Spahiu, një nga drejtuesit e komitetit, është larguar nga pozita ekzekutive në këtë komitet. Më pas, në një paragraf tjetër, pa lidhje me drejtuesit, thuhet se anëtarë të këtij komuniteti janë Ramadan Spahiu dhe Martin Camaj.
Akuzatori ka intepretuar ose ka keqpërkthyer se Camaj ishte anëtar i drejtimit ekzekutiv të Komitetit Prizrenit. Në fakt në të gjithë përshkrimin e detajuar të kupolës ekzekutive të Komitetit nga informatori, emri i Camajt nuk përmendet fare—të qënit anëtar dhe drejtues ekzekutiv i një shoqate nuk kanë lidhje me njëra tjetrën.
Edhe pretendimi tjetër në dokument se Camaj është punonjës i Radio Beogradit është krejtësisht i pavërtetë—është një fakt tashmë i vërtetuar se Camaj nuk ka punaur asnjëherë për këtë radio.
Në fakt asnjë nga këto dy pretendime, edhe nëse do të ishte i vërtetë, nuk përbën provë se Camaj ka qenë në shërbim të UDB-së—në fakt, në Komitetin e Prizrenit u bën pjesë shumë shqiptarë antikomunistë dhe patriotë të vërtetë.
Sajimi i dy pretendimeve të rreme për Camajn duket se është bërë pikërisht për të sajuar akuzën kryesore të shërbimit ndaj UDB-së e cila është përodrur pastaj nga aluzatori për të diskredituar figurën e Camajt duke u përpjekur për të ndezur qendrime emocionale tek lexuesit.
Por le të kthehemi tek Komiteti i Prizrenit.
Në maj të 1951, jugosllavët krijuan me pompozitet organizatën Bashkimi i Emigrantëve Politikë Shqiptarë, njohur si Komiteti i Prizrenit, në të cilën merrnin pjesë disa prej figurave të njohura antikomuniste, kryesisht nga Veriu i Shqipërisë.
Referuar informacioneve operative të CIA-s, organizata kishte për synim organizimin e të gjithë shqiptarëve të arratisur në Jugosllavi me qëllim rrëzimin e pushtetit të Hoxhës, kundrejt premtimit se Jugosllavia do të respektonte sovranitetin e Shqipërisë. Sipas të njëjtave dokumente, rekrutimi fillestar i të gjithë anëtarëve të kësaj organizate, ishte me forcë.
Të gjithë shqiptarët e arratisur, që arrinin të paktën në disa mijëra, strehoheshin nga jugosllavët në kampe të posaçme, ku u jepje ushqim dhe veshje. Nëse dikush refuzonte anëtarësimin në këtë organizatë kërcënohej se do lihej mes katër rrugëve, ose me keq, do riatdhesohej.
Krijimi i saj u bë me dakortësinë e amerikanëve të cilët e nxitën në fillim, por më pas u kërkuan autoriteteve Jugosllave të mosvepronin pasi rolin themelor të mërgatës në përpjekjen për rrëzimin e komunizmit duhet të luante Komiteti Shqipëria e Lirë në perëndim.
Komiteti i Prizrenit nuk ishte organizatë sekrete, por organmziatë e hapur publike. Krijimi i saj ishte kaq pompoz sa atë e vizituan disa gazetarë të huaj, mes tyre edhe gazetarë amerikanë.
Në numrin e datës 16 nëntor 1951, revista prestigjoze amerikan Life publikon një reportazh prej disa faqesh të gazetarit Francis Noel-Baker.
Gazetari kishte udhëtuar mbi 4 mijë milje përgjatë gjithë kufirit shqiptaro-jugosllav dhe intervistoi dhjetëra shqiptarë, madje kishte gjetur kohën të fotografonte një familje shqiptare që po kalonte kufirin bashkë me gjithë pasurinë e tyre, 100 bagëti.
I prekur nga realiteti i rëndë, Noel-Bark do e titullonte reportazhin e tij “Toka e djallit”, sipas një citimi të një shqiptari të arratisur, Sulo Duro.
Reportazhi meriton të përkthehet i gjithi për shkak të detajeve të panjohura të herët të arratisjes së vështirë të shqiptarëve. Gazetari amerikan udhëton lirshëm në Kosovë dhe viziton nga afër zyrtarët e Komitetit të Prizrenit dhe përfundon në një nga tavernat e qytetit duke intervistuar një nga liderët e tij, Lutfi Spahiu.
Rreth të 40-tave, Spahiu kishte shërbyer si Prefekt në Prizren nën pushim gjerman dhe ishte arritisur nga Kukësi, ku banonte, në vitin 1948 nga frika e arrestimit. “Organizata jonë është themeluar me qëillim për të çliruar Shqipërinë”, thoshte Spahiu i cili kundërshtonte hapur Titon dhe Stalinin dhe mburrej me antikomunizmin e tij.
Arritja e një normalizimi në marrëdhënie mes Jugosllavisë dhe Shqipërisë në mesin e vitete 50-të shqetësoi shqiptarët emigrantë në Jugosllavi pasi i frikësoheshin një riatdhesimi. Pjesa më e madhe e tyre u larguan drejt perëndimit.
Të njëjtën gjë bëri edhe Camaj i cili u zhvendos në Itali me ndihmën e Koliqit. Prej këtej, Camaj është thellësisht i impenjuar në punën e tij studimore dhe i papërfshirë në asnjë operacion inteligjence apo politik të perëndimorëve.
Një aludim mbi Camaj ishte së dosja e tij në arkivin e Sigurimit të Shtetit bën pjesë në atë që njihej si “ilegalët”. Ky term i referohet agjentëve të Sigurimit të Shtetit që nxirreshin nga Shqipëria me qëllim të kryenin shërbime spiunazhi në mesin e mërgatës shqiptare. Referuar dosjes shqiptare të Martin Camajt, ky është një spekulim.
Pas largimit nga Shqipëria, Sigurimi i Shtetit nuk ka ditur asgjë për Camajn. Edhe kur ai mbërrin në Itali në mesin e viteve 1950-të, Sigurimi nuk ka asnjë të dhënë edhe pse në Itali kishte agjentë të shumtë.
Camaj mbërriti në Itali në kulmin e Luftës së Ftohtë. Në këtë kohë, CIA kishte nisur operacionin “Obdurate”, në të cilin Ernest Koliqi luante rolin thelbësor në dhënie informacione për mërgatën shqiptare për amerikanët. Dosja e operacionit “Obdurate” është nga më interesantet.
Aty listohen emrat e shumë shqiptarëve të cilët mund të jepnin ndihmë për të rrëzuar komunizmin. Më interesante është fakti që CIA dokumenton se si 3 agjentë shqiptarë të Sigurimit të Shtetit që punonin në legatën Shqiptare në Romë, kërcënonin shqiptarët e mërgatës shqiptare me jetën e familjarëve të tyre në Shqipëri duke i shtrënguar të bashkëpunonin.
Përmes një shqiptari, Iljaz Shytit, CIA arriti të fusë në kurth oficerët e sigurimit shqiptar, duke dokumentuar të gjithë lëvizjet e tyre e madje edhe të rekrutuarit në “Kompaninë 4000”. Më interesante akoma, oficerin shqiptar të cilin CIA e futi në kurth, Jonuz Mersini, shteti komunist shqiptar e rriti në detyrë duke e promovuar në detyrën më të rëndësishme të ish Sigurimit, Drejtorin e Zbulimit në Sigurimin e Shtetit. Agjentët e CIA-s shfaqin nota tallëse ndaj tij dhe ky detaj vlen për të kuptuar se Sigurimi i Shtetit përbëhej nga mediokër.
CIA dokumenton shantazhet e ish Sigurimit për disa dhjetëra shqiptarë dhe mes tyre mungon emri i Martin Camajt. Nëse ish Sigurimit do e kishte rekrutuar Camajn tek “ilegalët”, minimalisht do e kontaktonte, por kjo nuk ka ndodhur kurrë, referuar të dhënave të sigluara nga CIA përmes kundërzpiunazhit.
Arsyeja është e thjeshtë: Martin Camaj nuk ka qenë kurrë bashkëpunëtor i Sigurimit të Shtetit. Camaj nuk ka qenë kurrë bashkëpunëtor i asnjë shërbimi sekret. Ai ishte një atdhetar dhe intelektual i përzënë dhunshëm nga regjimi komunist, i cili nuk arriti kurrë të shuajë fjalën dhe emrin e Camajt.

 

LEXIMI ME SYZE TË ZEZA I DOSJEVE TË SIGURIMIT TË SHTETIT… NGA PERSONAZHI KONTRAVERS TARE – Nga MEXHIT PRENÇI

  • “Mediokri dhe cmirziu alibion të vërtetën

 që vret të vërtetën e vertetë” Moisi Korabi –

1.

Gërmimi  nëpër dosjet me erë të keqe te sigurimit të shtetit nga Auron Tare për  te hedhur balte mbi shkrimtarët   e shquar Martin Camaj dhe Ernest Koliqi, secili me kontribute te çmuara në rrafshin e poezisë, prozës dhe dramaturgjisë – veprat e të cilëve kane vlera të larta  – është një qasje e gabuar  prej mediokri,… Balta bie mbi fytyën e tij. Martin Camaj dhe Ernest Koliqi janë shkrimtarë realist-modern, dy personaltete të shquara të kombit shqiptar.

2

Tare si idhtar i kohës pa liri të socializmit akoma nuk është divorcuar nga mendësitë komuniste, ku  personalitetet  e shquara   shiheshin me syrin e njerkës. Këtë po bën   edhe ky personazh, që  dikujt i shërben për te çmitizuar  Mitet  e Vërteta, me materialet e arkivave te sigurimit  qe sajonin, mistifikonin e shtremberonin te verteten, duke krijuar dosje  me formulimet e tyre alibiste si t’ua kërkonin shefat e medhenj.

3

Po ç’pati Tare gërrmihësi, mbrojtësi i trashëgimisë së arkitektures  qe  iu vërsul Camajt  dhe Koliqit t’i njollos, kur për  ata, flasin veprat e tyre që s’i ka lexuar?! Për akuzat alibiste që bën , nuk jep asnjë fakt konkret me foto, citime, deklarata e shenja te tjera që të vërtetojnë se shkrimtaret e lartësisë  kanë punuar në dëm të Shqipërisë. I refuzoj me neveri akuzat  e tij.

4

Në këtë shkrim të shkurtër, nga nje optike tjeter  do ta lexoj Tare Torroveshin. Përse mjerani Tare i ka hyrë këtij deti që e pershkojne kanalet e zeza. Urtaku do të thoshte: “Do mbys vetveten në këto kanale…  Hedh  një i marrë një gur në det e njeqind të mençcur se nxjerrin dot”. Cili ështe qëllimi i tij që përpiqet me “devotshmërine  e një sigurimsi, të  “njollos”  keto dy figura të lartësisë?  Kush e ka  ndërsyer të leh? Çfarë kumti do të përcjell në  shoqërinë tonë sot? …Kujt I shërben ky personazh që për mua është personulitet? ?!…

5

Një hall të madh ka Auron Tare. Meshirojeni o njerëz të ditur e të mirë, sepse nuk ka arritur të realizojë vetveten sipas ëndrrës së tij budallaqe për të promovuar se është dikushi, i rëndësishëm, madje shumë i rëndësishëm, – ndaj  me pisqollë të ndryshkur qëllon figurat  e mëdha, Koliçin dhe Camajn,  që vetë të mbetet në histori… O për mirë, o për keq, nuk do t’ia dijë… Vetëm të flitet për  të, si  trimi mbi trimat. Frymëzimin e ka marrë nga disa delirantë medikoër pushtuar mga marrëzia e madhështisë, që jane sulur si çakej  Figurave  Historike  më të Mëdha të Kombit që nga Skederbeu, Isamil Qemali, Nënë Tereza, Isa Boletini  e dhejtra te tjerë.  I çmenduri për pushtet absolut, Njeriu i gjatë nuk i mbron me ligj personalitetet më të shquara të kombit, se si i çmendur që ështe, ka probleme  me vdekjen se do të mbetet ai në histori, siç ka deklaruar vetë

7

Sipas meje  Auron Tare, bashke me qumshtin e nënës ka pirë edhe   ideologji  komuniste. Kjo është  një nga arsyet kryesore pse ai është i paaftë të bëjë katarsin, të monologojë  e  vetdialogojë ( Ai & Tjetri  brenda tij)  .  Kështu mund të arratisej nga politizimi, e të merrej me punën e tij në rrafshin e shkencës  që të luftojë për mbrojtjen e trashëgimisë  së monumenteve të kulturës, ku thonë se është specialist i zoti, e zëri i tij  mund ë dëgjohet nga pushtetarët  me dy para mend në kokë, por jo  nga vandalët e barbarët që sulmuan natën në ora 4 e 30 minuta  Godinen Historike te Teatrit  Kombëtar dhe e kthyen në në  gërmadhë.

8

Martin Camaj dhe Koliqi me vepat e tyre, qëndrojnë lart

në pallatin e  personaliteve më të shquara të kombit. Lavdia e tyre nuk zvjordhet, nuk venitet, nuk shuhet. Ajo ndriçon e do të ndriçojë ne veprat e tyre  duke përcjellë kumte atdhedadhurie, krenarie kombëtare, kumte lirie, drejtësie dhe dashurie njerëzore. Ja disa nga vepat e  poetit, novelistit, romacierit & dramaturgut Martin Camaj:

 

P o e z i: “Një fyell ndër male” 1953. Poezi të zgjedhura 1953-1947. Lirika me dy motive” 1967. Novela:  “Rrugajat e marsit” dhe “Pishtarët e natës” Romane: “Djella botuar ne Rome  1958,  “Rrathë” botuar në Munih të Gjermanisë 1978. Drama:  “Kandili i argjendët”, botuar në Kozence të Italise, kur ishte ne shtratin e vdekjes. Drama “Loja e mbasdrekes” ështe nje tragjedi tronditëse gjakmarrjeje: Një katundar pa familje ftoj për të festuar ditelindjen  njerëzit e katundit,  edhe ata që ishin në hasmëri. Pasi pinë raki e hengren mish të pjekur në hell, u dehen, pothuajse të gjithë. Në një moment, dikush provokoi… Për pesë minuta u vrane dhjetra vetë. Drama trajton raportin e gjyqit  me vetëgjyqesine. Kumti eshte:  Kur vepron ligji  nuk vepron kanuni, kur vepron kanuni nuk vepron ligji, kur të dy veprojnë pernjeheresh sjellin katastrofën. Kjo vepër  është satirë edhe për realitetin tonë sot kur kryeministri  shkel mbi ligjet që vet krren, si mbi shkapa të thata. “Vete Zot e vetë shkop”

9

Ernest Koliqi  shquhet si shkrimtar dhe estet i klasit të parë dhe si ministër arsimi me kontribue për kultivimin e gjuhes shqipe.Me veprat  letrare lartësohet figura e tij si personalitet i shquar. Është autori i parë që promovon tregimin modern. Proza e tij është  klasike, realiste dhe moderne, stili  është  unik, shijet janë  të holla dhe të kultivuara: Unik është edhe në shestimin e veprave dhe  strukturimin e tyre – vlera specifike këto që e bëjnë Koliqin të jetë Koliq, vetvetja –  siç do të thoshin   dy teoricienët amerikane të letërsise Velek dhe Uoren.

Ernest Koliqi ëshë  shquar edhe si mentar, mendjemprehte  dhe estet klasi.  Po evidentoj ne kete shkrim të shkurtër edhe vlerat e tij  si pesonalitet në rrafshin e estetikes. Stefan Capaliku proofesor i estetikës dhe dramaturg  artikulon: “Koliqi në aplikimin e metodave, kalon nga metoda pozitiviste  e Hipolit Tenit dhe ato historiko-gjenetiste, deri te metodat simbolike e formaliste. Aty ketu Koliqi nis të perdor edhe metoda psikanalitike”.

11.

Lexuesit  po i paraqes disa prej mendimeve të vyera të Ernest Koliqit: a). Dante, Shekspiri, Gëte, Tolstoj, na përshkruajnë  secili ngjarjet e rrethit  ku u zhvillohej jeta: ngjarje qe në vetvete s’kanë randsi ma t’ madhe se ato, nëpër të cilat përshkohemi edhe na në jetën e përditshme. Magjia e artit të tyne, ato ngjarje  i përshkon nëpër shndrita ( transfiguation) të dritës shpirtnore, të përvojës, të drejtpeshimit meduem, të fantazisë krijuese, të shijes së hollë dhe i pajis me vulën e gjenisë.”  b). Ushtrimi i zejës së shkrimtarit me vetëdije te ndritun e me qëllim ndërtues, lyp dituni e përvoje te shkrime  bashkë. c). Arti i shkrimit, atij që e ushtron me ndërgjegje, i jep kenaqësi të veçantë, por edhe i shkakton trazime e idhnime të mëdhaja”. d). Vendosja në një vend tjetër e nji lufte historike për lirinë politike dhe kundër diskriminimit shoqnor  asht nji shej prudence  përballë censorit  politik” dh). Shumkush kujton se, kur ka xanë alfabetin e Manastirit, asht  në gjendje me shkrue ne fletore  e në të përkofshme edhe me qit libra. Disave u hyn në krye  se mjafton të shkarravisi si me mereqep, shka  zakonisht  flitet marë e prapsh në kafehane e mejhane, për m’u  ba shkrimtar. Proza të neveritshme qarkullojnë, ku gramatika e syntaksa nepërkamben, gjuha shqipe pëson përdhunimim më të llahtarshëm….Mos qitët  Zoti me u takue ma to, sepse pingul, u asht  mbush mendja, q’i vetëm nji hap pas,  jesin mrapa At Gjergj  Fishtës, në stil…. Fol me to e rruej voe e, prit të shesin me fjalë palloi”.  f). “Nji lis pa rraje nuk qendron m’kamë; një komb që përbuz traditat e veta, vendos vetvrasjen e vet”

12

Njerzimi do të përpiqet të  arrijë në nji harmonizim të prirjeve të ndryshe qi cilësojnë cdo fis e komb, por jo  tue  hup  vetitë dalluese të gjakut, që çdo njanit i dhuroi lindja. Duhet gjet menyra qi, trashgimi etnik i çdo kombi të hyje në punë për dobi  të përgjithshme, tue zanë vedin e përshtatshëm në nji rendim shoqnor të përbotshem ku secili të jet tingulli, qi jep shije e hije njaj symfonie universale. Jo. Tulla të njajta si tjetra si njana , por thyeza me ngjyra vezulluese, qi përbajnë një mozaik plot vesk e bukuri. Kur  secili thyezë mban bukurinë e vet mozaiku ka vlerë”

 

KONKLUZË:

Dy kolosët e letrave shqipe  Martin Camaj dhe Ernest Koliqi janë shkrimtarë  klasik, realisto-modern dhe shqiptarë me gen arian. Atdhetar  që kurrë nuk punuan në dëm të Shqipërisë.  Ne veprat e tyre, me gjuhën e bukur shqipe  i kanë folur  të shkuarës dhe të sotmes, nëpërmjet artistikes, estetikes dhe mesazhores. Brezat e ardhshëm do t’i lexojnë veprat e tyre, do t’i rivlerësojnë duke sfiduar cdo sharlatan e shagllaban “rilindas” apo të tjerë. Sipas meje  është armik i popullit të vet, CILIDO  QË MOHON &  ÇMITIZON MITET E VËRTETË TË KOMBIT.

Ernest Koliqi dhe Martin Camaj dy shërbestarë të jashtëzakonshëm të Kombit – Nga Keze Kozeta Zylo

Të arratisesh nga Shqipëria në çdo kohë do të thotë që nuk je dakord me sistemin që sundon politikisht.  Kjo tragjedi sidomos e trurit të Kombit ka ndodhur përherë dhe nuk ka ndërmend të ndalet.  Ikjet sa më larg sistemeve makabre i ndjen ai ajo që ka ikur në mënyra nga më të ndryshmet, më të çuditshmet, qoftë dhe më komodet apo dhe më të dhimbshmet.

Kurrë nuk mund t’i ndjejë një njeri që s’e ka parë me sy emigracionin, për më teper të jetë ndjerë i rehatuar dhe i privilegjuar nga sistemi që sundon dhe ku bashkëpunon.  I sjellë këto përvoja pasi si çdo emigrant i ka ndjerë në kurriz plagët e gjakta të fillimit të viteve të emigrimit, të stropacitjeve të dokumenteve, të përbuzjeve si shqiptarë sidomos nëpër Europë, sepse të gjitha këto tortura e kanë të vetmin burim dhe të vetmen fillesë në qeverisjet që e kanë lënë Mëmëdheun tonë të shtrijë dorën udhëve të çakërdisura të botës pa pikë autoriteti dhe dinjiteti ndërkohë vetë qeveritarët dhe sahanlëpirësit e tyre notojnë në lluks të shfrenuar.

 

Sidoqotë këto përjetime i solla për parantezë sepse po lexoj në media që këto kohë po zhurmojnë dhe është ndezur zjarri bubulak për dy korifejtë e kulturës kombëtare, prof.Ernest Koliqin dhe prof.Martin Camaj.  Z.Auron Tare ka sjellë zellshëm disa tip thashethemesh spiunësh të pacipë nga agjensi të ndryshme të dëgjuara në botë si me CIA-n, shërbimet sekrete të Republikës Demokratike Gjermane, KGB-ja sovjetike, angleze, ndërsa për UDB-në famëkeqe do t’i shohë më  vonë sa te happen arkivat sipas z.Tare, ndezësi i këtij fitili që më së shumti duken si shashkat tymuese.

S’dua të ndalem fare dhe as që më bëjnë përshtypje këto lloj dokumentesh sjellë nga agjentë  të  ndryshëm, që shpesh dhe vetë historianët thonë që shumë prej këtyre agjentëve nuk merren për bazë, sidomos kur kanë survejuar vetëm, pa grup.  Por edhe sikur t’i besojmë këta sorollopë të paguar asgjë nuk del që ata po luftonin kundër trojeve shqiptare, kishin tradhtuar Kombin, por thjesht luftonin për të përmbysur regjimin e Enver Hoxhës prej të cilit ata u dënuan pa mëshirë po aq dhe familjet e tyre që jetuan brenda rrethit vicioz të diktaturës komuniste.

Në këtë mori debatesh feisbukjane gëlojnë shkrues dhe shkara shkrues duke përfituar nga inkompetenca e historianëve me pagesë që nuk sjellin mendimin shkencor dhe historik jo vetëm per Ernest Koliqin, Camaj, por dhe për shumë figura të tjera të ndritura të Kombit në Diasporë të cilët duan me çdo kusht t’ baltosin ose t’i hedhin pa mëshirë në koshin e plehrave.  Në këtë luftë me mullinjte e erës i vetmi që përfiton është prurësi i këtij debati Auron Tare që i hipën avionit sa herë t’i hipi ne tru të kokës sa në Washington, Angli, Gjermani, shumë shpejt dhe në Beograd… Më të lumtë Z.Tare, ne të ikurit nga sistemet që ju jeni i punësuar me poste prej tyre mendohemi 1000 herë pa të vimë në Atdhe… Aferim Z.Tare!

Kam takuar dhe intervistuar dhjetra të burgosur, të internuar, fëmijë me prindër të pushkatuar dhe ajo që më ka bërë përshtypje dhe që e kanë emërues të përbashkët nuk kerkojnë hakmarrje personale, por vetëm drejtësi nga organet kompetente që mjerisht në Atdheun tonë të përbashkët drejtësia është e zhytur në llucën e korrupsionit.  Me këtë korrupsion të fëlliqët që kullon qelb nga trupi i Shqipërisë  duhet të merreni ju z.Tare ngase i shikoni direkt vuajtjet dhe varfërinë e tejskajshme ku ka rënë shumica e popullit shqiptar.

“Who cares” z.Tare se çfarë sillni ju për Martin Camaj dhe Ernest Koliqin!

Ata e shkruan historinë me mund dhe me sakrifica nga më të dhimbshmet, ata janë frymëzues për mua dhe shumë shqiptarë të tjerë që përgjërohen për Kombin dhe pse të arratisur nga sistemet.  Nga përvoja ime personale këtu në Diasporë në USA unë po sjellë vetem një rast dhe të rekomandoj të shikoni dokumentarin realizuar nga TVSh-ja nën titullin: “Martin Camaj” Një dokumentar nga Tefta Radi.  Sinqerisht s’mund t’i harrojë lotët e bashkëshortit tim kur flitej për ndarjen e Camaj, arratisja e tij, dashuria për nënën, familjen që u persekutua në mënyrë makabre…  Nga ana tjetër ndiheshim tejet krenar se si një bashkatdhetari ynë me kaq mund dhe sakrifica, arriti të integrohet në botën marramendëse perëndimore dhe të hapë për herë të parë Katedrën e Albanologjisë në Munih të Gjermanisë që askush deri më sot nuk e ka bërë.

Martin Camaj do të ftohej nga Universiteti “Ludëig Maximilian” të Munihut si lektor.  Dhe vetëm këto do të mjaftonin për një intelektual klasi siç është Martin Camaj që të vihej në panteonin e kulturës kombëtare, por ai ka lënë pas vepra të tjera që moria e analfabetëve po aq dhe e lexuesve që e kanë shpirtin vetëm për ligësira e anatamojnë si skuadrat famëkeqe të pushkatimit.

Çfarë mund të thuhet për Ernest Koliqin këtë soj intelektuali që vetëm i bën nder Kombit tonë për kultuën, shërbimin dhe çka i solli historisë dhe letërsisë kombëtare.  Ky burr i ndritur i Kombit i këndoi gjuhës shqipe me aq mall dhe krenari si: “O shqipe plot me munguj, o gjuh` burrash/ Qi me `i fjal` t`vetme lidheshin per laku/ Dhe soje as vdekja s`mujte kurr me i trande…”

Shkollat Shqipe që Ernest Koliqi ngriti në Kosovë, si dhe në territoret etnike nga Rozhaja deri në Peshterë e Pazar të Ri, nga Tetova në Gostivar, Kërçovë, Strugë dhe Dibër e nderojnë dhe e sjellin në syrin tim si nje Rilindas të vërtetë.  Të ngrije shkollat Shqipe në atë kohë ka qenë shumë e vështirë, ka qenë sakrificë për jetën, ka qenë dashuri për Kombin, ka qenë sfidë me penë dhe kulturë kundër UDB-së dhe regjimit armiqësor jugosllav që ju e keni ëndërr dhe pasion për të gërmuar në arkivat e UDB-së për të gjetur ndonjë perçarjte të ndonjë spiuni serb të cilët e kanë të mëkuar me qumështin e nënës për ta zhdukur Kombin tonë.

Këta korifej bashkëthemeluan revistën “Shejzat” ne Itali.  Këto materiale na sillni ju z.Tare meqënse e ke mundësinë e madhe financiare që ta shetisësh botën me aviona sa herë të hipën në tru të kokës.

Dr. Lazer Radi një tjetër korife i letrave shqipe, i burgosur dhe internuar për 50 vjet me të cilin pata fatin të kem miqësi pas përmbysjes së diktaturës prej disa vitesh deri sa u arratisëm në   vitin e mbrapshtë të 97-ës e kujtonte me një adhurim të veçantë Prof.Ernest Koliqin dhe ja si dëshmote: “Gjuhën shqipe që e mësova aq pastër dhe bukur ja përkushtoj prof.Ernest Koliqit sidomos kur lexova “Hija e Maleve”.  Aty mësova parurinë e gjuhës amtare, mësova artin e magjishëm, mënyrën se si shkruante Koliqi.  Unë erdha nga Prizreni dhe nuk e kishja aq të zhvilluar artistikisht të folurin shqip, por leximi i veprës së tij më mahniti dhe pasuroi botën time për të shkruar libra…”

I vëllai i Ernest Koliqit, Mikel Koliqi, Kardinali i emëruar nga Papa Gjon Pali i dytë është denuar me 40 vjet hejqje lirie nga regjimi diktatorial komunist.

A kështu shpërbleheshin ata qe i shërbenin partisë dhe Enverit duke i vuajtur gjithë familja, vrarë e varur çengelave të zinj?

Kardinali Mikel Koliqi është udhë drite shpirtërore dhe kombëtare vulosur nga udhëheqësi shpirtëror dhe njeriu më karzimatik i botës katolike Shën Gjon Pali i dytë, që të paudhët duhet të marrin pak dritëz dhe t’i largohen verbërisë ekstreme që të çon vetëm në humnerë rrethuar nga korba të zinj.

Në “Vatican News” në përvjetorin e vdekjes së Kardinal Ernest Koliqit shkruhet si:

“E jeta dhe veprimtaria e kardinalit Mikel Koliqi është për të gjithë shqiptarët shembull e testament shpirtëror e kombëtar, pra mbetët një udhërrëfyes për të gjithë ne, se si duhet punuar të bashkuar e në mirëkuptim për një të ardhme më të mirë për popullin e vendin, me një përkushtim e përvujtëri, duke kërkuar e përvetësuar gjithmonë vlerat e vërteta e të shëndosha, njerëzore, shoqërore e shpirtërore e, kulturore e kombëtare.”

Ju drejtohem ju z.Tare per te reflektuar, për ta parë të vërtetën në sy, ju drejtohem të gjithë bashkatdhetareve të mi që e duam kulturën, shërbimin qytetar, qe dinë të vlerësojnë sakrificat e atdhetarëve të vërtetë, që të krenohemi dhe të frymëzohemi nga këta korifej të Kombit.  Ne i kemi këta korifej, por dikush me ligësi ose injorancë hedh baltë ndaj shqetësimi i Faik Konicës është tejet aktual dhe në ditët e sotme kur shkruan se:

“Ne duhet të udhëhiqemi nga dishepujt e kulturës kombëtare ndryshe do te ndodh si:  “Ne vetëm duhet të shikojmë në shpirtin tonë dhe t’i shohim mendjendriturit lartë në qiellin tonë, që në mejtime mbase ende nuk thonë diç, por veç sa s’e kanë humbur durimin të na marrin për veshit si çilimiun e të na ngërmohen: “Kjo është rruga jonë…”

Ernest Koliqi dhe Martin Camaj me veprën e tyre e dënuan dhunën e gjuhës së mashtrimit sepse vetë Camaj do të thoshte: “Dhuna s’asht trmni, por shej ligshtie.”

Për veprën kombëtare që ata lanë Ernest Koliqi dhe Martin Camaj ngelen dy shërbestarë të jashtëzakonshëm të Kombit.

 

12 korrik, 2020

New York

NË VEND TË POLEMIKËS ME z. AURON TARE – Nga Thanas L. Gjika

Botimi i shkrimit të z. Auron Tare në “Peizazhe të fjalës”, New York dhe mendimet e tij shprehur në TV në Tiranë lidhur me “gjynahet agjenturore” të krijuesve brilantë shqiptarë Martin Camaj dhe Ernest Koliqi, më shtynë ta rishikoj e plotësoj esenë “Dy kulturat e shoqërisë shqiptare nuk mund të bashkëjetojnë përgjithmonë”. E rishikova dhe e plotësova këtë shkrim duke theksuar se gjatë viteve të diktaturës, e në vijim pas kapitullimit të diktaturës komuniste, për gjallimin e kulturës demokratike shqiptare dhanë ndihmesën kryesore jo njerëzit që krijonin brenda vendit, por pikërisht shkrimtarët dhe artistët që krijuan nëpër burgjet e Shqipërisë dhe ata që mundën të arratiseshin jashtë atdheut. Kjo ndodhi dhe vijon të ndodhë sepse brenda vendit në vitet 1945-1991 nuk kishte kushte reale për krijim veprash plotësisht realiste e demokratike dhe se edhe pas vitit 1992 në Shqipëri klani Hoxha luftoi me anën e klasës politike dhe të medias që të krijohej një frymë mbytëse për kulturën e vërtetë demokratike, një nënvlerësim për kulturën e burgut dhe kulturën që u krijua në arrati. Studiuesi Auron Tare jeton e punon brenda Shqipërisë ku studiuesit dhe krijuesit e kanë vështirë t’i shpëtojnë përpunimit ideologjik prokomunist dhe vijojnë të mendojnë keq ndaj të dënuarve të ndërgjegjes dhe të arratisurve dhe në vend që të merren me studimin serioz të vlerave të veprave të tyre, përpiqen të kapen pas gjëra anësore të qena e të paqena në biografitë e tyre.

* * *

Gjatë viteve të diktaturës nuk u fol kurrë dhe nuk dihej se shumë prej të dënuarve të ndërgjegjes kishin krijuar në fshehtësi vepra letrare e artistike edhe në kushtet e rënda të burgjeve dhe të kampeve të internimit. Për këtë krijimtari partia shtet nuk nuk pranoi se ekzistonte një kulturë e tillë demokratike krejt e pastër, kultura e burgut, që përfaqësohej prej krijimeve të të dënuarve të ndërgjegjes. Për nderin e kulturës demokratike shqiptare të atyre viteve të vështira, u shquan disa nga shkrimtarët e piktorët e burgosur, ose të internuar në kampe pune si piktori e rapsodi Lek Pervizi, poetët Frederik Reshpja, Pano Taçi, Trifon Xhagjika, Visar Zhiti, Pano Tasi, piktori Maks Velo, prozatorët Kasëm Trebeshina, Pjetër Arbnori, Lazër e Jozef Radi, Gulielm Deda (përkthyes), Mid’hat Aranitasi (përkthyes), Pashko Gjeçi (përkthyes), Eugjen Merlika, etj. Këta krijuan ose përkthyen me rrezik koke vepra realiste me përmbajtje kundër shtypjes brenda mureve të burgjeve ferr e të kampeve të internimit. Krijimtaria e këtyre njerëzve përbën aspektin heroik të kulturës sonë demokratike që u zhvillua në vitet e vështira të diktaturës.

Këtyre veprave të shëndosha duhet t’u shtojmë edhe veprat e shkrimtarëve, poetëve dhe studiuesve që krijuan në diasporë pas arratisjes së tyre nga Shqipëria diktatoriale. Të tillë janë shkodranët e shquar Ernest Koliqi, Martin Camaj, Arshi Pipa, Lec Shllaku dhe Sami Repishti, vlonjati Isuf Luzaj, gjirokastriti Xhevat Kallajxhi, çami Bilal Xhaferri, korçarët Dhimitr Berati, Stavro Skendi e Vasil Germenji, krutanët Musatafa Merlika e Idriz Lamaj, beratasi Namik Resuli, dibrani Isa Elez Ndreu, lumjani Essad Bilali, lushnjari Zoi Shyti, etj.
Ndërrimi i regjimit dhe botimi i veprave letrare dhe artistike realiste të krijuara në burgje, në kampe internimi dhe në arrati treguan se letërsia e realizmit socialist ishte një mish i huaj në procesin historiko letrar e artistik shqiptar. Pikërisht veprat letrare dhe artistike që u krijuan në burgje bashkë me veprat realiste që përmendëm më lart përbënë kulturën demokratike shqiptare në vitet e sundimit të diktaturës komuniste. Kjo krijimtari përbën hallkën lidhëse midis letërsisë dhe artit shqiptar demokratik të Rilindjes e të kohës së pavarësisë me letërsinë dhe artin shqiptar demokratik të ditëve tona e të së ardhmes.

Veprat letrare artistike që u krijuan gjatë kohës së diktaturës sipas normave të realizmit socialist, mbas ndërrimit të regjimit diktatorial ndjehen të vjetëruara dhe askush nuk krijon më sipas atyre modeleve. Sot, të dënuarit e ndërgjegjes dhe shumë njerëz të mirëformuar si Agron Tufa, Çelo Hoxha, Kastriot Dervishi etj kërkojnë që veprat artistike letrare ku është shtrembëruar e vërteta historik të mos pranohen si vepra të vlefshme arti, sidomos filmat socrealistë të mos trasmetohen në gjithë stacionet televizivë, por vetëm në një stacion dhe të shoqëruar me komente prej specialistëve.
Në Shqipëri pas ndërrimit të regjimit diktatorial duhej të arrihej krijimi i një kulture të vetme demokratike, por fatkeqësisht vijuan të gjallojnë ende dy kultura. Njëra demokratike dhe tjetra kultura servile e pushtetit, kultura jo demokratike. Kjo ndodhi sepse para ndërrimit të regjimit, udhëheqja e PKSh-së hartoi variantin shqiptar të planit Katovica që sajoi Mikail Gorbaçovi për sabotimin e procesit të ecurisë demokratike përmes pluralizmit partiak. Pas nërrimit të regjimit u futën me urdhër të klanit Hoxha në partitë e reja politike shqiptare ish-komunistë, ish-sigurimsa dhe shërbëtorë të tjerë të regjimit diktatorial, për të degjeneruar proceset demokratike.
Zbarimi i planit Katovica në Shqipëri solli si pasojë krijimin e një klase politike me njerëz të korruptuar që shkelin lirinë e fjalës dhe kanë krijuar një shtyp e media që i shërben kryesisht interesave të saj. Tek ne pushtetin politik dhe pasuritë e vendit vijuan t’i gëzojnë edhe pas ndërrimit të regjimit besnikët e klanit Hoxha. Kjo situatë ka lejuar që në publicistikë, letërsi, arte dhe shkencat shoqërore propagandohet politika e kastës sunduese të shpërndarë në partitë e mëdha politike si Partia Socialiste, Partia Demokratike, Partia Republikane, Partia Lidhja Socialiste për Integrim, etj.

Ish-krijues të veprave letrare e artistike të realizmit socialist, duke mos dashur të kërkojnë falje për veprat që krijuan gjatë regjimit diktatorial, vijojnë t’i mbrojnë ato vepra, si vepra me vlera edukative, duke mos kuptuar se ky justifikim është një krim i ri, sepse ndihmon në ruajtjen e nostalgjisë ndaj diktaturës dhe enverizmit. Sot në krijimtarinë e tyre letrare dhe artistike këta krijues janë larguar nga kriteret e socrealizmit dhe përpiqen të krijojnë vepra të reja në përputhje me normat e realizmit botëror. Përpiqen t’u ngjajnë shkrimtarëve përparimtarë botërorë, duke i cituar e përmendur. Merren me trajtim temash filozofike, erotike, sociologjike, por gjithnjë duke mos i trajtuar, ose duke i trajtuar sipërfaqshëm plagëve që shkaktoi regjimi komunist. Për t’u dukur modernë trajtojnë tema dashurie e filozofike, por nuk dënojnë krimet e kohës së komunizmit dhe përpiqen të minimizojnë vlerat e letërsisë së shëndoshë demokratike që u krijua në burgjet shqiptare, në diasporë dhe brenda Shqipërisë diktatoriale prej krijuesve të guximshëm që krijuan e vijojnë të krijojnë edhe sot bashkë me krijues të rinj që i dënojnë krimet e komunizmit. Krijuesit e sotëm të kulturës jo demokratike që vijnë nga koha e diktaturës, ose bijtë e kuadrove të përkëdhelur të diktaturës, nga njëra anë përpiqen të nënvlerësojnë krijuesit e kulturës demokratike që krijuan në ato vite të vështira duke sjellë të dhëna biografike që ua njollosin karakterin e moralin këtyre krijuesve, kurse nga ana tjetër përpiqen të dëshmojnë se ata vetë kanë qenë përndjekur (ata ose prindërit e tyre) nga diktatura sepse u ishte kritikuar a hequr ndonjë poezi a tregim nga një vëllim poetik, ose përmbledhje me tregime.
Në rrugë edhe më të gabuar kanë ecur dhe ecin historianët që shkruan Historinë e Shqipërisë të shekullit të XX. Këta e ripunuan “Historinë e popullit shqiptar” të viteve 1912-1939 dhe të 1939-1991 dhe e botuan në vëllimet III dhe IV, botim i Akademisë së Shkencave, si dhe “Fjalorin Enciklopedik Shqiptar” edhe ky botim akademik i vitit 2008-2009. Në këto vepra për hartimin e të cilave morën rrogën dhjetra kuadro akademikë më shumë se dhjetë vjet, shumë dukuri, ngjarje dhe figura historike i interpretuan dhe i vlerësuan si më parë. Në këto vepra krimet e komunizmit nuk janë dënuar, madje nuk përmenden. Kjo tregon se klani Hoxha ka ende fuqi për të komanduar kuadrin shkencor të Akademisë së Shkencave të RSh-së, si dhe shumë krijues të artit e letrarsisë së sotme.
E thënë ndryshe, edhe sot në jetën shqiptare gjallon dykulturësia. Nga njëra anë gjallon kultura jo demokratike, e cila justifikon klasën politike dhe nuk i dënon krimet e komunizmit. Nga ana tjetët gjallon kultura demokratike që krijohet prej ish-të përndjekurve të ndërgjegjes dhe krijuesve të vjetër e të rinj, që kanë kurojo qytetare dhe i dënojnë krimet e komunizmit. Këta trajtojnë në veprat e tyre letrare, publicistike, artistike dhe shkencore probleme thelbësore të jetës shoqërore përmes realizmit si metodë krijuese, kurse në veprat shkencore zbatojnë me objektivitet parimet e historizmit shkencor. Për fat të keq kjo kulturë sot lëvrohet shumë pak brenda vendit për shkak se aty autorët e vërtetë demokratë nuk gëzojnë liri të plotë. Këta mund të botojnë libra në shtëpi botuese dhe shtypshkronja, por librat e tyre nuk popullarizohen dhe nuk vlerësohen si e meritojnë. Media aty është kryesisht në shërbim të klasës politike që i shërbën klanit Hoxha, prandaj kultura e vërtetë demokratike lëvrohet kryesisht në diasporë prej shkrimtarësh e gazetarësh të talentuar si Vehbi Bajrami, Dalip Greca, Ruben Avxhiu, Lek Pervizi, Jozef Radi Radi, Beqir Sina, Elida dhe Skender Buçpapaj, Fatmir Topçiu, Frank Shkreli, Astrit Lulushi, Roland Gjoza, Visar Zhiti, Anton Cefa, Ramiz Gjini, Andon Dede, Fritz Radovali, Ilir Lëvonja, Eshref Ymeri, Pëllumb Lamaj, etj të cilët botojnë kryesisht në gaztat “Dielli” e Illyria” ( Nju Jork) dhe në website “Kuq e Zi” (Bruksel), “Radiandradi.com” (Itali), “VOAL.Ch” (Zvicër), “Fjala e Lirë” (Londër), “Zemra Shqiptare” e Mark Markut, “Albemigrant” e Ajet Nuros dhe Paul Tedeskinit, etj. Kurse Adem Belliu, Këze Kozeta Zylo, etj kanë hapur stacione televizive në ShBA, etj.  Disa të tjerë publikojnë shkrimet e veta në face-book personal dhe në libra me shpenzimet e veta, si politologët Shinasi Rama e Grid Rroi, pelazgologu Mathieu Aref, eruditi Klodi Stralla, shkrimtarë e poetë si Rudolf Marku, Ylli Demneri, Kristaq Turtulli, Petro Dhimitri, Petraq Risto, Gëzim Basha, Luan Rama, Arben Kallamata, Vangjush Ziko, Perparim Kapllani, Klajd Kapinova, etj.
Kësaj kulture demokratike i përket e ardhmja, kurse kulturës servile proqeveritare do t’i vijë fundi shumë shpejt mbas krijimit të shtetit ligjor, kur Shqipëria do të hyjë në Bashkimin Europian. Në këtë bashkësi popujsh nuk do të jetë më i nevojshëm dhe as do të pranohet lëvrimi i kulturës servile ndaj pushtetit. Pushteti do të jetë pushtet demokratik i vërtetë dhe si i tillë do të stimulojë jo servilizmin dhe propagandën proqeveritare në media, art, letërsi, shkenca shoqërore e tekste shkollore, por lulëzimin e kulturës demokratike si kulturë e vetme në shërbim të mbarë shoqërisë shqiptare dhe europiane.

E parë në plan tipologjik (përsëritja e tipareve të një dukurie) dykulrutësia shqiptare mund të themi se paraqitet nga njëra anë si rrjedhë e një lumi me ujra të kulluar që rrjedhin drejt detit dhe nga ana tjetër si një tërësi moçalesh me ujra të ndenjur që nuk rrjedhin e qëndrojnë në vend ku qelben. Kultura demokratike shqiptare, që u ka shërbyer interesave të popullit / kombit, përbën ujin e kulluar të lumit që shkon drejt detit. Kjo kulturë ka vijimësi gjatë shekujve XVI-XXI. Ajo është përpjekur të zhvillohet në harmoni me përparimin shoqëror me aspiratat e popullit dhe të interesit mbarëkombëtar shqiptar. Kjo pasuri vlerash kulturore ka për t’u derdhur në thesarin e kulturës së përbashkët europiane.

Kurse kultura jo demokratike, kultura proqeveritare që u ka shërbyer klasave / kastave në fuqi, që ka kërkuar të ruajë statukuonë e të sundojë si hegjemoni kulturore e nomenklaturave politike, përbën ujrat moçalore, që nuk kanë pasur e nuk kanë rrjedhje e vijimësi nga një kohë në tjetrën. Kjo lloj kulture është tharë e zhdukur gjithnjë. Kështu u tha e u zhduk kultura që mbështeti pushtetin perandorak turk, kultura që mbështeti shovinizmin fqinj, monarkinë Zogiste, fashizmin dhe diktaturën komuniste. Kështu do të thahet si ujrat e moçalit edhe kultura e sotme jo demokratike që i shëben kastës në fuqi për ruajtjen e statukuosë. Kjo kulturë nuk ka të ardhme, nuk mund të bashkohet në thesarin e përbashkët të kulturës europiane.

Ecuria e sotme e kulturës demokratike shqiptare në diasporë dhe brenda Shqipërisë e në mbarë Ballkanin Perëndoimor tregon se populli ynë është popull krijues i shëndetshëm dhe pas formimit të shtetit kombëtar do të shpërthejnë edhe më fuqishëm energjitë e tij krijuese.