​Në analet e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, ka çaste fatlume që tejkalojnë rrethanat e thjeshta kronologjike të një epoke për t’u shndërruar në ngjarje me përmasa pothuajse shpirtërore dhe mitike. Janë ato momente kur rrugëtimet e dy personaliteteve të mëdha kryqëzohen në një pikë të vetme, duke prodhuar një dritë që vazhdon të ndriçojë rrugën e një kombi të tërë për shekuj me radhë. I tillë është pa dyshim takimi në Kostandinopojë midis Naim Frashërit dhe Sevasti Qiriazit. Sot, në këtë 180-vjetor të lindjes së poetit tonë të madh kombëtar, ky stacion historik merr vlerën e një testamenti të patjetërsueshëm shpirtëror. Përmes rreshtave të thjeshtë, por të mbarsur me një peshë të jashtëzakonshme, që vetë Sevastia na ka lënë trashëgimi në kujtimet e saj, ne kemi fatin të kthehemi pas në kohë, në atë sallë diplomimi në brigjet e Bosforit. Aty, nën qiellin e një kryeqyteti perandorak që po jepte shpirt, u hodhën gurët e parë të themelit për zgjimin, emancipimin dhe lirinë e gruas shqiptare, duke shkrirë dy botë të ndryshme fetare përpara altarit të shenjtë të atdhedashurisë.

​Mjedisi ku zhvillohet kjo ngjarje mbart një simbolikë të veçantë. Ishte dita e triumfit akademik të Sevasti Qiriazit, një arritje e jashtëzakonshme për një vajzë të asaj kohe. Vëllai i saj, Gjerasimi, i cili ishte tashmë një figurë ortodokse e njohur e lëvizjes kombëtare dhe një urë lidhëse e rëndësishme e elitës shqiptare në Stamboll, kishte ftuar disa nga miqtë e tij më të mirë patriotikë që jetonin në Kostandinopojë për të qenë të pranishëm në këtë ceremoni kaq të rëndësishme diplomimi. Pasi festimet zyrtare kishin përfunduar, Gjerasimi i kërkon Sevastisë t’i takonte këta zotërinj fisnikë, të cilët po prisnin në një cep të sallës posaçërisht për ta përgëzuar dhe për t’i shtrënguar dorën. Mes asaj përzgjedhjeje burrash të shquar që mendonin ditë e natë për fatet e një Shqipërie të robëruar, ndodheshin tre vëllezërit e mëdhenj të Frashërit: Abdyli, Samiu dhe Naim Beu.

​Ky takim i thjeshtë në dukje mbart në vete një vlerë monumentale dhe një mesazh të thellë të bashkëjetesës sonë kombëtare. Në atë dhomë gjendej Sevasti Qiriazi, një vajzë e rritur dhe e edukuar nën frymën, kulturën dhe traditën e pastër ortodokse të Shqipërisë, dhe përballë saj qëndronte Naim Bej Frashëri, mendimtari i Rilindjes sonë Kombëtare dhe poeti i shquar. Në një epokë të errët, ku Perandoria Osmane i ndante popujt në mënyrë të rreptë dhe të dhunshme sipas vijave të ashpra të besimit fetar përmes sistemit të mileteve, ky komunikim i ngrohtë dhe vëllazëror dëshmon mrekullinë e madhe dhe unike të Rilindjes Shqiptare. Aty, një udhëheqës i ndritur me besimin bektashi e bekon me misiinin më të lartë një vashe të re ortodokse, duke thyer çdo barrierë artificiale dhe duke provuar botërisht se përpara idealit të madh të Shqipërisë çdo dogmë fetare bie dhe humb fuqinë e saj, duke ia lënë vendin vetëm vëllazërisë së gjakut dhe të gjuhës.

​Naim Bej Frashëri, i cili në atë kohë gëzonte një autoritet të respektueshëm shtetëror duke mbajtur postin e lartë zyrtar si Komisioneri i Arsimit në perandori, iu drejtua Sevastisë drejtpërdrejt në gjuhën shqipe. Fjalët e tij nuk ishin një kortezi e zakonshme akademike apo një urim sipërfaqësor protokolli; ato ishin një porosi sa e rëndë aq edhe e shenjtë, një lloj kushtetute shpirtërore që do të përcaktonte njëherë e mirë hierarkinë e vlerave të vërteta të zgjimit tonë kombëtar. Ai iu drejtua asaj me këto fjalë monumentale:

​— “Motër, ti nuk mund të bësh për Shqipërinë punë më të mirë se kjo që tashmë ke vendosur të bësh së bashku me vëllanë tënd për emancipimin e grave të vendit tonë të vogël e të varfër. Nëse tregohesh besnike e ngulmuese, ke për të pasur arritje të mëdha për kombin tonë.”

​Përmes këtij formulimi të fuqishëm, Naimi shpalli publikisht doktrinën e tij më të rëndësishme politike dhe kulturore: ai la të kuptohej se puna më e mirë, më produktive dhe më urgjente për shpëtimin e vendit në ato çaste kritike nuk ishin armët apo kryengritjet e parakohshme, por hapja e librit dhe vendosja e abetares shqipe në duart e nënave, motrave dhe vajzave të vendit. Duke e thirrur atë me epitetin e ngrohtë “motër”, poeti i madh e ngriti menjëherë marrëdhënien e tyre dhe rrugëtimin e saj në një nivel absolut familjar dhe kombëtar. Ndërkaq, kushti jetik që ai i vendosi me urtësi, “nëse tregohesh besnike e ngulmuese”, nuk ishte një këshillë, por një profeci e vërtetë për të gjitha stuhitë e egra, persekutimet politike, burgjet, dëbimet e dhunshme që SevastiQiriazi do të detyrohej të kalonte përgjatë viteve në vijim, pa u përkulur dhe pa u dorëzuar për asnjë çast.

​Për ta vulosur këtë mision të vështirë por të lavdishëm, poeti i madh i dritës shtoi edhe urimin më të ndier, më të vjetër dhe më kuptimplotë të të gjithë shqiptarëve për ata që nisen drejt një beteje të madhe:

​”Dalsh me faqe të bardhë!”

​Ky urim, i dalë drejtpërdrejt nga shpirti i pastër dhe i lënduar i Naimit, mori karakterin e një pagëzimi të vërtetë kombëtar për misionarët shqiptare ortodokse. Ishte një kushtrim shpirtëror që e urdhëronte atë të gjente forcën për të mbrojtur nderin, dritën dhe pastërtinë e këtij amaneti të madh deri në frymëmarrjen e saj të fundit, pavarësisht çmimit që do t’i duhej të paguante.

​Gjurma e thellë që la ky takim la një peshë të jashtëzakonshme dhe të pashlyeshme në psikologjinë, formësimin dhe tërë jetën e mëtejshme të saj. Vetë Sevastia e pranon me një sinqeritet prekës në dorëshkrimin e saj tronditjen e thellë shpirtërore dhe vlerën e pakontestueshme të asaj porosie të madhe. Ajo shkruan me një thjeshtësi të admirueshme që buron nga shpirti:

​”Më bënë shumë përshtypje fjalët e tij dhe nuk e harrova këshillën e mirë që më dha.”

​Ndonëse në rreshtat e dorëshkrimit të saj Sevastia tregohet modeste dhe nuk përdor fjalë të bujshme apo vetëvlerësime pompoze për veten, historia e mëvonshme provoi me fakte se ajo vërtet nuk e harroi kurrë atë këshillë. Ajo e ruajti atë porosi si gjënë më të shtrenjtë, pikërisht sepse ai takim i shkurtër në Kostandinopojë e shndërroi misionin e saj në të vetmin dhe të patjetërsueshmin qëllim të jetës së saj. Nga ajo shtëpi dhe nga ajo sallë festimesh, Sevastia nuk doli më thjesht si një studente e zakonshme që mbante në duar një diplomë shkolle, por si një misionare e madhe dhe e vetëdijshme, e ngarkuar me një mision hyjnor nga vetë shpirti i gjallë i kombit shqiptar.

​Kjo forcë e brendshme dhe ky vullnet i çeliktë që rrodhi nga fjalët e Naimit u bënë aq të mëdha dhe vendimtare saqë, siç dëshmon ajo vetë në faqet pasuese, vula e asaj diplome të kolegjit, e shenjtëruar dhe e lartësuar tashmë nga ky takim historik, çau errësirën e dendur të pengesave burokratike osmane dhe shërbeu si argumenti kryesor për të siguruar atë iradeje (dekret sulltanor) aq të vështirë për hapjen e Shkollës së Parë Shqipe të Vashave në qytetin e Korçës.

​Në këtë përvjetor jubilar dhe plot dritë të 180-vjetorit të lindjes së Naim Frashërit, dëshmia e shkruar e Sevasti Qiriazit mbetet dokumenti më i bukur, më autentik dhe më rrëqethës i një momenti ku dashuria e pakufishme për atdheun bëri bashkë dy besime të ndryshme fetare në një rreze të vetme drite. Ky takim ndezi përgjithmonë pishtarin e diturisë që do të ndriçonte mendjen, shpirtin dhe ndërgjegjen e gruas shqiptare, duke treguar se kur punojmë për kombin, të gjithë jemi vëllezër të një nane.

Robert Dako -nipi I Sevasti Qiriazit e Kristo Dakos

Suela e Rozi Dako