Dritëro Agolli në vitin 1991: Fjalimi i tij dhe llogaria që politika

                                                shqiptare ende duhet të japë

                                                     

Në përvjetorin e 95-të të lindjes së Dritëro Agollit, më 13 tetor, rikthimi te fjalimi i tij në Kongresin e X-të të Partisë së Punës së Shqipërisë, më 10 qershor 1991, nuk është thjesht një homazh për një shkrimtar të njohur.  Është një rast për të reflektuar mbi historinë politike të Shqipërisë, mbi përgjegjësinë e intelektualëve dhe, mbi të gjitha, mbi marrëdhënien e politikës shqiptare me pushtetin, demokracinë dhe të vërtetën.  Fjalimi i Agollit ishte një nga momentet domethënëse të atij kongresi. Në një kohë kur regjimi zyrtar komunist po shembej dhe Shqipëria kishte hyrë në rrugën e pluralizmit politik, ai kërkoi që Partia e Punës të përballej me gabimet e veta. Ai nuk u mjaftua me thirrje të përgjithshme për ndryshim, por identifikoi tri probleme themelore: diktaturën e hekurt në udhëheqjen e partisë, politikën e gabuar ekonomike dhe shkeljen e të drejtave e lirive të njeriut. Sot, 35-vjet më vonë, fjalimi meriton të rilexohet jo për të barazuar Shqipërinë e sotme me diktaturën komuniste, por për të pyetur se sa thellë kanë ndryshuar kultura politike, institucionet dhe raporti i pushtetit me qytetarin.  A ndryshoi, zyrtarisht, vetëm sistemi politik shqiptar, a ndryshoi edhe mendësia e ushtrimit të pushtetit?  Kjo është pyetja që e bën edhe sot aktual fjalimin historik të Dritëro Agollit, para ithtarëlve të Enver Hoxhës me 10 qershor të vitit 1991.

DIKTATURA E HEKURT DHE PËRQENDRIMI I PUSHTETIT: Në fjalimin e tij të vitit 1991, Agolli e identifikoi si gabimin e parë të Partisë së Punës atë që e quajti «vija e diktaturës së hekurt».  Ai kritikoi përqendrimin e pushtetit në duart e ddiktatorit Enver Hoxha, mungesën e demokracisë brenda udhëheqjes dhe pamundësinë për të shprehur mendime të kundërta pa rrezikuar përjashtimin, burgosjen apo edhe jetën. Ishte një akuzë e rëndë, veçanërisht sepse vinte nga një njeri që kishte qenë pjesë e vetë sistemit politik dhe kulturor të asaj periudhe. Por çfarë lidhjeje ka kjo kritikë me politikën shqiptare të sotme?  Shqipëria e sotme është një republikë pluraliste. Ka zgjedhje, parti opozitare, media të shumta dhe institucione që nuk ekzistonin në formën e tyre të tanishme gjatë diktaturës. Këto dallime janë thelbësore dhe nuk duhen minimizuar.  Megjithatë, demokracia nuk mund të vlerësohet vetëm nga ekzistenca formale e institucioneve. Ajo duhet gjykuar edhe nga mënyra se si funksionojnë ato.  Sa demokratike janë vetë partitë politike shqiptare? Sa hapësirë kanë anëtarët e tyre për të kundërshtuar drejtuesit? Sa e pavarur është vendimmarrja institucionale nga interesat e udhëheqësve politikë?  Dhe sa përgjegjësi mbajnë ata që ushtrojnë pushtetin? Këto janë pyetje që i takojnë, pikërsiht, demokracisë së sotme. Nëse kryetari i një partie bëhet figura pothuajse e vetme vendimmarrëse, nëse debati i brendshëm dobësohet dhe nëse kritika shihet si kërcënim për autoritetin e drejtuesit, atëherë demokracia brenda partive mbetet e mangët, ose jo-ekzistente.  Ky problem nuk i përket vetëm një partie.  Ai duhet shqyrtuar në të gjithë spektrin politik shqiptar. Natyrisht, përqendrimi i ndikimit politik në një parti të sotme nuk është i barabartë me diktaturën e Enver Hoxhës, ku kundërshtarët politikë burgoseshin, pushkatoheshin dhe familjet e tyre persekutoheshin. Por historia na mëson se demokracia kërkon vigjilencë të vazhdueshme përballë çdo prirjeje që dobëson institucionet dhe kufizon hapësirën e mendimit të lirë.

Mësimi i parë i Agollit është se asnjë parti nuk mund të quhet demokratike vetëm sepse merr pjesë në zgjedhje. Demokracia duhet të jetojë edhe brenda saj.

NGA EKONOMIA E CENTRALIZUAR TE SFIDAT E EKONOMISË SË TREGUT: Gabimi i dytë që denoncoi Agolli ishte politika ekonomike e regjimit komunist. Ai kritikoi centralizimin e skajshëm, mitizimin e pronës shtetërore, armiqësinë ndaj pronës private dhe izolimin ekonomik të Shqipërisë nga bota. Në këtë pikë, ndryshimi ndërmjet vitit 1991 dhe Shqipërisë së sotme është i madh. Ekonomia e centralizuar komuniste është zëvendësuar nga ekonomia e tregut. Qytetarët kanë të drejtë të zotërojnë prona, të krijojnë biznese dhe të zhvillojnë veprimtari private. Por kalimi te ekonomia e tregut nuk garanton vetvetiu drejtësi ekonomike, konkurrencë të ndershme apo administrim të mirë të pasurisë publike.  Sot pyetja nuk është më nëse Shqipëria duhet të braktisë ekonominë komuniste. Ajo e ka bërë këtë prej dekadash. Pyetja është nëse ekonomia e tregut funksionon mbi bazën e rregullave të barabarta për të gjithë.  A kanë sipërmarrësit mundësi të konkurrojnë, pa u penguar, nga lidhjet politike të konkurrentëve të tyre? A përdoren paratë publike në mënyrë transparente?  A mbikëqyren siç duhet kontratat publike? A mbrohet interesi i qytetarëve kur merren vendime me pasoja të mëdha ekonomike?

Këto janë çështje që kërkojnë verifikim përmes dokumenteve, auditimeve, vendimeve gjyqësore dhe raporteve institucionale.  Debati mbi korrupsionin dhe përdorimin e pushtetit për përfitime të paligjshme është veçanërisht i rëndësishëm. Në shkurt 2026, Reuters raportoi mbi një hetim që përfshinte zëvendëskryeministren e Shqipërisë, Belinda Balluku, dhe kontrata të mëdha infrastrukturore. Raportimi përshkroi gjithashtu shqetësimet e ngritura lidhur me ndikimin e kësaj çështjeje në luftën kundër korrupsionit dhe në procesin e integrimit evropian. Akuzat dhe hetimet duhen trajtuar sipas procedurave ligjore dhe nuk përbëjnë, vetvetiu, një vendim përfundimtar fajësie. Ky është dallimi thelbësor ndërmjet kritikës politike dhe gjykimit ligjor: dyshimet duhet të hetohen, provat duhet të shqyrtohen dhe përgjegjësia duhet të përcaktohet nga institucionet kompetente. Agolli ka kritikuar një sistem ku pushteti politik kontrollonte ekonominë dhe kufizonte, tmerrësisht, lirinë e individit. Sfida e sotme është të sigurohet që institucionet publike të mos përdoren për të favorizuar interesa të veçanta dhe që askush të mos jetë mbi ligjin.  Ndryshimi i sistemit ekonomik ka kuptim të plotë vetëm kur liria ekonomike shoqërohet me konkurrencë të ndershme, transparencë dhe përgjegjësi publike.

Kur një gazetar bën një pyetje të pakëndshme, përgjigjja duhet të jetë transparenca. Kur një intelektual kritikon qeverinë, përgjigjja duhet të jetë argumenti. Kur opozita ngre një shqetësim me interes publik, ai duhet të shqyrtohet mbi bazën e fakteve, pavarësisht, se kush e ka ngritur.  Sigurisht, edhe gazetarët, intelektualët dhe politikanët duhet të mbajnë përgjegjësi për vërtetësinë e deklaratave të tyre. Liria e fjalës nuk e përjashton detyrimin për të respektuar faktet. Por pushteti ka një përgjegjësi të veçantë, sepse zotëron mjete dhe burime institucionale që qytetari i zakonshëm nuk i ka. Një demokraci e shëndetshme nuk ka nevojë për duartrokitje të vazhdueshme. Ajo ka nevojë për pyetje, debat, kritikë — qoftë edhe për protesta qytetare, dhe përgjigje të argumentuara nga pushteti.

AGOLLI DHE PËRGJEGJËSIA E INTELEKTUALIT: Për ta vlerësuar drejt fjalimin e vitit 1991, duhet të bëjmë edhe një pyetje më të vështirë: cili ishte roli i vetë Dritëro Agollit përpara se të mbante atë fjalim? Agolli nuk ishte disident i qëndruar jashtë sistemit komunist. Ai ishte një nga shkrimtarët më të njohur të vendit, kishte ushtruar funksione publike dhe politike dhe kishte drejtuar Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë. Për këtë arsye, fjalimi i tij duhet parë në të gjithë kontekstin historik, jo i shkëputur nga veprimtaria e tij e mëparshme.  Ai e pranoi vetë në fjalim se kishte kaluar rreth dyzet vjet në parti, se kishte kënduar idealet e saj dhe se kishte besuar në socializmin si një sistem që do ta përmirësonte jetën e njeriut. Në fund të fjalimit, ai shprehu zhgënjimin e tij dhe pranoi se kishte gabuar në atë besim. Ky pranim është pjesë e rëndësishme e dokumentit historik.

Por nuk mund të shmangim pyetjen: pse një pjesë e rëndësishme e kritikës u artikulua kaq hapur vetëm kur regjimi po humbiste pushtetin?

Përgjigjja duhet të marrë parasysh frikën, censurën dhe represionin e sistemit komunist, të cilat kufizonin mundësitë e kundërshtimit publik. Njëkohësisht, duhet të shqyrtojë edhe marrëdhëniet që intelektualët kishin me pushtetin dhe përgjegjësinë e tyre ndaj shoqërisë. Ky vlerësim nuk kërkon ta mohojmë kontributin letrar të Agollit. As nuk kërkon ta shpallim atë pa gabime. Përkundrazi, një vlerësim serioz duhet të dallojë veprën letrare nga roli politik dhe të pranojë se një njeri mund të ketë dhënë kontribut të rëndësishëm në kulturë, por edhe të ketë mbështetur ide ose institucione që më vonë i kritikoi. Kjo është një çështje që prek shumë intelektualë të periudhës komuniste dhe që meriton studim të paanshëm. Pikërisht këtu qëndron një mësim i rëndësishëm për intelektualët e sotëm: përgjegjësia ndaj së vërtetës duhet të jetë më e fortë se besnikëria ndaj partisë, udhëheqësit apo interesit personal.

NDRYSHIMI I EMRIT NUK ËSHTË I NJËJTË ME NDRYSHIMIN E MENDËSISË:  Kongresi i X-të i Partisë së Punës u zhvillua në një moment historik, kur partia po përpiqej të përshtatej me pluralizmin politik. Në përfundim të procesit, ajo mori emrin Partia Socialiste e Shqipërisë.  Por një ndryshim emri nuk mund të konsiderohet vetvetiu provë e një shkëputjeje të plotë nga e kaluara.  Shkëputja e vërtetë kërkon ndryshim të kulturës politike, pranimin e përgjegjësive historike dhe respektimin e parimeve demokratike në praktikë.  Kjo pyetje është e rëndësishme për Partinë Socialiste, për shkak të lidhjes së saj historike me Partinë e Punës. Por standardet e demokracisë duhet të vlejnë njësoj edhe për Partinë Demokratike dhe për të gjitha forcat e tjera politike. Asnjë parti nuk mund ta shpallë veten të përjashtuar nga kritika për shkak të historisë, programit apo pretendimit se përfaqëson interesin kombëtar. Një parti dëshmon karakterin e saj demokratik jo vetëm nga ato që thotë, por edhe nga mënyra se si zgjedh drejtuesit, si i trajton kundërshtarët, si respekton institucionet dhe si reagon kur përballet me akuza ose me dështime. Në këtë kuptim, fjalimi i Agollit nuk duhet përdorur vetëm për të gjykuar një parti të së kaluarës. Ai mund të shërbejë si kriter për të shqyrtuar sjelljen e të gjitha partive të sotme. Nëse një forcë politike kërkon të qeverisë një vend demokratik, ajo duhet të pranojë se pushteti i saj është i kufizuar nga ligji dhe se qytetarët kanë të drejtë ta kundërshtojnë. Demokracia nuk është pronë e një partie. Ajo është e drejtë e qytetarëve dhe përgjegjësi e çdo pushteti.

SHQIPËRIA DHE EVROPA: PËRSE NUK MJAFTON VETËM TË DEKLAROHESH PROEVROPIAN: Në fjalimin e tij, Agolli kritikoi izolimin e Shqipërisë nga Evropa dhe bota. Ai e lidhi këtë izolim me dogmatizmin politik dhe ekonomik të regjimit. Sot, integrimi evropian është një objektiv i rëndësishëm kombëtar dhe Shqipëria ka përparuar në procesin e negociatave për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Por përkatësia evropiane nuk mund të matet vetëm me deklaratat e politikanëve apo me takimet e tyre me përfaqësuesit e institucioneve evropiane.  Ajo duhet të dëshmohet përmes funksionimit të drejtësisë, luftës kundër korrupsionit, administrimit transparent të pasurisë publike, respektimit të lirive dhe forcimit të institucioneve demokratike.  Raportimet e fundit mbi hetimet për korrupsion në nivele të larta të qeverisjes shqiptare tregojnë se sundimi i ligjit mbetet një çështje me rëndësi të drejtpërdrejtë për besueshmërinë e vendit dhe për aspiratat e tij evropiane. Kjo nuk do të thotë se akuzat përbëjnë vendime gjyqësore, por se institucionet duhet të lejohen të kryejnë punën e tyre në mënyrë të pavarur.   Evropa nuk kërkon që Shqipëria të jetë pa probleme. Ajo kërkon që problemet të trajtohen me institucione funksionale, me ligj dhe me përgjegjësi.  Prandaj, pyetja që duhet t’i drejtohet politikës shqiptare është e thjeshtë: a është Shqipëria e gatshme të zbatojë standardet evropiane edhe kur ato bien ndesh me interesat e pushtetit të ditës?  Integrimi nuk është vetëm çështje diplomacie. Është, mbi të gjitha, proces i transformimit të institucioneve dhe i kulturës politike.

PËRBALLJA ME KRIMET E KOMUNIZMIT: NJË DETYRIM NDAJ HISTORISË:

Ka edhe një çështje që lidhet drejtpërdrejt me trashëgiminë e regjimit komunist që Agolli kritikoi në vitin 1991: përballja me krimet e komunizmit, një çeshtje që e kam trajtuar aq herë dhe aq shpesh. Sepse nuk kam besura dhe nuk besoj se burgosjet politike, pushkatimet, internimet, persekutimi i klerit, shkatërrimi i institucioneve fetare dhe kufizimi i lirive themelore të njeriut nuk mund të trajtohen si episode dytësore të historisë shqiptare.  Ato janë pjesë e historisë së vendit dhe duhet të studiohen, dokumentohen e kujtohen me seriozitet.

Përballja me të kaluarën komuniste të Shqipërisë nuk do të thotë hakmarrje. Do të thotë respekt për viktimat, njohje e së vërtetës dhe krijim i kushteve që brezat e rinj të kuptojnë se çfarë ndodh kur pushteti nuk njeh kufij.  Kjo kërkon hapjen dhe studimin e arkivave, dokumentimin e fatit të viktimave, mbështetjen e historianëve dhe përfshirjen e historisë së diktaturës në edukimin e brezave të rinj.

Po aq e rëndësishme është që e kaluara të mos përdoret vetëm për përfitime të përkohshme partiake. Krimet e dokumentuara duhet të njihen për shkak të së vërtetës dhe dinjitetit njerëzor.  Një vend që dëshiron të ndërtojë një demokraci të qëndrueshme nuk mund ta trajtojë kujtesën historike si një barrë që duhet harruar.  Pa njohjen e së kaluarës, demokracia rrezikon të mbetet një sistem institucionesh pa një kulturë të mjaftueshme përgjegjësie.

PËRFUNDIM: FJALËT E VITIT 1991 DHE PROVA E DEMOKRACISË SOT:

Dritëro Agolli ishte një figurë komplekse e historisë shqiptare: shkrimtar me kontribut të rëndësishëm letrar, pjesëtar i sistemit politik komunist dhe, në fund të tij, një kritik që kërkoi njohjen e gabimeve themelore të Partisë së Punës.  Për ta vlerësuar drejt, duhet të pranojmë të gjitha këto aspekte, pa e idealizuar dhe pa e reduktuar vetëm në rolin e tij politik.  Fjalimi i tij i qershorit 1991 mbetet një dokument i rëndësishëm për të kuptuar krizën e komunizmit dhe vështirësitë e shkëputjes nga e kaluara. Por rëndësia e tij nuk përfundon me historinë e një partie.  Ai na kujton se përqendrimi i pushtetit, dogmatizmi, kufizimi i mendimit të lirë dhe mungesa e përgjegjësisë mund të dëmtojnë rëndë një shoqëri.  Shqipëria e sotme është thelbësisht e ndryshme nga Shqipëria komuniste, por kjo nuk e përjashton nevojën për të vlerësuar me sy kritik cilësinë e demokracisë së saj.  Pyetja është nëse Shqipëria ka ndërtuar institucione aq të forta, një kulturë politike aq demokratike dhe një shoqëri civile aq të ndërgjegjshme dhe një media të lirë – pa të cilën nuk ka demokraci të vërtetë — sa asnjë drejtues politik, të mos mund ta trajtojë pushtetin si pronë personale, për dekada. Kjo është sfida që u takon të gjitha partive, institucioneve dhe mbi të gjitha, qytetarëve shqiptarë.  Në përvjetorin e lindjes së Dritëro Agollit, ndoshta ky është reflektimi më i dobishëm që mund të nxjerrim nga fjalimi i tij. Sepse një vend nuk bëhet demokratik vetëm kur rrëzon një diktaturë.  Ai bëhet demokratik kur ndërton institucione që kufizojnë pushtetin, kur mbron të drejtën për të kundërshtuar dhe kur shoqëria dhe media kërkojnë llogari nga ata që qeverisin vendin. (*Shkrimi është përgatitur në bazë të një numër shkrimesh të autorit gjatë viteve, me ndihmën redaktuese të (ai), në përkujtim të 95-vjetorit të shkrimtarit të madh Dritëro Agollit.

Frank Shkreli