Këto ditë të nxehta shtatori, kur vera duket sikur nuk dëshiron ende t’ia lërë vendin vjeshtës, një ekip studiuesish ka marrë udhën drejt disa prej trevave më të njohura e më të rëndësishme të hapësirës shqiptare dhe ballkanike.

Në këtë udhëtim hulumtues marrin pjesë profesor Zymer Neziri, ballkanologu profesor Theoe Kahl nga Universiteti i Vjenës, anëtar i Akademisë së Shkencave të Austrisë dhe i Akademisë Evropiane, si dhe profesor Kristof Giesel nga Universiteti i Jenës. Të tre studiuesit janë të angazhuar në një projekt me rëndësi të veçantë shkencore: “Gjendja etnokulturore e popujve të Ballkanit në fillim të shekullit XXI”.

Nuk është thjesht një udhëtim nëpër hapësirë. Është një udhëtim nëpër kujtesë, traditë dhe identitet.Nga Malësia e Gjakovës te Malësia e Madhe, nga Plava e Gucia te Rugova, nga Rrafshi i Dukagjinit në Drenicë e Llapushë, e deri në Gjakovë, Prizren dhe vise të tjera, studiuesit synojnë të prekin nga afër realitetin etnokulturor të këtyre trevave.Pas çdo mali, çdo fshati e çdo qyteti fshihet një histori. Pas çdo kulle, veshjeje, kënge, zakoni apo rrëfimi të përcjellë brez pas brezi, gjendet një pjesë e identitetit të një populli.

Ballkani që ndryshon:

Fillimi i shekullit XXI ka sjellë ndryshime të mëdha në jetën e komuniteteve ballkanike. Migrimi, urbanizimi, ndryshimet ekonomike e shoqërore, ndikimi i teknologjisë dhe largimi i brezave të rinj nga vendbanimet tradicionale kanë prekur edhe mënyrën e ruajtjes dhe të transmetimit të trashëgimisë kulturore.Pikërisht për këtë arsye, një hulumtim i drejtpërdrejtë në terren merr një rëndësi të veçantë.

Studiuesit nuk mjaftohen vetëm me dokumentet, librat apo arkivat. Ata kërkojnë të takojnë njerëzit, të dëgjojnë rrëfimet e tyre, të shohin nga afër mënyrën e jetesës dhe të evidentojnë ato elemente të kulturës që kanë mbijetuar ndër shekuj, por edhe ato që po ndryshojnë para syve tanë.

Nga kujtesa te dokumentimi:

Në këtë udhëtim, kujtesa njerëzore bëhet një lloj arkivi i gjallë.Të moshuarit ruajnë rrëfime që nuk gjenden gjithmonë në libra. Gratë mbajnë mend këngë, rite e mënyra të vjetra të jetesës. Burrat përcjellin histori të vendit, të familjeve dhe të ngjarjeve që kanë shënjuar jetën e komunitetit. Ndërsa brezi i ri përfaqëson një realitet të ri, në të cilin tradita bashkëjeton me modernitetin.Kjo përplasje dhe bashkëjetesë mes së vjetrës dhe së resë është një nga dimensionet më interesante të hulumtimit.

Treva si dëshmi e gjallë:

Malësia, Dukagjini, Rugova, Drenica, Llapusha, Gjakova e Prizreni nuk janë vetëm emra në hartë. Ato janë hapësira ku historia, gjuha, zakonet, besimet, muzika, veshjet, arkitektura dhe mënyra e jetesës kanë krijuar ndër shekuj një mozaik të veçantë kulturor.Dhe pikërisht ky mozaik kërkon të lexohet sot, në fillim të shekullit XXI.

Çfarë ka mbetur nga traditat e dikurshme? Çfarë ka ndryshuar? Cilat zakone vazhdojnë të jetojnë? Cilat janë duke u harruar? Si po ndikon emigrimi në strukturën e komuniteteve? Dhe mbi të gjitha, si po e përjetojnë vetë njerëzit ndryshimin?Janë këto disa nga pyetjet që udhëtimi hulumtues synon t’i ndjekë nga afër.

Një dëshmi për të ardhmen

Në fund të një hulumtimi të tillë nuk mbetet vetëm një material shkencor. Mbetet një dëshmi për kohën në të cilën jetojmë.Sepse kulturat nuk ruhen vetëm në muze. Ato jetojnë te njerëzit, në gjuhën e tyre, në kujtesën e tyre, në këngët që këndojnë, në mënyrën se si i presin mysafirët, në rrëfimet që përcjellin dhe në zakonet që ende i praktikojnë.

Prandaj, udhëtimi i këtij ekipi studiuesish nëpër trevat e Ballkanit është, në një kuptim më të gjerë, edhe një udhëtim nëpër kohë: nga e kaluara drejt së tashmes, me synimin që kjo e tashme të mbetet e dokumentuar për të ardhmen.Në rrugët e Malësisë, në fshatrat e Dukagjinit, në luginat e Rugovës, në Drenicë e Llapushë, në qytetet e lashta të Gjakovës e Prizrenit, historia nuk është e mbyllur në libra.Ajo vazhdon të jetojë.Dhe studiuesit janë aty për ta dëgjuar, për ta parë dhe për ta dokumentuar.

Kullat, ritet, dasma, gjama e burrave, kostumet popullore, Kcimi i Tropojës, loja e kapuçave, plisi… sa shumë visare për tu evidentuar dhe regjistruar nga shkencëtarë vendas dhe të huaj për kujtesën tonë dhe atë evropiane.

Ka dy vite që ekipi me këmbëngulje, në mënyrë skrupuloze mbledh dhe përpunon materiale të karakterit etnografik dhe traditave shqiptare në shekuj sikurse do të veprojë më pas edhe në shtetet e tjera të Ballkanit, duke dokumentuar dukuri, fakte dhe zhvillime kulturore në dritën e ndryshimeve gjeopolitike, gjeografike, sociale etj.

Profesori:

Profesor Zymer Neziri me qetësinë dhe maturinë e një studjuesi kompleks dhe të mirëpranuar në kuadër nderkombëtar prin me lidhjet e gjëra dhe komunikimin me personalitete të shquara të artit, kulturës dhe shkencës, duke krijuar lehtësi dhe cilësi në seancat e gjata të kerkimit dhe debatit shkencor, të evidentimit të pasurive të jashtëzakonshme të cultures tone tradicionale. Ai vjen në këtë projekt pas një begraundi arritjesh të mëdha në fushën e gjetjeve në vjeljen e folklorit dhe epikës legjendare,

Projektin e kreu me vetëfinacim, materiale që përmban 15 vëllime të veçanta dhe që vlerësohet ndër koleksionet më të mëdha arkivore të shekullit të kaluar me këngë të Eposit të Kreshnikëve. Ka mbi 100 mijë vargje.Ky koleksion këngësh nga Rugova, «Këngë të kreshnikëve dhe balada», u realizua sipas projektit hulumtues shkencor për disertacion doktorate.

Koleksionin e dytë, i incizuar dhe i shkruar, po ashtu në 15 vëllime këngësh të kreshnikëve, nga pesë vende të Ballkanit, ku jetojnë shqiptarët: Shqipëri, Kosovë, Maqedoni, Mal i Zi e Serbi, e realizoi në cilësinë e bartësit të projektit. Ky projekt u miratua në IAP, u financua nga MASHT-i dhe u krye në periudhën 2012-2016. Është dëshmi për dosjen e Eposit të Kreshnikëve për UNESCO.Pëveç punës hulumtuese të disahershme në arkivat e Tiranës, ka realizuar edhe dy qëndrime studimore në SHBA, në Universitetin e Harvardit (shtator-tetor 2002 dhe shkurt 2007) dhe një në Austri, në Vjenë (nëntor 2005).

Në Harvard, në kuadër të bashkëpunimit ndërinstitucional, ka bërë hulumtime në Koleksionin e profesorit amerikan Millmen Peri (Milman Parry) për epikën gojore shqiptare, të mbledhur dhe të incizuar më 1934-1935 në pjesën veriore të Vilajetit të Kosovës, në Sanxhakun e Pazarit.

Ky Koleksion vlerësohet në SHBA si më i madhi i këtij lloji nga Ballkani Perëndimor, për të cilin janë shkruar shumë disertacione doktoratash dhe studime të tjera. Po ashtu ka hulumtuar edhe në Koleksionin e ndihmësit të tij, Allbert Llord (Albert Lord), këngë epike nga Shqipëria e Veriut, të shënuara më 1937. Edhe ky koleksion, me rreth 20 mijë vargje të Eposit të Kreshnikëve, vlerësohet se është më i madhi i këtij lloji i mbledhur nga një i huaj.

Epikologu, studiuesi, teoricieni dhe kritiku letrar shqiptar Zymer Neziri, është përzgjedhur anëtar i Akademisë Evropiane të Shkencave, Humanistikës dhe Letërsisë (Akademia Europaea). Në këtë Akademi janë 88 fitues të Ҫmimit Nobel. Ky institucion shkencor ka një rol thelbësor dhe vendimmarrës në fushën e arsimit, shkencës, letërsisë, inovacionit në zhvillimin e shkencës evropiane.

Akademia Europaea (e formuar në vitin 1988) është akademi pan-evropiane e shkencës, e shkencave humane dhe e letrave, me një anëtarësim prej mbi 5500 studiuesish të shquar nga Evropa dhe vendet e ndryshme të botës, ndër ta janë 88 nobelistë. Ishte studiuesja Lea Ypi, e tash edhe Zymer Neziri, pra dy studiues shqiptarë në këtë akademi me famë botërore.Neziri është anëtari i parë shqiptar në këtë Akademi, i cili përfaqëson folklorin, etnologjinë, epikologjinë dhe letërsinë shqiptare.

Studjuesit profesor Theoe Kahl i Universitetit të Vjenës dhe atë të Jenës, anëtar i Akademisë së Shkencave të Austrisë si dhe anëtar i Akademisë Evropiane si dhe profesor Kristaf Giesel nga Universiteti i Jenës, ballkanologë, natyrisht se spikasin me dëshirën dhe përkushtimin e tyre të pashoq në realizimin e këtij projekti të rëndësishëm.

Pavarësisht ‘’stofit’’ të shtrenjtë prej shkencëtarësh të njohur evropianë, në terren, komunikim dhe bashkëbisedim me studjues dhe artistë vendas, instrumentistë dhe bartës të epikës gojore dhe krijues kostumesh tradicionale, ata i dallon thjeshtësia, pasioni dhe energjia e kerkimit, duke krijuar urën e nevojshme që çon nga gjetjet dhe evidentimi i gjerave pikante, të cilat më pas do të ndertojnë kujtesën e duhur për botimin, përkthimin dhe paraqitjet në gjuhën shqipe dhe gjermane të dukurive kulturore shqiptare dhe jo vetëm, të denja si pasuri e UNESKOS dhe kulturës botërore.

Udhëtimi juaj nëpër këto treva nuk është vetëm një mision shkencor. Është një përpjekje për të shpëtuar nga harresa një pjesë të kujtesës sonë kolektive. Çdo dëshmi që mblidhet çdo rrëfim që dëgjohet, çdo këngë, zakon, veshje apo traditë që dokumentoni, bëhet një gur i vogël në kujtesën e madhe të këtij vendi.Prandaj, puna juaj ka vlerë jo vetëm për shkencën, por edhe për brezat që do të vijnë.

Gjatë bisedës informuese me professor Zymer nezirin ai apeloi me nje mesazh të rinjte, pjesa më vitale e shoqërisë tone, ndoshta edhe si frymë realiste që e transmeton tërësia e këtij projekti.

Të rinj,mos e shikoni traditën si diçka të vjetër që i përket vetëm së kaluarës. Ajo është një pjesë e rrënjëve tuaja. Mund të jetoni në një botë moderne, të përdorni teknologjinë, të udhëtoni dhe të ndërtoni një të ardhme të re, por mos harroni të dini nga vini.Pyetni gjyshërit dhe prindërit tuaj. Dëgjoni rrëfimet e tyre. Mësoni këngët, fjalët e vjetra, zakonet, historitë dhe emrat e vendeve që po zbehen nga kujtesa. Ajo që sot mund t’ju duket e zakonshme, nesër mund të jetë një dëshmi e çmuar për historinë dhe kulturën tonë.

Sepse një popull nuk e humb identitetin vetëm kur harron historinë; e humb atë kur nuk kujdeset ta përcjellë historinë te brezi që vjen.Le të bëhemi të gjithë, studiues e qytetarë, të rinj e të moshuar, dëshmitarë dhe ruajtës të kësaj pasurie të madhe etnokulturore.Të njohim rrënjët, të kuptojmë të tashmen dhe ta ndërtojmë të ardhmen pa e humbur kujtesën.

Udhëtimi vazhdon edhe një vit nër rrugët e visareve ballkanike…

Shtator 2026