Është 10:30 e darkës dhe grupe të rinjsh, me qindra, marshojnë në rrugët e Tiranës për të gjashtën ditë me radhë, pasi kanë protestuar për mbi pesë orë në bulevard para kryeministrisë. “Rama jepe dorëheqjen”, dëgjohet si të ishte kor tifozësh pas ndeshjes së kombëtares dhe për ta bërë protestën të duket festive, shoferët e makinave nuk ankohen për trafikun siç është normale në kësi rastesh, por lënë timonin e zbresin të duartrokasin.

Protestuesit janë të zemëruar, të revoltuar madje, por këto nuk ua sheh në fytyra të qeshura e as në pankartat që me shumicë janë poezi e thirrje politike me humor e sarkazëm. Por kur flasin pastaj, ti mund të dëgjosh dëshpërimin dhe shpresën e humbur.

“Shpirti ka ngel pa na dal”, thotë një vajzë, rreth 20 vjeç, që mban në dorë një letër A4 me poezi të Gjergj Fishtës.

Ajo, e qindra të tjerë të lindur pas ’92-shit, në një Shqipëri teorikisht pluraliste janë rritur duke parë përditë në televizion fytyrat e dy-tre personave që kanë kontrolluar jetët e tyre dhe fatet e Shqipërisë. Për të, për djem e vajza që s’kanë qenë asnjëherë më parë të përfshirë aktivisht në politikë, ato dy-tre fytyra politikanësh që prej vitesh kontrollojnë gjithçka janë bërë personazhe të At Gjergj Fishtës: “Rriqna t’ndyet, mikrobe t’kqij, që t’mjerës ksaj Shqypni, pa dhimbë gjakun tuj ia pi”.

Në shumicë dërrmuese, profesionistë të lirë, rreth të 30-tave me fëmijë të vegjël që shumë i marrin për dore apo mbi shpatulla në protestë, mbi një dyzinë të intervistuarish nga BIRN, tregojnë se në rrugë i nxori dhuna ndaj banorit të Zvërnecit, por këtu nuk janë më vetëm për të, por për një sërë mërish e zhgënjimesh të mbledhura në vite prej politikës e qeverisjes.

“E kam parë vetë ‘live’ atë zotërinë që e kanë tërhequr zvarrë. Aty e humba besimin totalisht. Aty kam ndjerë që s’kemi shtet fare. Edhe në qoftë se kam pasur dikur ndonjë fije besimi, aty u rrëzua fare”, thotë Akil Cala, rreth të 30-tave, ndërsa përdor dronin e tij për të filmuar e transmetuar protestën. “Gjithandej jemi live, në Facebook, në Tik-Tok, në Instagram”, thotë i riu që e sheh si detyrë të transmetojë gjithçka në mungesë të besimit te televizionet që heshtën apo u përpoqën të heshtin për ditë me radhë protestën.

Protesta në rrugët e Tiranës nisi kur roje private të punësuara prej kompanisë të lidhur me Jared Kushner, dy vëllezër miliarderë nga Katari dhe biznesmenin vendas Shefqet Kastrati, që ka marrë prej KKTU-së së drejtuar nga Rama leje zhvillimi për resort turistik në zonën e mbrojtur mes Zvërnecit dhe Pishë Porosë, morën peng dhe dhunuan një protestues paqësor, ndërsa ky ishte jashtë një rrethimi telash me gjemba të ngritur në kantier.

Mungesa e trasparencës për projektin që prek një prej copëzave të parajsës në vend, kompani me përfitues të fshehur offshore dhe konflikte pronësie që mbajnë peng vendin dhe i kanë vënë shpesh qytetarë të thjeshtë përballë të fortësh të lidhur me pushtetin, u bënë arsye që nxorën në rrugë masivisht të rinj, aktivistë mjedisi e aktivistë për të drejtat e njeriut.

Zemërimi që i kishte nxjerrë fillimisht në rrugë për flamingot dhe pelikanët dukej se kishte hapur edhe plagë të tjera, më të vjetra. Teksa turma mbushte sheshin, protesta po shndërrohej në një forum të pakënaqësive të grumbulluara prej vitesh.

“Nuk është më vetëm për pelikanin dhe flamingon,” tha Merita Mahilaj, 33 vjeç, duke mbajtur herë në krah e herë për dore vajzën e saj katërvjeçare. “Zvërneci ishte shkëndija. Ishte ai personi që u tërhoq zvarrë. Por e vërteta është se na ka ardhur në majë të hundës.”

Për Mahilajn, protesta ishte po aq për të ardhmen e fëmijëve sa edhe për mbrojtjen e natyrës. Ajo foli për një qytet që, sipas saj, është mbushur me beton ndërsa hapësirat publike janë tkurrur.

“Po protestoj për fëmijët,” tha ajo. “Për vajzën time, por edhe për fëmijët e kryeministrit dhe të gjithë politikanëve. Të gjithë meritojnë të rriten në një qytet me parqe, me hapësira të gjelbra, me vende ku mund të jenë të lumtur.”

Shumëngjyrëshe

Ndërsa për Meritën arsye për të protestuar janë fëmijët, dhjetëra mijëra që kanë dalë në protestë prej 8 ditësh, kanë një listë të gjatë përmbledhur shkurt në sloganet që hidhen në shesh në atë që po njihet si “Revolucioni i flamingove”.

Më të dëgjuarit janë: “Jep dorëheqjen” dhe me gjasë më përbashkuesi është ai që thërret për Ramën dhe Berishën në burg. Dy njerëzit që kanë sunduar vendin për pjesën më të madhe të kohës pas rënies së diktaturës, me qeveri të mbuluara në skandale korrupsioni.

Ngjitësi, kryesisht mllefi ndaj kësaj kaste politike arrogante dhe që e sheh veten të pazëvendësueshme, po mban bashkë në të njëjtin trotuar qytetarë me bindje krejt të ndryshme politike.

Në shesh, përpos ambientalistëve dhe aktivistëve për mjedisin, janë grupe me nacionalistë me flamuj kombëtar apo simbole të tjera që kundërshtojnë atë që e shohin si “Shitjen e atdheut”, dhe po aty janë grupe të majtësh që kundërshtojnë sistemin oligarkik. Në të njëjtën hapësirë protestojnë klerikë, praktikantë fetarë dhe aktivistë të të drejtave të komunitetit LGBTQ+.

Edhe pse nuk janë në qendër të protestës, Arlind Qorri, kreu i Lëvizjes Bashkë, një parti e re e majtë, është në të njëjtin shesh me Agron Shehajn, i cili drejton një forcë të qendrës së djathtë, edhe pse të dy më shumë se një herë kanë refuzuar bashkëpunimin.

Këto grupime që në ditë të tjera zor se do të uleshin bashkë, kanë një dakordësi të heshtur për të qëndruar në shesh, thërrasin të njëjtat slogane dhe kanë rënë dakord për një listë me pesë kërkesa që fillon me dorëheqjen e qeverisë, shfuqizimin e ligjit për investimet strategjike, atij për paketën e maleve, ndryshimeve në ligjin për zonat e mbrojtura dhe ndryshimeve në ligjin për trashëgiminë kulturore.

Shumëngjyrshmëria, që u përdor në disa raste për t’i shënjestruar protestuesit nga zëra pranë qeverisë apo pranë Partisë Demokratike në opozitë, duket se ka një rol të kundërt në shesh, ku ata që marrin pjesë e shohin këtë si shenjë qytetarie.

“Sepse më duket më qytetare, më duket që është për vendin tim, nuk më duket personale, partiake dhe me të njëjtat fytyra që kemi parë gjithë këto vite”, thotë një grua rreth të 30-tave ndërsa qëndron në shkallët e kryeministrisë dhe mban në duar një banderolë që ironizon frikën e administratës publike për të ngritur zërin për problemet në vend. “Babi ça është protesta?!”, pyet fëmija në pankartë. “Nuk e di babi, punoj në administratë”, përgjigjet burri i ngulur para TV.

Vehap Kola, lektor në universitet dhe aktivist në një sërë protestash, e sheh diversitetin e protestës si forcë të saj dhe thotë se ata i bashkon pabarazia para ligjit.

“Ideja është se për disa njerëz ligji është derë e hapur, për të pushtetshmit, oligarkët shokët e Ramës, ndërsa për shumicën e njerëzve është mur për t’i penguar, siç ishte rrethimi në Zvërnec”, thotë ai.

Sipas tij, edhe pse vishen ndryshe, kanë vese të ndryshme dhe besime të ndryshme, për sa kohë janë në shesh për shkak të kësaj pabarazie të cilën e vuajnë qytetarët, do të jenë bashkë me një qëllim.

Sipas tij revolta shkon përtej ngjarjeve që ndodhën së fundmi në Zvërnec, apo të ngjashmeve në zona të tjera dhe ka të bëjë me trajtimin e vendit si të pavlerë prej kryeministrit. Kola thotë se e kundërta është e vërtetë, pasi shqiptarët ia kanë dalë të sigurojnë mirëqenie dhe përmirësojnë ekonominë në këtë vend, pavarësisht korrupsionit që ua vështirëson këtë rrugë.

“Propaganda është e fortë dhe do përpiqet t’i ndajë. Mesazhet e tipit që ‘shiko këta myslimanët në protestë me ata të LGBTQ+’, por kjo ka zakonisht efektin e kundërt”, tha Kola.

Flamingot dhe pelikanët

Ashtu si protesta studentore e disa viteve më parë, edhe kjo lëvizje – ku mes pjesëmarrësve gjenden shumë nga ata ish-studentë – është e mbushur me metafora dhe simbolika. Në pankarta dhe rrjetet sociale, pelikanët shfaqen duke gëlltitur kryeministrin si një peshk, ndërsa imazhe dhe skena të krijuara me inteligjencë artificiale, të frymëzuara nga estetika anime, i japin protestës një gjuhë vizuale të re dhe të pazakontë.

Megjithatë shpendët mbizotërojnë, qoftë si flamingo në shkumë deti që dalin mbi kryet e protestuesve, qoftë si simbolet kryesore në parulla dhe batuta.

Për aktivistët e mjedisit ky sigurisht është një moment triumfi.

“Ne kemi dalë në protestë për zonat e mbrojtura, duke nisur nga Narta, ku duan të ndërtojnë një resort shumë të madh duke rrezikuar një ekosistem të tërë”, thotë Fatma Paja, që bën pjesë në një prej grupimeve më të zëshme që shëtit në protestë dekoruar me kurora lulesh dhe tërheq vëmendjen përmes daulleve e bilbilëve.

Për Pajën dhe të tjerë aktivistë, qëllimi kryesor është shfuqizimi i ndryshimeve në ligjin për Zonat e Mbrojtura të vitit 2024, i cili ka krijuar hapësirën për të ndërtuar brenda tyre.

Kristi Xhiveri, inxhiniere mjedisi, me origjinë nga Narta por që jeton në Tiranë, thotë se nuk e shikon dot natyrën e vendit ku është lindur të shkatërrohet siç ka ndodhur ndërkohë me zona të tjera përreth.

“Unë e di shumë mirë rëndësinë e atij ekosistemi. E di rëndësinë e natyrës”, thotë ajo, ndërsa shton se iu frikësohet faktit se zona mund të ketë fatin e fshatrave të rivierës që, sipas saj, janë rrënuar nga ndërhyrjet dhe betonizimi.

“Palasa është e shkatërruar. Ka qenë një bukuri natyrore. Tani ka kuba betoni që duken si koshere bletësh”, thotë Xhiveri.

Ndërhyrjet e kësaj natyre, sipas saj, kanë rrënuar fshatrat historikë në zonë, kanë detyruar banorët të largohen dhe janë një kërcënim, jo vetëm për natyrën, por edhe për trashëgiminë kulturore aty.

Por ndërsa mbrojtja e mjedisit mbetet në qendër të protestës, Xhiveri pranon se një nga arsyet që e ka nxjerrë në shesh është kontrasti i fortë mes premtimeve të kryeministrit për investime prej 4 miliardë eurosh dhe realitetit që përjetojnë banorët në zonë.

“Nuk kemi ujë. Nuk kemi rrugë, infrastrukturë. Nuk kemi arsim. Nuk kemi shëndetësi dhe dëgjon kryeministrin që flet për resorte 4 miliardëshe”, thotë ajo.

Në rrugë për të gjitha

Pavarësisht se është lidhur fort me mbrojtjen e mjedisit dhe konfliktet e pronësisë në Zvërnec, Rrjoll, Theth, Durrës, Dibër e zona të tjera të vendit ku planet e qeverisë për investime në turizëm, energjetikë e të ngjashme janë përballur me banorë që i shohin ato si zaptime, protesta përmbledh një mllef të akumuluar në vite.

“Hera e parë që kam dalë. Janë bërë të gjithë njerëzit bashkë, pa parti e këto… Të paktën kjo është një arsye që kam ardhur. Po problemet janë të shumta, nuk numërohen”, thotë Emanueli, 27 vjeç. Ai tregon se në pak kohë i është dashur të ndërrojë tre herë karrierë. Nga juridiku, te punimet grafike dhe tani është stilizues makinash i vetëpunësuar.

Të njëjtat ndjesi ndan Besim Gjikani, 71 vjeç, të cilin e takojmë në sheshin Skënderbej.

“Sepse [është] detyrimi që populli ka ndaj Shqipërisë për keqqeverisjen e 35 viteve, për grabitjen e pasurisë kombëtare, për varfërimin e 95% të shqiptarëve”, thotë i moshuari.

Të tjerë protestues numërojnë afera korruptive të freskëta e të vjetra. Të tjerë ankohen për arrogancën e pushtetit, vendimmarrjen që i lë jashtë qytetarët. Në shesh në të pesë ditët e para të protestës fonia nuk dëgjohej. Grupime të ndryshme kishin qendra të ndryshme graviteti në shesh. Koret herë bashkohen dhe herë ndahen.

Por nevoja për t’u dëgjuar është e madhe. E sheh te njerëz të zakonshëm që shtyhen të flasin në megafonë. Te të rinj që vetëtransmetojnë e komentojnë protestën në rrjetet sociale.

Një prej shumë arsyeve pse ata janë në shesh është se për shumë kohë tashmë janë të padëgjuar, të papyetur dhe pa zë. Kjo i ka bërë qytetarët t’i vënë kompanitë e mëdha mediatike me licenca kombëtare transmetimi në të njëjtin kosh me qeverinë dhe drejtues të opozitës zyrtare.

“Na ka nxjerrë gjithë kasta politike, media, oligarkia që e ka pushtuar tërësisht këtë vend, si dhe indiferenca që kanë ndaj popullit. Zvërneci ka qenë pika e fundit që derdhi gotën që ne të dalim në shesh”, thotë Enea, 32 vjeç nga Erseka, që ishte të enjten në shesh dhe kishte në duar fotografitë e oficerit të policisë të vrarë në operacion po atë ditë, që për të është viktimë e po të njëjtit sistem.

Duke iu referuar akuzave të kryeministrit se protesta po nxitet nga aktorë të huaj, Enea thotë se protestuesit i janë përgjigjur këtyre pretendimeve me ironi prej katër ditësh. “Se gjasme na ka dërguar greku, e gjasme na ka dërguar rusi. Të ishte kaq e lehtë shqiptarët të ngriheshin, Edi Rama do kishte ikur me kohë”, thotë ai.

Diku më në qendër të protestës, një tjetër Enea, një hidraulik 31 vjeç nga veriu i Shqipërisë, mban në dorë një banderolë në të cilën thërret në protestë median e huaj, se e jona, thotë ai, është e korruptuar.

“Sepse jan t’ shitun vlla, janë të gjithë të korruptum, janë të gjithë të blerë. Kur bëhet pozita dhe opozita bashkë, edhe mediat bashkë me to… asnjë s’bëhet, që janë të gjithë të korruptum”, thotë Enea Deda.

Me zë që i dridhet nga emocionet, Deda thotë se e pa Shqipërinë të mbërrinte fundin kur rojet private morën peng një qytetar në sy të policisë.

“Pashë një shtet të rrëzuar. Nuk di, nuk besoj të ketë fjalë që ta përshkruaj vlla. I bie që policia të mbrojë njerëzit, policia po i shihte ata ta tërhiqnin zvarrë aty, e s’bënin asgjë. Çfarë policie, çfarë shteti”, thotë ai pa i ulur duart me të cilat mban banderolën. Në zë ka dëshpërim e hidhërim dhe revoltë njëkohësisht.

“Ai është fundi vlla, nuk është më pika e fundit, është fundi!”, përfundoi 31-vjeçari./Reporter.al