VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Me leksikografin e njohur Prof.dr. Hajri Shehu – Nga Prof. dr. ESHREF YMERI

By | June 30, 2018

Komentet

Ton Zmali, shkrimtari e poeti me ndjenja të zhvilluara dhe me sqimë të hollë… – Nga Zamira MATOSHI

Për krijimtarinë poetike dhe narrative të shkrimtarit Ton Zmali kanë shkruar shumë njohës dhe përcjellës të letërsisë. Në shkrimet dhe komentet e tyre janë analizuar ngjarje dhe personazhe, koha dhe hapësira, figuracioni letrar, metrika, shtresëzimet kuptimore e gjithçka tjetër që i vyen një procesi të tillë.
Sigurisht që mënyra e këndvështrimit të veprës së Zmalit nga autorë të ndryshëm i ka dhënë një ndihmë të vyer lexuesve, të cilët akoma nuk kanë rënë në kontakt me fjalën e tij artistike, për të qenë paksa të përgatitur për të shijuar në të njëjtën kohë qiellin dhe honin, kroin dhe shkretëtirën, parajsën dhe ferrin tokësor të sjellë mjeshtërisht në vargje dhe rreshta. Ata që e njohin sadopak biografinë e Ton Zmalit, si dhe ata që ia njohin talentin djaloshar të shkollës pedagogjike, të akademisë së arteve, apo pjekurinë profesionale të viteve kur merrej me drejtimin e vatrave të kulturës në rrethe të ndryshme të vendit e kanë më të lehtë për të kuptuar sesi arriti të pikturojë ferrin dhe parajsën nëpërmjet metamorfizimit të fjalës së pathënë, që pas viteve 90-të shpërtheu me forcën e një vullkani shkatërrues, por të domosdoshëm për të arritur deri tek lexuesi i tij, që jo gjithnjë arrin ta kuptojë. Është e vështirë të bëhet një analizë shteruese e veprës së tij, për vetë natyrën thellësisht subjektiviste që ka letërsia. Ata që kanë folur dhe që do flasin për këtë autor do kenë vazhdimisht hapësira ku mund të ketë vend për të shtuar diçka, në veçanti tek krijimtaria e tij narrative, që sipas meje kërkon një studiues serioz dhe kurajoz për të bërë një analizë të detajuar në rrafshin horizontal dhe vertikal, ideor e semantik. Krijimtaria e Ton Zmalit është e bollshme. Falë kësaj pasurie cilido që e ndjen mund të ndalet aty ku do, një prozë që mbart një realizëm magjik të ngjashëm me romanet e Markezit për nga tabloja, një varg sa lirik, aq edhe simbolist, sa meditativ aq edhe filozofik , sa folklorik aq edhe hermetik. Një pakohësi veprimi si në romanet e Camajt apo Pashkut. Gjithsesi unë s’do merrem me kategoritë estetike, as me elementët e vargëzimit apo metrikës në përgjithësi, me shpresën se dikush tjetër do ndalet mbi to gjerësisht, por do shtoj diçka mbi “Kangët e Bregdrinasve” (cikël lirikash bjeshke e vrrini). Ky cikël lirikash gjendet në librin e fundit “Astmat e Pranverës”. Një cikël lirikash me motive folklorike që siç duket dëshmojnë pamundësinë e shkëputjes së poetit nga rrënjët e tij. E rrënjët e tij janë të ngulura përjetësisht në shkëmbinjtë shekullor përgjatë një lumi të bukur, që ashtu sikurse ka emrin Drin-ndrin-ndriçon, i jep dritë mbarë Shqipërisë dhe jo vetëm. Ndryshe nga një pjesë e mirë e krijimtarisë, ky cikël sjell para lexuesit madhështinë e dashurisë që ka arritur të tjetërsojë natyrën e ashpër tē banorëve që jetojnë përjetësisht me egërsinë dhe butësinë, frikën dhe magjinë e Lumit Drin, që çan mespërmes malet e larta e të thepisura, që nga koha e përmbytjes së madhe (koha e Noes). Bregdrinasit më kujtojnë banorët e fshatit Makondo tek romani “Njëqind vjet vetmi”. Ekzistenca e tyre në brigjet e lumit Drin është pazgjidhshmërisht e lidhur me mite e legjenda, që vendasit i kanë ndërtuar e transmetuar ndër breza, si ngjarje që edhe pse kanë subjekt të jashtëzakonshëm, duke u vendosur në sfondin e brigjeve të një lumi të gjatë e herë-herë të rrëmbyeshëm, që natën në hijen e hënës, apo ditën në shkëlqimin e diellit, orë e zana duken e zhduken sa nga njëri breg tek tjetri, si për t’u kujtuar këtyre banoreve se ato kanë qenë e do vazhdojnë bashkëjetesën me ta. Poeti Ton Zmali nuk është i vetmi që gjeti muzën e frymëzimit nga këto vise të bukura, ku shpatet e maleve bien pingul mbi Dri, ku lulja e çan shkëmbin shekullor, dhe triumfon furishëm në kërkim të rrezes së diellit, ku dashuria për tokën, ujin, ajrin, dashuria për femrën(e dashur, grua, motër, nënë), dashuria dhe respekti për jetën e vdekjen janë feja e tyre.(kujto motivet e dasmave, ritualet e vdekjes, veshjet popullore, ninullat e këtyre viseve, apo simbolet pagane të gjetura nga kërkimet arkeologjike në të ashtuquajturën “Kultura e Komanit” etj.).
Të shumtë shkrimtarët që i kushtuan vjersha e këngë, romane e skenarë filmash banorëve, që Lumi Drin iu ka dhënë jo vetëm mundësinë e mbrojtjes fizike nga pushtues të shumtë e barbar, jo vetëm mundësinë e jetesës nga toka pjellore e brigjeve të Tij, por edhe emrin e bukur Bregdrinas. Nuk është i vetmi që iu referua gurrës folklorike për të treguar shpirtin e bukur të malësorëve, që dashurinë e kanë të çmuar sa jetën edhe pse paragjykohen si njerëz të ftohtë, që iu mungojnë fjalët e politesës e të dashurisë.
Ton Zmali pohon me Kangët e Bregdrinasve diçka krejt të kundërt, duke nisur që nga poezia e parë e ciklit “Kush na prishi gjith kët dashni?”, ku shfaqet tërë hidhërimi i dy shpirtrave të dashuruar, nëpërmjet mallkimeve pafund, kundrejt një të treti, që ka hyrë në mes. Gurra popullore lēshon rrufetë e mallkimit si: “Ujku i preftë kopenë”-malësori e ka ngushtësisht të lidhur jetesën me gjënë e gjallë. “Bletët ia griftë teja”- malësori nuk i mallkon kurrë bletët, ai i quan të shenjta dhe të bekuara. “Kurrë mos gzoftë lule të reja” – në mënyrë metaforike ai mallkon që ky person mos e shikoftë më pranverën. “U shoftë deri në ka të zi”, – u shkatërroftë nē gjithçka.
Dhe e mbyll me mallkimin më të rëndë dhe që e kalon këtë botë “çoje Zot Lugat”.
Vijon poezia e dytë “Hamadreq bjeshkën pa ty”, ku serish elementët folklorikë mbështjellin emocionet që përjeton djali, që refuzon gjithçka të bukur, siç është psh. dalja në bjeshkë për të veruar, nëse nuk ka pranë tē dashurën e tij. Shprehjet si “hamadreq jetën”, “ ham-dreq-çka-paça”, pasha tokë-e-qill”, “mbeta qyqe” etj., etj., që gjenden me shumicë në folklorin e pasur të fshatrave që gjallojnë përgjatë bregut të Drinit, janë pasuri e jashtëzakonshme për etnolingustikën shqiptare. Ato kanë një forcë shprehëse mahnitëse tē pakrahasueshme me folklorin e vendeve fqinjë. Ton Zmali e ka shfrytëzuar mençurisht dhe mjeshtërisht këtë pasuri në vargjet e tij. Në këtë poezi, bukuria femërore, përligj çdo sakrificë, kapërcen çdo pengesë dhe përçmon çdo sy ziliqar.
U shkri bora mbi lëndina,
Kur ta pashë trupin pa t’imta,
Kur ta pashë gjoksin picak,
Si ylber çerpikët hark…

(Poezia e tretë “Veç me fatin mos u mat”).

Mesazhi i dhënë që në titull mishërohet nga vargje të mbushura me antiteza dhe anafora, që krijojnë një gjendje pasigurie për njeriun e çdo kohe e vendi. Njeriu e ka vërtetë në dorën e tij se kush mund të bëhet në jetë, por ndonjëherë sado përpiqesh ndodhin disa ngjarje që tjetërsojnë çdo projekt të ndërtuar, duke mos qenë i zoti të shpjegojë pse-në e kësaj devijese, ngre supet duke ngushëlluar veten – “epo ky është/ishte fati”.
Ka pasë thanë motit një plak,
Kurrë me fatin mos u mat,
Ta merr ditën ta bën natë,
Ta merr ujin të le gojëthatë,
Të fut n’detë të le pa varkë,
Ta sjell t’keqen pa hesap…

E varësisht kēsaj gjendje pasigurie, poeti në pjesën e dytë të poezisë, nuk i nënshtrohet fatit të paracaktuar, ai gjen burimin e forcës tek dashuria e vërtetë, për të cilën është gati të bëhet “unor”.
Poezia “Përmi Dri kur iku lpeja”, është sërish një lirikë dashurie me motive popullore, ku djali i këndon vashës që mbledh gështenja. Me anën e epanastrofesë dhe krahasimit “Zbrita malit si rrufeja/ Si rrufeja rashë nē va” tregohet dëshira e madhe për ta takuar vajzën, që herë shfaqe këtej Drinit e herë matanë Drinit, është lpeja ajo që pengon shikimin…, e vajza herë si njeri, e herë si zanë ikën nëpër lpe, ikën larg “ndoshta në shtëpinë e harrimit”, për të lënë pas dikë që e pret përjetēsisht.
Metafora “shtëpia e harrimit” nënkupton kurbetin, një plagë aktuale sot, për mijëra e mijëra shqiptarë, që u harruan rrugëve të botës dhe ku askund nuk ndjehen mirë. Andej janë të huaj, këtej janë harruar…
I njëjti motiv malli për të dashurën gjysmë zanë e gjejmë edhe në poezinë “Ah ta dish sa shumë të dua”, ku nëpërmjet metaforave si: “vasha e veshur me qiell”, “gatuaj andrra”etj, hiperbolës “një mijë puthje/një mijë meshë”, anaforës “më bahesh zjarr që s’din me u shue/ më bahesh qiell me fluturue/ më bahesh det për me lundrue”, krahasime si; “ajo asht si vala e Drinit/ajo asht si rrezja e diellit”, poeti shpreh dashurinë për të bukurën dhe dhimbjen, kur mendon se kjo dashuri do mbetet platonike, sepse ai e ndjen veten si kuzhinjeri që gatuan, por nuk i shijon ushqimet e tij, sepse “Një jetë mbeta tuj gatue / andrra e shpresa pa shijue”.

Në poezitë që pasojnë ciklin, dashuria bëhet lejtmotiv, “Dashuria nuk ka moshë” thotë poeti, sikurse kemi dëgjuar shprehjet e popullit. Dashuria si mister “i jep sy qorrit e verbon atë që ka sy”, “bën filozof budallain e të mençurin e bën budalla”.
Në lirikat “Puthja jote venë e vjetër”, “Ku je ti moj luleborë”, “Pa ty zemër më vdes ylberi”, “Hanë e re dil në dritare”, “Lidh gërshetat me ylber”, “E miro pse je idhnue “, nëpërmjet metaforave, epiteteve e krahasimeve poeti i këndon vashës së tij, që ikën si zana herë në Kokdodë, herë në Merturë, herë në Iballë, herë në Lëvoshë, herë në Gegysen, herë në bjeshkë e herë në vrri…
Pothuajse të gjitha poezitë e këtij cikli janë ndërtuar me vargjet 8-10 rroksh, karakteristikë kjo e këngëve tona folklorike. Po ashtu bie në sy rima e puthitur, rima e alternuar dhe rimë e kryqëzuar si dhe një leksik karakteristik i zonës bregut të Drinit.
Gjatë leximit të këtij cikli lirikash më është sjellë disa herë në mendje një personalitet i shquar i gjuhësisë dhe letërsisë shqiptare, albanologu i njohur austriak Maximilian Lambertz, i cili është marrë posaçërisht me folklorin shqiptar. Në disa shkrime të tij botuar në gazetën e njohur të kohës “Posta e Shqypnies” ndër të tjera shkruan për folklorin shqiptar si pjesë e folklorit ballkanik dhe atij europian. Ai ndalet gjerësisht tek veçoritë e poezisë popullore shqiptare. Atij i bënin përshtypje shprehjet mbresëlënëse si: “Lulja e blinit”, “O zambaku i bardhë”’ “ganxhe”, “mollë e kuqe imja”, “moj hyria ime”, “qafëgastare”, “moj faqemollë” etj. “Këto shprehje, që gjenden dendur në këngët popullore të dashurisë, mund t’i krijojnë e t’i përdorin vetëm njerëz me ndjenja të zhvilluara dhe sqimë të hollë.”- shprehet Lambertz.
Edhe pse ky cikël poezish është shkruar gati një shekull pas këtij përkufizimi, më duket sikur është shkruar posaçërisht për Ton Zmalin.

Realitete të panjohura të ikjes së madhe të shqiptarëve pas viteve ‘90 – Nga Dukagjin Hata

 

Rreth librit ”Sfida shqiptare në Londër” të Ruzhdi Jatës

 

 

Pas romanit “Shpresa e Londrës”, një histori shqiptare në tokën londineze, një odise romaneske plot realizëm e befasime, si dhe librit tjetër me titull  “Lutfi Vata-frymëzim për ardhmërinë”, ku në qendër të rrëfimit gazetaresk është një protagonist i diasporës së re shqiptare në Londër, shkrimtari dhe publisti Rruzhdi Jata vjen me një libër tjetër po kaq interesant, këtë radhë me fokusim rreth fateve të emigrantëve shqiptarë në vendet pritëse, në kërkim të vetvetes dhe një jete më dinjtoze.

Ballafqimi me disa vërteta të panjohura ose të njohura përciptazi, gjysëm të njohura, të rrugëve të fatit të ri shqiptar drejt “Tokës së Premtuar”, përtej kufijve të irnosur të delirit ideolgjik dhe klithmës së dogmës,  është tema e librit më të ri publicistiko-letrar të autorit Rruzhdi Jata.

Në këtë rrëfim me zemër në dorë jepet udhëtimi sizifian i shqiptarëve, pas viteve 90, drejt botës së lirë, ku ka aq shumë ankth, dramë, makth, dhimbje tragjike, shpresë, shumë shpresë, për të arritur në cakun e ëndrrës dhe për t’u vetërealizuar në mjedise e rrethana të reja të shoqërive të hapura, joshja drejt të cilëve ka qenë një gravitet i gjithëkohshëm i shqiptarëve të dalë nga nata e izolimit makthioz gjysëmshekullor.

Nën titullin “Sfida shqiptare në Londër”, autori Ruzhdi Jata përcjell një sagë rrënqethëse të ikjes së shqiptarëve  në mërgim, e cila të mbërthen me përshkrimet e gjalla realiste, me imtësinë e detajeve dhe fuqinë e imazheve të forta, kujtesave trondiëse që pasojnë njëra tjetrën.

Autori tregon për rrugët e fatit të  atyre njerëzve që të ndodhur në situata delikate, të pasigurta gjer në ankth, u nisën në rrugëtimin e tyre nëpër det, drejt vendeve të Perëndimit, duke e paguar çmimin e një jete më të mirë deri dhe me  jetën e tyre.

Ikja e tyre të kujton shpërnguljet makthioze biblike, nën mizorionë e përndjekjeve pa limit, por shqiptarët nuk i përndjek askush veç hijes së trishtë të së kaluarës, varfërisë së tejskajshme dhe deziluzioneve të pafundme për një demokraci reale dhe përfaqësuese të ëndrrave të tyre.

Në këtë degdisje gati fatale, drejt vendeve të huaja, të ikurit shpesh kaluan në duar trafikantësh të pashpirt dhe mizorë, çfarë jepet me ngjyra të gjalla dhe që të mbeten në kujtesë në faqet e këtij libri.

Është një endje e pafund në rrugët e detit dhe të malit, në këmbë, me tren, në det të hapur, me gomone, nën “mbikqyrjen” mafioze të trafikantëve, nën snajperat e policisë kufitare të vendve pritëse.

Jeta e mërgimtarëve në Angli zë kryet e vendit në këtë rrëfim tronditës, të mbushur me episode drithëruese, me përshkrime dhe analiza të imëta.

Integrimi i shqiptarëve në këtë tokë të bekuar shansesh dhe mundësishë, jepet me kthjellësi dhe realizëm, duke të mbushur me krenari që bashkëkombasit e tu, me dhuntitë, talentet, forcën e vullnetit dhe pathyeshmërinë e ëndrrës, ia kanë dalë të gjejnë vetveten në këtë tokë shanesh dhe mundësishë të pafundme.

Të përgjegjshëm dhe misionarë të ndryshimit të madh, shqiptarët ditën të bashkohen dhe organizohen, siç ka ndodhur me organizmin e tyre mbresëlënës në shoqatën “Sfida”, duke bërë që, nga “macja e zezë” dhe “ters”, siç përshkruheshin shqiptarët në Perëndim, në kronikat paragjykuese, në fillim të mërgatës së tyre, pas viteve ’90, në protagonistë të historive të suksesit, modele për t’u ndjekur edhe nga vetë vendasit.

Rruzhdi Jata është vetë pjesë e këtij integrimi fatlumë, ku së bashku me baskëshorten e tij, Kadimen, me vajzat Gretën dhe Rozanën, gjetën vetveten në Londër, ku jetojnë prej 20 vitesh. Janë me qindra të tjerë, mtelektualë të njohur, gazetarë, juristë, mjekë, shqiptarë të profesioneve nga më të ndryshmet, që ashtu si Rruzhdiu dhe familja e tij, ia kanë dalë të integrohen dhe plotërohen në këtë truall të begatë, që i jep mundësitë gjithëkujt të bëjë atë që di të bëjë më mirë dhe të realizojë ëndrrat e tij.

Përshkrimet e autorit janë të gjalla dhe vijnë në trajtën e mozaikut, ku një ngjarjeje i kthehet e rikthehet disa herë, duke e detajuar dhe plotësuar me elemente të rinj, me fakte dhe impresione të reja.

Pena zhbiruese dhe investiguese e gazetarit të vjetër pasohet nga një psikoanalizë e hollë dhe e imët e fakteve, nga reflektimi emocional i autorit ndaj të ndodhurës.

Si intelektuali dhe qytetar i angazhuar, si atdhetar dhe misionar i përçimit të vlerave më të mira të bashkëkombasve të tij në emigracionin londinez e më gjërë, Jata nuk resht së dhëni mesazhin e integrimit, që është kryemesazhi i librit të tij dhe që autori e përcjell në pamje dhe fokusime nga më të ndryshmet, nga më mbresëlënëset.

 

Nga faqja në faqe, rritet intesiteti qoftë i informacionit, qoftë i reflektimit, ku autori, teksa përshkruan jetën intensive në Londër, tubimet, komunikimet, trajnimet, këshillimet dhe afrimin e çdo lloj asistence njerëzore e teknike për të gjithë të paorientuarit dhe të pamundurit, mban qëndrim ndaj gjithë këtij “karuseli” të vrullshëm, duke e orientuar lexuesin në kërkimin e përvojave dhe modeleve më të mira për t’u ndjekur.

Malli për Shqipërinë, për vendlindjen, miqtë, shokët, të afërmit në këtë cep të dheut ballkanik, janë faqet më prekëse të librit, që lexohen me një frymë dhe të emocioojnë për peshën e të vërtetave të thjeshta e trondiëse që përcjellin.

Gazetari i vjetër kuksian, Ruzhdi Jata, me një stil të zhdërvjellët, plot ritëm informativ dhe investigues, me përshrime të kursyera, por gjithë kolorit gjuhësor dhe stilsitik, rrefën sagën qëndrestare të shqiptarëve në emigrimin e tyre më të ri, rrugët e mundimshme për të gjetur vetveten dhe mundësitë e shanset e një jete të re në “Tokën e Premtuar”.

Ky është shtrati rrëfimtar dhe vëzhgues, përshkrues dhe analitik ku e vendos kërkimin e tij gazetari Ruzhdi Jata, i cili merr përsipër të botojë një libër, ku tregohet qartazi se shqiptarët e ikur në Perëndim nuk janë “furnizuesit” e kronikave sensacionale të krimit dhe keqbërjes, por vizionarë të pashembullt, njerëz të përkushtuar që dinë të ndërtojnë jetën dhe të integrohen denjësisht në shoqëritë e civilizuara dhe demokratike të botës së lirë.

Shqiptarët në Londër e kudo që janë në Perëndim, në kërkim të fatit të tyre të ri, janë mesazherë të shqiptarisë, të vlerave më autentike të kombit të tyre dhe luftojnë kudo që ndodhen për të ruajtur dhe trashëguar vlerat e vendit të rrënjëve, me të cilat, duke ruajtur palcën e identitetit tonë kulturor e kombëtar, bëhemi më të besueshëm dhe më të pranishëm në sfidat e integrimeve globale.

E gjithë kjo sagë qëndrestare, që ka në themel aq shumë përpjekje dhe përkushtim, pasion dhe vullnet, përcillet me mprehtësi, sharm dhe elengancë në këtë libër të gazetarit dhe shkrimtarit Rruzhdi Jata, i cili na ofron mundësinë e njohjes së një realiteti jetësor, për të cilin ka pasur dhe ka aq shumë hamendësime e devijime dhe që tashmë ka ardhur koha të vijë në duart e lexuesit me kthjelltësi e realizëm, siç ndodh në faqet e këtij libri tëshkruar me thjeshtësi e sqimë, të mirëpritur nga lexuesi dhe kritika.

SHOQËRIA SHQIPTARE NË VORBULLËN E PROBLEMEVE DHE DILEMAVE SOCIALE – nga Fran Gjoka

 

-Mendime rreth librit “Probleme dhe dilema sociale”-

 

 

Libri i sociologut Gëzim Tushi, “Mjeshtër i Madh”, me titull “Probleme dhe dilema sociale”, është produkt i një pune intensive dhe të vazhduar hulumtuese, studimore e praktike të autorit. Ai përbën një kontribut me vlera në fushën e mendimit sociologjik, por dhe për përmirësimin e strukturave dhe praktikave më të mira të shërbimit social. Është një nga librat e kolanës së Gëzim TushiT, korpusi i të cilit tashmë përbëhet nga 20 vëllime. Ky është libri në të cilin është realizuar mjaft mirë pikëprerja e intelektualit, profesionistit dhe qytetarit të shqetësuar për problemet e shoqërisë shqiptare të ditëve tona.

Që shoqëria jonë ka kohë që është e mbushur me probleme individuale e dilema sociale të panjohura më parë, askush nuk ka më dyshim. Gëzim Tushi i bën një rontgenoskopi të zgjeruar këtyre dukurive, duke treguar se pse shoqëria e ditëve tona ka shumë dilema dhe për pasojë “funksionon” keq. Kjo është një e vërtetë për të cilën askush nuk ka dyshim. Autori mendon dhe argumenton se kjo situatë ka shkaqet dhe arsyet e veta.

Njerëzit janë të shoqërisht të shqetësuar dhe individualisht të turbulluar, nga që janë përballë një procesi kompleks të përkeqësimit evident të treguesve urbanë, moralë dhe komponentëve të nevojshëm komunitarë, që kanë ndikime të forta përkeqësuese të situatës sociale që zhvillohet në shoqërinë tone. Në instancë të fundit, sipas autorit, realiteti ynë social tregon se ka shumë komponentë ekonomiko-politikë dhe socio-kulturorë, që tregojnë se “shëndeti i shoqërisë” shqiptare jo vetëm nuk është mirë, por prognozat sociale dëshmojnë se ai mund të vazhdojë të përkeqësohet akoma më shumë në të ardhmen.

Gëzim Tushi, si sociolog, evidenton të vërtetën, sipas të cilës arsyet e këtyre dukurive janë të shumta dhe të shumëllojta. Historike e kontekstuale, politike dhe ekonomike, sociale e kulturore, që determinojnë këtë tipologji pak të veçantë të problematikave sociale që preokupojnë njerëzit tanë dhe shoqërinë tonë në tërësi. Në të vërtetë, në se shoqëria shqiptare e ditëve tona është kaq dilematike, kaotike, disfunksionuese, me tronditje të thella ekzistenciale, Kjo është e lidhur para së gjithash me ndryshimin radikal të tipologjisë së shoqërisë në procesin e kalimit nga një “shoqëri e mbyllur” në “shoqëri të lirë dhe të hapur”, pa shumë kufizime e determinantë socialë.

Autori i kushton në mënyrë sistematike vëmendjen e duhur analizës së realitetit, e lëviz panoptikonin sociologjik në të gjithë anët dhe këndet e jetës sociale, ndërhyn në mënyrë “kirurgjikale” atje ku janë patologjitë kripto-sociale, që ose nuk duken, ose nuk dallohen me shikim të sipërfaqshëm. Një nga analizat që Gëzim Tushi i kushton një kapitull janë sëmundjet e pasionit dhe përhapja e përdorimi i zgjeruar i lëndëve psikotrope, që kanë filluar të bëhen “helm social”, që po turbullon ndërgjegjen dhe vetëdijen e njerëzve tanë. Sidomos të adoleshentëve dhe të rinjve.

Por nuk mund t’i shpëtonin syrit të sociologut problemet që kanë të bëjnë me plakjen e popullsisë dhe nevojat për të ndërtuar një “shoqëri pa moshë” dhe me kujdes të shtuar për të moshuarit. Bashkët me to, autori analizon në mënyrë të hollësishme problematikat që kanë të bëjnë me situatën dhe pozitën sociale e familjare të gruas shqiptare dhe të fëmijëve, të cilët sipas autorit përbëjnë dy grupe me rrezik të veçantë dhe me status të cënuar brenda familjes shqiptare, e cila akoma ka shfaqje të diskriminimit moshor dhe gjinor.

Sigurisht një vend qëndror në librin “Probleme dhe dilema sociale” e zënë problematikat e shoqërisë moderne shqiptare, fenomenet e tjetërsimit të njeriut postmodern, të ndikimit social të medias, shoqërisë civile, etj.

Sipas autorit, në shoqërinë shqiptare shumë anomali të jetës sociale janë të lidhura ngushtë me faktin që zgjerimi i lirisë individuale u shoqërua dhe vazhdon të shoqërohet me keqpërdorimin e “kufijve” të saj nga mënyra si sillen njerëzit ekcentrikë, mungesa e vullnetit qytetar, nevojës së domosdoshme të vetëpërmbajtjes civile e humane. Kjo ka bërë që të ndihemi sikur jemi në rrugë pa krye. Ky perceptim i vërtetë i realitetit të shoqërisë tonë ka  bërë që të tronditen thellë jo vetëm familja, por dhe të gjithë strukturat e tjera të organizimit të jetës sociale apo ato që përbëjnë bazamentin funksionues të shoqërisë demokratike.

Degradimi i shumë strukturave themelore të organizimit të jetës kanë ndikuar në deformimin e thellë të shoqërisë, duke i dhënë asaj një formë “getoje”, ku çdo njeri bën si të dojë, vepron subjektivisht, pa pasur asnjë imperativ moral e social kategorik, që duhet të ndikojë në qëndrueshmërinë dhe funksionimin e jetës së përbashkët shoqërore.

Padyshim, është e vërtetë e paluajtshme e qytetërimit modern, që njeriu është thirrur që në suazën e kësaj shoqërie e të këtij qytetërimi, që të jetë i lirë nga determinimet e shumta sociale, sepse liria individuale në jetën shoqërore është “themeli i ekzistencës së krijuar”. Në libër, autori thekson se problemi është se në shoqërinë tonë, në emër të lirisë, po shfaqet jo vetëm “qytetari i lëvizshëm” që ka bonsens dhe lëviz lirisht në hapësirat e zgjeruara të shoqërisë të ndërtuar mbi bazën e lirisë sociale dhe prerogativave të shumta që ka krijuar demokracia në Shqipëri, por krahas tij, madje mbi të po tenton të shfaqet një lloj tjetër qytetari, që në emër të “lirisë individuale” të pakufizuar po cenon rendin social, ekzistencën normale të shoqërisë. Praktikisht jemi duke u përballur me situata të rënduara sociale që qarkullojnë në gjithë strukturat e shoqërisë tonë.

Padyshim që kjo situatë ka shumë shkaqe pse është e tillë, pse ka tendencë të agravohet. Autori përdor me saktësi shumë instrumente sociologjikë, optika sociale të parë me kujdes social, për të shpjeguar dhe interpretuar drejt dukuritë dhe thelbin e problematikave dilematike. Secili qytetar, intelektual, filozof apo sociolog, duke qenë të shqetësuar përballë këtij realiteti, mundohen të bëjnë diagnoza të përgjithshme dhe të diferencuara për një varg problemesh sociale, sikurse janë niveli ende problematik i varfërisë, krimi i shtuar, dhuna e zgjeruar në jetën publike, familje e shoqëri, treguesit e lartë të vrasjeve e vetëvrasjeve, divorcet në rritje, dobësimit të rolit edukativ të familjes dhe shkollës, etj.

Artistja Lule Elezi me mjeshtërinë e saj në piano, i dha jetë koncertit të Filharmonisë së Kosovës

Muzika, ky art madhështor, që gjen mënyrën e të shprehurit përmes tingujve. Një art që nuk njeh gjuhë e nuk ka kohë.

Mbrëmë Salla e Kuqe në Prishtinë, ishtë mikëpritëse e një koncerti madhështor, qe nisi e mbaroi me duartrokitje e emocione të mëdha, shkruan KultPlus.

Nën performimin e pianistes Lule Elezi dhe me dirigjent Boian Viedenoff, ky koncert ishte edhe në rolin e koncertit inaugurues, duke qenë i pari që hap sezonin për vitin 2019/2020 për të gjitha koncertet e tjera në vazhdim, që do të mbahen për 10-të muajt e ardhshëm, nga Filharmonia e Kosovës.

Koncerti filloi me interpretimin e pianistes Lule Elezi, e cila si jo rrallë herë, mahniti publikun kosovarë me performancën e saj. Gishtat e saj tek shtypnin tastet e pianos, të krijonin bindje sikur ishin krijuar vetëm për piano dhe asgjë tjetër.

Emocionet ishin të paevitueshme, ndjenjat e kënaqësia që mbizotëronte në atë sallë ku ndëgjoheshin tingujt e bukur të muzikës klasike, e bënë natën e mbrëmshme një natë të veçantë shtatori.

 

 

Boian Videnoff, i njohur si dirigjenti artistik dhe gjeneral i Filharmonisë së Manhajmit si dhe për bashkëpunimet me solistët më në zë të kohës, u kthye para publikut të kryeqytetit tonë të bukur, për bashkëpunimin e radhës me Lule Elezin.

Lule Elezi luajti koncertin e vetëm për piano dhe orkestër të shkruar nga norvegjezi Edvard Grieg, njëherësh një prej koncerteve më të bukura të literaturës pianistike botërore.

 

Pianistja Lule Elezi, e cila në këtë mbrëmje pos që shkëlqeu me performancën e saj, në të njëjtën kohë shkëlqeu edhe me elegancën e saj skenike, e cila këtë koncert e vlerësoi si një ndër koncertet më për zemër përgjatë karrierës së saj.

Në një prononcim për KultPlus ajo është shprehur se ky koncert si soliste në piano, vjen për herë të dytë në bashkëpunim me orkestrën e Filarmonisë së Kosovës.

“Koncertin e parë e pata realizuar në vitin 2015, ku jam prezantuar me koncertin Nr 5 për piano dhe orkestër të kompozitorit të mirënjohur Beethoven (koncert mbretëror), kurse koncerti i mbrëmjes së fundit erdhi në një bashkëpunim të shkëlqyer me dirigjentin Boian Viedenoff”, ka thënë Elezi për KultPlus.

 

 

Pianistja Lule Elezi, e cila në këtë mbrëmje pos që shkëlqeu me performancën e saj, në të njëjtën kohë shkëlqeu edhe me elegancën e saj skenike, e cila këtë koncert e vlerësoi si një ndër koncertet më për zemër përgjatë karrierës së saj.

Në një prononcim për KultPlus ajo është shprehur se ky koncert si soliste në piano, vjen për herë të dytë në bashkëpunim me orkestrën e Filarmonisë së Kosovës.

“Koncertin e parë e pata realizuar në vitin 2015, ku jam prezantuar me koncertin Nr 5 për piano dhe orkestër të kompozitorit të mirënjohur Beethoven (koncert mbretëror), kurse koncerti i mbrëmjes së fundit erdhi në një bashkëpunim të shkëlqyer me dirigjentin Boian Viedenoff”, ka thënë Elezi për KultPlus.

 

 

Pjesa e dytë dhë e fundit e koncertit ishte e rezervuar për Simfoninë 9-të në e-mol, të kompozitorit çek Antonio Dvorak, ndryshe e njohur si Simfonia ‘’Nga bota e re’’. Edhe kjo nën udhëheqjen e dirigjentit Boian Videnoff.

Salla e Kuqe, ishte e mbushur plotë me dashamirës të këtij arti të bukur. Publiku jetonte në çdo notë e çdo tinguj të falur nga orkestra. Thënë shkurt, e mira e muzikës është ndjesia, e për të ndjerë duhet vetëm të dëgjosh.

 

 

Pianistja Lule Elezi në foto me dirigjentin gjerman Boian Viedenoff

Ajo shpjegoi se në këtë mbrëmje është prezantuar me koncertin e kompozitorit Edvard Grieg, që njihet për veprat më romantike të literaturës pianistike në nivel botëror.

“Jam e nderuar që luajta koncertin për piano dhe orkestër nga Grieg, por në të njëjtën kohë që bashkëpunova me dirigjentin Viedenoff , pasi që, për këtë koncert ka ardhur enkas nga Gjermania”, ka thënë Elezi, e cila është mirënjohëse edhe për bashkëpunimin e ngushtë me drejtorin e Filarmonisë së Kosovës, Baki Jasharin, i cili bëri të mundur këtë paraqitje solistike, të përcjellë nga orkestra, sikurse që ka falënderuar edhe organizatorin e Filarmonisë së Kosovës, Dardan Selimaj, për koncertin e mrekullueshëm.

 

 

Pjesa e dytë dhë e fundit e koncertit ishte e rezervuar për Simfoninë 9-të në e-mol, të kompozitorit çek Antonio Dvorak, ndryshe e njohur si Simfonia ‘’Nga bota e re’’. Edhe kjo nën udhëheqjen e dirigjentit Boian Videnoff.

Salla e Kuqe, ishte e mbushur plotë me dashamirës të këtij arti të bukur. Publiku jetonte në çdo notë e çdo tinguj të falur nga orkestra. Thënë shkurt, e mira e muzikës është ndjesia, e për të ndjerë duhet vetëm të dëgjosh. /KultPlus.com

 

Shkrimtari që zgjon ëndrra dhe pasione te lexuesit e vegjël – Recension nga Fran GJOKA

 

 

(Duke lexuar librin “Në telashe të mëdha je futur, o Bubulino!” të shkrimtarit të njohur Viron Kona)

 

Kohët e fundit Viron Kona ka dalë me librin e  tij më të ri për fëmijë të titulluar  “Në telashe të mëdha je futur, o Bubulino!” Që në titull lexuesi kupton se libri ka në qendër të tij vogëlushin Bubulino, i cili është i njohur për dëshirën e tij që të jetë i pari njeri që do të shkelë në planetin Mars. Me këtë libër, shkon në 14 cikli me personazhin Bubulino dhe aventurat e tij, ndërkohë që shkrimtari ka në planin e tij krijues edhe shumë e shumë libra për këtë personazh origjinal, tërheqës për fëmijët, por dhe të vlerësuar nga kritika dhe lexuesit, ndërkohë që i kujtojmë lexuesit se ai është fitues i çmimit UNICEF, në konkursin e shpallur nga kjo organizatë botërore e fëmijëve me rastin e 60-vjetorit të krijimit të saj.

Thuajse të gjitha këta libra, rrokin gjerësisht ëndrrat e fëmijëve jo vetëm për të eksploruar planetin Mars dhe planetë të tjerë të Sistemit tonë Diellor, por  edhe më tej: hapësirën e  pafund kozmike me të fshehtat dhe misteret e saj.

Dëshiroj të nënvizojë se Viron Kona, ky shkrimtarë shumë prodhimtarë dhe i palodhur, me stilin e  tij të thjeshtë e të pabujë, i përfshirë tërësisht në ndjenjën e  bukur të modestisë, i tërheq lexuesit e vegjël me një gjuhë të magjishme në gjirin e shkencës dhe të zbulimeve që i shërbejnë të sotmes dhe të ardhmes së njerëzimit. Siç shprehet me të drejtë recensenti i këtij libri, fizikani dhe pedagogu Bujar Poçari: “Viron Kona, e ka stil të tij dhënien e njohurive dhe dijeve të shumta me karakter historikë, gjeografikë, shkencorë, të  pasqyruara këto  në  mënyrë tërheqëse, përmes ngjarjesh, episodesh, dhe aventurave. Kjo mënyrë të shkruari e bënë kureshtar lexuesin e vogël, i cili ndjek hap pas hapi me interesim dhe pa e ndalur frymën aventurat  e Bubulinos dhe të shokëve të tij”.

 

 

Në këtë libër me titull intrigues, teatri artistik ku zhvillohen ngjarjet  është skena e një konferencë shkencore, ku Bubulinoja dhe eskpedita e tij paraqesin përpara ndjekësve të tyre, por edhe përpara dy astronautëve që kanë ardhur posaçërisht nga NASA, planet dhe përgatitjet për të shkuar në planetin Mars. Shpejt  lexuesi i vogël përfshihet si pakuptuar në kurthin origjinal e artistik dhe e sheh edhe ai veten një pjesëmarrës aktiv në idenë, planet dhe dëshirën aventurore të Bubulinos. Pas çdo faqeje të librit, atmosfera bëhet gjithnjë e më tërheqëse, aty ku vlojnë e zhvillohen episode, biseda, batuta e ngjarje; sillen dhe analizohen fakte shkencore, kundërshti, e, të gjitha këto, prezantojnë njëherazi tipa dhe karaktere interesantë  fëmijësh, të cilët shprehin dëshira, përfytyrime, imagjinata të bukura që projektojnë zhvillimet aktuale dhe të së ardhmes së jetës në planetin Tokë, teksa situatat e krijuara nxitin njohjen e thellë të diturisë, historisë, gjeografisë, të shkencave dhe arteve. Janë një grumbull njohurish të cilat lexuesit e vegjël i marrin natyrshëm në faqet e librit, dhe, kur mbarojnë të tërë librin, e ndjejnë veten më të ditur, më të pasur me njohuri shkencore, por edhe më optimistë e plot energji për jetën dhe të ardhmen.

Janë mbresëlënës dhe origjinalë në libër personazhe si: Bubulinoja, Dardi, kapiten Liku, gjyshi Ambasador, kuzhinier Baxhuli, hungarezi Vladislav, italiani Alfonso; vogëlushët: Kokëgjembi, Fluturushja, Lisiana, apo personazhet simpatikë që shkaktojnë humor dhe të qeshura: shkencëtari i madh Këmbëgjatë, Mjekërverdhi etj., të cilët lexuesi i vogël i njeh si personazhe aktivë edhe në librat e tjerë që përbëjnë ciklin e Bubulinos. Të gjithë ata kanë tipare dalluese, si me dëshirat dhe ëndrrat, ashtu dhe me veprimet aktive në jetën e përditshme fëmijërore. Në këtë linjë konfigurohen dhe zbërthehen bindshëm edhe dy personazhe të rinj, dy astronautë të Agjensisë Amerikane të Hapësirës NASA dhe, kësisoj, e tërë atmosfera zhvillohet me vërtetësi dhe reale, sikur po ndodh tani dhe, lexuesit ndihen pjesëmarrës aktivë të saj. Është kjo një cilësi origjinale dhe krijuese e shkrimtarit Viron Kona, që shfaqet edhe në shumë libra të tjerë të tij, ndaj, duke ndjekur zhvillimin e librit, kompozicionin, personazhet dhe bëmat e tyre, por dhe gjuhën e pastër dhe të qartë, i jap të drejtë poetit dhe publicistit të njohur Ndue Dragusha, i cili në shkrimin e tij: “Të çuditshmit”, tregime për fëmijë nga Viron Kona”, botuar në “Lisalba”, nr. 131, 2005, ndër të tjera shkruan: “Mendoj se duke marrë shembull nga ky libër, duhet parë dhe duhen ndërtuar edhe tekstet shkollore…” Teksa, unë, autori i këtij artikulli, do ta çoja edhe më tej këtë ide, duke nënëvizuar se, e tërë krijimtaria për fëmijë e shkrimtarit Viron Kona, rreth 45 vëllime deri më sot, është një përvojë e mirë letrare, gjuhësore dhe shkencore, ku, mbase, duhet të adresohen hartuesit e teksteve shkollorë, pasi, stili tërheqës, natyrshmëria, imagjinata e bukur dhe mbresëlënëse, jo vetëm ka karakter edukues e argëtues, por edhe i pajis lexuesit me  njohuri dhe dije të thella për jetën, kulturën dhe shkecat, ndërkohë që i frymëzon ata të jetojnë në mënyrë aktive dhe energjike të sotmen, por edhe përfytyrojnë në mënyrë krijuese dhe me optimizëm të ardhmen.

Viron Kona mes lexuesve të vegjël

 

Duke  e lexuar me kërshëri këtë libër simpatik dhe tërheqës, më duket origjinale dhe një befasi apo gjetje artistike përzgjedhja dhe futja në këtë roman e disa personazheve shpendë e kafshë si: papagalli Çate, qeni Lord, macja Konteshë me shtat kotelet, gjeli Akil, të cilët, duke u ndërthurur dhe harmonizuar bukur me veprimet dhe gjuhën e  personazheve të tjerë kryesorë të librit, e mbajnë ndezur vëmendjen e lexuesit, ashtu dhe ndjenjat e tij përfytyruese, zgjimin e  ëndrrave dhe pasioneve për ta jetuar jetën me tërë forcën dhe mundësitë që ofrojnë energjitë e jashtëzakonshme të trurit të tyre të freskët, aktivë dhe plotë gjallëri.

Shkrimtari  me talentin e  tij krijues ka aftësinë t`i lidh shkencërisht dhe artistikisht faktet, duke krijuar përpara lexuesit situata intriguese, tërheqëse dhe mësimdhënëse. Kur nënvizon arsyen se në planetin Mars duhet të shkoj edhe qeni me emrin Lord, ai e përqas atë me familjen dhe fisin e qenit Lajka, i cili, siç dihet botërisht, është dëshmori i parë i hapësirës kozmike. Ndërkaq, qeni me emrin Lordi, do ta çojë edhe më përpara misionin e nisur nga Lajka për të eskploruar hapësirën kozmike. Kështu, parshtrime origjinale dhe argëtuese për fëmijët, shkrimtari bën edhe kur thekson idenë e shkuarjes në planetin Mars të maces Konteshë dhe të shtatë koteleve të saj që kanë emrat e shtatë ditëve të javës, duke nënvizuar këtu aftësinë që kanë macet të nuhasin dhe të zbulojnë lëkundjet e tokës: tërmetet dhe vullkanet; kurse kur shfaq mendimin për të shkuar në Mars, së bashku me ekspeditën, edhe të gjelit Akil, shkrimtari me humor shkruan se Akili është i nevojshëm për astronautët gjumashë, që t`i zgjojë ata nga gjumi marsian, veçanërisht kur mund të ndodh që në planetin Mars ora të mos punojë…Madje, shkuarjen e gjelit Akil në Mars, shkrimtari e bënë edhe më të domsodoshëm pasi këtij gjeli luftarak  i krijohet mundësia që të bëjë edhe një vizitë në një planet të vogël që ka emrin Akil…Këto propozime i bënë veçanërisht papagalli Çate, i cili është ndër personazhet kryesor të librit dhe shoqërohet me shumë episode që kanë edhe karakter informues për shpendët dhe racën e papagajëve, por edhe që e shkrijnë së qeshuri lexuesin e  vogël, i cili e simpatizon papagallin Çate edhe sepse ai ka aftësinë të artikulojë fjalë dhe shprehje ashtu dhe njerëzit. Por, autori me të drejtën e tij krijuese (sepse në librat fantastikë për fëmijë, edhe shpendët dhe kafshët flasin dhe kumtojnë mendime), pra duke i dhënë papgallit Çate aftësinë e të folurit dhe, akoma më tej atë të të menduarit, autori e vendos papagallin e ditur në rrafshin e personazheve të tjerë, që do të jenë pjesëmarrës aktivë në ekspeditën shkencore të Bubulinos për të shkuar bashkërisht në planetin Mars.

Jo pa qëllim ndër personazhet e spikatur të kafshëve janë dhe ariu i bardhë (Vetëtima Polare) dhe Pinguini(Zotëria me Kostum Bardhë e Zi), të cilët autori i ka vendosur në libër si për të na paralajmëruar se shkrirja e akujve në të dy polet e rruzullit tokësor, është një fatkeqësi e madhe dhe e jashtëzakonshme, e cila ka të bëjë me fatet, të ardhmen dhe jetesën e  planetit tonë e të shoqërisë njerëzore. Mesazhi, aq sa u shkon të rriturve, u shkon edhe fëmijëve dhe brezit të ri, të cilëve u përket kjo e ardhme dhe për të cilën ata duhet të tregohen aktivë dhe energjikë për të ndihmuar në shpëtimin e planetit nga ngrohja globale ashtu siç lufton dhe është aktiv Bubulinoja dhe ekspedita e tij shkencore.

Janë tërheqëse edhe pyetjet dhe përgjigjet që bëhen në konferencë, dialogët  plot batuta të kripura mes personazheve që shkaktojnë  gëzim, humor dhe të qeshura të shëndetshme e argëtuese pa të cilat nuk mund të kuptohet jeta plot gjallëri e fëmijëve. Në këtë kontekst dëshiroj të sjellë në vëmendje të lexuesve konsideratën e  Prof. Dr. Akademik Gjovalin Shkurtaj, i cili në librin “Pesha e fjalës shqipe”(“Ufo Press,Tiranë 2009, fq. 278, ndër të tjera shprehet: “Befasia më e këndshme e lexuesit në librat e Viron Konës është dialogu midis personazheve. Aty ai është mjeshtër i vërtetë. Librat “Dardi” dhe “Eh, more Bubulino” më kanë shërbyer si minierë e pasur për të gjetur dialogë të përshtatshëm për shembullzimin e shumë prej kategorive gramatikore që është e nevojshme të shpjegohen për mësimin e shqipes së folur nga të huajt dhe nga të gjithë ata që mëtojnë përdorimin e saktë dhe të drejtë të formave dialoguese në shqipen e sotme.

Idetë dhe mesazhet që përcjellë libri “Në telashe të mëdha je futur, o Bubulino!” janë aktuale dhe me vlera edukative e të perspektivës, aty vlon dhe gjallëron dëshira e  kahëhershme e njerëzimit, nisur nga lashtësia dhe deri në ditët e  sotme, për të njohur piksëpari me themel rruzullin tonë tokësor ose “Shtëpinë  e njerëzimit”, siç i pëlqen të shprehet Viron Kona, por dhe për të njohur mjediset dhe hapësirat e pafundme kozmike. Libri ka një hyrje mbresëlënëse të fizikanit dhe pedagogut të njohur Bujar Poçari, si dhe recensa dhe konsulenca nga njerëz të dijes dhe të arsimit: Sokol Demaku, Petrit Malushi dhe Bashkim Saliasi. Botues i librit është “Emal”.

(Video) Filarmonia e Kosovës hap sezonin me soliste pianisten e shquar Lule Elezi nën drejtimin e dirigjentit të mirënjohur gjerman Boian Videnoff

Filarmonia e Kosovës hap sezonin me soliste pianisten e shquar Lule Elezi nën drejtimin e dirigjentit të mirënjohur gjerman Boian Videnoff

Më 27.09.2019 (E premte) ora 20:00

Në Pallatin e Rinisë dhe Sportit – Salla e Kuqe (Prishtinë)

Starton Koncerti i hapjes së sezonit

Programi i hapjes së sezonit 2019 / 2020 i Filharmonisë së Kosovës sjellë në Prishtinë koncertin në drejtimin e dirigjentit Boian Videnoff (Gjermani).

I njohur si dirigjenti artistik dhe gjeneral i Filharmonisë së Manhajmit si dhe për bashkëpunimet me solistët më në zë të kohës, ai kthehet përpara publikut të kryeqytetit për bashkëpunimin e radhës me një mbrëmjes koncertale me vepra romantike.

Solistja e mbrëmjes, pianistja e mirënjohur kosovare Lule Elezi do të luajë koncertin e vetëm për piano dhe orkestër të shkruar nga norvegjezi Eduard Grieg, njëherësh një prej koncerteve më të bukura të literaturës pianistike botërore. Pjesa e dytë e koncertit është rezervuar për Simfoninë e 9-të në e-mol të kompozitorit çek Antonín Dvořák, ndryshe e njohur si Simfonia “Nga bota e re”. Kjo e fundit qe kompozuar në vitin 1893 derisa Dvořák ishte drejtor i Konservatorit Kombëtar Amerikan të Muzikës në Nju Jork dhe është një nga simfonitë më të popullarizuara të të gjitha kohëve. Astronauti Neil Armstrong mori një incizim të kësaj simfonie përgjatë misionit Apollo 11, ndryshe i njohur si zbarkimi i parë i njeriut në hënë në vitin 1969. Në 50 vjetorin e zbarkimit historik në hënë, ju mirëpresim në një mbrëmje si kjo për të provuar madhështinë e muzikës orkestrale.

Programi
E. Grieg । Koncert për piano në a – mol, Op. 16
A. Dvořák । Simfonia “Nga bota e re” në e – mol, Op. 95

Orkestra e Filharmonisë së Kosovës
Lule Elezi – piano (Kosovë)
Dirigjent: Boian Videnoff (Gjermani)

 

Kosovo Philharmonic
September 2019 – June 2020

27.09.2019 (Friday) । 20:00
Palace of Youth and Sports – Red Hall (Prishtina)

Season Opening Concert

Season Opening Evening of the Kosovo Philharmonic Orchestra brings to Pristina a concert led by conductor Boian Videnoff (Germany). Known as the artistic and general director of the Mannheimer Philharmoniker and his work with few of the most renowned soloists of our time, he returns for his next collaboration with Kosovo Philharmonic Orchestra in a concert with a romantic program. The evening’s soloist, the well-known Kosovar pianist Lule Elezi will play the only piano concerto written by Norwegian composer Edvard Grieg, known as one of the most popular piano concertos ever written. The second part of the concert is reserved for Dvořák’ s Symphony No. 9 in E – minor also known as the New World Symphony. It was composed in 1893 while Dvorak was the director of the National Conservatory of Music in America in New York and is one of the most popular symphonies of all time. Astronaut Neil Armstrong took a tape recording of the New World Symphony along during the Apollo 11 mission, the first Moon landing, in 1969. On the 50th anniversary of the Historic Moon Landing, do join us to experience the wonder of orchestral music.

Program
E. Grieg । Piano concerto in A – minor, Op. 16
A. Dvořák। New World Symphony in E – minor, Op. 95

Kosovo Philharmonic Orchestra
Lule Elezi – piano (Kosovo)
Conducted by Boian Videnoff (Germany)

NJERËZIT E NËNMJEGULLËS – Nga Iliaz Bobaj

(Shenime për kundraromanin ‘‘Engjuj pa qiell’’ të shkrimtarit Ton Zmali)
Dikur, kur shkruaja poezinë “I vetëm”, një poezi paksa ndryshe nga të tjerat, e cila mbaron me dy vargjet e fundit: “Më hyn vetmia gjer në palcë e ndjej se mpakem”, kam të ftohtë, sapo mbarova vargun e saj të fundit, më shkuan mornica nëpër trup dhe ndjeva të ftohtë. Aq shumë kisha jetuar shpirtërisht atë poezi, me botën e saj të ftohtë, vetmitare. Por edhe u gëzova. Poezia ishte “ngopur”. Mu kujtua kjo ndodhi e jetuar sapo “shkela” në botën e nënmjegullës, në kun­draromanin “Ëngjuj pa qiell” të shkrimtarit të mirënjohur, Ton Zmali.
Mendoj se një shkrimtar të vërtetë e karakterizojnë dy gjëra: talenti dhe guximi. “Të guxosh, përparimi fitohet vetëm me këtë çmim. Agimi guxon kur agon”, thotë Viktor Hygoi. Ton Zmali ka guxuar. Ai, me taientin e vet, ka ndërtuar një bote të tërë të nënmjegullës. Kjo botë është ndërtuar mbi simbole edhe funksionon përmes alegorisë. Por mbi një konceptim të vetin, të ndjeshëm deri në dhimbje. Gjithë kjo botë frymon në planin e nënmjegullës, por edhe brenda mureve të ankthit, pa dale aspak jashtë këtyre mureve të pathyeshëm, pa ngritur kokën mbi mjegull. Një simbiozë e çuditshme, e detyruar. Nxjerrja e kokës mbi mjegull është vdekje, guxim i marrë, vetvrasje. Ky ka qenë edhe qëllimi kryesor i autorit, me të cilin ai ka vendosur pushtet mbi personazhet e vet, ngjarjet, zhvillimet. Por nga ana tjetër ngjarjet që zhvillohen në botën e nënmjegullës, janë reale, atyre u ndjen dihatjen, frymëmarrjen, dhimbjen. Kjo e bën simbolikën të kup-tueshme dhë metaforën të ndjeshme. Ata kanë gjithçka që kanë njerëzit dhe u mungon gjithçka që u mungon njerëzve për të qenë njerëz të lirë. Kështu, pra, nën simbolikën, irealen, zhvillohet në pjesën dhe në masën e saj realja, jetësorja, e lidhur me të nëpërmjet personazheve, ngjarjeve, toporiimeve, zakoneve, rrëfenjëzave, këngëve, fjalëvë të urta, baladave, në tërë kompleksitetin e vet, por gjithnjë e njësuar dhe e kufizuar nga mjegulla. Mbi këtë simbiozë është konceptuar dhe ndërtuar kundraromani në fjalë dhe mbi këto dy “shina, Ton Zmali e ndjen veten bukur mirë për të shkuar aty ku është nisur. Unë iu gëzova sinqerisht Tonit, po për vete ndjeva të dridhura, si atëherë me atë poezinë time. Aq bukur e ka ndërtuar autori këtë bote, sa jo vetëm më tmerroi dhe më detyroi të jetoj gjithë zymtësinë e saj, po rashë edhe në njimendjen e zhveshur të mjerimit. Vetëm me një hiperbolë, autori e skajon mjerimin në dy faqe: a) njeriun-buall dhe b) njerëzit-miza. (kujtoni fabulën e njohur të buallit me mizën).
Ky skajim artistik, i bërë me një mjeshtëri intuitive të shtesimit krijues mbart me vete një nënkuptim të gjerë qartësor, krijon një hapësirë artistike duke zgjeruar këndvështrime të botës së person­azheve të vet, linjave të brendshme zhvillimore e rrjedhimisht edhe të frymarrjeve alegorike të veprës. Ajo është një zgjerim dritareje, nga ku hyn më tepër ajër e frymë, më tepër dritëjetë dhe rrezatim figurativ, artis­tik, mistikë e mitologjik. Shkallët ç’njerëzore të zvogëlim-zmadhimit (buall-mizë), përveç në përmbajtje e kundërpeshave është konceptuar si sëmundje psiqike e monizmit hjerarqik, ku pjella mizore tragjike e vetizolimit si një virus kanceroz cënon e rrezikon shoqëritë njerëzore në pafundësi prespektive, kohë e hapësirë. Mesazhet aisbergale të kësaj hiperbole shpërthejnë zengjinë radio-aktiv brenda të keqes si varrmihëse qiejsh e engjujsh, si tokë pjellore ku mbillen, mbijnë, rriten e hedhin shtat trysnitë e simpiozat më paradoksale të mbijetësës së bashkësive nënmjegullore. Imagjinoni prespektivën e jetës njerëzore në breza nën duart e këtyre specieve… Hanxharët e shpatat e përgjakura, të pathara… Zhvillimi e përparimi shpirtëror e teknologjik i ispiruar e i dhunuar prej qenieve të kësaj natyre, pushtetore…Llahtar e paspjegueshme, një katraurë e paimagjinueshme. (Ato “ndoshta mund ti shpjegojnë” veç mjegulloset me nënfishat e tyre bastard e steril). Këto gremina, rrënoja e hone të jetës paralajmëron profetizmi intuitiv i krijuesve, që në të shumtën e herëve bashkëkohësia jo vetëm nuk i çmon por mjerisht i viktimizon e i kryqëzon si mësuesin e mjegullës në “Lerat e Sorrave”, si Maliqin në boshtskotin e mullirit, Doktor kripën, Kunën, Nusen e shitur etj etj: krime anonime të një mbijetese të gatuar me art.
Shkulja e gjuhës së Patër Gjergjit, shtimi i krimbave, Bualli, tokësat e kuq, Maliqi i çmendur, korbat, armata lashkuqe më bënë ta kem mendjen në vend dhe të hedh këmbën me kujdes. Jetoja në botën e kundraromanit me të gjitha dhimbjet dhe gëzimet njerëzore. Gjuha e prerë e patër Gjergjit më rrinte mbi krye, si shpata e Demokleut. Metaforë e goditur vërtet. Mesazh i qartë, i kuptueshëm. Në diktaturë gjëja e parë që i bëhet njeriut, është shkurtimi i gjuhës. Pastaj edhe shkul­ja e saj. Diktatura nuk do gjuhë. Ky është përçudnimi më i tmerrshëm që i bëhet njeriut. Jeta nën mjegull ecën ngadalë, jeta bardhë e zi, lumi bardhë e zi, që ecte si me përtim, ngjyrat e tjera të spektrit janë shuar, ato nuk i duhen sistemit. Po, ndërsa jeta ecën ngadalë, me përtesë, autori nuk rri i qetë. Ai rri pas skenës dhe si regjisor me përvojë, i shpërfaq lexuesit pikërisht ato që i duhen atij, duke i lidhur dhe harmonizuar këto pjesë me të tërën. Pasi mjegullon mjedisin, sjell Patër Gjergjin, tokësat, bullarin. I vjen radha Maliqit të çmendur, ushtrisë së korbave. Ai di të rrëmojë e të skenojë dhimbjen e tejdhimbshme të fëmijës, që vdes për një pikë qumësht, ngre madhërishëm Gjergjin e madh, shpëtimtarin e qytetërimit, shenjtëron gruan ëngjëllore, “Bamirësen e botes”, i lë të bëjnë dashuri për shtatë palë qejfe Lekën e Zojën, pa asnjë kufizim, pa asnjë moral. Dashuria nuk ka moral. Skenat të shndërrohen pa prerë, duke ia lënë vendin njëra-tjetrës, vjen njeriu i vogël mikroskopik, që bënte programe jashtë kohe, bota e tmerrshme, e ndyrë, zvarritore e krimbave, për t’ia lënë vendin fillikates Kune, ndan shapin nga sheqeri tek vëllezërit Coli e Koli (kujtoni botën bardhe-zi të nënmjegullës). Në çdo detaj sjell një mesazh. Raporti ndërmjet personazheve është bindës, me një zhvillim natyror, të kuptueshëm. Sa më shumë largohet sfondi i Gjergjit të madh dhe gruas ëngjëllore, aq më poshtë, e ma e ndyrë bëhet bota e krim­bave.
Antitezë me vend. Autori i zë qiellin malit, që është aq pranë tij. Mali nuk mund të rrojë dot pa pakëz qiell. Por nga ana tjetër edhe mjegulla është e natyrshme pranë majëmalit. Kështu, mjedisi bëhet më prekës. Mjegulla e dendur mbars mjedisin njerëzor me dhimbje, dritëmungesë, vuajtje, fytyrëzvërdhje. Nga kjo mbarsje lind urrejtja, kundërshtia e na­tyrshme, forca,! Ky është skicimi i optimizmit që i bën autori të ardhmes. Është krejt e natyrshme dhe po kaq e kuptueshme: kur arrin kulmin shtypja, lind fuqia, kundërshtia. Autori e njeh këtë parim të madh njerëzor, prandaj edhe e lë shtypjen deri në ngopje, që të lindë fuqia, optimizmi i të ardhmes. Kështu, dyert e daljes nga mjegulla lihen të hapura. Njerëzit nuk mund të rrojnë nën një shtypje pa fund, forca e vet njeriut qëndron brenda tij, ai kërkon zhvillim, fisnikërim. Duke ecur nëpër faqet e kundraromanit, mu kujtua parimi i njohur “hapi punët që të mos të të hapë punë”, parim mbi të cilin ishte ndërtuar lufta e egër e klasave. Të dënosh diktaturën, ti japësh asaj pjesën që i takon, do të thotë se je bartës i së resë. Dhe ai që mediton për të renë, meriton vlerësim e nderim njerëzor. Nuk mendoj se ka folklorizëm kundraromani në fjalë. Përkundrazi, mendoj se ka dy argumente për të thënë të kundërtën. Së pari, mendoj se kjo është bërë për të arritur e përsosur artistikisht personazhet, për të krijuar mjedisin e përshtatshëm, për të dhënë koloritin e nevojshëm artistik. Dhe së dyti, autori ëcën me këmbë në tokë, si Anteu që e merr fuqinë e vet tek toka, në rastin konkret tek ata njerëz që jetojnë, punojnë, robtohen, dashurojnë, urrejnë, ëndërrojnë. Kjo është jetësore, paçka se edhe e traditës. Veç kësaj do të shtoja se futja e baladave të fuqishme popullore etj, nuk e ul vlerën e një veprë letrare, mjafton që ato të futen me mjeshtëri artistike. Ajo që mund dhe duhet diskutuar në veprën e Ton Zmalit, është gjuha. Në një bisedë me Tonin për këtë problem, ai mu përgjigj se qëllimi u tij në gjuhën e përdorur në këtë kundraroman, është se synon praktikisht një rrugë të mesme ndërmjet dy dialekteve të shqipes së sotme, një gjuhë bashkuese të tyre, mendim ky që e thekson edhe Konica e Çabej.
Për këtë është disku­tuar shumë dhe natyrshëm do të diskutohet edhe në të ardhmen. Toni është përpjekur të gjejë një nyjëlidhëse ndërmjet dy dialekteve, duke i shkrirë në një. Pavarësisht se dlalekti tjetër, ai gegërisht lëvrohet nga shumë autorë me sukses të admirueshëm. Personalisht kam mendimin se të dy dialektet kanë vlerat e tyre të çmuara gjuhësore (të folur e të shkruar) dhe kurrsesi nuk do të bija në ujdi që thjesht per arsyen e një bashkimi apo njësimi të tyre, të humbnin vlerat e të dyve dhe ecja me të përbashkëtat dhe të veçantat e tyre, ose shkrirja graduate në një të vetëm, por me të gjitha vlerat e tyre. Kjo e dyta është një punë e vështirë, e gjatë. Kërkon njohuri të thella, punë të studiuar e të kujdesshme, këndvështrim e vlerësim serioz e të barabartë të dy dialekteve. Toni ka hedhur një hap, i prirë nga mendimi dhe dëshira e mirë. Problemi tjetër me gjuhën është të qëruarit e saj. Tëk-tuk autorit i kanë shpëtuar huazime krejt të panevojshme, kryesisht nga gjuha turke, italiane e më rrallë ndonjë greke (edhe mbiemri i Jak Belasë, ndoshta, mund të mos ishte i tillë). Mendoj se këto fjalë veçse e zvargin gjuhën dhe i rëndojnë sado pak veprës në fjalë. Janë krejt të evitueshme. Gjuha e pastër i jep bukuri dhe lirshmëri, një vepre letrare. Tektuk ka edhe disa gabime drejtshkrimore. Kjo, padyshim, është punë e shtëpisë botuese dhe e redaktorit, dora e të cilëve pak ose aspak duket në botimet e sotme të pafundme letrare shqipe brenda dhe jashtë Shqipërisë. Dhe ky është një problem më vete. Për librin në fjalë Tonit i kam dhënë një mendim për ta zhvilluar më tej idenë e vet. Ose më mirë e kemi diskutuar miqësisht një gjë të tillë. Tani për tani kjo ide nuk është përtja shpërfaqur lexuesit. Le të presimi Mendja e Tonit punon. Ndoshta do të na sjellë ndonjë befasim tjetër. Hëpërhë, le të shijojmë veprën e tij të mrekullueshme që kemi në dorë. Nga Iliaz Bobaj Patra-Greqi

Xheladin Zeneli, “Shqiptarët në Mal të Zi – Popull i rrezikuar”, botoi: Art Club, Ulqin, 2019 – Nga Dr. Nail Draga

Pas rënies së sistemit monist  në  lidhje me  shqiptarët në Mal të Zi  nga autorë të profileve të ndryshme shkencore, artistike e kulturore opinionit i janë prezantuar  botime të fushave të ndryshme. Kemi të bëjmë me botime shumëdimensionale në  kohën e pluralizmit, duke dëshmuar se kemi të bëjmë më autor të cilët në monizëm e kishin të mohuar një mundësi të tillë   për rreth pesë dekada. Në  gamën e gjerë të  botimeve nuk kanë munguar edhe ata nga fusha e publicistikës duke sjellur risi në trajtimin e çështjeve përkatëse sidomos  mbi pozitën e statusin e shqiptarëve në këtë mjedis.
Pas librit të parë “Diaspora dhe vendlindja” botuar në vitin 2011, kohë më parë Xheladin Zeneli i paraqitet opinionit me librin me të ri “Shqiptarët në Mal të Zi-popull i rrezikuar”. Kemi të bëjmë me një përmbledhje të artikujve publicistikë, të cilat autori i ka shkruar dhe botuar viteve të fundit në mediat e shkruara apo portalet e rrjetëve sociale.
Vet titulli i këtij botimi është intrigues për lexuesin sepse kemi të bëjmë  kryesisht me pjesëtarët e popullit shqiptarë në Mal të Zi, të cilët kanë sfiduar rrethanat shoqërore të kohës për të mbijetuar në hapësirën e tyre etnogjeografike. Dhe një çështje e tillë vazhdimisht ka qenë dhe mbetet  preokupuese për studiues profileve të ndryshme, ku nuk mungojnë botimet  edhe nga fusha e publicistikës.
Ndonëse i larguar nga vendlindja ai nuk ka qenë statist sepse interesimi i autorit për pozitën dhe statusin e shqiptarëve në Mal të Zi ka vazhduar edhe në Amerikë, përkatësisht në Nju Jork në  mjedisin e ri ku është vendosur në fund të vitit 1991. Një veprim i tillë paraqet rast të veçantë, jo vetëm për diasporën por nuk ka si të jetë ndryshe sepse kemi të bëjmë me një person me qasje intelektuale, andaj edhe artikujt, analizat  dhe komentet e publikuara në mediat e shkruara apo portalet e ndryshme,  dëshmojnë seriozitetin dhe  shqetësimin  e vazhdueshëm, çështje kjo preokupuese për autorin e këtij libri.
Qasja e autorit është shumëdimensionale sepse vetëm si e tillë mund të trajtohet çështja shqiptare në Mal të Zi edhe në kohën e pluralizmit. Pa mohuar të arriturat të cilat janë pothuaj kozmetike, autori trajton identitetin e shqiptarëve në aspektin arsimor, kulturor, informativ e ate politik. Janë këto fusha të cilat mund të shkruhet gjatë  dhe me argumente, që dëshmojnë për pozitën  dhe statusin e shqiptarëve në Mal të Zi.
Si rrallë kush deri më tash autori në disa tekste thekson  Deklaratën për Drejtat e Popujve Autokton  e miratuar nga Organizata e Kombëve të Bashkuara, çështje kjo e cila nuk është marrë në shqyrtim asnjëherë nga asnjë parti politike nacionale te shqiptarëve në Mal të Zi. E dhëna së një Deklaratë e tillë vlen vetëm për në shqiptarët si popull autokton në Mal të Zi, ka peshë të veçantë, andaj meriton analizë të veçantë, që duhet të jetë obligative edhe për Malin e Zi. Nga ana tjetër duke e marrë parasysh se ne shqiptarët jemi i vetëm  popull me përkatësi jo sllave, është një argument plus, që shqiptarët këtu duhet të kenë  tretman të veçantë, si qytetarët e një vendi multinacional e multigjuhësor, por me specifikat e veta kombëtare. Një veprim i tillë, do të ishte digë qasjeve mohuese të qeverive në Mal të Zi, si në të kaluarën edhe në ditët tona, sepse ka tendenca të asimilimit kombëtar dhe të atij politik.
Duke lexuar artikujt e ndryshëm në këtë libër, del qartë shqetësimi i autorit në aspektin politik, ku shqiptarët me një numër të vogël banorësh kanë numër të madh të subjektëve politike, të cilat gjoja janë formuar për avancimin e çështjes shqiptare në këtë  vend. Ndërsa pas tyre viteve në pluralizëm, çdo gjë është transparente dhe e qartë për çdo kend, se disa subjekte politike janë formuar për interesa të ngushta personale e klanore, që nuk është në favor të shqiptarëve në Mal të Zi. Ndërsa mungesa e një platforme të përbashkët politike për çështjet jetike në nivel shteti  është dëshmi e mungesës së seriozitetit ndaj çështjes shqiptare në këtë mjedis. Andaj, nuk është  për tu çuditur së shqiptarët në zgjedhjet shtetërore dalin jo të unifikuar në një listë zgjedhore, por në disa të tilla, nga del se kemi rezultate dëshpruese, pa përfaqësim  dinjitoz në parlamentin e Malit të Zi.
Autori po ashtu trajton edhe ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare në Mal të Zi, në sajë të kontakteve me personalitete të rëndësishme të jetës politike në SHBA, çështje kjo e cila ka një vazhdimësi, duke filluar me kryetarin e Ligës Qytetare Shqiptaro-Amerikane z.Joseph Dioguardin, por edhe kongresmen e senator të nderuar të senatit e kongresit amerikan. Duhet cekur me këtë rast dëshminë në Kongresin Amerikan me 30 tetor 2003, të udhëhequr nga kongresmeni dhe miku i shqiptarëve Tom Lantos, ku folës ishim tre shqiptarë nga Mali i Zi. Duke marrë parasysh se statusi i shqiptarëve në Mal të Zi, është duke ngecur, jo sipas dinamikës së dëshiruar, sepse nuk ekziston vullneti politik i pushtetit,  faktori ndërkombëtar mbeten gjithnjë adresë e obligueshme, sidomos për mjediset me demokraci të pakonsoliduar.
Madje, çdo artikull i prezentuar në këtë botim paraqet një temë të veçantë që meriton analizë sepse kemi të bëjmë me një mjedis i cili vuan nga mentaliteti i kohës së monizmit, ku ndonëse në pluralizëm ende mungon  kapaciteti dhe vullneti politik i pushtetit për avancime demokratike sipas standardëve ndërkombëtare.
Pikërisht duke marrë parasysh çështjet e trajtuara të cilat kërkojnë zgjidhje këtë libër duhet ta lexojnë të gjithë e ne veçanti ata që janë pjesë e strukturave të ndryshme politike, sepse kanë informacione të natyrave të ndryshme që janë të nevojshme për takime kur diskutohet për pozitën dhe statusin e shqiptarëve në Mal të Zi.
Duke marrë parasysh se kemi të bëjmë me një libër të shkruar nga një autor i cili edhe vet ishte pjesë e fillimeve të pluralizmit  politik në Mal të Zi,  dëshmon seriozitetin në qasjen e çështjeve të cilat janë preokupuese për shqiptarët në këtë mjedis në të kaluarën dhe në ditët tona.
Libri “Shqiptarët në Mal të Zi-popull i rrezikuar” i shkruar nga bashkëvendasi ynë i cili jeton në diasporë, është shembull se si duhet  trajtuar çështjet e identitetit, në këtë kohë te tranzicionit shoqëror  të kohës së pluralizmit, duke mos qendruar pasiv, por aktiv sikurse të jetonte në vendlindje, që paraqet rast të veçantë  në diasporën shqiptare.
Andaj, duke marrë parasysh ate qe u tha më lartë  këtë libër e vlerësojmë  një kontribut me vlerë për ndriçimin e çështjes shqiptare në Mal të Zi, ku autori prezanton pikëpamjet  dhe jep  rekomandime për avancimin e çështjeve përkatëse ku e them pa hezitim se  do të jetë i mirë se ardhur për opinion e gjerë shoqëror.
Dr.Nail  Draga
(Lexuar më rastin e përurimit të librit  në Ulqin, me 12 gusht 2019)

SYNI I TRETË I KRIJUESIT – Nga TON ZMALI

 

(Sprovë – Ese për risinë e parimit estetik të ‘’Dy rruzullimeve’’ të Fishtës )

Krijimi ka lindur bashkë me njerëzimin dhe do të zhduket bashkë me jetën njerzore dhe vlerat e saj. Shumë studiues, estet, kritikë e analistë e kan krahasue krijimin me zjarrin, qymyrin dhe hinin e jetes. Krijimtaria e çdo brezi krijon zjarrin e vet ku ngrohen kultura dhe andrrat e botës së bashkohësisë e ma tej. Që të ngrohen njerëzit shpirtërisht përveç prushit të trashguem të zjarrit shpirtnor e vazhdues, që të mos shuhet e të mbet ndez ngrohtësia ai djeg tymë e flakë e i bam shkrumb e hi në furrën e vet shumë nga vlerat e përkohshme, e kalimtare. Së pari shkarrashkruesit e shkruesit në letërsi, bojaxhijtë, lustragjitë,e ikonagjitë në pikturë e skulpturë ,tellallagjitë, sazegjite e borizanët në muzikë e kështu me rradhë. Këto zjarre të pamëshirushme të kohnave nuk mund të veprojnë jashtë disa ligjeve të mbijetesës së vlerave konformë me parimet universale të së bukurës në jetë e në art. Estetika si shkenc ne evulim i përmbledh ligjësitë objektive e subjektive të artit në tansi e sidomos të krijimit në veçanti. Të rrezikuar në këtë zjarr për tu shëndërrue në hi e thëngjill të shuar janë edhe me vlerat e tyre adekuate me realitetet sipërfaqsore dhe empirike të përshtypieve të syve fotografikë e real. Këtu futen jo vetem biografët, jetëshkruesit, ditaristët, krijimtaria e historianve me realtetin e saj. Ky art që quhet pasqyrues, nuk ban gja tjetër veç se si xhami i një pasqyre dëshmon ngjarie e fakte, ndodhi e imitime të botës rrethuese. Tipik i pasqyrimit u vetshpall Real-Soc, i cili në të vërtetë nuk pasqyronte por maskonte me formate, mashtronte e politizonte në emër të realizmit duke e fallcifikue e tjetërsue çdo pasqyrim real të tij. Pra duke mos qenë as pasqyrim as realizëm letërsia e ashtuquajtun mbeti pseudoart lustrues i pasqyrave konkave e konvekse me epika miopike e biopike të nji shëmtimi karnavalistik. Parimet estetike e kritike u dhunuan dhe kështu zjarri i kohës dogji e shkrumoi njëheri gjithë botën shkarrashkruese të atyne modeleve duke varros dhe të vetmin tregues të fundit vlerë atë të historiologjiisë që mund të dëshmonte ekzistenca e tij e përballun me të vërtetën e maskave. Krijimtaria e rëndomtë pasqyruese e cila ashtë pjellë e dukjeve, vështrimeve sipërfaqsore vizive , dhe të vetmen vlerë që mund të dëshmojë ashtë kronologjia e thatë e ngjarjeve dhe ndodhive larg sa qielli e toka me krijimin e vërtetë pa mort, arkivol as varr por që mbijeton me prushin e pashuar të gjithë stinëve e të gjitha kohërave. Prej këtu natyrshëm vjen pyetja.

-Po çashtë vallë krijimtaria dhe krijimi i vërtetë ?………..

Arti krijues ashtë prenue si nji trashegim i përjetshëm në zhvillim, i cili nuk pranon formë e as kallëp, shabllon e as format të paravendosuna as të paraorientueme. Vlerat objektive artistike e estetike të realitetit janë trojet, arat,farat , fushat pjellore ku artistët krijuesit mbjellin, rritin e kultivojnë mëvetësitë e tyne, individualitetin dhe genet e talentit të patjetërsueshëm. Letërsia dhe artet në tansi i ngjajnë nji pylli të pamort që orjentohet e vetzhvillohet duke ecur drejt drites se diallit edhe në qoftë se nuk kultivohet nga organizimet aspirante shoqërore ato i hapin rrugën vetëseleksionit e ligjve të xhunglës që jo rrallë zhduk e qet fare llojet e sajë të vlefshme e të dobishme duke jetue e mbijetue spermazoidet e farës e dhunës si produkt të xhunglave e jo të vetseleksionimit natyral të vlerave të vërteta. Mjerisht shoqëria jonë e njohur për ekstreme vulgare verbuese kalon sot stadet mjerane të xhunglës ekonomike e shoqnore por duhet të jemi realist se xhungla politike e artit në shërbim të monizmit ishte varrimsi i çdo lloj vlere të krijimit dhe krijuesit. Liria e xhunglës ashtë pamëdyshije një hap përpara dhunimit sidomos në pranimin e gojës së hapur e fjalës së lirë si vlera të çlirimeve shpirtërore. Kaosi harbues i mbijetesës së frymes xhunglave si në gjithë fushat e jetës ashtu dhe në art krijon mekanizmat e dyshimtë e jashtëcilsore në gjykimin e vleres e cilësisë duke lejue lulzim pa kriter të antivlerave. Krijuesi si vetë jeta njerzore e organizmat e saj asht i bombarduar nga një seri sëmundjesh të kohës e të parakohës pa mohue mashtrimet e dogmagjive për ardhmërinë. Krijimtaria i shpërfillë por dhe i rilind modelet e së shkuarës. Përsa i përket gjuhës letrare vetem e vetem nji e mesme e artë si produkt mbidjalektal, natyral e harmonik asht zgjidhje e sakët dhe e plotë.

Çdo model pararendës do të ishte për pasardhsin i manget dhe i paplotë. Krijimi ashtë një misterie e labirintheve të shpirtit i konformuar në ndërgjegjien e vullnetshme e të pavullnetshme të botës së krijuesit. Pjesa e ndërgjegjshme e krijimit ka të bëjë me vëzhgimet eksperimentale dhe formimet bashkëkohse të krijuesit si adekuat e pjestarë aktiv i ndërgjegjsimit progresiv shpirtërorë të shoqërisë. Çdo mohim e nënvleftësim i vlerave të vërteta të traditës e të epokës krijion vetvetiu boshllëk. Por krijimi duke marr brenda vetes shumë landë shpirti ndjenjën e parashikimit të mistereve të botës dhe ardhmërive të saj në sferat e pavullnetshme ose të pandërgjegjshme zbresin dhe ato që me të drejtë janë quajtur pjesa hyjnore . Në krijimtari të ashtuquajturat sjanë gja tjetër veçse misteriet e pastudiueshme të ndjejave që përbëjnë esencat e individualiteteve, elitave, gjenive. Parakusht për të lulzue këta stade ashtë talenti ose siç e quan Fishta geni i krijuesit i cili megjithse ashtë një i vetëm i unit e genit të përjetshëm të individit ai nëpërmjet imagjinatës e fantazisë krijon besueshmëninë e rregullit të dytë ku bota e krijueme mbart, mbjell, korr e rimbjell, sharton e zhvillon botë të reja. Ka pasqyruesa, imituesa, e interpretuesa ngjariesh faktesh e biografikë , letërshkruesa e shkarrashkruesa që besojnë në e të sipas të cilve ata gjana që nuk i njoh unë nuk ekzistojnë . Ky nikilizëm e mbyllje në qelinë e vetëvetes jo rrallë rrezikon nji vetëizolim që nuk i shërben gjethit të krijimit por mospranimit si shkalla më empirike, amatoreske dhe e pa integrueshme e zanit të naltë të komitve shpirtërorë të artit. që është e vetmia portë për të hy në botën tjetër pra në botën e krijimit ashtë i paisur me mistrerijet e lindjës e përjetsimit të botëve që nuk i shohin sytë e zakonshëm qofshin ato dhe më të mëdhejt, më të mençurit e njerzimit . Pa që është syni i fantazisë, i ndjejës, i shpirtit e ndërgjegjes e i idealit që i ngjason një prozhektori të padukshëm të transparencës fluide ku misteriet e labirinthet e individuales fitojnë statuesin e kolektives duke ndikue në formimin e gjithanshëm të forcimit mbijetues të antikorpësve e rrezistencave parandaluese të së keqes me universalitet e tyne të pafundme.

Kalim nga dy sytë pamës fotografik e pasqyrues në << synin e tretë >> të fantazisë përbën në vetvete hapin më të domosdoshëm për të hyrë në botën tjetër ku psiqika, vullnesa, ndërgjegjia e kushtëzuar dhe e pakushtëzume, koshienca dhe subkoshienca harmonikisht krijojn botë të reja ku jetojnë e mbijetojnë pranojnë e kundërshtojnë në bashkëekzistencë realia dhe irealia , fantazia e realiteti, sytë e jetës dhe ata të andrrës për një botë ku materia e zhvillon idealen e ku egërsitë e verbëra të unit egoist e material janë masa verbuese pa sytë e shpirtit dhe ndjejat e zemrës që përbëjnë magmat vullkanike të vetëbotës së krijimit pa imponime të jashtme dhunuese e paragjykuese. Kultura e eksperiencës së trashgueme e mjedisi rrethues nuk lindin talente por ndihmojnë e zhvillojnë … broshurat e tyne. Korpusi i paragjykimeve dhe i jashtëorientimeve të krijuesit ashtë varri i artit dhe arkivoli i tij i mbërthyer me gozhda të ndryshkme harrese. Arti i vërtetë gjykon sipas parimeve të shpirtit e ligjeve të tij unikale pa marrë në konsideratë interesa të ngushta të shitjes së vetvetes, përfitimet të ditës stinës , fushatës bile edhe bashkëkohës ku jeton e mësojeton krijuesi . Shpesh herë lë vështrim të kufizuar ose të vetëkufizuar dhe ashtu largpamësia e botës s’ë krijuar prej tij nuk ka qiell, yje e horizonte por tavan të ulët e kandila e tym të flakëkashtës që ma shumë tymojnë sesa ndriçojnë vatrat e shpirtit. Kjo ndodh ma shpejt me parazitet krijues, urthet e kurpnat që pëpiqen me mjete jashtë shpirtnore e joestetike ti ngjiten majave, maleve, kreshtave e pyjeve të begatëshme të krijimit duke helmue, damtue e jo rrallë duke u ngjitur si mish i huaj, nyje e gërxhe, zgavra e tharesa damarësh nëpër trupet e shëndosha të krijimit të vërtetë. Jo gjithmonë krijuesi ashtë fajtorë për moskuptimin ose mospranimin e tij nga lexuesi. Kur flasim për lexuesin duhet paraprakisht të parapranojmë shumëllojshmëritë e tij të pashmangshme.

Masa të tana njerzish vdesin pa lexue as nje libër jashtë shkolle, asnjë libër të horizonteve të praktizimit dhe improvizimit të vetkënaqun me fjalëpazari e me kulturë vjedhaveshi e truke televizive.

Shtresa e dytë e lexuesit ashtë ai i shkolluar i letrave i cilit kufizohet me programet shkollore të traditës sunduese vendase e të huaj pa hyrë aspak në detaje e analiza thelluese të njohjes.

Se treti ashtë masa e lexusit mesatarë i cili e vlerëson krijimin dhe krijuesin nisur nga famat, uni , jehona, propoganda dhe reklama që bahet. Lexuesi elitarë ku përveç njerzve të ditur , të shkolluar e të kohës hyjnë edhe vetë masa e krijuesve, kritikve, estetve e interpretuesve të gjithë llojeve e sojeve të artit e letërsisë. Krijuesi në tansi ka streset e veta të cilat në forma të ndryshme janë njëkohësisht edhe strese, ankthe, ngarkesa e mbingarkesa të kohës që veprojnë edhe mbi lexuesin e krijuesin. Ajo që duhet theksue në këtë raport ashtë se gabimisht shpesh herë kritikët e studiuesit apo edhe vetë lexuesi i mirëfilltë janë të pa afatë për ta kuptue e përjetue krijuesin e krijimin, kështu pra faktorë në moskuptim e krijimit jo rrallë ashtë edhe shkalla e ultë e vlersimit, paragjykimi ose dashakeqsia dogmatike e nivelit masiv të zhvillimit estetik e formimit kulturor të masës së lexuesve pa përjashtue këtu shenjat e paplota e të keqformuara nga faktorë jashtëestetikë, jashtëkulturorë. Në kushtet e ekonomisë së tregut dhe zhvillimit të bursës si rregullatorë i prodhimit dhe konsumit të artit përparsi kan marrë edhe televizioni dhe arti i shtatë i kinematografisë dhe së fundmi interneti. Megjthë përsosjen e takimeve në këto sfera të artit askund nuk mund të përjashtohet rritja e kërkesave ndaj vlerave orgjinale artistike që ofron përkryerja dhe përsosia të krijuesve , realizuesve, skenaristëve, dramaturgve , regjisorve etj. Përsoja e përkryerja në formë e në formbajtje , në origjinalitet dhe individualitetet, në frymën e pavarur të krijimit ku teknikat e krijimit përputhen në harmonitet me mjeshtëritë e realizimit të mesazheve spontane. Pa nuk mund të bahet fjalë për krijim dhe krijimtari por për imitim, pasqyrim, histriografi,e biografi sterile e steriotipike të dalëboje. Kompiuteri,interneti, informacioni, celulari etj, ndikojnë në masivitetin e artit, shkencës, teknologjisë etj…

Ato reklamojnë por nuk krijojnë…

Reklama sado e madhe dhe e fortë, sado e kamufluar apo e organizume ka kenë e do të mbetet faktorë i jashtëm, jovendimtarë dhe gjithmonë e rrezikuar në qoftëse ashtë e paplotë , e i pa arritun apo e gjymtume dhe e sëmurë vetë esenca e vlerave që reklamohen. Reklama krijon famen por jo vleren.

Që të reklamosh duhet paraprakishtë të prodhosh vlera. Me prodhim të skaduar, të injektuar, stinorë, elektoral, fushativ e joesencial, krijimi e krijimtaria janë të vetërrezikuara në thelbin e tyne ekzistencial. Në këndvështrimet analitikopsikologjike ashtë produkt parakusht i talentit individual të lindun, i genit të trashëguar dhe predispozitave të tij. Geni përban shtysat e brëndshme që imponojnë vetlindjën e brendshme për me aftësitë koshiente të pakushtëzuara për ta vetëorintue krijuesin në atë sferë të artit ku individi beson universalisht se sjellë vlera e mbivlera të dobishme për shoqërinë dhe mbijetesat e saj. Kur << syni i tretë>> i krijuesit ashtë forcë vullkanike, integrale e imagjinatës e fantazisë, e vrulleve të subkoshiencës dhe ekstazave të plota të botës intujtive, shpirtit e ndërgjegjies, arti i dalë nga këto lloj furrnaltash bart specifikën individuale të atyne substancave të pazbërthyeshme që vetkrijon model të ri derdhie në formë e përmbajtje të mishëruar në organizimin e ri botëplotë të krijimit artistik.Në studimin e vet, Zeja e Fjalës, Fishta spiegon fenomenin e imagjinates së artit ku mbijetojnë ndjenjat dhe anes shkencore ku udheheq llogjika e idesë dhe mendimi rracional.Esteti i madh e i papërsëritshëm T.S.Eliot në esen e vet të magjishme na thotë se ruajtja e masës së raporteve dëshmonë ekujlibrat e domosdoshëm që harmonizojnë vlerat . . Ky mësim universal i detyrueshëm për çdo lloj kritike e mendimi analitik e studimorë e udhëheq estetin e madh në konkluzionin se cilit do të ishte ai vërtetë mirënjohës…. << Kritiku të cilit i detyroj mirnjohjen më të madhe , ashtë ai që mund të më bëj të shikoj diçka, që kurrë nuk e kisha pa më parë , ose e kisha pa vetëm në sy të vargëlluar nga paragjykimi, kritiku që mund të më sjell ballë për ballë me atë dicka, e pastaj të më lër vetëm me atë >>. Ajo për të cilën na flet Elioti nuk ashtë gja tjetër veçse magjia e ndjenjave parashikuse intujtive që sjellë imagjinata e krijuesit, syni i veçantë i asaj pjese hyjnore të qenies që bashkëjeton me trupin e organizmit deri në vdekien e materializimin lëndorë të tij ku ai fiton përjetsinë. Mbijetesa universale e shpirtit do të ishte e mangët pa boten e krijuesve të të gjitha kohnave dhe në të gjitha sferat e jetës. Sa ma i lirë, i plotë i çliruar e largpamës syni i tret i krijuesit aq më të pavdekshme e universale horizontet e pafundësisë të qiellit shpirtnor të artit dhe krijimtarisë të tij.

Ton Zmali – Athinë. Korrik 2014

Poet, shkrimtar e studiues

Ikja e bletëve – Nga Zamira Matoshi

Duke medituar mbi poezinë e Ton Zmalit

 

Dimri zgjati më shumë se ç’pritej ……

Zgjati aq shumë sa që  njerzit menduan se PERËNDIA harroi të bënte ndërrimin e stinëve.

Dimri ishte tmerrësisht i egër,më i egri që mbante mend natyra …

“dhe pranvera erdhi…”  

Kishte lajmëruar dikur Migjeni i madh, por e vërteta është se ajo nuk ngjante shumë me PRANVERËN e vërtetë.

Ishte një pranverë që përveç boshatisjes së ZGJOIT nuk bani gja tjetër veçse solli pikëllimin e madh të BLTËRRITËSIT PLAK që tash kaq – vjet u stërlodh duke thanë:

 

-Amza e butë,amza e butë

hajde – hajde në zgjuer të ri…

 

Por bletët edhe pse ndjejnë keqardhje për BLETËRRITËSIN PLAK, prap nuk kthehen, sepse e shohin e ndjejnë më mirë me thënë e parandjejnë,(poetët dikush i ka quajtur profetët e kohrave) se Dimri vetëm sa është zbutur pak,vetëm sa ka ndryshuar formë,por kurrsesi nuk besojn se ai është larguar plotësisht.

Një nga kto BLETËT E IKURA e që nuk besojn në kthimin e shpejtë është edhe poeti  – Ton Zmali. Ai është BLETA që i rezistoi dimrit të tejzgjatur sepse në atë dimër vdiqën shumë prej tyre.

Ndoshta dhe ai vetë s’mund ta ketë kuptuar se hapat nëpër “Malet ku Qeshin  Qyqet” janë skalitur në “shkëmbin e pa mortshëm”që quhet kujtesa e popullit.

Hapat e tij ndjehen akoma nëpër bjeshkët e luginat ku kaloi rininë e plakur.

Jam rritur në ato bjeshkë ku edhe sot pas shumë dekadash banorët e tyre e ndajnë kohën me emrin e Ton Zmalit ashtu si ndanë historia e botës periudhat me lindjen e krishtit.

Është e qartë historia e fshatit të stërlargët s’mund të krahasohet me historin e stërlashtë të botës,por unë dua ta theksoj faktin që banorët e këtij fshati tradicionalisht djep i rritjes së intelektualëve të njohur dhe të panjohur,të cilët jo pak vlera sollën për ktë komb.

– Jo rastësisht kan zgjedhur Ton Zmalin si pikë referimi mes gjithë atyre emrave  të tjerë, por për të vetmen arsye se ai diti të gjurmonte .

Të gjurmosh nuk bën vetëm lëvizje hapash,por edhe peshim.

Një ditë kur po mundohesha t’i sqaroja këtë fakt poetit ai qeshte përlotshëm. Unë e dija pse qeshte sepse e dija që e kisha prekur mu në dhimbje,në dhimbjen që ende vazhdonte.

Kokdoda, Mërturi, Iballa, Darsia ishin honet dhe malet e tij, ishin honet ku ra, e malet që u ngjit një jetë të tërë. Ishte dimri i gjatë me netë të stëgjata ku “idetë ngrohse të stinëve të papara kurrë me ndezin furrë”.Poetin e bën të paqetë shpresa sepse vetëm ai e shikonte “qiellin e mjergullimin dritëlypës….”. Ai e ëndërron PRANVERËN si ëndërron i burgosuri lirin, por PRANVERËN e ëndërroi disi më ndryshe nga ajo që erdhi vërtetë.

Ai ëndërronte pranverën ku malet përveç lartësive, përveç dendësive të lisave të ken edhe shtigje të zbresin në fusha të bukura e jo në “djerrina”.

Ai ëndërron lumej ,e ujë të qetë me ujra të kristalta dhe jo me ujra të rrëmbyshëm e të turbullta.

Ai ëndërron një pranverë pa “larva plehu” , “pa sorra” pa “zvarranikë”,pa “kafaz pëllumbash”.

Ton Zmali do preferonte të qëndronte më shumë në ZGJUA veç mos e takonte ” njeriun e arnuar” njeru që ia kish lodhur shpirtin, çuditërisht i kishte rezistuar dhe ai DIMRIT.

Në takimin e padëshirushëm e njeh menjëherë edhe  pse si kishte ndryshuar me “fjalë”  “sy”  “zë” “dhëmbë” e gjithçka, e njohu sepse në vend të “arnave” ai kishte vendosur prap “arna”.

Ton Zmali do të preferonte të rrinte prap në ZGJUA veç kur të dilte nga ai të mos jetonte në kohën e “kotësisë”atë kohë që e kish detyruar të hante shumë “brumë statujash ” . Ai brumë që e bëri të villte infeksionet e panumërta të kohës, me të vetmin qëllim për tu ndjerë një çast Ton. – Dimri atëherë zgjati më shumë se ç’pritej…

Netët nuk kishin mbarim. Ishin netët nëpër të cilat poeti thurte “Ëndërrpritjet” që zvarriteshin nga “Ligjet e Verbëta” që kanë bërë të mundur kthimin e njerzve në Robotë. Atë DIMËR të gjithë u kthyen në robtë përveç poetëve,profetëve që thurnin “Ëndërrpritjet”! Poeti e quan veten robot që derdh lotë sepse energjia i vinte nga dashuria për “gjallesën e pakullura nën piramida maskash”

 

Lotët e tij rridhnin për “Malet e Qyqshit “për “kullat e bregdrinasve” që “flinin në ujë për tu bërë dritë”.

Loti që rridhte nga malet e bardha për “Kodra e Rencit”, loti që rridhte nga ajo që shkaktoi “Dashuria me hënën”. Lotët që rridhnin, të ngrohtë të kripur të kristaltë e që tentonin të shkrinin diçka e mbi gjithshka “morgun e harresës”.

Jo pa qëllim poeti e përdor shpesh, shumë shpesh fjalën “morg”.Morgu i Ton Zmalit është krijesë me një emër të veçantë “varrtruri im”.

– E ç’farë s’kish sjellë ai në këtë “morg”?!

Kishte sjellë “diellin”,lulet, “pranverën e thatë”,”shpresat pamorte”  “varret e të parve”

mrizat e bjeshkëve”, “zanat e maleve”,”këngët e dasmave të Iballës”,”trishtimin e Gjamës së burrave malsorë”,”kaçakun e maleve”,”rrugët e darsisë” të gjitha i kishte mbledhur me dhimbje e sistemuar në “arkivole qielli”.

Sigurisht të gjitha kto ishin viktimat e DIMRIT, të gjitha ishin të vdekura sepse DIMRI na kishte “betonuar mushkurit”. I mblodhi poeti për t’i shpirtëzuar sepse poeti është profet,ai kurrë nuk pranoi t’i kallte në varr por veç në “morgun e trurit”  Me ç’kam kuptuar unë ,ai po tenton të ndërtoj me ta ura për të lidhur “MALET”me qëllimin e vetëm për të humbur fuqinë thithëse të “HONEVE” sepse e ndjen se duhet të kthehet tek “ZGJOJET” e tij …… sepse ai e ndjen se “dheu po e thërret me zërin e luleve”, luleve që nuk i ngriu acari i DIMRIT.

Ne s’duam ti humbim profetët….

 

 

 

Shënim:

Fjalët dhe fjalitë në thonjëza janë marrë nga libri “Honeve të Askundit”

Autorja e këtij shkrimi punon si mësuese e Gjuhës dhe e Letërsisë  e cila ka shkruar e vënë në skenë dramën

“Guri i rand peshon në vend të vet”. 

Kritiku i Balonistave dhe i Mohuesve kasapë të letërsisë… – Esé nga Ton Zmali

Mesazhe gjithëkohore nga libri i Fishtës “Estetikë dhe kritikë”             

 

Rreth një shekull më parë në botën e letrave shqipe midis yjeve të rilindjes e pavarësisë u shfaq nji diell gjigand i kulturës shqiptare. Dimensionet epokale të veprës së tij e kanë kurorëzuar atë qysh për së gjalli si Homerin e dytë të ballkanit. Në studimin e parë për Fishtën si estet ashtu siç, thotë vetë autori, përcollëm te lexuesi botkuptimin elitar origjinal mbi pikpamjet e tij estetike të pasqyrueme imtësisht në teorinë e dy rruzullimeve. Në përpjekje për t’i lidh hallkat e keputuna të kulturës shqiptare të cilat u përballën mjerisht me robërimin pesqindvjeçar të pushtimit otoman dhe me pesëdhjetë vjet dhunë e çensurë të pushtimit komunist. Pa u ndalue tërërsisht në vitet 20-30 në këtë studim ne do të dalim nga rrethanat tragjike që i sollën kulturës sonë këto dy katastrofa e do të udhëtojmë nëpër gjadetë e vlerave universale krijuese të “përbindëshit të dijeve për kohën e vet”, siç e quan me të drejtë Plasari në parathënien e tij, Fishta MEDITANS.

Në shtigjet e ngushta të hullive të letërsisë dhe artit kishte shumë tradita që përpara errësirës së stërgjatun të robërisë kur gjurmët e Buzukut, Bogdanit, Budit, Matrengës, Bardhit, Barletit, Varibobit, De Radës, Darës, etj., përbënin shtratin e bukurive prej nga mund të fillonte me ngallitë arti e letërsia. Përhapja kudo e zhvillimit dhe zgjerimit të kulturës europiane ringjallit të mbiellat, rriti e vaditi vetëdijen e re për misionin e artit, letërsisë, estetikës dhe kritikës në qytetërimet e jetës, emancipimin, iluminitetin e civilizimin shoqnor sidomos në Europë. Duke gërmue në pjesën KRITIKE  të librit, Fishta – Estetikë e Kritikë, ajo që të bie në sy që në kontaktet e para janë mesazhet gjithëkohore me frymë aktuale saqë me të drejtë lexuesi i rastësishëm kujton se Gjeniu “pavarr” asht diku midis nesh sëbashku me “Gomerët e Babatasit” sot më aktual se kurrë në botën shqiptare. Mesazhet e vlerave aktualizojnë ecjet tona në stilin gaforre. Le të  ulemi në mesazhet e pavdekshme të mendimeve të këtij kritiku të cilat mendoj se duhet të jenë parimet themel të shkollave tona të estetikës e kritikës, me bazë De Radën, Konicen e Fishtën, si krijues që janë marrë drejtpërdrejt me lidhjet filozofi, estetikë e kritikë në botën e letërsisë  e artit. Mesazhet që aktualizojnë botën e letrave nga libri “Estetikë e Kritikë” janë aq shumë sa që ashtë e trembshme të besosh se ke të dhëna prej zotit me mund  me transmetue ato drita, ato rreze, ato shkëlqime të pafundme që lypin si paraprakisht “cilësinë e veçantë për të kenë artist nderi duhet qi të ketë le artist”. (Fq. 42)

Të lindurit artist Fishta e vendos si një nga parakushtet më të domosdoshme pa, pa atë cilësi as që mund të mendohet të besohet e të diskutohet për vepra të cilësive të mirëfillta artistike. Nga dogma e deri te arti i vërtetë asht nji rrugë e gjatë.  Fishta, autori i 13000 e disa qindra vjershat e tij të Lahutës së  Malcis, vepra si  Mrizi i Zanave, Anzat e Parnasit, Gomari i Babatasit, Makaronadha, Nikalaida, Gjok Tarçuku ase mjek perdhuni, Hija e Skënderbegut, Kryepremja e Shën Gjonit, Shen Françesku i Asizit, Shqyptari i gjytetnuem, Sh’Luigji Gonzaga, me afër 1600 vjersha-Dramë, Jerina ase Mbretënesha e Lulevet, Juda Makabë etj. Gjeniu i letrave shqipe thotë se një ditë rrinte tuj shikue prej dritsorje se si Marka Pula një adolishent voçrrak u dëshpëronte fort përse nuk kishte ma tepër pe për me u lëshue edhe ma nelt balonën e vet. Ato çaste, thotë Fishta ynë, unë po lexojsha artikullin tënd për mue për me më ngrehë nelt në sfera të epra të landës letrare dhe hjekshe, hjekshe me më ngrit nalt e ma nalt, i shkruan ai, At Pal Dodajt mikut të tij të madh e të vërtetë. E lexon me andje e më pëlqen fort kjoftë për gjuhën e stilin, kjoftë për vlersimin e shfaqun prej zotnisë s’ate kundrejt meje.

 

***

E lexonte Fishta shkrimin lavdrues të mikut të tij Pal Dodaj teksa Marka Pules i kishte mbarue peni e po mërzitej se nuk kishte pe tjetër me  neltsue e me ngjit lart e më lartë balonën e vet tullumbace. Ai po vërtitej i shqetësuem për një rrotull peni për me ngjit balonën e vet ku ta shohin sa më shumë sy e ta blejnë sa më shumë balonistë e tollumbacdashës.

Nuk janë të pakët dje dhe sot Markapulat që ulurinë tue thanë:” Shikoni o qorra sa nelt i ngremë ne balonat tona. Balonat tona sundojnë qiellin?!…

 

* * *

I dashtun kjeçë tue kqyrë Marka Pulen tonë të vogël se si u arktote tue lshue për ajr balonën e tij mue me  bahej se kjeçe e se ti  kje Marka Pula em që me penin e fjalës tande të ambël e të  harmonishme … më ngrejshe nalt, a thua se kishe dashtë me fitue ndaj  bast. Nelt  e manelt …

– Kuku për mue … sa nelt …

– Kuku për mue …  aq nelt …

– Kuku për mue … po t’u kputete aj pe !?!? … Kishim me ra picingul! … Picingul!? Tue thye qafën në humnera …

– Pingul maje heshtave, gjambave a ferrave ku ta shtynte balonën tabake më të lehtë e paadresë, flet me nëntekstin mësimdhënës të gjithkohshëm poeti.

Letërsia jonë në tërësi si dhe marka Pulat e Realizmit Socialist në veçanti duke mbijetue në shpirtdhanie i kanë mbush rrotat me spango e përpiqen t’palodhur tue ngjit nelt e ma nelt balonat e tyne. Aty-këtu ata i kanë lidh balonat me lloj-lloj fijesh, telash e kanë veç e veç me mbajt në ajr lart … lart balonat e fjalëve të tyre.

– Mjer ata … Peni po hollohet.

– Mjer ata … mjer ata … ku do bien?!…

– Humnerat çdo ditë thellohen ma shumë. Telat përdridhen e kavot janë ndryshk… Mjer ata, kur të bien picingul! Nuk kam me i pritë posht as Marka Pulat me  borizanat as shpresshkëmit e tyre. Poshtë balonat e tyre kan me u përplas honetë e pafundme në haresat e anonimit të tyne.

Letërsia e  balonave dhe  kritika baltore vazhdojnë edhe sot e kësaj dite kur me aq forcë përçmonte dënueshëm poeti ynë kombëtar. Kujtojmë kritikën e egër Nazif Mamaqit, polemika me Mehdi Frashërin për LAHUTËN. Shekull pas tij  nuk ka arritë me u orientue as me asimilue mesazhet madhore të  korifejve të vet. Në prirjet lindore dhe aziatike literatura jonë kombëtare dhe disa njerëz sado që të  mërzitshmëm e fort të rrezikshëm për kah dhelpnia, dredhia e intriga byzantino-balkano-aziatike, sidomos kundra parimeve të kulturës “oksidentale” “modern” e “liberale” mundet edhe me u plakë nder akademija e universitete e me gjithë këto mos me u kuptue kurrgjasend në dije në kulturë e përparim të popujve të qytetëruem,- thotë Fishta.

Prandaj produkti i mendjes s’tyne del gjithmonë i shëmtuem, garrvaxh e raketik; sado që këto produkte munden me kenë çmue e botue me pare të shtetit, thekson ai. Ai gjithnjë ka qënë i deklaruar kundër këtyre produkteve. Vlerat e vërteta të letërsisë Fishta në kritikat, vlerësimet e opinionet e veta ishte objektiv e i paparagjykime. Kështu ashtë ai në gjykimin e veprave “Endrra e lotë” Asdrenit. Juvenilja e Ndre Mjedës, Visari Kombëtar i At Vinçenc Prenushit, Bleta shqiptare e Thimi Mitkos etj, etj.

Polemikat e tij të viteve 1920-1940 me revistat Besa, Lekaj me Zalvin etj, janë modele madhore të papërsëritshme në kulëturën tonë. Ai debaton me Mehdi Frashërin, analizon Faustin e Getes, vlerëson përkthimet dhe çmon artin e përkthimit të  Koliqit duke e radhitur krye intelektualëve artist. Kritikat e tij kanë në çdo rrethanë një botë të gjërë të frymës shpirtërore që mbjell, mihë e ushqen literaturat klasike. Poeti i madh thotë se krijuesi a interpretuesi para se  me dhanë të rejat e shpirtit të vet duhet me u përpjekë me  u ba i  dijshëm. Por halli ashtë se  nuk del kush i dijshëm po nuk u mundue me  xanë; po si thonë Anzat e Parnasit:

“S’a’ ba i dishëm kush pa hiri

Ndejë pështetë e tuj njefë miza”.

Kritiku i balonistave duket sikur jeton në vitin 2005-2006 në Atdhe e në mërgim kudo shkruhet e vlerësohet litratura, arti e letërsia jonë. Të bën përshtypje si përsëriten gjërat e si Markapulat e letërsisë e të kritikës me lamshat e penjeve, tojave, litarëve e mjete të tjera moderne të fjalës së bashkëkohësisë përpiqen të ngrenë balona të vjetra, të riparuara e të konstruktuara e të përngjashme me gomerët e Babatasit të cilët mbeten prototipat e  gjitha kohërave.

Fishta në gjitha kritikat dhe opinionet e tij që nga debati me ish-kryeministrin serb (V. Gjeorgjeviç) për librin e tij të  paskrupullt antishqiptar e deri te  mbrojtja e argumentuar e vlerave të kulturës sonë tradicionale, parathënien e Kanunit të Lekë Dukagjinit të mbledhun nga Gjeçovi, e deri te vlerësimi objektiv i letërsisë e kulturës botnore. Kudo ai asht një estet e kritik i përmasave të mëdha një hulumtues, gjurmues e studiues i pashembullt që nga  Iliada e Odisea e Homerit, Platoni, Shekspiri, Getja, Petrarka, Haines, Lepopardi etj, etj.

Në studimin parathënës të veprës “Fishta Estetikë e Kritikë”, dr. Aurel Plasari na thotë se “mendimi estetik si dhe ai kritik i Fishtës paraqitet si një nga dëshmitë magjepsëse të atij mendimtari të madh shqiptar që kultura jonë ndonjëherë ka patur”.

Kështu kryegjeniu i letrave shqipe, At’Gjergj Fishta kurr nuk i deshti as nuk i preferoi balonistat e mëdhenj por goditi pa mëshirë dhe egërsisht mohuesit e mëdhenj siç asht fjala për z. Mehdi Frashëri kur i thotë se “Lahuta e Malcis” nuk bahet paçaver vetëm me nji të zgërdhime e me nji të sterpikun pendë. (Hijeve të Parnasit. HD.1932.12)

Po kështu  për poezitë e N.O.Mamaqit Valët e Vjosës. Pra në të gjitha kohërat letërsia, artet dhe kritikat e tyre janë rrezikue e vazhdojnë të vuajnë nga  sëmundjet dhe  ethet e  mohuesve të mëdhenj ashtu si dhe nga  penjët e gjatë të balonistëve, të Markapulave dhe Krygjelapulave të tyre. Letërsia dhe Artet janë shpirt, zemër frymë pavdeksie, vise të arta të blerimeve njerëzore, kritikët si kirurg të tyne duhet me i pa  e me i ba mirë skopitë, grafitë, biopsitë, skandrat e dukshme e të padukëshme të shpritrave krijues, protestues, akuzues e rebelues e pas konsultare e bindjeve shëruese me fillue kirurgjinë e dhimbshme të vlerave. Në të kundërt siç thotë Fishta duke tallur kasaphanët e kritikës, kur thotë “Edhe kasapi mban thikën në dorë e pret mish, nja për nja si kirurgu…

– Por “hanë” kasap, “hanë” kirurg… Mjerisht bashkëkohësia dëshmon se çdo ditë po zvoglohet numëri i kirurgëve të shpirtit e po shtohen kasapët e kasaphanët e tyne të pashpirt e pazemër. Letërsia dhe artet fillojnë e udhtojnë me triumfet qiellore  frymë- shpirt- zemër. Mesa kuptohet në paragrafin e fundit që mbyll kapitullin e KRITIKËS Fishta ka shprehur nji vlerësim të tij që kundërshton ashpër At Justin Rrota, shprehimisht ai dëshmon: “Fort keq më vjen që Justini ia ka lejue vedit me më nëpërkëmbë për terthuer n’at mënyrë në Literaturën shqipe të t’ijën…nuk mund të lejoj qi pikërisht bashkëvllazënt e mi t’i trajtojnë me të përbuzën veprat e mija letrare. Ato janë aq sa janë, as çmimet e At Justinit a t’kujtdo tjetër, nuk munden me i shtue a hieqë një miligram t’vetëm vlerës a s’tyre reale e t’rëndësishme”. Kurse duke analizue tetrrokëshin (1934 dorëshkrim), te vjersha heroike shqyptare (HD1935.4) ai thotë se Calderoni njani nder dramaturgët më të mëdhenjtë e botës me origjinë spanjolle në dramën e tij Dashni mbas deket, -Valori (harap) tue falë me Mendozën, i thotë:

– Të parët e tij, si dhe të mijt, kjenë të gjithë Mbreten.

Mendoza i përgjigjet:

– Por të parët e mi, pa kenë Mbreten vlejshin fort ma shumë se Mbretnit harapë, pse ishin malsorë. Mesa kuptohet e nënkuptohet nga dialogu Mretërit harapë të letërisë vinë që nga thellsitë e shekujve, mesazhe nga Calderoni e Fishta por që sot falë maskave e makiazheve kan ngjyros e zbardh ftyrat. Përballë gjithë Mbretërve harapë të letërsisë sonë Fishta qiellëzoi vlerat e vendit nga erdhi i patretshëm e i pavdekshëm si vetë vendi i njësuem në emrin e tij, në përjetësinë e shpiriti të tij artist. As balonistët as mohuesit harapë nuk e errsuan dot ndriçimin e veprave të tij. Në tempullin e shenjtë të kulturës sonë ku kan bashkëjetue e mbijetojnë gjithë “urithë dhe perënditë”, mi të shpallur perëndi e perënditë të akuzuara si minjtë, pushteti i fjalës mbetet një qerre që ven në lëvizje mbretnitë e padukshme të mendimeve të ideve, të shpirtarave. Për vlerën por edhe përgjegjësinë e fjalës Fishta konkludon në kapitullin “Mbi zeje të fjalës” te paragrafi i titulluar “vlera e fjalës” kur parashtron verdiktin e tij:

– “Fjala ka një fuqi në vetvete, sa mos me ndalë as gjatsia e kohës, as gjanisja e hapsinës, mundet me përmbledh të gjithë kohën në një çast e hapësinën në një pikë, kshtu ajo deperton qiellin i vjen rreth e rrotull rruzullimit dhe na prashtron bukuri e madhni të teja, rison e then kryeneqët e rrashtave ma të fortë të njerzvet”. Fishta na mëson me veprat e tij se kukullat apo thengjitë e hiri i zjarrit të letërisië e artit do të maten me mosqënien si flaka e tymit që shuhet shpejt. Fishta na jep përtej kohrave mesazhin e përjetësisë së krijuesit të shpirtit të lirë kur thotë: njeriu kalbet bëhet hi e pluhen, fjala e tij e vlefshme asht më e gjatë se a, se varri i tij, se gjithçka i përket. Këtë përjetësi nuk mund tia siellin kurr krijuesit, balonistat, markapulat as gjelapulat por as kasapët e pashpirt as mohuesit harapë të kumteve qiellore që i afron botës njërzore shpirti e psika hyjnore e krijuesit, artisit e shkrimtarit të vërtetë. Respektimi i fjalës thotë Fishta asht virtyt ndër popuj të gjytetnuem ku njerëzve të njëmand të letrave u ngrifen permendore të madhnueshme e i lexojnë e i nderojnë si të ishin do hyjni… Prej këtu del konkluzioni i kundërt largpamës i vërtetë se popujt e prapambetur e të pa zhvilluem të pakulturuem lindin në mjerimin e mizerien e vet hyjnitë e rreme, bolonistat e ajrit dhe kasaphanet e mohuesave harapë si kudo në jetë edhe në kulturë e art e letërsi. Fenomeni i majave heroike dhe i ngjitjeve në parajsat hyjnore e qiellore te Fishta sheshtohet njerëzisht e natyralisht duke dëshmue se hiperbolika ka qëllime të lartësimeve shpirtrore të vetmisë por çuditërisht brenda hapsirave të krijimtarisë së tij heroizmi i Lahutës së malësisë zbret në deheroizmin fatal, ironik, saterik e sakazmik siç ashtë vepra Gomari i Babatasit. Ky nelsim shpirtëor, përballë uljeve në ferr asht dëshmi e thyerjeve të mëdha që mund t’i përjetojnë vetëm talentë gjenialë të fjalës së lirë. Vepra shumë dimensonale e Fishtës edhe atje ku duket se qielli takon me tokën, atje fillon një qiell e një tokë tjetër e kështu me radhë, frymëzon lexuesin, lundron në universe të reja me mesazhe gjithëkohore e gjithë njerëzore. Ky fenomen shfaqet te Fishta e folklori, te Fishta e gjuha, te Fishta e estetika, te Fishta e kritika, te Fishta e muzika, te Fishta e poezia, arkitektura, teatri, politika të trajtrua prej tij. Fishta asht një univers brenda të cilit zgjohen universe të bashkëkohsirave të reja. Përball këtij fenomeni të ringjalljeve kristiane ndodhet sot universi polidimensinal e veprës së kohërave të letrave shqipe poetit tonë kombëtar At Gjergj Fishtës në nderimin te të cilit tentova këtë studim ese gërmuese me përpjekje për të nderue me mesazhet e tij gjithëkohore në letërsi, estetikë e kritikë por edhe në zgjimin e orientimit e shpirtit të vetëqënies. Lum ata që mundohen me u ngjitë në malet më të larta të artit Fishtian. Por siç thotë vetë Fishta në veprat e veta «Shënime Estetike»:

– Mbi natyrë të artit e shija estetike, dy rruzullimet, artisiti i vërtetë duhet me i ngjit malet mbi krye, e me u petzue nën peshat e tyne, o me dëshmue se geni madhnues i tij i ban ato pjesë të rruzullimit shpirtnor.

Ton Zmali   Poet e shkrimtar

Që të shkosh te Migjeni – Nga TON ZMALI

Që të shkosh te Migjeni duhet të kalosh domosdo nga Puka. Po të shkosh edhe si vizitor a kalimtar në Pukë, Migjeni ashtë aty me gjithësinë e universit të tij, me grushtin e dobët e të sëmurë që godet malin që nuk bzan. Kujtoj Pukën e më zbret në kujtesë Migjeni, Luli, Zeneli, Bukuria që vret me legjenda mistri, molla të ndalueme e kangët e pakëndueme, gjithë ai shpërthim vullkanik i poetit të ri djaloshar që mbolli në fidanishtet e artit letrar “Kangët e Rinisë” dhe “Poemën e mjerimit”.
Migjeni e ka ngarkue Pukën në kurriz e udhëton me të në përjetësi, po e njajta gja ndodh edhe me Pukën që e mban poetin në gjithësi të historisë së vet si një pjesë të qënies eprore, ndaj dhe epiteti krahasues se “Puka dhe Migjeni janë dy vllazën siamez” më duket se i qëndron në sy realitetit, të vërtetës së pamohueshme që i lidhi përjetësisht.
Migjeni jetoi në Pukë nji periudhe të shkurtër kohe nga jeta e tij e shkurtër, e prerë në mes si nji shkrepëtim meteori që në djegien e tij ndriçon qiellin e përjetësimit të shpirtit fluid. Migjeni ia ndjente vullkanit llavën që djeg e përvëlon gjithçka gjen përpara, duke u ba lajmëtar i pavetëdishëm i tij, ai asht njikohësisht viktimë paqësore e zjarrit utopik e iluziv të turrit idealist përmbysës. Kodi i Migjenit asht kodi i varfërisë së tejskajshme, i shprehun në shpërfytyrimet e kohës së tij, shpërfytyrime tronditëse me vula mjerimi e shpresa të idhujve pa krena. Fenomene të përhershme prezente edhe sot si atëhere në jetën e bashkatdhetarëve të tij, ndonëse në kalendaret e botës ka kalue thuajse një shekull impulsiv zhvillimi, përvoje e përsosjeje. Vepra e tij si nji kasnec, lajmëtar burizan paralajmëronte mllefe, dhimbje eprore, kundërpetale varrezash masive, vrasjesh e zhdukjesh, internimesh e shfarrosjesh çnjerëzore në emën të nji “bote të re”.
Lind pyetja: A ishte Migjeni aspirant i iluzioneve utopike për barazi e drejtësi njerëzore, apo nji viktimë e verbër që u paraprin katastrofave të mëdha në emën të drejtësive të mëdha klasore?!…
Migjeni mbetet në tërësinë e vet nji krijues i avancuar i relizmit kritik, por kurrsesi vepra krijuese e tij nuk mund të quhet pararendës i letërsisë proletare, as tendencë qorrnajash për shkallmime traditash. Së pari, Migjeni nuk ka letërsi të orientuar e të angazhuar, por akuzë të orientimit shpirtëror ndaj padrejtësive shoqërore. Së dyti, ai nuk njeh rolin e ndihmëslustragjiut e bojatisësit të realiteteve përditë e më tragjike në emën të lumturive që nuk u duken kurrë. Migjeni u cilësue nga realizmi socialist si pararendës i tij për shumë arsye tashma të njohura botërisht. Për t’u godit poeti ynë kombëtar Gjergj Fishta dhe kryevepra e tij kombëtare “Lahuta e Malëcis” duhej gjetur nga pseudoletërsia nji idhull i besueshëm i cili mund të ishte vetëm Migjeni për vetë fuqinë iluzive të artit të tij që buronte nga çdo pore dhimbje, gjak e qelb. Përzgjedhja e Migjenit në këtë rol u shkonte për shtat padronve sllavolindorë të parimeve leniniste mbi letërsinë e partisë. Por Migjeni u ndje tepër ngushtë, i vogël e i paplotë me mbush gjithë ato horizonte qiejsh që i sundonte profetësia e artit fishtian, ndaj dhe mbeti si nji varkë në detin e oqeanin e artit të traditës. Një vark pa port, anije, nëndetëse e flota të mëdha gjë e cila e fryu, e pompoi e tollumbacoi ashtu si “idhujt e rremë” të realizmit socialist për të mbush nji boshllëk të zbrazun të ushqimit idealist shpirtëror. Kjo përpjekje amatoreske e diletantizmit socialist për të mbulue diellin fishtian me lëkurën e artë të Migjenit ishte aq sa utopike edhe e dëmshme, hyjnizuese e hiperbolizuese për vetë lumin e vogël e burimet e njianëshme që reflektonte arti i thellë e i vertetë, por fatkeqësisht produkt i nji jete të shkurtër që bart më shumë vrulle, pathos e pasione, adoleshencë e iluzione se sa mundësi të praktikave reale dhe bashkëkohësi ideale.
Përpjekja mjerane e liderëve të Realsocit për të mbush qiellin e fjalës shqipe me Migjenin e Mjedën duke luftue deri në asgjësim Fishtën, Nikajn, Harapin, Gjeçovin, Prenushin etj., krijues e studiues që u shpallën reaksionarë e u etikuan me lloj lloj akuzash nga ma monstruozet, duke përfshirë “zogjtë pa flatra”, “papagallët e diktaturës” “shokët komunarë” e tellallgjijtë e idhtarët e tjerë të Realsocit. Kjo goditje qëllimkeqe e cila në çarqe dogmatike vazhdon edhe sot, s’asht gja tjetër veçse ngushtim e zvoglim i qiellit tradicional të letërsisë shqipe me tendencë për errësimin e kollosve si Buzuku, Matrenga, Bardhi, Barleti, Variboba etj., lëvrues të traditës së fjalës shqipe. Pa vënien në vend nderi të të gjithëve, fjala e re udhëton pa genin e vet pa rrajët ushqyese të truallit të vet. Ka mendjelehtë që me egoizmin e padijen përpiqen ta nençojnë këtë traditë duke e akuzue si “letërsi murgjish” pa ia njohur epokën, vlerën, kumtin as mesazhet që mbarten në raport me flakën e shkruar në gjuhën tonë. Ky errësim qëllimkeq i traditës nga segmente të veçanta nuk u bani asnji nder as talentit të Migjenit e Mjedës, por as vetë idhtarëve pa krena të letërsisë e arteve si ndihmuese të diktaturës e zingjirëve të hekurt të saj. Mjeda e Migjeni kanë vendin e tyre të veçantë, të nderuar deri në shkallën eprore, por ata nuk mund t’i bajnë hije askujt ashtu si nuk mund të mbeten bimëhije e asnji tjetri. Qielli ka aq shumë yje dritëzues sa që askush nuk ka pse të vrasë dritën hyjnore me shpresën e verbër se do të zënë vendin e tyre. Kjo logjikë krijoi idenë megallomanike te shumë krijues e lulëzon me Realsocin. Orvajtja për ta “zvoglue” veprën e Migjenit duke e etiketue si pararendëse e Realizmit Socialist s’ishte gjë tjetër veçse përpjekje për ta kallupos e për ta formatue me shabllonet e artit dogmë të modelit. Por Migjeni nuk ishte shkrimtar as poet i kallëpeve të ngurrta e stampave të fjalës sterile, ai krijoi hapsirën e vet të bollëshme për t’i dhurue vehtes vend nderi në panteonin e pavdekësisë së fjalës së shkruar. Ashtu si Anteu që merrte forcë nga toka ashtu edhe këngëtari i mjerimit gjeti anteun e tokës së vet, Pukën e Lulit të vocërr, legjendës së misrit e bukurisë që vret, duke sundue përjetësisht atje pavdekësitë e tij, të cilat edhe pse rastësisht u bënë vitrina xhevahirësh e margaritarësh magjistar që askush nuk mund t’ua shuajë origjinën e dyfishtë, shpirtin e poetit dhe vendsubjektet të artit ngadhnyes të sugjeruar prej mbijetesës së tij. Kështu Puka dhe Migjeni mbeten dy vllazën siamez, asnjani nuk udhëton dot pa marrë tjetrin në kurriz, në shpirt e në frymë hyjnore. Fakti që Migjeni u emnue si mësues në Pukë në nji kohë kur brenda këtij rrethi funksionin shtatë shkolla në kushte primitive për arsimin pukajan ishte shtytje shpresëmadhe. Nxënës të tij por edhe bashkëkohës e më tej u shkolluan e u arsimuan në gjurmët e fjalës dhe eksperiencës së tij, mësimdhënës, edukator e luftëtar u paepun i dritëdijes.
Shumë studiues e analistë kanë pranue faktin se periudha e artë e qëndrimit të tij në Pukë asht periudha e artë e lulëzimit të artit të tij me përmasa gjithëkohore. Kam ndjerë kënaqësi të vërtetë kur mësova se për Migjenin dhe vlerat e tij të gjithanshme bashkëmësuesit, intelektualët, krijuesit e njerëzit e dijes e penës kanë realizue një sesion shkencor dhe botue nji libër me titullin kuptimplotë “Migjeni në Pukë”. Aty janë përfshirë kumtesa, shkrime, kujtime.
Regjisori Fran Vukaj i dekoruar me dekoratën Martin Canaj, poet dhe krijues i talentuar, referon kumtesën me titullin magjistar: “Faleminderit, Migjen” (meditim). Ai thotë: “Puka dhe Migjeni plotësojnë mrekullisht njëri-tjetrin. Ata janë një binom i pandarë, janë sinonime të njëri-tjetrit. Kurrsesi nuk mund të kuptohen të veçuar nga njeri-tjetri”.
Të faleminderit Migjen por edhe ty Fran, artisti i madh i “Njëqind Buzëqeshjeve” dhe ‘titullar’ i këtij shkrimi. Falenderoj nga zemra kryebashkiakun Halit Furrikun që në fjalën e tij titullue “Në gjurmët e Migjenit” ka vu emrin tim në kryelistën. Si poet, por edhe si shkrimtar, Migjeni plotëson magjikisht universin e tij të plotë me zjarrin e atij vullkani që me llavën e vet krijoi malet e veta të dhimbjeve e pikëllimeve. Duhet thanë se vargmalet e lahutës së Malësisë kanë vendin e vet ashtu si “Andrra e jetës” dhe “Juvenilja” e Mjedës, veprat e Asdrenit, Poradecit, Canajt, e të tjerë bashkëkrijues. Unë mendoj se tendenca për të hiperbolizue veprën e tij, i ban dam në radhë të parë vetë atij, ndërsa akuza se ai ishte pararendës i Realizmit Socialist, asht nji akuzë ashtu si qindramijëra shpifje, falcifikime, mohime, zhdukje e mashtrime që polli rrenalizmi i madh me liderët e vet të artit proletar. Zërat e dëgjuar në lamin e letrave për të vlerësue a çvlerësue krijuesit nga etnia, origjina a faktorë të jashtëfjalës e jashtëpohimit të tyne nuk u bajnë aspak nder, vlerë as lartësim shfaqësve të tyre, të cilët për fat të keq harrojë se letërsia e artet janë “njeriu e shpirti në universalitet”, pastaj origjinë, etni, fe a raport kohor e natyral. Fenomeni i talentit dhe aplikimi real i tij nuk kushtëzohen as nuk parakushtëzohen nga shtysa të jashtme, por nga forcat e brendshme të genit individual të vetë krijuesit. Mjeda, Migjeni e Poradeci etj, i këndojnë botës së kafazit të vet e kjo u mjafton atyne për t’qënë bilbila të kohës së tyre. Fishta duke thye kafazët nuk priti të hapeshin ata, por i plasi e i bani copë e thërrime me forcën homeriane të artit të tij. Gabohen tmerrësisht të gjthë ata njerëz të letrave a papagaj të tyre që mendojnë se vetëm gjenitë kanë liçensa të krijojnë supervlera. Krijuesit janë si minierat, gjenden ku nuk pritet e zbulohen në jetë papritshmërisht. Kam ndëgjue se nji disident i nderuar ka diskutue për gjuhën e Migjenit, gja për të cilën sipas idesë time studiuesi gabohet. Gjuha asht për shkrimtarin e poetin vertetë lana e parë për veprat e tij, por ortografia e rregullsitë gjuhësore fillojnë aty ku ka vdek letërsia. Krijuesit e vërtetë krijojnë kodet e veta si kudo edhe në formatikat evulante të botës së fjalëve. Askush nuk e ka mandatin e formulës për të përligj rregullore, statute as kanone, kallupe as stampa teorike, as praktike në të cilat duhet të hyjnë krijuesit dhe krijimtaria. Migjeni në kohën e vet i theu të gjitha porcelanet, vorbat, vegshat, ortundat, çerepët, duke krijue prodhimet e veta unikale, që mbajnë përjetësisht vulën e tij.
Dikush mund të thotë se Migjeni ishte e do të mbetej si nji krijues i madh edhe për Pukën e binjakëzimin me të. Por ja që përgjigjen ua jep vetë Migjeni në Pukë, fjala plot emocion, dhimbje e shpirtit të tij të revoltuar ndaj mjerimit, varfërisë e padrejtësisë shoqnore. Pra, Migjeni dhe Puka, ky binom i përjetshëm udhëtojnë në kohra si dy vllazën siamez.

E Diele, 02 Mars 2008.
Nga Ton Zmali.

Foto nga faqja “Eko Mendje”.