VOAL

VOAL

Kronika e edicionit të pestë të MIK festivalit nën drejtimin e sopranos me famë botërome Inva Mula Nga Aleksandrino Ikonomidhi Sulioti

August 9, 2022
blank

Komentet

blank

Nga Koko Fest Korçë, 2022 – “Jashtë bie borë” nga trupa e Teatrit Skampa Nga Aleksandrino Ikonomidhi Sulioti

 

Pothuajse kurrë në jetën time nuk kam shkruar për ndonjë shfaqje, koncert, ose artist kur ende konkurrojnë bashkë me të tjerë në një konkurs. Kështu kisha vendosur të bëj edhe këtë vit (të paktën deri sot në orën 7) edhe për KOKO FEST që mbahet për të 9-tin vit radhazi në qytetin tim, pranë Teatrit të Korçës

Megjithatë, shfaqja e sotme “jashtë bie borë” nga trupa e Teatrit Skampa të Elbasanit tejkaloi çdo pritshmëri për mua dhe mposhti menjëherë çdo lloj frenimi që mund të kisha. Aq sa prej dy orësh po jap një betejë të brendshme nëse duhet t’i shkruaj dhe t’i botoj këto rreshta, pa përfunduar performancën të gjitha trupat.

Më në fund, mbizotëroi nevoja për të ndarë dhe shprehur gjithçka që përjetova sot. Fundja teatri është shprehje e çdo lloj emocioni dhe aktivizim absolut i të gjitha shqisave. Duke filluar të shkruaj këto mendime, kuptova se sa e vështirë është të përshkruash ndjenjat e një shfaqjeje me fjalë. Sepse, përtej kuadrit teorik se çfarë është teatri dhe çfarë funksionesh kryen në shoqëri, është edhe përvoja emocionale që të transmeton një shfaqje, sigurisht fazë e cila plotëson teoritë personale se çfarë vërtet është teatri brenda nesh.

Përvoja e ofruar sot për mua, nga trupa e teatrit të Elbasanit, ndihmon qytetarët e Shqipërisë të viteve 2022 të shohin dhe të ndiejnë se si sjellja e tyre ndikon tek të tjerët dhe të mësojnë se si të sillen me njerzit me aftësi ndryshe kur i kanë brenda në shtëpi (kryesisht kur ikin prindërit kujdestarë nga kjo jetë dhe futet interesi mes tyre, raste që shikojmë shpesh)

Sot u theksua edhe njëherë se vetë teatri është një formë e vogël e shoqërisë në të cilen jetojmë dhe ai mund të na mësojë vlera të tilla si miqësia, ndershmëria dhe solidariteti. Trupa e Elbasanit sot, na pasuroi me madhështinë e jetës. Vetëm me një bilete hapem horizontet dhe morëm mesazhe të rëndësishme që janë të lehta për t’u kuptuar dhe mbajtur mend kur të përballemi me dilema të ngjashme bioetike në jetën tonë.

“Jashtë bie borë” tregon jetën e tre vëllezërve që jetojnë në një shtëpi pasi ju ka ‘vdekur’ nëna, e cila ka lëne pasurinë në emër të Çiços, vëllait me aftësi ndryshe. Tre vëllezërit takohen sërish pas vdekjes së nënës së tyre për të lexuar testamentin dhe për të gjetur një “modus vivendi” për kujdestarinë e vëllait të vogël.

Enzo, një kantautor në tentative që u largua nga shtëpia në moshën 18-vjeçare dhe s’u kthye më kurrë, fobik dhe paragjykues ndaj personave me aftësi ndryshe, individualist absolut, i ndrojtur dhe i varur nga garat me kuaj, vazhdimisht motivon vëllanë tjetër që ta mbyllin Çiçon në Klinikë. Stefano, një punëtor me natyre të heshtut që ka qenë gjithmonë pranë nënës dhe Çiçones, por që shkon në depresion për shkak të të dashurës së tij, me të cilën duhet të martohet së shpejti, por zbulon nga Çiço që është prostitutë.

Kjo komedi tragjike që zhyt spektatorin në mendime, e krijuar nga Vincenzo Salemme, sipas bibliografisë italiane, konsiderohet si një revolucion i fundshekullit të kaluar pasi përmbysi tabutë që ekzistonin për njerzit me probleme të rënda mendore dhe marrëdhenjet familjare. Shumë aktuale për Shqipërinë e sotme pasi ende shumë njerëz deri më sot besojnë se njerëzit me aftësi ndryshe (sidomos ata me probleme mendore) nuk kanë aftësi emocionale.

Hervin Çuli, na dha një përkthim të shkëlqyer, të përshtatur plotësisht me shoqërinë tonë, me një rrjedhë të shpejtë dhe të zgjuar të dialogëve, me fjalë të thjeshta dhe shprehjet e jetës së përditshme. Skenografia ishte e thjeshtë por fshihte një fëmijëri të humbur dhe një ngrohtësi të një shtëpie të thjeshtë shqiptare.

Nga ana tjetër, ai e kapërceu veten edhe për sa i përket mishërimit të Çiçones duke vulosur një rol kaq të vështirë dhe shumëdimensional. Krijoi një karakter dramatikisht euforik, me halucinacione, deluzione (dëgjimore dhe vizuale), të folur të çorganizuar, lëvizje shpesh herë të papritura, obsesione nën izolimin social, të kombinuara me inteligjencë, ndjeshmëri dhe dinakëri. Pikërisht ato elemente që duhen për të furnizuar një figurë tragjike që në fund do kryej atë që antikiteti grek i teatrit e quan “katharsis” përfundimtar me instinktet vrasëse.

E njëjta gjë vlen edhe për tre personazhet e tjerë, Helidon Finon, Hysen Mullajonuzin dhe Mario Elezin. Bashkërisht kanë ndërtuar një kimi mes tyre që krijon një ndjenjë të estetikës së përbashkët interpretuese. Dhe kështu, falë interpretimeve të tyre, çështjet sociale (si ajo e aftësisë ndryshe ose pasuria) fitojnë njohjen që u mungon në jetën reale.

Në fund vlen të theksohet se dhe regjia e Çulit, fokusohet në anatominë e personazheve të përditshëm -shpesh herë të padukshëm në Shqipëri, përtej lajmeve- të cilët përfaqësojnë grupe të tëra shoqërore. Pra, Çuli shikon në hapësirën private, pjesën e fshehur të heronjve dhe tenton të na japë variantin më cinik të tyre. Ky funksion, sado i thjeshtë të duket, kërkon mjeshtëri të veçantë për të nxjerrë në pah cilësitë emocionale.

Për mua sot, kjo shfaqje dëshmoi publikut të gjerë se njerëzit me aftësi ndryshe nuk meritojnë keqardhje, por admirim.

blank blank blank blank

blank

Disa vlerësime për veprën “Fjalori leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” të prof.dr.Gjovalin Shkurtaj – Nga Gjekë Gjonaj

Të nderuar miq, vëllezër dhe motra,
Ju përshëndes nga zemra me shprehjen e bukur tradicionale të malësorëve “ Mirëmrama dhe mirë se u ka pru Zoti” në këtë ngjarje madhore kulturore, e cila organizohet sot në Tuz, në komunën tonë të shumëpritur, e cila edhe pse e re në moshë, po arsyeton themelimin e saj në fushën e kulturës që është shpirti që i jep fizionomi trupit tonë të gjymtuar kombëtar, karshi botës së përparuar dhe karshi proceseve të rënda që na sfidojnë si komb, pa marrë parasysh hapësirën gjeografike ku jetojmë.
Punë e vështirë për mua si gazetar, publicist e studiues të flas në këtë tubim për një vepër gjuhësore e aq më shumë për një vepër madhore të gjuhësisë shqiptare, sikundër është “Fjalori leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” i akademikut Gjovalin Shkurtaj, por, ai është malësor, e kam njohur prej shumë vitesh, e kam intervistuar në raste të ndryshme, krahas kolegëve të tij të nderuar, si akademik Shaban Demiraj, akademik Jorgo Bulo etj. dhe, duke qenë se ai është jo vetëm i lindur në Malësi (në Bajzë të Kastatit), po edhe është nga ata që e ka për krenari se është “bir i xhubletës”, qysh kur jemi takuar për herë të parë në Ulqin, në vitin 2001, dhe kemi lidhur edhe një miqësi të sinqertë. Profesor Gjovalini ka shkruar artikuj për disa prej librave të mi si “Prek Cali piramidë e kufijve të Shqipërisë”, “Shqipet e maleve” etj. dhe, bashkë me prof.Hamit Boriçin e studiues të tjerë nga Tirana e Shkodra, më ka nderuar duke marrë pjesë e duke referuar në përurime të librave të mi në Ulqin. Dashamirësia dhe modestia e tij, sigurisht, më trimëron e po marr guximin që, edhe pa qenë gjuhëtar, t’i them disa fjalë e vlerësime për këtë vepër të madhe, duke përfaqësuar, në këtë rast, atë pjesë të malësorëve që, edhe pse nuk merren me gjuhësi e me studime shkencore, duhet të jemi krenarë e ta themi me gojën plot edhe këtu në Tuz, ashtu si është thënë tashmë në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë në përurimin e bërë në Panairin e Parë të Librit Akademik, më 23 prill, apo në Alabanian University në përurimin e organizuar më 5 maj. Si gazetar që jam, po shtoj se Fjalori i Shkurtajt është vlerësuar menjëherë sapo është botuar nga disa prej gjuhëtarëve të njohur nga Shqipëria (prof.dr.Valter Memishaj, prof.dr.Tefë Topalli, prof.dr.Artur Lamaj, drejtor i Institutit të Gjuhësisë e të Letërsisë në Akademinë e Studimeve Albanologjike, prof.dr.Nexhip Mërkuri, dr.Tonin Ҫobani etj.). Kanë shkruar për këtë vepër edhe nga studiues të njohur si prof.dr.Bardhosh Gaçe nga Universiteti i Vlorës “I.Qemali”, prof.dr.Qemal Murati nga Instituti Albanologjik i Prishtinës, prof.dr.Bahtiar Kryeziu nga Universteti i Gjilanit, si dhe nga albanologë të huaj, prof.dr.Basil Schader nga Zvicra, i cili, ndër të tjera, duke e përgëzuar autorin, akademikun tonë të Malësisë e ka quajtur Fjalorin e Shkurtajt “një kryevepër” e një libër me vlerë të jashtëzakonshme për dialektologjinë dhe etnografinë e të folurit të shqipes. Një recension të gjerë e me analiza të hollësishme ka botuar edhe gazetari Vasel Gilaj në “Zani i Malësisë” (maj 2012), i cili e fillon shkrimin me këto fjalë vlerësuese e të merituara: “Biri i Kastratit, Gjovalin Shkurtaj, me Fjalorin e botuar, i ngre një monument pavdekësie Malësisë së Madhe”. Për veprën “Fjalori leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe”gjatë gjithë pranverës së sivjetme ka pasur edhe njoftime e intervistime në televizionet shqiptare, prej të cilave meritojnë të përmenden intervista e Shkurtajt për gazetarin Mustafa Nano në emisionin e tij të ndjekur “Arnautistan”, si dhe në Neus-24, A1-Report TV etj. si dhe në blogjet e faqet on-line.
Na gëzon shumë fakti që profesor Gjovalinin e kemi nga Malësia jonë, po edhe që e nderojnë shumë jo vetëm ata që e kanë mik, po edhe kolegët e drejtuesit e Akademisë së Shkencave. Mjafton të kujtojmë vlerësime e larta që i ka shprehur akademik Shaban Sinani në përurimin e bërë në Tiranë më 23 prill 2022.
Kam pasur edhe privilegjijn që prof.Shkurtaj më ka ardhur si mik në shtëpinë time, po edhe unë kam qenë mysafir te ai në Tiranë e në Durrës, prandaj, ashtu si e shpreha në fillim, do të flas për Fjalorin, po më shumë për autorin.
Deri vonë nga Malësia jonë e Madhe kemi pasur pak emra intelektualësh të shquar, po edhe ata që kanë qenë, jo gjithmonë janë njohur e vlerësuar sa duhet. Prej trojeve tona kanë qenë burra të shuar të dijes e shkencës si Nikollë Ivanaj (1879-1951), publicist nga Trieshi, që botonte në Raguzë (Dubrovnik) gazetën “Shpnesa e Shqypnisë” dhe dy vëllime me shkrime dokumentare për jetën e veprimtarinë atdhetare e për ndihmesat e tij në lëvizjet përparimtare dhe si përfaqësues i Shqiparëve të Amerikës në Konferencën e Paqes në Paris (1919-1920); dr.Athanas Gegaj (1904-1988), Mirash Ivanaj (1891-1953), nga Bekajt e Trieshit, veprimtar, drejtues dhe organizator reformator i arsimit kombëtar. Prej fshatit Stanaj (Grudë) ishte edhe Prenk Gruda (1912-1999), veprimtar dhe publicist i njohur shqiptaro-amerikan, autor i librit “Ditari i nji zemrës së lëndueme”; Luk Kaçaj (1924-2001), këngëtari i famshëm bas, që studioi dhe këndoi me sukses të madh në Rusi, ku dhe do të mbiquhej ”Shaljapini shqiptar”. Prej nesh, po i shkolluar në akademitë e arteve me emër në Jugosllavi e Itali është edhe akademiku Gjelosh Gjokaj (1933-2016) nga Mileshi i Grudës, piktor me famë evropiane; Angjelin Preljocaj, balerin i famshëm që jeton e kontribuon në Francë, Frank Shkreli, gazetar i njohur, ish-drejtor i Zërit të Amerikës për Euro-Azinë; Gjekë Marinaj, poet, shkrimtar, studiues, filozof i suksesshëm, i nominuar për Ҫmimin Nobel në Letërsi (nga më se 12 shtete, universitete, organizata të akredituara letrare e akademikenë botë). Dhe plot të tjerë, të cilët nuk është as rasti, as mundësia për t’i përmendur të gjithë. Në emrat e mëdhenj të shkencës së sotme albanologjike, me sa kam lexuar e dëgjuar të thuhet për të nga mjediset shkencore, është pa dyshim edhe profesor Gjovalin Shkurtaj, i cili ka ardhur sot midis nesh për të përuruar veprën e tij më të vëllimshme “Fjalor leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” për të cilin, sikundër e thotë vetë në Hyrjen e librit ka filluar të punojë qysh në vitet 1962-1966, kur ishte student në Fakultetin e Historisë e të Filologjisë të Universitetit të Tiranës. Po shtoj me këtë rast, se në vitin 1966, kur ka kryer studimet e larta për gjuhë e letërsi, ka diplomuar me studimin “E folmja e Kastratit” dhe përveç vlerësimit më notën më të lartë (dhjetë) ka pasur edhe përgëzimet e komisionit të Provimeve dhe të akademikut të shquar Eqrem Cabejt, të cilin Shkurtaj e ka pasur dhe koleg zyre për dhjetë vjet (nga 1967 deri në 1977) dhe e ka përmendur gjithnjë si idhullin e modelin e shkencëtarit të përkushtuar e modest, po edhe me adhurimin e madh për të.
Vepra “Fjalor leksiko-frazeologjik i Malësisë së Madhe” e prof.dr.Gjovalin Shkurtajt, është fryt i një pune mbledhëse shumëvjeçare, që është, sikundër na e thotë në Fjalën paraprijëse “një fjalor leksikor e frazeologjik i Malësisë së Madhe, të cilin ka filluar ta punojë qysh në vitin 1969”, pikërisht kur, i sapo emëruar si punonjës shkencor i ri në Institutin e Historisë e të Gjuhësisë, dhe u caktua të merrej me studimet monografike për të folmet e Malësisë së Madhe, punë të cilën, ai, në fakt, e kishte nisur me sukses qysh me temën e diplomës kushtuar së folmes së Kastratit, me udhëheqës shkencor të mirënjohurin prof.Jorgji Gjinari, punim që do të botohej, në dy numra të revistës “Studime filologjike,1967/ 2 e 3.
Malësia jonë e Madhe “Nderi i Kombit” (2012) është njëra nga krahinat e njohura për të folmen e saj të veçantë dhe për pasurinë mjaft të madhe leksikore, frazeologjike, etnofolklorike dhe sociolinguistike, që kanë tërhequr prej kohësh interesimin e studiuesve të ndryshëm e sidomos të dialektologëve dhe të historianëve të gjuhës shqipe e të etimologjisë së shqipes. Fjalët, frazeologjizmat dhe etnikët e zonës së Malësisë së Madhe, për aq sa kanë qenë të njohura nga fjalorët dhe botimet etnofolklorike të mëparshme, janë përdorur e cituar me përparësi nga Eqrem Çabej në shumë nga studimet e tij dhe veçmas te vepra e tij “Studime etimologjike në fushë të shqipes”. Në atë udhë e sipas shembullit të E.Çabejt ka vepruar edhe akademiku Kolec Topalli në veprën e tij “Fjalor etimologjik i gjuhës shqipe” (2017), si dhe, pikërisht për vlerat e mëdha leksikore të të folmeve të Malësisë së Madhe ai është shprehur edhe në kumtesën e tij, Thesaret gjuhësore të së folmes së Hotit (“Hoti në rrjedhat e historisë”, Michigan, USA 23-24 nëntor 2013, f.367-375). Të lartpërmendurit, si dhe studiues të tjerë, leksikologë dhe dialektologë, qysh se kanë filluar të botohen monografitë e Gj.Shkurtajt për të folmet e Kastratit (në Studime filologjike, 1967, nr. 2 e 3) të Hotit, Kelmendit, Rranxave të Mbishkodrës etj. (në “Dialektologjia shqiptare, II, III, IV), përpos vlerësimeve e kundrimeve nga dialektologët, lënda leksikore e botuar në ato monografi është shqyrtuar e shfrytëzuar me përparësi, sidomos në studimet rreth etimologjisë së shqipes.
Fjalori ka në bazë pjesën e leksikut të botuar në monografitë e vetë autorit, po edhe krahasime e shtjellime përqasëse me ato të botimeve të mëparshme, qysh nga Fjalori i Bashkimit, Fjalori Nikollë Gazullit, Fjalori i Benedikt Demës etj., si dhe në një lëndë të gjerë etnofolklorike të Malësisë sonë të Madhe, një numër i madh fjalësh, kuptimesh dhe togfjalëshash të qëndrueshëm e frazeologjikë, shoqëruar edhe me fjalë të urta e mënyra të thëni të kësaj treve gjuhësore, duke synuar të bëjë një paraqitje sa më tërësore të asaj pasurie të madhe leksikore e frazeologjike të krahinës së Malësisë së Madhe. Në shpjegimin e fjalëve dhe në shembullzimet e tij, shpesh, autori u është referuar edhe fjalëve që i kishte përdorur Gjergj Fishta në poemën madhore “Lahuta e Malcis”, gjë sikundër e ka shprehur prof.dr.Tefë Topalli, njëri nga recensuesit zyrtar të veprës, përbën ”një vlerë të shtuar” të këtij Fjalori.
Recensuesit, specialistë të leksikologjisë e të dialektologjisë shqiptare dhe albanologët të njohur, kanë theksuar se “para së gjithash Fjalori nxjerr në pah pasurinë shumë të madhe që kanë këto të folme, si dhe afrinë e tyre njëra me tjetrën. Kjo afri është e tillë që rrëfen se në Malësi të Madhe, me gjithë shtrirjen e saj të gjerë tokësore, më fort se për një grup të folmesh, mund të flitet për një të folme të vetme, me disa dallime e luhatje brendapërbrenda.
Qysh në vitin 1916, Maksimilian Lamberci, duke theksuar afrinë e të folmeve të pjesëve të ndryshme të Malësisë, shprehej në këtë mënyrë: “Kështu p.sh. dialektet lokale të Kosovës dhe të Gjakovës, në bazë të vetive të tyre tingullore dhe flektive, formojnë një grup; prej këtij grupi dialektet lokale të Malësisë që janë shumë afër njëri-tjetrit na përçojnë ke dialekti i qytetit të Shkodrës, i cili qëndron autonom për sa u përket vetive të tij.”
Dhe, për ta mbyllur, po edhe për arsye kompetence shkencore, po e përfundoj fjalën time me vlerësimin e prof.dr.Tefë Topallit, i cili, ndër të tjera, ka theksuar:
“Vepra “Fjalori leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik i Malësisë së Madhe” synon të jetë dëshmi e pasurisë së madhe leksikore e frazeologjike dhe etnolinguistike të një krahine kaq tipike të Shqipërisë veriperëndimore, po edhe të jetë si mbështetje për studime të ndryshme që mund të bëhen në të ardhshmen për krejt të folmet e shqipes ose edhe veçmas për sa nden kjo krahinë me hapësirat e fjalëve, kuptimeve dhe shprehjeve të qëndrueshme frazeologjike, si dhe me një numër të madh fjalësh dhe emërtimesh kushtuar veglave muzikore, dokeve dhe praktikave të ndryshme etnofolklorike e etnolinguistike, të cilat, në fakt, e bëjnë këtë vepër edhe mjaft të veçantë në grupin e fjalorëve të shqipes. Kjo veçanti, duket si në vëllimin e fjalësit, ashtu në trajtimin leksikografik të lemave që përmban, në hapësirën e strukturave kuptimore e të shpjegimeve, përfshirë zgjerimin e ngushtimin e kuptimeve të tyre etj.
“Fjalori leksiko-frazeologjik i Malësisë së Madhe” sjell gjithashtu, një begati leksemash, kuptimesh, thëniesh e shprehjesh frazeologjike, shoqëruar edhe me shumë fjalë të urta e shprehje urtake tipike malësore, që i shërbejnë njohjes së pasurisë gjuhësore shpirtërore të gjuhës shqipe, në njërën nga krahinat më të dallueshme të Shqipërisë. Ka aty, veç tjerash, emra kafshësh e bimësh, mënyra të thëni e përshëndetje tipike malësore, betime, urime e mallkime, si dhe një numër jashtëzakonisht të madh togfjalëshash e etnikësh që e dallojnë Malësinë e Madhe si gurrë e pashtershme shqiptarie. Autori ka mbledhur e përfshirë në të, gati gjithçka, nga leksiku dhe mënyrat e kumtit nga vendësit e Malësisë, duke bërë ekonomi me mënyrën e dhënies së tyre, për të vënë në dorë të përdoruesve të tij një lëndë sa më të madhe të mjeteve të shprehjes gjuhësore. Autori ia del që shpjegimet e kuptimeve të jenë sa më të thjeshta e të përshtatshme për përdoruesit e tij.”
Bashkohemi plotësisht me vlerësimin e prof.Topallit, që shprehet se “Fjalori leksiko-frazeologjik i Malësisë së Madhe” , si për nga vlerat mirëfilli studimore, ashtu edhe nga prurjet konkrete nga hulumtime të bëra në vendbanime të ndryshme të Malësisë, dhe në vendet e tjera ku janë shpërngulur malësorë, si Bregun e Matës, në Ishull të Lezhës e të Shëngjinit, në vetë qytetin e Lezhës dhe në pjesën e Malësisë që ka mbetur jashtë kufijve shtetërorë në Mal të Zi, meriton të botohet në kolanën e botimeve të Akademisë së Shkencave dhe përbën një ndihmesë me vlerë për kërkimet në lëmin e dialektologjisë dhe të sociolinguistikës shqiptare edhe në planin bashkëkohor, aq më tepër, duke marrë parasysh se autori i kësaj vepre gjuhësore, është folës i lindur i kësaj treve të pasur edhe në planin e gjuhës sonë.” (Prof.dr. Tefë Topalli, Tiranë,13 dhjetor 2020).
Fjala e recensuesve është bërë realitet dhe ne sot kemi mundësinë ta marrim në dorë Fjalorin dhe, sigurisht, t’i urojmë autorit, malësorit tonë, profesorit të nderuar që, pavarësisht se po shkon nga të tetëdhjetat, të ketë shëndet të mirë e jetë të gjatë dhe, ashtu si deri sot, të na gëzojë edhe me studime e libra të tjerë. Jam në dijeni se, së afërmi, del nga shtypi edhe një libër tjetër i prof.Shkurtajt, në kolonën e Akademisë së Shkencave, në të cilin ka trajtuar rëndësinë e këngëve popullore e sidomos të Eposit të Kreshni\këve si përmendore madhështore e kulturës së të folurit.
Jetë të gjatë e shëndet, Profesor!
Tuz, 25 gusht 2022- me rastin e përurimit të Fjalorit, në kuadër të Panairit të Librit .

blank

Dëshira e mërgimtarit për xhirimin e filmit rreth UÇK-së Nga Flora Idriz Peci

Dëshira e mërgimtarit për xhirimin e filmit rreth UÇK-së
Tash e një kohë të gjatë u bënë xhirimet e filmit me subjekt nga lufta e fundit në Kosovë, me regjinë, skenarin dhe vetëfinancimin nga e z.Nexhat Nezir Nebihi, ish ushtar i UÇK- së.
Xhirimet nuk ishin aq të lehta se bëheshin përmes videos në celular.
Ne që interpretuam jemi nga Kosova dhe nga diaspora.
Filmi u xhirua në fshatrat e Drenicës, Vajnik dhe në varrezat e dëshmorëve në Izbicë, ku edhe gjatë luftës ndodhën masakra të mëdha.
Me punën e palodhshme, po edhe të mundimshme të Nexhat Nezir Nebihi , filmi përfundoi dhe mbetet të vlerësohet së shpejti nga audienca.
Përmbajtja është plotësisht apartiake dhe ka të bëjë vetëm me fatin dhe vuajtjet e kombit tonë gjatë luftës së fundit në Kosovë.
Uroj që ky film ta shohë dritën së shpejti dhe të shpërblehet ëndrra dhe mundi disa vjeçar i regjisorit.
Filmi titullohet “Mesazhi i Dëshmorit”.
blank blank blank blank blank
blank

Kronika e edicionit të pestë të MIK festivalit nën drejtimin e sopranos me famë botërome Inva Mula Nga Aleksandrino Ikonomidhi Sulioti

Kronika e edicionit të pestë të MIK festivalit që u mbajt në Korçë dhe në ishullin e Maligradit nën drejtimin artistik të sopranos me famë botërome Inva Mula

Me praninë e Sopranos absolute shqiptare Inva Mula, që është edhe krijuesja e tij, u hap perdja e edicionit të 5-të të Mik Festivalit në datat 29 dhe 30 në qytetin e Korçës si dhe në 31 korrik në zonën mahnitëse të ishullit Maligrad në Prespë, që për shumë organizata ndërkombëtare konsiderohet si “shtylla kurrizore” e gadishullit ballkanik dhe një pasazh historik komunikimi kulturash dhe muzike.

Mbi të gjitha, meriton të theksohet se festivali ndërkombëtar “MIK” startoi dhe u zhvillua në pjesën e tij më të madhe gjatë viteve të fundit në Korçë, duke sfiduar madje dhe kushtet e vështira të pandemisë. Ai lindi si ide e inkurajuar nga sopranoja Inva Mula dhe me të drejtë mund të kondiderohet si “fëmija i saj artistik”. Që në ditën e parë të jetës së tij ai u miqësua me qindra artistë të njohur nga vende të ndryshme të botës që performuan muzikën më të mirë, spesh herë të ndërthurur me historinë e kulturën e qytetit të Korçës.

Emri i festivalit është shumëdimensional ashtu si zhanret muzikore që bashkon dhe ka shumë domethënie. Sipas Invës lidhet me miqtë e artit dhe muzikës ndersa ka lindur nga inicialet Music Internacional Korça. Pikërisht sepse dëshiron që Artistët, Pubiku, Shtetet, Zhanret Muzikore dhe Artdashësit të bëhen miq me njëri-tjetrin.

Programi treditor i MIK Festival, që tashmë festoi ditelindjen e tij të pestë dhe numëron dhjetëra MIQ në të gjitha vëndet e botës, ishte i përbërë me koncerte dhe artistë të njohur në Shqipëri por edhe jashtë saj. Një udhëtim i mrekullueshëm muzikor që ndali në çdo stacion muzikor me emra tingëllues dhe të dashur nga publiku.

Fillimi i sivjetshëm i Festivalit ishte ndryshe nga vitet e tjera. Ishte përsëri një përbërje kimike e çuditshme mes “institucionalitetit” dhe emocionit. Institucionalitet sepse artistja u vlerësua me titullin ‘Qytetare Nderi’ nga Kryetari i Bashkisë të Korçës Sotiraq Filo dhe padiskutim me ngarkesë të pafund emocionale pasi në teatrin legjendar të qytetit ku u zhvillua dekorimi, Inva Mula e filloi karrierën e saj të madhe duke fituar çmimin e parë në festivalin e këngëtarëve të rinj lirik në mesin e viteve ’80.

Stafetën e mori menjëherë pianisti i talentuar Ekland Hasa në recitalin e tij në piano solo por dhe piano e orkestër së bashku me Sopranon FrancezoAmerikane Emilie Rose nën drejtimin e Mjeshtres së Madhe Suzana Turku. Nata e parë u mbyll me muzikë elektronike në rrugicat e pazarit të vjetër nga DJ Oda Haliti. Nata e parë nuk ngjante fare me një nate klasike të një festivali muzikor. Përkundrazi, ajo hapi një rrugë të re duke luajtur në mënyrë të admirueshme në hendekun midis klasikes dhe alternatives.

Natën e dytë festivali ndërroi sërish ‘uniformën’ e tij duke veshur një stil tjetër. Ai dha ajrin e një koncerti evropian në hanin e pazarit me një atmosferë plot ngjyra dhe shumë dritë, sigurisht nën zërin e Elina Dunit dhe shoqërimin e Rob Luft. Gjithashtu atje performoi si mysafir special me fizarmonikë edhe Gent Rushi. Kulminacioni i Jazz-it në një element oriental si hani i pazarit sollën një spektakël madhëshor që do të mbetet në rrugëtimin artistik të këtij qyteti.

Pas koncertit të parë, festivali ndryshoi edhe një herë tjetër ‘uniformën’ e stilin e tij. Ai hapi skenën në zemër të pazarit duke vendosur dhjetëra qytetarë në një autobus imagjinar, të cilet udhëtuan me një guidë muzikore në dhjetëra koncerte të ndryshme. Stacioni i parë na kujtoi një natë vere në Athinë me muzikën e kompozitorëve të famshëm grekë, në të cilën performoi mezosopranoja greke Κleoniki Demiri dhe pianisti Achilleas Wastor. Në stacionet e tjera, takuam emra të mëdhenj nga Shqipëria që shkëlqejnë jasht vendit nën “Kërcimin me Yje” si balet maestro Ilir Shaqiri, si diva e muzikës të lehtë dhe pop Ledina Çelo, instrumentistë virtuozë si Igli Tuga, i cili është një nga klarinetistët më të mirë që ka prodhuar Shqipëria me një rrugëtim të shkëlqyer përtej Atlantikut dhe si Elton Balla, mjeshtër i fizarmonikës, i cili performoi edhe me djalin e tij violinistin Henri Balla, artistin më të vogël të këtij viti. Do të doja të theksoja që Ilir Shaqirin e shoqëruan balerinët Adela Muçollari, Anxelo Muçollari, Albert Nikolli, Klevis Elmazaj, Armando Meci, Sabina Maklelaj, Kimbebrenda dhe jashtë venditrly Beu dhe Clarissa Andreiu, të gjithë me veprimtari të shkëlqyer.

Për mendimin tim personal, kulmi i festivalit të këtij viti ishte dita e tretë, pasi aty ka ndodhur një ngjarje e jashtëzakonshme dhe historike, një misticizëm muzikor që të kujtonte ritualet fetare të kohëve të lashta.

Në pikën ku bashkohen kufijtë e Greqisë, Shqipërisë dhe Maqedonisë së Veriut, ndodhen liqenet e Prespës. Prespa e Madhe dhe Prespa e Vogël. Këto dy liqene, së bashku me liqenin e tharë të Maliqit, janë mbetjet e një liqeni parahistorik, të njohur në historinë e gjeologjisë si “Dassaretis”.

Liqeni i Prespës së Madhe është liqeni i dytë më i madh i Gadishullit Ballkanik. Ka një sipërfaqe prej 259.4 km2 dhe thellësia maksimale është 55 metra. Në brigjet e tij, ka shkëmbinj të lartë të rrënuar me shpella historike në të cilat ka monumente bizantine dhe post-bizantine. Atje ka edhe dy ishuj, më i madhi Golemgrad, i përket Maqedonisë s ë Veriut dhe më i vogli Maligradi, Shqipërisë. Bëhet fjalë për dy ishuj të shkretë dhe të pabanuar, të cilët megjithatë mbajnë mbetje monumentesh mesjetare dhe bukuri të jashtëzakonshme natyrore. Në ishullin e Maligradit, të gjitha dëshmojnë për shfrytëzimin e hapësirës nga koha parahistorike deri në periudhën e vonë bizantine. Sot ishulli është zonë e mbrojtur nga rrjeti ekologjik NATURA, me faunë dhe florë të pasur.

Sivjet, dita e tretë e MIK FESTIVAL u mbajt brenda shpellës së madhe, pranë kishës bizantine të shekullit të 14-të, me të ftuar harpisten Katerina Kitsou nga Greqia dhe violonçelisten Juliana Laska. Dy instrumentistet, dukeshin si personazhe homerike, si zanat që mund të magjepsnin natyrën, shkëmbinjtë e egër, liqenin e heshtur, i cili çuditërisht u qetësua gjatë kohës që dëgjoheshin tingujt e martuar të harpës dhe violonçelit. Personalisht, nuk kam parë ndonjë koncert tjetër të ngjashëm me të dhe nuk kam përjetuar emocione më të forta ose të ngjashme, ashtu si në ajo shpellë pranë liqenit. Thellësisht mirënjohës për atë që kam jetuar. Koncertin homerik dhe në të njëjtën kohë mesjetar e ndoqen personalitete të shquara të tre shteteve kufitare dhe misione diplomatike të shumë vendeve evropiane. Udhëtimi drejt ishullit bëhej me varka tradicionale duke ofruar përvojën unike të një lundrimi të shkurtër ku mund të shijoje muzikën, diellin dhe pamjen e tre shteteve në një distancë jashtëzakonisht të shkurtër.

Perdja e edicionit të pestë ra në koncertin e fundit që u mbajt jashtë shtëpisë muze të shkrimtarit Sterjo Spasse në Gollomboç të Korçës, një atraksion i ri turistik e kulturor për zonën, ku të ftuarit, pas vizitës në muze, provuan gatime tradicionale të zones. Koncerti i fundit u mbajt në një atmosferë sa më miqësore dhe familjare, ku këndoi Laura Krliu dhe shoqëroi me kitarë Damiant Ballazhi. Siç është e natyrshme dhe e kërkon tradita shqiptare në festat familjare, drejt fundit mikrofoni kaloi tek “familjarët e festivalit” pasi sopranoja e madhe Inva Mula këndoi dhe kërceu këngë popullore bashkërisht me publikun, Ledina Çelon dhe sopranon e njohur Dëshira Ahmeti. Festa arriti kulmin e saj kur klarinetisti Igli Tuga nga ballkoni i muzeut shoqëroi turmën. Diskutimet mes publikut dhe artistëve vazhduan për mjaft kohë edhe pas përfundimit të koncertit, një fakt që vërteton qëllimin e MIK Festivalit. Inva Mula, stafi, artistët dhe publiku “dhanë premtimin” se do të takohen vitin e ardhshëm në edicionin e gjashtë MIK Festival.

blank

blank

blank

blank

( Video) Dëshërim për mëmëdhenë – Rikthimi dinamik i këngëtarit lirik Gjergj Sulioti dhe dedikimi i tij emocionues për artistët e brezit të tij

Dedikimi nga Gjergj Sulioti

Kohët e fundit u shkruan shumë dhe u thanë edhe më shumë për kontributin vetëmohues të artistëve të nënës Shqipëri që i përkasin brezit tim.

Po! Të atij brezi të humbur artistësh të cilët i dhanë shpirtin këtij vendi në kohë të vështira dhe të egra.

Artistë që në thelb nuk morën asgjë përveç dashurisë së botës dhe duartrokitjeve të ngrohta të një populli të vuajtur e të frikësuar.

Një sërë kolegësh artistësh në çdo fushë, që patën frikë, që qanë në heshtje, atëherë kur edhe e qara ishte krim, që udhëtuan fshehurazi vetëm me imagjinatë, që vuajtën në kushte të pafavorshme, që udhëtuan gjithë vendin nga veriu në jug dhe nga fabrika në kantier, që pritën me durim në radhën e qumështit dhe të vaj gurit, që qëndruan për vite të tëra në për konvikte, që punonin në mëngjes në ndërtim duke ngarkuar thasë me çimento dhe në mbrëmje jepnin shfaqje, që u ndëshkuan, që u burgosën, që u vranë, që u harruar, që jetonuan të mbyllur në apartamente “kuti shkrepse” me një dhomë dhe një kuzhinë dhe që nuk arritën të përmbushin ëndrrat e tyre. Artistë që u përdoren si materiale për të ngritur një moral të thyer të një populli të dënuar dhe që u harruan sikur të mos ekzistonin.

Artistë që në kushte të ngjashme jetese nuk ekzistonin në asnjë cep tjetër të qytetëruar të botës dhe që asnjë regjim nuk u dha drejtësi.

Për të gjithë ata dhe për të gjithë ju që më keni dashur dhe mbështetur për pesëdhjetë e pesë vjet të tëra, që më duartrokitët dhe nuk më tradhëtuat kurrë. Kështu që unë përkulem me zërin tim është e vetmja gjë që di të bëj mirë dhe që do ta bëj derisa të mos marr frymë.

Jeni pjesa më e bukur e jetës sime dhe audienca më e mahnitshme që mund të ketë një artist. Dhe nëse do të lindja sërish miq, do të ndiqja pikërisht të njëjtën rrugë. Jo për kotësinë dhe sindromin e medhështisë së artistit, por sepse askush nuk mund t’ju shkëmbeje me asgjë në këtë botë.

Falenderime të përzemërta për orkestruesin tim Adrian Jorgji i cili gjithmonë më mbështet pa u lodhur me vetëmohim, duke qenë gjithmonë i pranishëm në rrugëtimin tim artistik vitet e fundit. Ai mbeti një mik i denjë në kohët e vështira.

Falenderime për studentin dhe adashin tim, Gjergji Mani nga Opera e Rumanisë, që nuk më harron kurrë dhe që sigurisht më nxorri fytyrëbardhë me arritjet e tij, nipit tim Αleks që insiston gjithmonë duke “vajosur” motorët e mi me durim dhe që do me shpirt muzikën shqiptare, të gjithë teknikët që ndihmuan në xhirimin e klipit, Benin dhe Devisin.

Dhe mbi të gjitha pushtetarët institucionalë që për shtatëmbëdhjetë vjet me radhe nuk e kanë kujtuar emrin tim.

Ι juaji Gjergji

blank

ARVANITËT – Nga ELENI KOCAQI

Kam nderin, kënaqësinë dhe privilegjin t’i jap publikut shqiptar, por edhe atij te Greqisë dhe ndërkombëtar, një studim të plot për madhësinë e popullsisë arvanite në Greqi. Ky është një studim që ndryshon historinë.
Për te gjetur përmasat e popullsisë shqiptare në Greqi, ishte e rëndësishme që të shikoheshin të dhënat bizantine, veneciane, por vendimtare janë të dhënat e regjistrimit të popullsisë të kadastrës osmane të shek te XV-XVI të Peloponezit, Atikës, Beotisë, Thesalisë etj. Kam parë emër për emër, kryefamiljarët e gjithë Peloponezit dhe te pjesëve të tjera te Greqisë, ku kemi regjistrat osman. Është e vetmja mënyrë për të nxjerr numrin e saktë te popullsisë shqiptare, pavarësisht se është tepër e lodhshme. Janë numëruar kryefamiljarët shqiptar të Peloponezit, Etolisë, Eubesë, Atikës një me një, mbi bazën e këtyre te dhënave janë bërë llogaritë dhe konkluzionet. Për Botine janë parë te dhënat qe kemi pasur për fshatrat shqiptar dhe numrin e familjeve përkatëse.
Rezultati është spektakolar qe sa as unë vet nuk e kisha menduar ne këto përmasa, para se te shikoja arkivat osmane te popullsisë së Greqisë. Nga regjistrat osmanë te shekullit te XV- XVI rezulton se:
1- Shqiptarët apo arvanitët kanë 100% te pronësisë mbi tokën ne zonat rurale te gjithë Peloponezit, Atikës, Etolisë, Beotise, ishujve. Ne Thesali, Beoti, Larisa ata ishin maxhoranca absolute dhe minoritet ishte ai vlleh.
2- Vendbanimet e pastra shqiptare janë uniforme tek 80%, por edhe tek 20% që janë qytetet jetojnë po shqiptar, por kane taksim tjetër dhe jetonin se bashku me hebrejt, osmanët, latinët, vllahet etj. Në Peloponez shohim se 90% e lagjeve te qytetit mbanin emra shqiptar, që do të thotë se ishin lagje të themeluara nga shqiptarët dhe të banuara kryesisht prej tyre.
3- Popullsia shqiptaret ishte ne disa zona si Atika dhe ishujt tek 100% dhe ne disa te tjera tek 80%.
4- Ne Peloponez 2/3 e popullsisë jetojnë ose ne një fshat shqiptar që është shkruar ne regjistrin osman si (arnavudan), ose kane emër ose mbiemër shqiptar. Emri më i përdorur ka qënë Gjin dhe Gjon.
5- Nga dokumentet venecian nga analiza e emrave dhe mbiemrave të stratiotëve që vinin nga Peloponezi rezulton se janë 99% shqiptar.
6- Grekët nuk përmenden as si minoritet, as si etni, thjesht është një kategorizim fetar i popullsisë kryesisht shqiptare. Historianët quajnë grek termin fetar multietnik rum, por qe ai nuk tregon etni, por fenë e disa etnive. Keto dhe shumë të dhëna të tjera jepen në të dy studimet.
Ka një pyetje pse janë shqiptaret atje dhe nuk ka grek? Përgjigja është e thjesht se, ose grekët antik janë zhdukur dhe vendi ishte bosh, ose shqiptarët janë grekët antik dhe fakti që shqiptarëve sot ju del ADN si grek antik, ka filluar ti veri studiuesit ne mendime, por qe është e qartë nga ana historike, pasi fiset në antikitet ishin të një prejardhje.
Me vjen keq, por faktet janë kaq të forta, saqë grekët sot ose duhet te pranojnë se, ata antikët janë zhdukur, ose që ata janë, por janë shqiptarët,tjetër rruge nga ana e fakteve historike nuk ka. E vetmja mënyrë që grekët e sotëm të vërtetojnë autoktoninë e tyre, është që të vërtetojnë se janë arvanit apo shqiptar, pasi faktet historike atje nxjerrin autoktonë vetëm shqiptarët. Pavarsishtë se ka pasur emigrime popullsia shqiptare është në maxhorancë absolute dhe kjo nuk mund të vij nga emigrimet.
Arvanitët filluan te asimiloheshin nga shteti bavarez dhe nga kisha në shek XIX e këtej, me gjuhën teknike, ku kjo e sotmja është vendosur nga shtetit vetëm ne 1970 , pasi atje nuk kishte grek te asimilonin shqiptarët, ashtu siç është gënjyer deri me sot. Ata janë e vetmja popullsi autoktone që kanë gjetur osmanët në Greqi në shek e XV dhe të cilët luftuan me një kryengritje qe quhet Kryengritja shqiptare e Peloponezit e viteve 1453-1459 e udhëhequr nga një princ Bua ,me 30 mijë luftëtar më tepër se Skëndebeu kishte ne Krujë. Ky studim jo vetëm hedh drite mbi te vërtetën, por duhet te jetë një bazë, mbi te cilën duhet te ngrihen marrëdhëniet midis dy shteteve këtej e tutje. Me vjen keq, por me duhet te them te vërtetën dhe e di qe kjo dhemb pasi shteti ka mashtruar popullin e vet sistematikisht dhe e kanë përvetësuar popullin shqiptarë. Ka ardhur momenti qe e vërteta te thuhet me fakte dhe dokumente dhe me te sigurt se regjistrat osman te popullsisë, nuk ka për ketë temë.
Ka qenë tepër e vështirë me gjet regjistrat osman të Greqisë të plota që janë në disa gjuhë të huaja. Kam kontaktuar personalisht te gjithë osmanologët qe kanë botuar pjesërisht, apo tërësisht faksimiljet e dokumenteve jashtë Greqisë, pasi vet Greqia nuk i ka publikuar ato dokumente. Dua t’i falënderoj te gjithë kolegët e mi qe janë historian te huaj për bashkëpunimin. Çdo informacion ne te dy librat është i cituar në dokumentacion. Unë vet kam kryer punën dhe llogaritë dhe nuk kam mbajtur asnjë qëndrim subjektiv, në asnjë rresht të librave, pasi me është dashur te jem tepër e ftohtë.
Me ketë studim ( që duhet të ketë edhe një vëllim te 3 nga 1800 e këtej) unë plotësoj detyrimet e mia historike. Me pas do të shikoj se ku do fokusohem.
Ju faleminderit
blank
blank
blank

Disa mendime për “Këpucët e Nastradinit” Nga Aleksandër Ikonomidhi Sulioti

Vit pas viti, reagimi i qytetarëve artdashës të Korçës ndaj projekteve të ndryshme artistike rritet dhe Teatri Korce i përgjigjet gjithnjë e më shumë sfidave të reja duke “rrëzuar muret” e teatrit “klasik” që u kultivua më së miri në këtë qytet për afro 100 vjet. Tashmë A. Z. Çajupi harton hapjen e rrugëve të reja për publikun dhe zgjerimin e horizonte të ndryshme për artistët.

Me pak fjalë i përgjigjet nevojës së qytetarëve për të shijuar ngjarje kulturore cilësore jo vetëm në “skenën e madhe”, por dhe në lagjet e tyre, duke ofruar përtej argëtimit kulturor dhe vitalitet në rrugicat tipike dhe sheshet korçare. Kështu që me të drejtë mund të lindë pyetja tek ndonjë mysafir, nëse në verën kulturore të qytetit “ka teatër për çdo lagje, apo lagje për çdo teatër?” Përgjigjen e morëm sot të gjithë ne që u gjendëm në rrugicat e ngushta që ka ecur dhe ka pikturuar “Piktori i Popullit” Vangjush Mio.

Fillimisht, le të sqarojmë se “teatrot e rrugës” ose “shfaqjet e lagjes” janë pjesë përbërëse e verës artistike dhe jo vetëm në të gjithë Evropën që nga mesi i viteve 1930. Ato mbartin një magji dhe një histori të bukur në disa vende si Spanja, Franca, Italia, Greqia, Kroacia, Portugalia dhe tashmë Shqipëria. Një ndjenjë lirie mbushën si publikun, ashtu dhe aktorët që përformojnë.

Nga bibliografia dimë se “Teatri i lagjes”, i cili zhvillohet në hapësira krejtësisht natyrore, i përket tipit postmodern të teatrit dhe ka shkallën më të madhe të vështirësisë, sepse aktorët në çdo moment mund të përballen me pengesa dhe vështirësi të mëdha (si zhurmat natyrore, akustika e keqe, të papriturat e përditshmërisë, makinat etj.) dhe nga ana tjetër sepse përgatitja dhe provat janë jashtëzakonisht të vështira. Ndoshta për këto arsye, kritikët e teatrit i kanë cilësuar si “oaz kulture dhe lirie” në qytet. Madje duhet theksuar se ky lloj teatri nuk është një “ndërtim artificial klasik” por një “filizë” natyrore e qytetit. Kjo është arsyeja pse performancat e tij janë kaq të rëndësishme dhe format e tija të rralla.

Sot ishim dëshmitarë të një misteri mes kalldrëmeve të qytetit. Qyteti dëshmoi se mund të shkojë një hap më tej dhe se nuk ka asgjë për të pasur zili nga qytetet e mëdha evropiane që kanë traditë në këtë lloj teatri.

Shfaqja “Në këpucët e Nastradinit” trajtonte disa histori të Nastradin Hoxhës, një heroi popullor të dalë nga mitet, nga fjalët e urta dhe nga anekdotat që qarkulluan gjerësisht në të gjitha klasat shoqërore të Lindjes së Mesme dhe Evropës, përfshirë Shqipërinë, fakt që vetvetiu e bën shfaqjen (dhe si pasojë llojin e teatrit) tërheqës për të gjithë audiencën. Pikërisht, zgjedhja ishte jashtëzakonisht e zgjuar.

Nga ana tjetër, shfaqja kishte një vështirësi të jashtëzakonshme, po të merret parasysh fakti që performuan aktorë nga Italia dhe te rinjte e talentuar te spikatur nga Rin Show ! Për ne që shohim teatër shpesh, bëhet e qartë që nga premisa se këta dy elementë sjellin vështirësi të tepërta nga shumë këndvështrime, teknike, praktike, profesionale dhe financiare. Nuk është e lehtë fare të luash një lloj teatri krejtësisht të ri, në hapësirat natyrore të një qyteti të pa mësuar në këtë lloj arti, me të rinj amatorë (që sado të talentuar të jenë, nuk pushojnë ende së qëni fëmijë) dhe me aktorë italianë që përformojnë në gjuhën e tyre.

Sepse të mos harrojmë që një shfaqje mund të zgjasë dy orë për të gjithë ne, por për aktorët zgjat javë, mundësisht edhe muaj me dhjetëra prova. Interpretinet ishin të shkëlqyera.Shumica e “fëmijëve” më lanë përshtypje pozitive pasi shfaqja ishte një çerdhe talentesh që shumë prej tyre me sa duket do të udhëtojnë kilometra të tëra në skenat e teatrit të së ardhmes.

Aktorët italianë ishin të shkëlqyer, treguan profesionalizmin e nevojshëm në gjuhën e tyre, duke theksuar thellë lëvizjet dhe shprehjet e fytyrës për të përcjellë emocione tek publiku. Gjithashtu u dalluan edhe aktorët e A.Z. Çajupit me interpretime të jashtëzakonshme, madje shpesh herë ishin shumëdimensionale, shpesh herë përdornin një stil narrativ që pasqyronte ndjenja të ndryshme në moshat e ndryshme. Tipik ishte momenti kur Zamira Kita foli për fëmijërinë e humbur, duke kërkuar të ecte zbathur por edhe kur foli për eliminimin e sotëm të distancave.

U shfaqën edhe profesionistë të tjerë të teatrit, por unë do të doja të qendroja në interpretimin e Kristian Koroveshi, pasi portretizoi një “Nastradin” të pëlqyeshëm, naiv dhe me natyrë të mirë, një “fëmijë” të përhershëm dhe të djallëzuar që dëshiron të ironizojë, të luajë dhe të mashtrojë. Ajo që është e rëndësishme në qasjen e tij është se Koroveshi nuk u tall me rolin për efekt komik të lehtë, siç kanë bërë shumë të tjerë me këtë rol legjendar por përkundrazi, ai e përqafoi atë para nesh dhe e “dëgjoi” me sa duker Nastradinin me vëmendje, duke na dhënë një personazh pak a shumë të njohur por modern. Nxjerr në pah iluzionin, “zjuarsinë ironike dhe të hidhur” por edhe elementet qesharake të karakterit të tij, duke e bërë kështu njeri të përditshëm si ne. Kristjani në këtë performancë u tregua me këmbë në tokë dhe na zbuloi një aspekt tjetër të një aktori që ishim mësuar ta shijonim në shfaqje të repertorit klasik. Vlen të theksohet se paralelisht ai është edhe në prova për premierën e së dielës, fakt që e komplikon automatikisht misionin e tij.

Së fundi, duhet të themi se kjo shfaqje e Laura Fatini-t fitoi çmimin e parë si projekti më i mirë 2022 në Itali dhe është jashtëzakonisht i bukur fakti që erdhi edhe në qytetin tonë pas disa qyteteve të mëdha të Evrpopës.

 

 

blank blank blank blank

Aleksandër Ikonomidhi Sulioti
Korçë 8/7/2022

blank

Reportazh me foto: Në Paris “Tregimet e moçme shqiptare” të Mitrush Kuteli rrëfehen në frëngjisht nga përkthyesja Evelyne Noygeus

“Një udhëtim i bukur në Ballkan përmes legjendave, historive epike dhe mitologjike dhe “Tregime të moçme shqiptare” nga MITRUSH KUTELI botuar nga Qendra e Botimeve për Diasporën. ✨✨✨

Një falenderim i madh ❤️ për të gjithë ata që kontribuan në suksesin e kësaj veprimtarie me leximin në frëngjisht! Nga përkthyesja ne Paris, Evelyne Noygeus.”

Në kuadër të promovimit të letërsisë për fëmijë në Francë, libri dygjuhësh “Tregime të moçme shqiptare” shqip-frëngjisht, botuar nga Qendra e Botimeve për Diasporën u prezantua më 25 Qershor në librarinë “Maruani” në Paris nga vetë përkthyesja e librit znj. Evelyne Noygeus e cila u lexoi rrëfenja të pranishmëve, që ishin të vegjël e të mëdhenj, te cilët nuk kihisn si të mos mahniteshin nga mrekullia e Kutelit, që kësaj here tigëllonte aq bukur në frëngjisht.

blank
blank
blank
blank
blank blank blank blank blank blank blank blank
blank

Visar Zhiti: Te gjuha shqipe kam flamurin dhe epitafin, kam poezinë e fjalës Bisedoi Andreas Dushi

Visar Zhiti, laureat i “LE GRAND PRIX DE POÉSIE”, që ndan akademia “Mihai Eminescu”

Në qytetin e Craiova-s në Rumani u mbajt Festivali Botëror i poezisë “Mihai Eminescu” ku merrnin pjesë më tepër se tridhjetë poetë nga e gjithë bota. Gjatë ditëve të festivalit, 17 – 22 qershor 2022, secili syresh lexoi poezi nga krijimtaria e tij në gjuhën amtare dhe në anglisht apo rumanisht. Nga Kosova, i ftuar ishte poeti Jeton Kelmendi, ndërsa nga Shqipëria, Visar Zhiti. Ky i fundit, në ditën e mbylljes së festivalit, u shpall laureat i LE GRAND PRIX DE POÉSIE, çmimi i madh që ndan akademia “Mihai Eminescu”, organizatore e këtij festivali. Po ashtu, atij ju akordua edhe medalja me të njëjtin emër, duke u shpallur anëtar nderi të kësaj akademie.

Poezia e Zhitit në rumanisht vjen nën përkthimin e studiuesit dhe përkthyesit të njohur, dr. Luan Topçiu i cili është edhe anëtar i Shoqatës së Shqiptarëve në Rumani, hartues i një sërë tekstesh studimore mbi letërsinë shqipe dhe përkthyes nga të dy kahet, shqip – rumanisht dhe rumanisht – shqip. Mes të tjerash, kur e pyeta lidhur me këtë evenimet të veçantë, Topçiu më tha:

Festivali kishte dy fitues, i pari ishte William Wolak nga SHBA, (për edicionin e tetë të vitit të kaluar, çmim i vonuar për shkak të pandemisë) Fituesi i Çmimit të Madh për këtë vit është poeti ynë i shquar, Visar Zhiti. Vepra e të cilit është bërë e njohur nga botimi i 4 librave në gjuhën rumune. Shtypi letrar dhe kritika letrare kanë shkuar me kanë konfirmuar cilësinë e veprës së Visar Zhitit, si një autor i shquar i letërsisë bashkëkohore botërore. Çmimi i Madh Mihai Eminescu është një ndër që i bëhet autorit, letërsisë shqipe dhe kulturës shqiptare.

A.D: Visar i dashur! Në Rumani, në festivalin botëror të poezisë “Mihai Eminescu”, mes shumë poetësh nga mbarë bota, u nderove me çmimin e madh të poezisë. Çfarë do të thotë ky vlerësim për ju?

V.Zh: Është vlerësim që duhet të të vijë mirë. Të të gëzojë. E pashë si një nderim që i bëhet poezisë dhe atyre që e shkruajnë, se ndodh, në rastin më të keq, të harrohen të dyja, ose vetëm njëra, e dyta, zakonisht, poetët, sidomos kur janë gjallë. Kur u thirra të marr çmimin, ceremonia bëhej në një mjedis aristokratik në Muzeun e qytetit te Craiova-s,  nuk m’u ndejt pa thënë se gëzimi im është ndryshe nga i poetëve të tjerë, unë kam qenë dënuar me 10 burg për poezitë e mia dhe tani vij në një vend europian të marr çmimin më të lartë që ju jepni, thashë. Teksa po nisesha për në Rumani, më erdhi një ftese për një konference që do të mbahet në Bërzeshtë të Librazhdit për dy poetët e pushkatuar, Vilson Blloshmi dhe Genc Leka, kishin pak a shumë moshën e Krishtit, shtova. Gjithë këto dite te festivalit e kam ndjerë dramatikisht se ishin dhe ata mes nesh, fytyrat e tyre më shfaqeshin të secili poet. Ndërkaq në festival nuk kishte ardhur dot poeti nga Ukraina, Dmytro Chystiak, “ Kur vendi është në luftë, – më shkruante, – ka gjera të tjera për të bërë…”. Ashtu siç nuk vinte dot para ca vitesh  një poet nga Kosova, apo ne nën diktaturën e dikurshme. Që sikur s’është dhe aq e dikurshme. Ky çmim është për të gjithë këta, është thirrje poezisë për ringjalljen pas pandemisë botërore, ka dhe pandemi ideologjike, është sfide luftës, Poezia është liri, edhe paqe, dhe dashuri, përfundova.

A.D: Në Rumani, letërsia juaj pëlqehet shumë dhe, sikurse vihet re, lexuesi ju do. Si komunikojnë, nëpërmjet poezisë, këto dy kultura? Fakti se pëlqeheni nga ky publik i huaj, si ju bën të ndiheni?

V.Zh: Kam patur fatin të kem 4 libra të botuara në Rumani, me poezi dhe prozë. I pari doli menjëherë pasi ra diktatura, së fundmi u bë botimi i dytë i romanit “Funerali i pafundmë”, të gjithë nën kujdesin dhe përkthimin brilant, siç e ka vlerësuar kritika, të Dr. Luan Topçiut. Letërsia shqipe ka praninë e saj në Rumani, Kadare njihet nga çdo intelektual i letrave, folëm në ditët e festivalit, ai ka përkthyesin e tij, që ka studiuar në Shqipëri, Marin Dobrescu, shkrimtari dhe diktatura, është një temë që rumunët e njohin, kemi probleme të ngjashme, ndërkaq Rilindja shqiptare, që nga abetarja e parë e tek Naimi ynë, librat i ka shtypur në Rumani. Poezia rumune është e madhe, me poetë të mëdhenj europianë, e njohur dhe tek ne. Interesi për letërsinë shqipe është shtuar, unë e kam parë vetë në disa takime me lexuesin rumun, Ndërkaq kemi lexuar dhe për arritjet në Rumani, p. sh., të shkrimtarit shqiptar Ardian-Cristian Kyçyku dhe suksesin e tanishëm të romaneve te shkrimtarit Thanas Medi. Të pranishme janë antologjitë e ndërsjellta në gjuhë të dy vendeve tona. Që te mos zgjatem, Dr. Luan Topçiu, mes shumë botimeve, ka nxjerrë dhe veprën monumentale “Historia e letërsisë shqipe”, e cila është në prag ribotimi, ku ka shpalosur dhe këtë marrëdhënie, të bukur, do të thosha mes dy letërsive tona. Ai ka nxjerrë në pah si kurrë më parë dhe letërsinë tjetër, atë qe mungonte, që erdhi nga burgjet dhe internimet. Kjo, besoj më çoi te çmimi i madh.

Sot vepron fuqishëm Lega e Shqiptarëve të Rumanisë, kanë një deputet në parlamentin rumun, Bogdan-Alin Stoica, Presidenti i Legës është studiuesi dhe përkthyesi, intelektuali Radû Săvulescu, tani del revista e shkëlqyer “Albanica” me drejtor Dr. Luan Topçiun, Ata më pritën dhe mua me shumë dashuri. Që t’i përgjigjem çiltër dhe haptazi pyetjes Tuaj, jam ndjerë si i shtëpisë, mes miqsh, në një qytet qe lexon poezinë.

A.D: Mihai Eminescu nuk është figurë e panjohur në Shqipëri. Qysh me Lasgushin, emri i tij është vendosur mbi një piedestal të merituar. E veçantë, besoj, që çmimi i marrë mban pikërisht këtë emër…

V.Zh: Po. Mihai Eminescu është Poeti Kombëtar, poezia e tij është yllësia më e ndritur  e shpirtit rumun, është kënga e një populli, trishtimet dhe gëzimet e tij, është gjuha që ka bërë atdheun, gjithkund gjenden statujat e tij, vazhdimisht me kurora me lule, madje kam parë dhe pllaka përkujtimore në Bukuresht, ku në fasada shtëpish tregojnë se cilën poezi ka shkruar aty Eminescu.

Njihet  tashmë dashuria e Lasgushit tonë poet për Eminescun, ai vezullim i përbashkët, ajo frymë ballkanike, pa ashpërsi, gjithë elegancë e përshpirtje. Ne kemi disa botime të Eminescu-t në shqip, edhe atëhere në diktature, dua të kujtoj atë të profesorit tim Vehbi Bala, student i dikurshëm në Rumani, më pas kemi patur dhe një përkthim të disa autoreve dhe mora vesh gjate diteve te festivalit se po përgatitet dhe një përkthim i ri.

Të gjithë poetët e ftuar nga bota, në njërën nga ditët e festivalit, shkuam në Parkun e madh të Craiova-s, bëmë homazhe para bustit të Eminescu-t, lexuam nga një poezi aty, unë lexova “Dielli i dytë”, e kam patur në akt-akuzë. Njerëzit kalon aty, bënin shëtitjen mbrëmësore, ndalnin, na dëgjonin. Vetë emri “Mihai Eminescu” është një çmim kumbues për çdo lexues.

A.D: Ndërkohë organizatore e këtij festivali është  Akademia e Poezisë “Mihai Eminescu”, anëtar nderi i së cilës u shpallët edhe ju. Përgjegjësi dhe nderim i veçantë…

V.Zh: Ishte në traditën e tyre. Fituesi i çmimit të madh patjeter pranohej dhe si antar nderi i Akademisë me po atë emër “Mihai Eminescu”, nderim i veçantë siç e thoni dhe Ju. Përgjegjësi? Po, estetike. Edhe morale…

A.D: Tani që ka mbaruar dhe po ktheheni në Amerikë, vendbanimin tuaj, me ç’emocion do ta përkshkruanit këtë javë? Ç’do të tregonit si te veçantë a më simboliken?

V.Zh: Në fakt është pyetje Juaj që më emocionon së tepërmi, më trondit, do të thosha. Unë nuk jam mësuar që kthimi im të mos jetë Shqipëria dhe ai është… Vërtet do të shkojmë në Chicago, ku banojme në një apartament në rrethinën e qetë, duke marrë me vete një jave të këndëshme, me takime e lexime, me miq e duke u miqesuar me të tjerë, së pari me rumunët miqpritës, me Presidentin e Festivalit “Mihai Eminescu”, nderkohë dhe poet, Ion Diaconescu, tre poete vinin nga SHBA, aty u njohem me ta, shumë të perzemert,  ritakuam italianë të njohur, por dhe të rinj, u mbajt dhe mbremja e poezisë italiane, ku me thirren të lexoj dhe unë poezinë time italisht, nga që jam botuar atje e kam jetuar. Shkuam nga njeri vend në tjetrin apo në tjetër qytet si ne Caracala,  në teatrin e tij antik, bisedonim me kë të ndodheshim në autobuz a tryeza,, iranian, bullgar, franceze, senegalez, azerbaxhanas, serb, etj, por me poetin e njohur turk, Ataol Behramoglu, që ishte me bashkeshorten, Hülya, qeshnin si shoqe me Edën time, ndejtëm më shumë, u shqepëm me muhabet, se edhe ai kishte qenë në burg, bënim krahasime burgjesh, ai ishte dënuar si komunist, unë nga komunistët në një vend komunist, ku ishte ndryshimi dhe pse? Diktaturat aty-aty janë. Po, hejvallah, na bashkonte poezia.

Një mbrëmje na çuan në vilën e dikurshme të diktatorit rumun Çaushesku, s’ishte dhe aq e mirëmbajtur, shkallë-thyer, të Enverit e mbajnë më mirë tek ne si dhe Enverin, lexuam poezi, një metaforë domethënëse, sipas meje, Unë kisha një poezi në xhep për poetin ukrainas që s’erdhi dot, Dmytro Chystiak, dhe më dukej sikur dilte nga muri fantazma e Çausheskut e na kërcënonte dhe menjëherë i thashë poetes italiane, Laura Garavaglia, eja me mua, përkthejmë këtë poezi italisht… edhe anglisht, edhe rumanisht… ta lexojmë tani, tha ajo, do jemi më të mbrojtur…

A.D: Mes Rumanisë dhe Amerikës, Italisë e çdo vendi tjetër ku keni jetuar e kontribuar, ku jeni vlerësuar e nderuar, ku ndiheni më “në shtëpi”, ku përjetoni më shumë Shqipëri?

V.Zh: Më shumë Shqipëri kam brenda vetes e ajo më duket sikur humbon ashtu siç nuk duhet pikërisht në Shqipëri. Ndjesë që po flas kështu, e kam nga dhembja. Por përjeton e fuqishme te shqiptarët e saj, edhe tek të ikurit, me një hijeshi tronditëse. Siç ju thashë, në Rumani ka një rizgjim kulturor te shqiptarëve tani, në Itali janë me shekuj arbëreshet e mrekullueshëm, mbrohen me ligj, por kërcënimi i globalizmit dhe ndaj atij identiteti plot ngjyrë dhe sharm nuk duhet nënvlerësuar, dheu amë duhet te japë ende ushqimin shpirtëror; shqiptarët në Amerikë janë më të pasurit ekonomikisht, besoj, por kjo sjell dhe kulturë, që e kanë dhe patjetër duhet ta pasurojnë, është një traditë tashmë konico-noliane, le ta themi hapur, e vështirë për t’u vazhduar me atë zell e talent e ato arritje. Shtëpinë mund ta kesh kudo, por unë e kam te gjuha shqipe. Është fati dhe fataliteti im, aty kam flamurin dhe epitafin, kam poezinë e fjalës, që është  më shumë se unë. Shqipëri ka më shumë atje ku e duan më shumë. Poezia është dashuri…/ExLibris

blank

Unë e mbajta besën – Besa me Bardhyl London Nga Lazër Stani

Gjatë një darke në Gdansk me përkthyesen e letërsisë shqipe në polonisht, Dorota Horodyska, sime bije i bëri shumë përshtypje, natyrshmëria e të folurit të saj në shqip.

Fliste rrjedhshëm, thjeshtë dhe bukur, njëlloj si ne që e kemi gjuhë të nënës.

E befasuar ime bijë e pyet:

“Si e ke mësuar kaq mirë gjuhën shqipe?”

“Në vjeshtën e vitit 1993 udhëtova për herë të parë në Shqipëri, tha Dorota, duke i përgjigjur time bije. Një një nga ditet e qendrimit tim atje shkova të vizitoj Lidhjen e Shkrimtarëve. Ndodhi që atë ditë bëhej një promovim libri dhe unë mora pjesë në promovim, edhe pse nuk kuptoja asnjë fjalë në shqip. Aty takova poetin Bardhyl Londo. U përshendetëm dhe folëm bashkë në rusisht. Në bisedë e sipër Bardhi këmbënguli që të mësoja shqip. Është gjuhë e vështirë, dhe pak të huaj e dinë, më tha. Por është gjuhë e bukur.

I dhashë besën, siç thoni ju shqiptarët, se do ta mësoja. Dhe, siç e shihni, unë ia mbajta besën Bardhylit.”

Për një çast të gjithë heshtëm. Vertetë Dorota e kishte mbajtur fjalën e dhënë poetit tonë të njohur Bardhyl Londo.

Tashmë ajo është përkthyese e njohur e letërsisë shqipe në polonisht dhe ka përkthyer disa nga autorët më të spikatur të letrave tona, si Ismail Kadare, Fatos Lubonja e Ylljet Aliçka në prozë dhe Luljeta Lleshanakun në poezi, me librin e së cilës “Ujë dhe karbon”, Dorota Horodyska fitoi çmimin “Poeti Europian i Lirisë”, si përkthyese.

L. Stani

blank

Sot në Paris, në Librarinë “Maruani” do të prezantohet nga vetë përkthyesja e librit Evelyne Noygues “Tregimet e Moçme Shqiptare” të Mitrush Kutelit

Në kuadër të promovimit të letërsisë për fëmijë në Francë, libri dygjuhësh “Tregime të moçme shqiptare” shqip-frëngjisht, botuar nga Qendra e Botimeve për Diasporën do të prezantohet sot në librarinë “Maruani” në Paris nga vetë përkthyesja e librit znj. Evelyne Noygeus.

Nga ana e saj edhe libraria Maruani ka ftuar të mëdhenj e të vegjël, nga mosha 7 vjeç në 77, “për të marrë pjesë në një lexim të përrallave ballkanike nga vetë Evelyne Noygues, përkthyesja e “Përrallave të vjetra shqiptare” të Mitrush Kutelit.” ” Ju ftojmë të zbuloni Shqipërinë”, shkruan në ftesë libraria Maruani, “që është një vend me plot male, liqene dhe pyje, ku jetojnë gra dhe burra, por edhe zana e shumë personazhe të tjerë të mrekullueshëm.”

blank

 

“Ky animacion do të shoqërohet me një meze të lehtë, ku sigurisht janë të ftuar të vegjël dhe të mëdhenj.Bonus i vogël: çeqet e librave janë në dispozicion për fëmijët me kostum.”

blank

Zonja Evelyne Noygues që në fillim të viteve ’90 ka qenë Atashe kulturor në Tiranë në lidhje me përkthimin ka treguar për arteka.al:

“I kam njohur Tregimet e Kutelit mbas vitit 1991 kur isha në Tiranë. Disa miq të mi kishin në shtëpinë e tyre botimin e vitit 1965. E kishin ruajtur brez mbas brezi dhe e përdornin për fëmijët ose për t’u treguar përralla nipave. Tani një kopje e tregimeve të Kutelit ndodhet në bibliotekën e Institutit në Paris (ku mësova edhe unë gjuhën shqipe) falë donacionit të Prof. Ardian Marashi, përgjegjësi i gjuhës shqipe të Inalco-ja (Institut National des Langues et Civilisations).

Të gjithë studentët e gjuhës shqipe në këtë institut kanë mundësi ta marrin në shtëpi dhe ta lexojnë. Është një fat ky për ta, fat të cilin unë nuk e kam pasur kur isha vetë studente atje.

Duke përkthyer tregimet e Kutelit, tashmë unë kam fatin të hyj thellë në prozën e tij lidhur me baladat, këngët e kreshnikëve qe i përkasin traditës gojore të letërsisë shqipe.

Botimi dhe shpërndarja e librave shqip, si dhe e përkthimet e tyre, ruajnë lidhjet gjuhësore me diasporën nëpër botë, e cila gjithnjë kërkon të ruajë identitetin e vet.

Qendra e Botimeve për Diasporën po bën një punë shumë të dobishme, duke propozuar dhe shpërndarë tekstet letrare dhe shkollore. Është një ndihmë e madhe për të gjithë ata që duan të rrinë në kontakt me kulturën shqiptare.

Shpresoj se në të ardhmen QBD-ja do të vazhdojë me botime letrare të përbashkëta nëpër vende te ndryshme.

Përkthimin i tregimeve të Kutelit e kam filluar duke lexuar baladat dhe këngët, vargjet mbi të cilat ai u mbështetet për të shkruar tregimet e tij. Pastaj kam lexuar edhe në frëngjisht autorë, si: Charles Perrault, Andersen ose vëllezërit Grimm.

Kështu jam munduar të kuptoj mënyrën si kane ndërtuar gjuhën, si kanë përdorur variacione, si kanë përpunuar ritmin etj.

Dua të them se më ka ndihmuar shume fakti qe ia kam lexuar tregimet vajzës dhe i kam ripërpunuar duke marrë parasysh edhe reagimet e saj, duke qenë se ajo është në moshë që lexon shumë përralla.”

Znj.Evelyne Noygues, është shqiptardashëse dhe promovuese e kulturës shqiptare në Francë. Ajo së bashku me Arben Selimin janë perkthyes te njerit prej 24 librave te fumetistit te famshem belg Hergé, te cilat kane si personazh kryesor reporterin Tintin.

blank

 

blank

 

 

blank

Botohet libri “Të mbrojmë shëndetin nga sëmundjet që shkakton tymi i duhanit” nga Lutfi Alia

Shtëpia botuese “STREHA”, ka botuar librin “Të mbrojmë shëndetin nga sëmundjet që shkakton tymi i duhanit”. Ndodhet në librarinë në Rruga Siri Kodra Nr. 59/1 (përballë market Xhangolli)
PSE NUK DUHET TË TYMOSIM DUHANIN ?
Tymosja e duhanit mbetet problem shqetёsues për shoqёrinё dhe shëndetësinë në nivele botërore, është faktor madhor i dëmtimit të shëndetit të popullatës, është drogë e lehtë e lejuar nga të gjitha shtetet, është një e keqe e globalizuar. Tymosja e duhanit shkakton tabagismin, sëmundje që fillon me dipendencën ndaj nikotinës dhe vazhdon me dëmtimet në organe, të shkaktuara nga 4700 lëndët toksike, irituese, inflamatore dhe 75 substanca kancerogene të çliruara nga djegia e duhanit dhe kur përdoret me përtypje. Deri në vitet ’90, efektet dëmtuese të tymit të duhanit injoroheshin, më saktë industria e duhanit i mbante fshehur, por në vitet më pas, studimet shkencore vertetuan rrezikshmërinë për shëndetin dhe jetën e duhanxhive, madje lëndon shëndetin dhe të atyre që thithin tymin pasiv të duhanit në mjediset shtëpiake, të punës dhe në mjediset e mbyllura publike.
Tymosja e duhanit shkurton 10 – 12 vite jetët ë duhanxhive, pra ata vdesin para kohe, humbin një pjesë të konsiderueshme jete, vetëm për të shijuar kënaqësinë e përkohëshme të drogës nikotinë.
Mbi 50 % e duhanxhive vdesin nga sëmundjet e shkaktuara nga substancat në tymin e çliruara nga djegia e duhanit, nga të cilët 20 % janë vdekje në grup moshat 35 – 65 vjeç dhe 30 % vdekje në moshat mbi 65 vjeç.
Ju rikujtojme se 70 – 98, 9 % e kancereve të mushkërive zhvillohen në duhanxhitë
Një ndër tre duhanxhi vdes nga sëmundje kardiovaskulare, ndër të cilët 60 % vdesin nga infarkti i miokardit.
Në duhanxhitë, ateroskleroza është e herëshme, më intensive dhe ndërlikohet me iskemi të trurit, me infarkt miokardi dhe nefrosklerozë. Iskemitë dhe hemoragjitë e trurit janë 10 herë më të shpeshta në duhanxhitë, se sa në ata që nuk tymosin duhanin.
Sëmundjet e aparatit të frymëmërrjes jzhvillohen në 100 % të duhanxhive, të shprehura me rihinite, laringite, bronkite kronike, emfizemë, bronkopneumoni, bronkopati kronike obstruktive, një sëmundje e shprehur me invaliditet të lartë dhe që po bëhet shkaku i tretë i vdekjeve të përgjithëshme.
Nga kjo situatë dramatike shtrohet domozdoshmëria e forcimit të luftës kundër tymosjes të duhanit, e zhvilluar në parandalimin e tabagismit, çlirimin e duhanxhinjëve nga dipendenca e nikotinës, trajtimin e sëmundjeve të shkaktuara nga substancat në tymin e duhanit, për t’iu garantuar atyre mirëqenie shëndetësore, cilësi jetese më të mirë dhe jetëgjatësi të pritëshme më të gjatë.
Duhani tymoset, apo pihet?
Ne shqiptarët përdorim një shprehje të papërshtatëshme: “do të pi një cigare”, por tymi i duhanit nuk është lëng që pihet, përkundrazi cigaria tymoset, ose si thonë malësorët “po djeg një cigare”, ose “po ndez një cigare”, andaj duhet të korigjohet kjo pasaktësi gjuhësore dhe të përdoret termi i saktë – tymosja e duhanit. Në ligjin nr. 9636, datë 6.11.2006 “Për mbrojtjen e shëndetit nga produktet e duhanit”, i miratuar nga Kuvendi i Republikës së Shqipërisë, çuditërisht janë përdorur termat e gabuara: “pirja e duhanit” dhe “duhanpirësit”.
Në shumicën e gjuhëve të botës përdoret shprehja tymos duhanin. Prodhimet e duhanit si cigare, puro, duhani në llullë, duhani i dredhur në cigare, duhani në nargjile, prodhojnë tym që thithet dhe nxirret nga duhanxhiu, por duhani përdoret dhe me përtypje e në këto raste nuk mund të thuhet se janë duhanpirës, as duhan-ngrënës. Edhe për cigaret elektronike, që prodhojnë avull, nuk mund të thuhet “po pi avull”. Krahas pasaktësive gjuhësore, ligji nr. 9636/2006, ndonëse i plotësuar dhe i përmirësuar me ndryshimet e viteve 2013, 2014 dhe 2019, ka disa pasaktësi teknike, interpretime të gabuara të aspekteve shkencore të dëmeve nga tymi i duhanit, si dhe përdorimin pa kriter të shumë fjalëve të huaja, që arbitrarisht kanë zevendësuar fjalët e bukura shqipe.
blank

Send this to a friend