Bashkëpunimi me fqinjët është i domosdoshëm, por nuk mund të ndërtohet duke anashkaluar subjektivitetin e Kosovës, të drejtën ndërkombëtare dhe të drejtat e shqiptarëve në rajon.

Hyrje: Diplomacia pa parime humbet besimin

Në politikë, çdo vendim ka një mesazh. Çdo afrim diplomatik krijon pritje. Çdo prioritet politik tregon se cilat janë vlerat dhe interesat që një shtet vendos në qendër.
Ballkani Perëndimor ka nevojë për dialog. Ka nevojë për bashkëpunim ekonomik. Ka nevojë për marrëdhënie të qëndrueshme mes fqinjëve. Por stabiliteti i vërtetë nuk ndërtohet duke shmangur çështjet e vështira dhe duke u sjellë sikur problemet e pazgjidhura nuk ekzistojnë.

Një rajon nuk mund të ndërtojë besim mbi harresën.

Ai ndërtohet mbi pranimin e realiteteve politike, respektimin e së drejtës ndërkombëtare dhe trajtimin e barabartë të interesave të të gjitha palëve.

Në këtë realitet, Kosova nuk mund të trajtohet si një çështje anësore.

Kosova është shtet sovran, me institucione të veta, me përgjegjësi ndërkombëtare dhe me një rol të rëndësishëm në arkitekturën e sigurisë dhe stabilitetit të rajonit.

Prandaj, çdo politikë rajonale serioze duhet të nisë nga ky fakt.

1. Kosova – një realitet shtetëror dhe juridik ndërkombëtar

Pavarësia e Kosovës është rezultat i një procesi të gjatë historik, politik dhe diplomatik. Më 17 shkurt 2008, Kosova shpalli pavarësinë dhe më pas ndërtoi institucionet e saj shtetërore, zhvilloi marrëdhënie ndërkombëtare dhe fitoi njohje nga një numër i konsiderueshëm shtetesh.
Një moment i rëndësishëm në këtë proces ishte opinioni këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i vitit 2010.

Gjykata konstatoi se deklarata e pavarësisë së Kosovës nuk kishte shkelur të drejtën e përgjithshme ndërkombëtare. Ky opinion nuk ishte një akt njohjeje automatike të Kosovës si shtet, por ishte një element i rëndësishëm juridik në debatin ndërkombëtar.

Ky dallim është i rëndësishëm, sepse marrëdhëniet ndërkombëtare ndërtohen nga ndërthurja e së drejtës, diplomacisë dhe vullnetit politik të shteteve.

Megjithatë, një gjë mbetet e qartë: Kosova sot është një realitet politik dhe institucional që nuk mund të injorohet në asnjë projekt serioz për të ardhmen e rajonit.

2. Shqipëria, Kosova dhe Serbia – mes interesave, historisë dhe së ardhmes

Marrëdhëniet mes Shqipërisë, Kosovës dhe Serbisë përbëjnë një nga nyjet më të ndërlikuara politike të Ballkanit.
Këtu ndërthuren siguria rajonale, integrimi evropian, ekonomia, çështjet e identitetit, njohja e Kosovës dhe të drejtat e komuniteteve.

Shqipëria ka interes strategjik të ketë marrëdhënie funksionale me të gjithë fqinjët. Një politikë e jashtme moderne kërkon dialog dhe komunikim.

Por ekziston edhe një përgjegjësi tjetër: që ky dialog të mos krijojë perceptimin se interesat ekonomike apo diplomatike po vendosen mbi çështjet themelore politike.

Pikërisht këtu lind debati.

A mund të ndërtohet një hapësirë e qëndrueshme rajonale nëse çështjet që lidhen me Kosovën mbeten të pazgjidhura?

A mund të kërkohet besim i plotë në rajon pa një qasje më të qartë ndaj njohjes, respektimit të sovranitetit dhe të drejtave të komuniteteve?

Këto nuk janë pyetje kundër dialogut. Janë pyetje për cilësinë dhe drejtimin e dialogut.

3. Rama–Vuçiq dhe debati mbi orientimin e politikës rajonale

Afrimi politik mes kryeministrit të Shqipërisë, Edi Rama, dhe presidentit të Serbisë, Aleksandar Vuçiq, ka qenë një nga temat më të diskutuara në hapësirën publike shqiptare.
Përkrahësit e kësaj qasjeje e shohin atë si një përpjekje pragmatike për të hapur kanale komunikimi, për të nxitur bashkëpunimin ekonomik dhe për të zvogëluar tensionet historike.

Sipas kësaj logjike, rajoni nuk mund të ecë drejt Evropës pa marrëdhënie më normale mes fqinjëve.

Por kritikët kanë ngritur një shqetësim tjetër: se politika e afrimit me Beogradin duhet të shoqërohet me një angazhim po aq të fuqishëm për interesat strategjike të Kosovës.

Debati nuk është nëse Shqipëria duhet të flasë me Serbinë. Çdo shtet serioz duhet të komunikojë me fqinjët. Debati është nëse ky komunikim po shoqërohet me një ekuilibër të mjaftueshëm politik.

Një diplomaci e suksesshme nuk matet vetëm me numrin e takimeve, por edhe me aftësinë për të mbrojtur interesat themelore.

4. Open Balkan dhe Procesi i Berlinit – ekonomi, integrim dhe besim politik

Iniciativa “Open Balkan” u prezantua si një projekt që synonte rritjen e bashkëpunimit ekonomik në rajon, lehtësimin e lëvizjes së njerëzve, mallrave dhe shërbimeve.
Mbështetësit e saj argumentuan se zhvillimi ekonomik mund të krijojë më shumë stabilitet dhe të ndërtojë ura mes vendeve.

Por kjo nismë u prit me rezerva në Kosovë. Shqetësimi kryesor ishte se një projekt i tillë ekonomik zhvillohej në një kohë kur marrëdhëniet politike mes Kosovës dhe Serbisë vazhdonin të ishin të pazgjidhura.

Në anën tjetër, Procesi i Berlinit, i mbështetur nga Bashkimi Evropian, paraqet një kornizë më të gjerë për bashkëpunimin e gjashtë vendeve të Ballkanit Perëndimor dhe lidhet drejtpërdrejt me procesin e integrimit evropian.

Dallimi nuk është vetëm teknik.

Është edhe politik.

Pyetja është se cili model krijon më shumë besim: një bashkëpunim i fokusuar kryesisht në ekonomi, apo një proces ku zhvillimi ekonomik ecën paralelisht me reforma, standarde evropiane dhe zgjidhje të çështjeve politike.

5. Lugina e Preshevës – testi i standardeve demokratike dhe i përgjegjësisë rajonale

Një politikë rajonale nuk matet vetëm me marrëdhëniet mes qeverive dhe liderëve politikë. Ajo matet edhe me mënyrën se si trajtohen njerëzit dhe komunitetet që jetojnë në hapësirat ku ndërthuren interesa të ndryshme historike dhe politike.
Lugina e Preshevës mbetet një nga çështjet e rëndësishme në marrëdhëniet shqiptaro-serbe. Në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë jeton një komunitet shqiptar që prej vitesh ka ngritur shqetësime lidhur me pozitën e tij në fusha të ndryshme të jetës publike.

Çështjet e përmendura në debatet publike përfshijnë përfaqësimin institucional, zhvillimin ekonomik, përdorimin zyrtar të gjuhës shqipe, arsimin, investimet publike dhe mundësitë e barabarta për pjesëmarrje në institucionet shtetërore.

Këto nuk janë vetëm çështje të një komuniteti të caktuar. Ato janë pjesë e një pyetjeje më të gjerë: sa të forta janë standardet demokratike në një shoqëri kur një pjesë e qytetarëve ndihen të papërfaqësuar ose të lënë pas dore?

Nëse Evropa ndërtohet mbi respektimin e të drejtave të njeriut, atëherë këto standarde duhet të zbatohen njësoj për të gjithë.

Mbrojtja e të drejtave të shqiptarëve në Luginën e Preshevës nuk duhet të shihet si kundërshtim ndaj stabilitetit rajonal. Përkundrazi, trajtimi i drejtë i këtyre çështjeve është një nga kushtet për një stabilitet më të qëndrueshëm.

6. Diplomacia konsullore dhe çështja e përfaqësimit në Bujanoc

Shtetësia nuk shprehet vetëm përmes flamurit dhe institucioneve brenda territorit. Ajo shprehet edhe përmes aftësisë për të zhvilluar marrëdhënie diplomatike dhe për të mbrojtur interesat e qytetarëve.
Marrëdhëniet diplomatike dhe konsullore rregullohen nga Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike e vitit 1961 dhe Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Konsullore e vitit 1963.

Sipas këtyre parimeve, krijimi i misioneve diplomatike ose konsullore funksionon mbi bazën e marrëveshjeve dhe pëlqimit ndërmjet shteteve.

Prandaj, çështja e hapjes së një konsullate të Kosovës në Bujanoc nuk është vetëm çështje vullneti politik. Ajo është një proces që do të kërkonte diplomaci, negocim dhe marrëveshje ndërmjet palëve.

Por përtej aspektit juridik, ekziston një dimension më i gjerë politik.

Një prani institucionale konsullore do të lidhej me aftësinë e një shteti për të krijuar ura komunikimi, për të ofruar shërbime dhe për të qenë i pranishëm pranë komuniteteve me të cilat ka lidhje të veçanta historike dhe shoqërore.

Këtu qëndron edhe pyetja politike: a po përdoren të gjitha mundësitë diplomatike për të mbështetur interesat legjitime të Kosovës dhe shqiptarëve në rajon?

7. Përfundim – Bashkëpunim po, por mbi bazën e dinjitetit dhe barazisë

Ballkani Perëndimor ka nevojë për një kapitull të ri. Një kapitull ku bashkëpunimi zëvendëson konfliktin dhe ku integrimi evropian bëhet një objektiv i përbashkët.
Por ky kapitull nuk mund të shkruhet duke anashkaluar realitetet ekzistuese.

Kosova është shtet sovran dhe çdo politikë rajonale që synon të jetë e qëndrueshme duhet ta pranojë këtë si pikënisje.

Shqipëria ka të drejtë dhe interes të zhvillojë marrëdhënie me fqinjët. Dialogu me Serbinë është i nevojshëm. Bashkëpunimi ekonomik është i dobishëm. Integrimi rajonal është një interes i përbashkët.

Por asnjë prej këtyre nuk duhet të ndërtohet mbi idenë se çështjet e rëndësishme politike mund të shtyhen pafundësisht ose të trajtohen si pengesa të vogla.

Një politikë e përgjegjshme kërkon ekuilibër.

Kërkon që marrëdhëniet me fqinjët të zhvillohen pa harruar interesat strategjike.

Kërkon që dialogu të shoqërohet me parime.

Kërkon që ekonomia të ecë bashkë me drejtësinë dhe standardet demokratike.

Kosova nuk duhet të jetë një temë që kujtohet vetëm në deklarata simbolike. Ajo duhet të jetë pjesë e çdo vizioni serioz për të ardhmen e rajonit.

Dhe shqiptarët në Luginën e Preshevës nuk duhet të shihen vetëm si një çështje e momentit politik, por si qytetarë që meritojnë trajtim të barabartë dhe respekt për identitetin e tyre.

Një rajon i fortë nuk ndërtohet duke kërkuar që dikush të harrojë realitetin e vet.

Ai ndërtohet kur secili realitet pranohet, kur secili qytetar respektohet dhe kur bashkëpunimi nuk kërkon heqje dorë nga dinjiteti.

Sepse pa besim nuk ka stabilitet.

Pa drejtësi nuk ka besim.

Dhe pa respekt për realitetet politike e njerëzore, nuk ka një të ardhme të qëndrueshme evropiane për Ballkanin.

Kosova është shtet sovran.

Dhe çdo politikë rajonale që synon paqe, zhvillim dhe Evropë, duhet të nisë nga ky realitet.

Vendi i Lekës,31.07.2026