Senatori Thom Tillis, bashkëkryesues i Grupit Vëzhgues të NATO-s në Senatin amerikan dhe ligjvënës republikan nga Karolina e Veriut ka një mesazh për ata që e shohin konfliktet në Ukrainë dhe Lindjen e Mesme si ngjarje të izoluara: Nuk janë.

Në epokën e aleancave globale që po ndryshojnë, Tillis argumenton se bota po përballet me ringjalljen e “Boshtit të Ligësisë” të udhëhequr nga Rusia dhe Irani – një partneritet që ai beson se ka shkuar përtej një raporti të përkohshëm interesi dhe është shndërruar në një aleancë strategjike ushtarake.

Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë më 29 prill, Tillis, një nga kritikët e pakët brenda Partisë Republikane, foli për rreziqet e mëdha të peizazhit aktual gjeopolitik, mundësisë “së papranueshme” të ngrirjes së konfliktit në Ukrainë dhe pse ai beson që presidenti rus, Vladimir Putin, mban përgjegjësi personale për vdekjen e amerikanëve.

Radio Evropa e Lirë: Po shohim një ndryshim në peizazhin global që duket më i koordinuar se kurrë më parë. Ju keni ndjekur nga afër Rusinë dhe Iranin dhe mënyrën se si ata po shënjestrojnë SHBA-në dhe aleatët e saj. Pyetja është, a është ky partneritet një aleancë e vërtetë apo një marrëveshje taktike që mund të zhbëhet?

Thom Tillis: Oh, jo, është më e thellë se kaq. Kjo u bë shumë e qartë kur sheh mbështetjen materiale që Irani i ka dhënë Rusisë në Ukrainë: fillimisht përmes teknologjisë së dronëve, dhe tani pala tjetër, Rusia duke ofruar informacion se si mund të shënjestrojnë asetet amerikane dhe asetet e partnerëve tanë në rajon. Është absolutisht një aleancë strategjike dhe në thelb është pjesë e atij Boshti i Ligësisë të vjetër.

Boshti i Ligësisë është ende gjallë dhe po funksionon. Në disa aspekte, madje është përkeqësuar sa i përket vdekjeve në fushëbetejë dhe humbjeve të ushtarëve amerikanë përmes përdorimit të teknologjisë që është prodhuar nga Irani dhe më pas është përmirësuar me ndihmën e Rusisë.

Radio Evropa e Lirë: Cila është gjëja më e rëndësishme që po kalon nga njëra dorë në tjetrën: inteligjenca, teknologjia apo ambicia bërthamore?

Thom Tillis: Ambicia bërthamore është diçka që duhet ta vëzhgojmë me shumë kujdes. Tani e dimë se kapacitetet e tyre për lëshim janë shumë më të mëdha sesa ata kanë sugjeruar. E dimë se, sipas vlerësimeve më të fundit të inteligjencës, ata janë muaj, në mos javë larg nga aftësia për të pasuruar uraniumin në një nivel që nevojitet për armë bërthamore. Pra, një rezervë uraniumi të pasuruar në nivel armësh bërthamore dhe kapacitetet për raketa balistike ndërkontinentale janë pikërisht arsyeja pse [presidentit amerikan, Donald] Trumpit iu desh të bëjë atë që bëri në Iran.

Rusia nuk do të donte asgjë më shumë sesa të kishte një shtet me aftësi bërthamore në Lindjen e Mesme për të destabilizuar rajonin, dhe mendoj se deri në një masë, edhe Kina po ashtu, sepse ata e kanë kuptuar tani se SHBA-ja shihet si forcë destabilizuese në Lindjen e Mesme. Dhe, në momentin që Irani të ketë një kapacitet të tillë do ta destabilizonte rajonin në nivele që nuk i kemi parë më herët.

Radio Evropa e Lirë: Nëse Rusia po i jep inteligjencë Iranit kundër SHBA-së, a ka hyrë Putini në luftën në Lindjen e Mesme?

Thom Tillis: Po, ka hyrë. Por, o Zot, Rusia – prandaj jam pak i shqetësuar me qëndrimin e administratës. Do të them një gjë: dje, gjatë fjalimit të mbretit [të Mbretërisë së Bashkuar Charles] para Kongresit, shpresoj që populli ukrainas ta ketë parë ngritjen në këmbë të çdo anëtari që ishte në sallë kur mbreti foli për mbështetjen ndaj Ukrainës.

Putini po përpiqet të bëjë çmos që t’i ketë të dyja: të pretendojë sikur mund të jetë mik ose të bashkëjetojë me Shtetet e Bashkuara, ndërkohë që në të vërtetë kjo është gjëja e fundit në mendjen e tij.

Ai dëshiron të zhdukë çdo ndikim të SHBA-së nga Evropa dhe nga Lindja e Mesme. Aktualisht, ai të paktën po e arrin qëllimin e tij në Lindjen e Mesme përmes mbështetjes së tij, mbështetjes materiale, për Iranin. Por, ky person është përgjegjës.

Kam thënë diçka që mendoj se i ka befasuar disa njerëz: në disa aspekte, ai është si [komandanti i vrarë iranian, Qassem] Soleimani. Ai mban përgjegjësi për vdekjen e amerikanëve. Është vetëm numri që bën dallimin.

Soleimani ishte akuzuar gjerësisht se kishte qenë përgjegjës për qindra vdekje të pjesëtarëve të ushtrisë amerikane. Nuk ka dyshim se gjaku i ushtarëve amerikanë është në duart e Vladimir Putinit, përmes përfaqësuesve të tij, përmes punës së tij me Iranin dhe përmes bashkëpunimit me mercenarë.

Ne duhet ta njohim Putinin për atë që është. Ai është një mbetje e kohërave të vjetra të komunizmit dhe madje nuk përfaqëson shumicën e popullit rus, por ai i qeverisë ata me grusht të hekurt. Ai do të bëjë gjithçka që mundet për të zvogëluar rolin dhe ndikimin e SHBA-së dhe për të tentuar që të zhdukë demokracinë. Ai është qartësisht antidemokratik, prokomunist dhe prototalitar.

Radio Evropa e Lirë: Referenca që përmendët ishte fjalimi i mbreti Charles. Ai fjalim në fakt pati jehonë edhe në Evropën Lindore, ku disa mund ta shohin se nuk po bëhet fjalë për dy konflikte të ndara, por për një luftë të mundshme globale që po zhvillohet në disa fronte. A jeni dakord me këtë vlerësim?

Thom Tillis: Besoj që po. Bota sot është e vogël, dhe duhet ta pranojmë që kundërshtarët tanë nuk po mendojnë vetëm për vendet që janë pranë kufijve të tyre – ata po shikojnë shumë më larg se kaq. Kjo është një përballje mes botës demokratike dhe botës totalitare. Ka qenë gjithmonë kështu dhe ndoshta gjithmonë do të jetë. Por, duhet ta shohim këtë si një mozaik.

Madje duhet të shkojmë përtej Iranit. Shikoni aktivitetet e Rusisë në Afrikë, veçanërisht në Afrikën e Veriut. Shikoni çfarë po bëjnë në Ukrainë. Shikoni luftën hibride që po zhvillojnë tani në Moldavi dhe në Ballkan dhe në mbarë Evropën Lindore. Ata tani janë në luftë dhe ne ndoshta po punojmë për ta frenuar atë, por ne mund ta përfundojmë këtë luftë.

Nuk ka asnjë mënyrë që Vladimir Putini të fitojë nëse ne e mbajmë fokusin tek Ukraina. Lejimi i fitores së tij atje vetëm i jep një bazë për të nxitur urrejtje dhe parime antidemokratike në mbarë Evropën Lindore dhe në Afrikë dhe kjo është lufta botërore që ai dëshiron ta zhvillojë dhe ta fitojë.

Radio Evropa e Lirë: A është dobësia më e madhe e Perëndimit mosfuqia e tij ushtarake, por një vëmendje gjithnjë e më e shkurtër?

Thom Tillis: Po, po flisni në kuptimin e mbajtjes së përpjekjes në Iran apo Ukrainë?

Radio Evropa e Lirë: Të dyja.

Thom Tillis: Është. Unë e dua Amerikën, natyrisht, por populli amerikan mund të shpërqendrohet shumë shpejt ose të kalojë në një temë tjetër. Luftërat janë gjëra shumë të vështira. Ne rrezikojmë që diçka të tërheqë vëmendjen e të gjithëve për një kohë dhe më pas të bëhet diçka që ata duan ta tejkalojnë. Por, nuk mund të kalosh përtej një kërcënimi bërthamor nga Irani. Nuk mund të kalosh përtej ndikimit shkatërrues të një humbjeje në Ukrainë. Duhet të vazhdosh t’u kthehesh votuesve dhe t’u kujtosh se ky është një kërcënim për Shtetet e Bashkuara. Nuk është një vend i largët që nuk na prek, do të ketë një ndikim të madh.

Nëse Irani bëhet fuqi bërthamore, do të ketë një ndikim të madh. Nëse Rusia shpërblehet duke e mposhtur Ukrainën, do të ketë një ndikim të thellë. Kjo është një lloj tjetër lufte botërore, por është një që po zhvillohet mes të mirëve dhe të këqijve dhe popullit amerikan duhet t’i përkujtohet vazhdimisht kjo.

Radio Evropa e Lirë: SHBA-ja dhe aleatët e saj janë mbështetur shumë në sanksione ndaj vendeve si Irani dhe Rusia, veçanërisht kur ato veprojnë së bashku. Duke marrë parasysh aftësinë e tyre në rritje për t’u përshtatur dhe për t’i shmangur kufizimet, a po e humbin sanksionet, në përgjithësi, efektivitetin si mjet politik?

Thom Tillis: Mendoj se po. Ne kemi një thënie: jemi në pozicion më të mirë kur sanksionet tona janë të koordinuara. Të jem i sinqertë, kam qenë i zemëruar me faktin që Evropa ka mbetur disi prapa. Nëse e mbani mend, edhe me sanksionet ndaj Iranit, kishim vende të ndryshme që janë partnerë dhe aleatë tanë – disa në NATO – të cilat kishin interesa biznesi atje, gjë që ua bënte shumë të vështirë të ecnin përpara me një regjim të koordinuar sanksionesh. Por, kështu mund t’i fitojmë shumë prej këtyre luftërave, nëse thjesht i bëjmë njerëzit të kuptojnë koston afatgjatë të lejimit që Irani të mos mbahet përgjegjës.

Kostoja afatgjatë e lejimit që Rusia të bëjë atë që po bën është shumë më e madhe se çdo kosto afatshkurtër që mund të pësojë ata përmes sanksioneve. Duhet të fillojmë ta shohim këtë në mënyrë më gjithëpërfshirëse. Të jem i sinqertë, nëse Evropa do të kishte qenë më e gatshme të zbatonte sanksione të koordinuara, veçanërisht ndaj Iranit, ndoshta mund ta kishim shmangur këtë konflikt.

Por, njerëzit nuk duhet ta harrojnë: kur po përpiqeshim ta sillnim Iranin në tryezë të bisedimeve përmes sanksioneve ekonomike, kishte shtete që hezitonin. Kështu ato e dobësuan efektin që sanksionet mund të kishin. Shpresoj që të arrijmë në një pikë ku të gjithë ta kuptojnë se sanksionet e koordinuara mund ta shkurtojnë kohën për të arritur diçka të mirë. Duhet të ndalojmë së shikuari vetëm pasojat ekonomike në periudha gjashtëmujore apo njëvjeçare.

Deri në një farë mase, kjo është ajo që po bën edhe presidenti tani. Ai e kupton se lufta nuk është temë popullore në SHBA dhe se njerëzit janë të shqetësuar për disa nga pasojat ekonomike, por ka të drejtë që e sheh pamjen më të gjerë dhe është i gatshëm t’u bëjë ballë kritikave dhe të vazhdojë t’ia shpjegojë këtë popullit amerikan.

Ne duhet të bëjmë një punë më të mirë për të shpjeguar saktësisht se ku do të arrijmë sa i përket Iranit, nëse duam të kemi më shumë mbështetje nga populli amerikan, dhe besoj se kemi ende punë për të bërë sa i përket opinionit publik.

Radio Evropa e Lirë: Fuqia e Perëndimit qëndron po ashtu në unitetin mes aleatëve të tij, diçka në të cilën ju personalisht keni investuar shumë përpjekje. Ju pashë në Munih në fillim të këtij viti – para Hagës, gjatë samitit të NATO-s – duke u angazhuar me aleatët dhe duke punuar për të ndërtuar konsensus. Në atë kohë, Irani nuk ishte pjesë e diskutimit. Tani, megjithatë, Irani është futur në tablo. Nëse NATO-ja veçse po vihet në provë nga Rusia, a e rrit përfshirja e Iranit nivelin e rrezikut në një nivel krejtësisht të ri?

Thom Tillis: Mendoj se po. Duhet ta shohim Iranin për atë që është. Ata janë një partner në luftën në Ukrainë. Ata vendosin në të njëjtën mënyrë si Koreja e Veriut. Dua të them, ne kemi tani mijëra njerëz nga Koreja e Veriut në Rusi që po prodhojnë dronë e që në fund do të jenë pjesë e arsenalit në Korenë e Veriut.

Ka disa shtete që po punojnë së bashku për të mposhtur Ukrainën, dhe në mesin e tyre, Irani është ndër të parët. Njerëzit duhet ta kuptojnë këtë dhe ne duhet ta kundërshtojmë, duhet ta kundërshtojmë me partnerët dhe aleatët tanë, jo në mënyrë të njëanshme, jo vetëm, sepse të gjithë kemi interesa të përbashkëta, interesa reciproke, në mposhtjen e tyre.

Radio Evropa e Lirë: A e ka kuptuar Putini se nuk ka nevojë ta mposhtë Perëndimin, por mjafton që të jetojë më gjatë se ai?

Thom Tillis: Të jetojë më gjatë. Ata duan të tentojnë që të mbijetojnë më shumë se ne. Dhe, besoj se ne duhet të kthehen, kjo është shumë e rëndësishme. Më kujtohet [ish-presidenti amerikan Barack] Obama, kur nuk e dinte që e kishte të ndezur mikrofonin dhe që tha ‘mund të jem më fleksibil pas zgjedhjeve” karshi Vladimir Putinit.

Kemi pasur një president demokrat dhe një republikan gjatë 20 vjetëve të fundit që kanë treguar gatishmëri për kompromis me një njeri, qëllimi përfundimtar i të cilit është që çdo komb tjetër t’i nënshtrohet atij. Ne të gjithë duhet ta shohim atë përmes këtij këndvështrimi, dhe nëse nuk e bëjmë, e marrim përsipër rrezikun.

Radio Evropa e Lirë: A mund ta zgjerojë ky partneritet në rritje kapacitetin e mbrojtjes së Perëndimit? A është kjo diçka kritike?

Thom Tillis: Mund të ndodhë. Fakti që jemi në Iran dhe që kemi përdorur rezerva tregon se edhe kombi më i fuqishëm në Tokë ka kufizimet e tij, prandaj duhet të jemi shumë selektivë në mënyrën se ku i shpenzojmë burimet tona dhe ku i pozicionojmë të gjitha asetet tona, përfshirë burrat dhe gratë në uniformë sepse të gjitha këto burime janë të kufizuara.

Duhet ta kemi parasysh këtë në një botë ku ne, SHBA-ja – dhe mendoj se e thash këtë edhe në Munih – vërtet duhet të jemi kudo, në çdo kohë. Pyetja është: në çfarë niveli dhe deri në çfarë mase duhet të presim më shumë nga partnerët tanë, në mënyrë që të mund të kemi atë ndikim dhe të mos e ekspozojmë veten në asnjë teatër apo zonë konflikti?

Radio Evropa e Lirë: Me aleatët që po forcojnë mbrojtjen e tyre, a mund të marrë fund ai argumenti “aleatët që nuk kontribuojnë”?

Thom Tillis: Prandaj e kam thënë – e di që është e pakëndshme – unë gjithmonë përdor analogjinë e familjes sime. Jam rritur në një familje me gjashtë fëmijë. NATO më kujton një familje të madhe ku nuk pajtohemi të gjithë. Debatojmë, dikush zemërohet dhe nuk vjen për Krishtlindje apo diçka e ngjashme. Kjo është pjesë normale e një familjeje, por në fund të ditës, ne duhet ta mbrojmë atë familje. Për mua, është muri mbrojtës kundër totalitarizmit.

Nëse mendojmë se mund të veprojmë vetëm – kushdo që mendon se mund të veprojë vetëm është naiv, nuk e kupton fuqinë e aleancës sonë. Nuk e kupton sa kërcënuese është ajo për kundërshtarët tanë.

Vladimir Putini, ndoshta po vepron në mënyrë transaksionale me Iranin dhe Korenë e Veriut dhe po ndjek qëllimet e tij në Ukrainë, por ata nuk kanë aleatë në mënyrën si ne e kuptojmë këtë. Ata nuk kanë aftësinë të fluturojnë në Kabul dhe të realizojnë një nga operacionet më të jashtëzakonshme logjistike në historinë moderne, siç ishte evakuimi nga Afganistani.

Pavarësisht se çfarë thuhet për tërheqjen nga Afganistani, e di që aleatët tanë e shohin atë si përpjekje të koordinuar dhe mendojnë se nuk ka asnjë mundësi që ata ta realizonin një gjë të tillë dhe kjo është diçka që vjen vetëm nga një aleancë 75-vjeçare dhe nga raporte të mira pune me vende të tjera liridashëse.

Ne duhet të ndërtojmë mbi këtë sepse kjo nuk është diçka që Kina mund ta kopjojë. Ata mund të marrin pronën tonë intelektuale dhe të ndërtojnë një F-35 që i ngjan tonit, dhe Rusia mund të vjedhë teknologji dhe të pretendojë se është në të njëjtin nivel për sa i përket kapaciteteve luftarake, por ata e dinë se nuk mund të mbajnë një përpjekje luftarake siç munden SHBA-ja, partnerët dhe aleatët tanë, falë marrëdhënieve që kemi ndërtuar dhe gjithë ekspertizës që vjen me këtë raport. Por, aleatët tanë në NATO duhet të investojnë.

Arsyeja pse jam dakord me presidentin është se janë lejuar të mos shpenzohen 2 trilionë dollarë gjatë 24 vjetëve të fundit. Kjo do të mund të kishte modernizuar sistemet tona. Do të mund të kishte forcuar bazën industriale. Nuk do të flisnim për rindërtimin e një baze industriale nëse ato shtete të NATO-s thjesht do të kishin shpenzuar për mbrojtje tonë të përbashkët atë për të cilën ishin pajtuar. Prandaj presidenti është i zemëruar.

Ai ka krijuar tensione brenda familjes, por fakti është se anëtarëve të familjes u është dashur t’u thuhej se sjellja e tyre ishte e papranueshme dhe prandaj jemi këtu ku jemi. Mënyra më e mirë për t’u rikthyer te një ‘festë e madhe dhe e gëzuar e Krishtlindjes’ është që ata të kontribuojnë me pjesën e tyre dhe në të ardhmen të bëjnë atë që nuk e kanë bërë për gati 50 vjet. Më pëlqen kjo analogji.

Radio Evropa e Lirë: Ju e keni mbështetur sovranitetin e Ukrainës prej vitesh, që nga fillimi. Nëse konflikti ngrin nesër, a paraqet kjo një fitore për Perëndimin, apo është vetëm pjesa e parë e lojës?

Thom Tillis: Nëse konflikti ngrin, është një barazim. Në fakt, në shumë aspekte, mendoj se është humbje. Jo, të jem i sinqertë, nuk mendoj se është barazim. Nëse ngrin, është humbje, sepse Perëndimi në thelb ka shpërblyer sjelljen e një gënjeshtari – dikujt që nisi me Vladimir Putinin duke thënë se do të ishte një stërvitje ushtarake dhe më pas një operacion i posaçëm ushtarak. E ashtuquajtura fuqi e madhe është ndalur nga një shtet që funksiononte me burime minimale. Tani, ata [Rusia] janë një hije e një superfuqie.

E vetmja arsye pse i marrim seriozisht është se kanë një arsenal bërthamor. Nuk kanë kapacitete konvencionale për t’u krahasuar, madje as me Ukrainën. A mund ta imagjinoni si do të dukej një përballje me Shtetet e Bashkuara?

Pra, lejimi i një fitoreje nga një vend i rangut të dytë, që ka pushtuar paligjshëm një shtet sovran, ose pranimi i një barazimi, për mua është humbje për Perëndimin. Ai duhet të humbasë. Duhet të humbasë qartë dhe më pas të kthehet e t’u shpjegojë qytetarëve rusë pse lejoi që qindra mijëra njerëz të vdisnin në ndjekje të diçkaje që nuk duhej ta kishte nisur kurrë. Ai duhet të kthehet dhe të japë llogari para popullit rus për pasojat shkatërruese ekonomike që po përjetojnë tani. Duhet të japë përgjegjësi për dhjetëra mijëra fëmijë që janë rrëmbyer dhe janë zhvendosur në Rusi. Kjo nuk mund të shpërblehet. Nuk mund të jetë barazim. Një barazim për të është fitore.

Radio Evropa e Lirë: Le t’i kthehemi sërish Iranit. Trump ka sugjeruar se shtetet e tjera duhet të kontribuojnë sa i përket sigurisë në Ngushticën e Hormuzit. Nëse SHBA-ja tërhiqet, a besoni se aleatët – evropianë dhe ata në Lindjen e Mesme – mund t’ia dalin vetëm?

Thom Tillis: Do të ishte një gabim i tmerrshëm nëse SHBA-ja do të tërhiqej. Po ashtu mendoj se është gabim që SHBA-ja thjesht të thotë se e kemi krijuar këtë bllokadë dhe tani rregullojeni ju. Mendoj se SHBA-ja duhet një rol shumë të rëndësishëm në koordinimin e kësaj pune.

Besoj se, nëse shkoni në Tajvan, Kore, Japoni dhe në një sërë vendesh të tjera që varen nga Ngushtica e Hormuzit për energji dhe produkte të tjera, ato të gjitha mund të luajnë një rol në stabilizimin e Ngushticës së Hormuzit dhe ndoshta duhet të kemi një prani atje për ta bërë shumë të pamundur që Irani ta mbyllë atë në mënyrë arbitrare. Duhet të ketë një prani të qëndrueshme në Hormuz, por nuk mjafton të thuhet: ‘Shkoni dhe rregullojeni vetë’.

Besoj se SHBA-ja duhet të luajë rol udhëheqës, të vendosë partnerët e duhur në vend. Mund të përfshijë disa nga Evropa, por mendoj edhe nga zona e Indo-Paqësorit në mënyrë që kjo të mund të mirëmbahet me kalimin e kohës.

Radio Evropa e Lirë: Shpresoja gjithashtu që të ndihmonit lexuesit tanë që të kuptojnë afatin e 1 majit. Nëse afati sipas Rezolutës për kompetencat e luftës skadon, a e bën kjo luftën të paligjshme më 2 maj, apo çfarë ndodh më pas?

Thom Tillis: Rezoluta për kompetencat e luftës kërkon që administrata të raportojë brenda ditës së 60-të – që besoj se i bie të premten – mbi gjendjen e luftës dhe të kërkojë të paktën një zgjatje sipas kësaj rezolute për të vazhduar aktivitetet aktuale. Ne kemi nevojë për detaje nga administrata.

Administrata do të bënte mirë të dilte dhe të thoshte qartë se e dimë që duhet të jemi aty edhe për 30 ditë të tjera. Ka njerëz si unë dhe të tjerë që po flasin për një autorizim për përdorimin e forcës ushtarake, gjë që unë do të doja ta bëja, për ta bërë shumë të qartë për mullahët dhe për ata që po udhëheqin Iranin tani se ne jemi në këtë [konflikt] për një afat të gjatë. Ne duhet të korrim sukses.

Ky është një tjetër shembull, i ngjashëm me Ukrainën, një barazim është i papranueshëm. Kemi humbur jetë njerëzish në këtë përballje gjatë 60 ditëve të fundit. E kemi Iranin në një nga pikat më të cenueshme që ka qenë në 47 vjetët që ky regjim ka qenë në pushtet. Që ne të mos synojmë një fitore shumë të qartë për një Iran jobërthamor dhe të mos shpenzojmë përpjekjen, kohën dhe burimet për ta arritur këtë, do të ishte një humbje e madhe. Do të ishte gabim.

Në fund të fundit, edhe pse lufta nuk është temë popullore tani, nëse i pyet njerëzit, mendoj se gjëja që do të ishte edhe më pak e pranueshme do të ishte që të tërhiqeshim dhe ta linim Iranin të vazhdonte aktivitetet e tij dashakeqe dhe ta lejonim të shndërrohej në një fuqi bërthamore.

Duhet të jemi aty. Duhet ta fitojmë. Në kuptim afatgjatë, duhet të flasim për partnerë dhe aleatë që ta mirëmbajnë këtë dhe të dalim me një strategji më të gjerë për paqen në Lindjen e Mesme. Është ende një vend shumë i rrezikshëm dhe tani është shumë më i rrezikshëm sesa ishte para 59 ditësh.

Radio Evropa e Lirë: Dhe në fund, kur e shikoni Lindjen e Mesme dhe Ukrainën, si duket një strategji fituese perëndimore kundër këtij boshti që po shfaqet?

Thom Tillis: Nëse doni një strategji fituese për Perëndimin, ajo është të synohet të arrihet një marrëveshje e qëndrueshme me Iranin, e cila do të ratifikohej nga Kongresi. Është gjithashtu që të synohet një marrëveshje e qëndrueshme në Ukrainë, që do të ratifikohej nga Kongresi. Me fjalë të tjera, duhet ta ndërpresim këtë cikël të presidentëve si Obama që bien dakord për Marrëveshje bërthamore [të nënshkruar më 2015 mes Iranit dhe Shteteve të Bashkuara, Mbretërisë së Bashkuar, Francës, Kinës, Rusisë dhe Gjermanisë, e krijuar për të siguruar një program bërthamor paqësor të Iranit].

Pajtohem se ishte një marrëveshje e keqe. E kam kritikuar që kur u arrit dhe një nga arsyet pse ishte e keqe është se administrata nuk bëri punën për të siguruar mbështetjen e Kongresit për ta ratifikuar atë.

Shpresoj që administrata e Trumpit të rishfaqet si një nga lideret dhe mbështetëset e Ukrainës, dhe gjithashtu të arrijë një marrëveshje të qëndrueshme me Iranin që të ngrihet në nivelin e një traktati që duhet të ratifikohet nga Kongresi, në mënyrë që të mund ta zbatojmë atë me kalimin e kohës dhe të mos jemi domosdoshmërish të rrezikuar nga prioritetet e administratës së ardhshme.

Përgatiti: Mimoza Sadiku

Kosova po përjeton krizë politike e institucionale dhe gjendet para zgjedhjeve të parakohshme parlamentare, të cilat sërish “nuk garantojnë stabilitet”, vlerëson Naim Rashiti, drejtor i Grupit Ballkanik për Politika në Prishtinë.

Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, ai thotë se në sytë e faktorit ndërkombëtar, Kosova po përjeton “krizë politike dhe institucionale sistematike”.

“Kjo situatë të bën joadekuat për të qenë bashkëbisedues me faktorin ndërkombëtar dhe me agjendat ndërkombëtare, qoftë për anëtarësim [në Bashkimin Evropian], qoftë për proceset e agjendave rajonale”, thotë Rashiti.

Sipas tij, Kosova ka vite që e ka humbur besueshmërinë në raport me faktorët ndërkombëtarë.

“Kosova është bërë një plagë e vogël, por pa ndikim përtej, e cila trajtohet si një ‘paciente’ e lënduar, e papjekur, e sëmurë dhe që duhet pritur të shërohet, por për të cilën nuk vjen terapia nga jashtë”, thekson Rashiti.

Siç thotë ai, Kosova aktualisht ka një kastë politike “që nuk i beson as vetvetes, as aktorëve rreth saj, as strukturave të veta dhe minimalisht, as partnerëve”.

Si e tillë, vlerëson ai, kjo kastë politike nuk mund të arrijë që të ketë dialog me kundërshtarët politikë dhe as me faktorin ndërkombëtar.

Zgjedhjet “nuk garantojnë stabilitet”

Radio Evropa e Lirë: Zoti Rashiti, Kuvendi i Kosovës nuk ia arriti të zgjedhë presidentin e vendit dhe praktikisht vendi po hyn në një cikël tjetër zgjedhor. Si i keni parë ju këto zhvillime të fundit?

Naim Rashiti: Para disa vitesh, disa miq ndërkombëtar na thoshin se do të futeni në krizën apo ‘modelin bullgar’ të përsëritjes së zgjedhjeve dhe ne nuk iu besonim. Por, ja ku jemi. Do të thotë, jemi në një situatë të re të krizës, e cila – përtej zgjedhjeve që domosdo do të mbahen – nuk na garanton stabilitet edhe pas zgjedhjeve.

Jemi në një situatë ku mendoj se jemi në krizë dhe do të jemi në krizë afatgjate me qasjen e kësaj kaste politike të papërgjegjshme.

Zhvillimet e djeshme [të së mërkurës] tregojnë disa defekte fundamentale të sistemit politik të Kosovës. Kemi një Kushtetutë shumë moderne – të ndërtuar falë [Martti] Ahtisaarit dhe mbështetjes ndërkombëtare – me siguresa të garantuara të ruajtjes së balancës së pushtetit dhe ndarjes së pushtetit, e cila nuk po i shkon për shtati skenës politike.

Janë dy defekte të mëdha. E para: partia në pushtet, Lëvizja Vetëvendosje nuk e pëlqen këtë sistem kushtetues të Kosovës të ndarjes së pushteteve, sistemin proporcional zgjedhor dhe përfaqësimin proporcional. Në çdo mënyrë kërkon ta revidojë.

E dyta: kemi problem me partitë opozitare, të cilat duke qenë gjatë në pushtet, e perceptojnë ndarjen e pushteteve ose marrjen e roleve kushtetuese përmes marrëveshjeve politike dhe ndarjes së pushteteve.

Ky rast nuk ishte për asnjërën. Së pari, rasti i zgjedhjes së presidentit ishte që Lëvizja Vetëvendosje do të duhej të bënte një kompromis për një figurë mbi palët ose së paku jo nga radhët e veta dhe propozimet e veta. LVV-ja nuk pranoi. Së dyti, partitë opozitare do të duhej të ofronin emra të besueshëm, me qëllim të ruajtjes së rendit kushtetues të Kosovës për zgjedhjen e presidentit.

Asnjëra nuk i bëri këto lëvizje. Manovruan, manipuluan procesin. Natyrisht që përgjegjësia kryesore bie mbi Lëvizjen Vetëvendosje. Por, kjo krizë e thellë e identitetit politik të Kosovës në raport me fundamentin e shtetësisë dhe rendit kushtetues të Kosovës, besoj do të sjellë shumë dëme dhe shumë paqartësi për të ardhmen e vendit.

Radio Evropa e Lirë: Praktikat e deritashme kanë treguar se në kriza apo situata të ngjashme, ka pasur një lloj këshilldhënie nga partnerët ndërkombëtarë. Kësaj radhe nuk pamë diçka të tillë…

Naim Rashiti: Jo. Këshilldhënia është zvogëluar që nga viti 2014 e këndej. Faktori ndërkombëtar ka pasur ndikim marramendës në Kosovë deri në vitin 2013 apo 2014, përfshirë edhe mbikëqyrjen ndërkombëtare të pavarësisë së Kosovës, e cila ka përfunduar. Gradualisht, për shkak edhe të ndryshimeve të mëdha globale, është shkëputur tërësisht. Ka edhe një lodhje marramendëse ndërkombëtare me Kosovën dhe është një distancim, është një lënie anash. Kjo mund të jetë një prej arsyeve.

Por, ka edhe ndryshim të aktorëve politikë – sidomos Lëvizja Vetëvendosje, por edhe subjektet tjera – të cilët nuk janë më ato si të tilla që kanë koordinuar për së afërmi politikën, qoftë edhe politikën e brendshme të Kosovës me faktorët ndërkombëtarë.

Ka edhe ndërkombëtarë të tillë që mendojnë se herët është përfunduar mbikëqyrja ndërkombëtare. Ka edhe të tillë që mendojnë se Kosova, përtej krizave, duhet të lihet të maturohet gradualisht dhe duhet të kalojë nëpër të gjitha këto kriza. Ka disa miq ndërkombëtarë që kanë durim ta lënë Kosovën të kalojë nëpër këto kriza, nëpër këto ujëra, por për të cilat ne kemi shumë shqetësime se do të zgjasin shumë gjatë.

“Dëmtimi i institucioneve” nga cikli i krizave

Radio Evropa e Lirë: Kjo paqëndrueshmëri politike dhe institucionale, si ndikon në pozicionin ndërkombëtar të Kosovës?

Naim Rashiti: Thelbi i paqëndrueshmërisë nuk është vetëm situata aktuale. Është dërrmimi, degradimi i shtetësisë që po bëhet, degradimi i rendit kushtetues, degradimi i institucioneve dhe stabilitetit të tyre, degradimi i politikave. Ka rrezik – ka shumë shembuj ndërkombëtarë – që pas një cikli të gjatë të krizave, sistemi bëhet i paqëndrueshëm vetvetiu. Sistemi, nëse jo në tërësi, në disa segmente bëhet i pariparueshëm, bëhet vështirë funksional.

Republika e Kosovës ka qenë në ndërtim e sipër që nga viti 2008 dhe është bërë një përparim, ndonëse me shumë defekte, por është bërë. Esenca e këtyre krizave të njëpasnjëshme është se ai progres është dëmtuar, është rrënuar, institucionet janë shumë më fragjile se që kanë qenë. Aktorët politikë individualë janë shumë të fuqishëm në aspektin e mbështetjes popullore, pra të votës, por janë shumë të dobët në funksionimin e institucioneve. Kanë shumë pak instrumente politike, kanë shumë pak njerëz, kanë shumë pak politika dhe shumë pak instrumente ndërinstitucionale për mbarëvajtjen e institucioneve.

Me qëllim ose jo, këto janë dëmtuar. Por, vet cikli i krizave po i dëmton edhe më shumë. Ky është rreziku për Republikën. Pra, rreziku është që të kthehemi prapa, në një periudhë kur politika ndërkombëtare po ndërron shumë dhe pritjet ndërkombëtar, sidomos të Evropës ndaj Kosovës, janë tërësisht ndryshe.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë janë ato pritje?

Naim Rashiti: Pritjet janë që Kosova është dashur t’i bëjë të gjitha detyrat e veta, që të luftojë për statusin e kandidatit për integrim në Bashkimin Evropian, që të sigurojë anëtarësimin në Këshill të Evropës, të marrë më shumë njohje, të ketë më shumë zhvillim. Prej sivjet, të gjithë mekanizmat ndërkombëtarë do të na vendosin në zero ose nën 1 për qind të rritjes ekonomike. Do të na shpallet zyrtarisht që jemi në një situatë të krizës ekonomike, që nga ky vit. Kjo nuk ka ardhur sivjet, por ndër vite, edhe për shkak të ndikimeve të jashtme ekonomike.

Është dashur që zhvillimi ekonomik të përparojë, që investimet publike të rriten, që reformat të përparojnë, të hyrat dhe planifikimet financiare nga Plani i Rritjes [i Bashkimit Evropian për Ballkanin Perëndimor] të thithen. Kosova nuk do ta bëjë asnjërën nga këto. Kosova do të bëhet njollë edhe më e madhe e krizës politike dhe institucionale.

Pra, Kosova nuk trajtohet vetëm si krizë politike, por trajtohet si krizë politike dhe institucionale sistematike. Kjo situatë të bën joadekuat për të qenë bashkëbisedues me faktorin ndërkombëtar dhe me agjendat ndërkombëtare, qoftë për anëtarësim [në BE], qoftë për proceset e agjendave rajonale, të cilat veçse po ndodhin me Malin e Zi, Shqipërinë dhe të tjera.

Kosova “ka humbur besueshmërinë” te partnerët ndërkombëtarë

Radio Evropa e Lirë: A nënkupton kjo që Kosova po e humbë besueshmërinë te partnerët ndërkombëtarë?

Naim Rashiti: Ka vite që e ka humbur besueshmërinë. Kosova është bërë një plagë e vogël, por pa ndikim përtej, e cila trajtohet si një ‘paciente’ e lënduar, e papjekur, e sëmurë dhe që duhet pritur të shërohet, por për të cilën nuk vjen terapia nga jashtë.

Radio Evropa e Lirë: A është kriza aktuale institucionale një lloj “vule” e kësaj që e thoni?

Naim Rashiti: Absolutisht po. Më e keqja është që nëse i pyet ndërkombëtarët, të gjithë presin që zgjedhjet nuk do të sjellin asgjë të re. Do të jetë vetëm një përpjekje dhe një krizë të re.

Paramendojeni një sistem politik, me rregulla të qarta kushtetuese dhe ligjore, që nuk arrin të zgjedhë një prej mijëra e mijëra njerëzve, si kandidat të mundshëm për president të vendit, sipas normave kushtetuese. Paramendojeni, që kaq kemi.

Kemi një kastë politike që nuk i beson as vetvetes, as aktorëve rreth saj, as strukturave të veta dhe minimalisht, as partnerëve. Me kundërshtarët nuk mund të arrijë që të ketë dialog dhe nuk arrin të ketë dialog as me faktorin ndërkombëtar.

Tri etnitete, të cilat kanë luftuar me njëra-tjetrën në Bosnjë e Hercegovinë, pas çdo cikli zgjedhor arrijnë të formojnë Qeverinë e vet, pa asnjë vonesë sepse formula është e qartë, përfaqësimi është i qartë dhe ndarja e pozitave është e qartë.

Tryeza politike e rrumbullakët në Maqedoninë e Veriut, që nga viti 2001, me të gjitha vështirësitë që ka, funksionon dhe i zgjidhë të gjitha problemet mes partive shqiptare e maqedonase.

Shqipëria, në situatat dhe krizat më të rënda, ka arritur ta zgjedhë një president konsensual, me përkrahje të opozitës.

Ndërkaq, Kosova me një sistem shumë të qartë dhe të pastër elektoral proporcional, nuk arrin të gjejë balancat e veta dhe të ndërtojë dialog për të bërë marrëveshje.

Është një Kushtetutë evropiane [e Kosovës], të cilën Perëndimi po e sheh se politika kosovare nuk e pëlqen. Frika është se të gjitha qendrat ndërkombëtare, krizën e fundit në Kosovë e shohin vetëm si një nga krizat që do të përsëritet prapë.

Kosova “si shtet fragjil” në sytë e ndërkombëtarëve

Radio Evropa e Lirë: Ju tashmë e përmendët pak a shumë, por a do ta dëmtojë kjo krizë procesin e integrimeve evropiane të Kosovës?

Naim Rashiti: Po, në çdo aspekt. Pas zgjedhjeve të kaluara, kur rezultati zgjedhor qartësisht prodhoi një qëndrueshmëri institucionale, i gjithë faktori ndërkombëtar u vërsul drejt kandidatit për kryeministër, Albin Kurti, për të caktuar takime, për të diskutuar agjendat dhe kështu me radhë.

Prej së martës, gjithçka do të ndërrojë. Prapë qasja ndërkombëtare do të jetë ‘nuk ka Qeveri”, sepse kemi Qeveri në detyrë. Pra, kemi një Qeveri në detyrë me shumë të meta nga marrëdhëniet e kaluara që prodhoi po ashtu një Qeveri në detyrë, për shkak të shkeljeve kushtetuese, shkeljeve ligjore dhe me radhë.

Do të kemi ndryshim të tërësishëm qasjesh ndërkombëtare në raport me Kosovën. Prapë do të trajtohet – në rastin eklatant – si një shtet, i cili është fragjil, i paqëndrueshëm, me institucione të paqëndrueshme, si një model, sipas të cilit në 30 vjetët e fundit është trajtuar Libani nga faktori ndërkombëtar. Dhe, ky është dëmi për Kosovën. Kosova nuk ka bashkëbisedues stabil për faktorin ndërkombëtar.

Radio Evropa e Lirë: Lidhur me krizën që tashmë i ka hapur derën zgjedhjeve të parakohshme, ministri tashmë në detyrë i Punëve të Jashtme dhe Diasporës, Glauk Konjufca, ka deklaruar se ajo ka shkaktuar “dëm katastrofal” në planin ndërkombëtar dhe se Kosova nga ndërkombëtarët konceptohet “si shtet që ka probleme serioze në kuptimin e ndërtimit të institucioneve”…

Naim Rashiti: Problemi këtu është që krizat politike e shfaqin paqëndrueshmërinë e tërë sistemit, si dhe paqëndrueshmërinë edhe të zgjedhurit kryeministër.

Ministri i Jashtëm ose ministrat e Jashtëm, më së miri e vërejnë këtë relacion dhe e shohin se sa të paqëndrueshme janë diskutimet me faktorët ndërkombëtarë, kur ti je pjesë e krizave të vazhdueshme ose kur ti je prodhim i krizës apo zgjidhje ad hoc, siç ka qenë edhe ministri i Jashtëm, tani në detyrë. E vëren që nuk je bashkëbisedues për ndonjë agjendë tjetër, përveç asaj javore ose ditore. Ky është dëmi më i madfh, sepse Kosova nuk ka nevojë për agjenda ditore. Vetë fakti që flet për agjenda afatshkurta do të thotë se je në krizë, në marrëdhënie krize dhe me krizë serioze, sidomos në relacion me BE-në, me QUINT-in, me shtetet të cilat të kanë njohur.

Mbase nuk është e ditur, por kemi vende mike të Kosovës që janë bërë grup për ta mbështetur Kosovën përsëri për Këshill të Evropës. Ndërkaq, këndej, ti nuk arrin ta zgjedhësh një president të besueshëm, për ta avancuar agjendën e shtetndërtimit. Në këtë situatë, në parametrat ndërkombëtarë të politikës ndërkombëtare, ti nuk je aspak bashkëbisedues i besueshëm për asnjë agjendë.

Ky është fakt i pamohueshëm, ky është realiteti, të cilin qytetari nuk e ndien përditë, por ai që merret me politikën, ai që ulet në Ministri të Jashtme apo në çdo institucion, e ndien çdo ditë. Çdo diskutim që mund të ndodhë [me faktorin ndërkombëtar], është pothuajse joformal.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Rashiti, në dialogun ndërmjet Kosovës dhe Serbisë nuk është se është shënuar ndonjë zhvillim i madh, së paku në këto dy-tre vjetët e fundit. Megjithatë, ripërsëritja e zgjedhjeve, a e dobëson këtë proces edhe më shumë apo mund të mos ndikojë fare?

Naim Rashiti: Dialogu Kosovë-Serbi ka ndryshuar formë viteve të fundit, sidomos pas marrëveshjes së Brukselit në vitin 2023. Ka dy orientime, dy paralele. Paralelja e parë është që do të ketë përpjekje të nivelit trepalësh [BE, Kosovë, Serbi] ose dypalësh – Kosovë dhe Serbi – për negociata që të përmbyllet zbatimi [i marrëveshjes]. Por, segmenti kryesor i dialogut, që nuk është i dukshëm, është dialogu bilateral BE-Kosovë dhe BE-Serbi.

BE-ja në dokumentet e saj ka përcaktuar qartë obligimet për secilën palë. Tash, BE-ja më shumë është e fokusuar që të sigurojë zbatimin e marrëveshjes nga dialogu, si pjesë e marrëdhënies ndërmjet BE-së dhe Kosovës sesa si pjesë e dialogut Kosovë-Serbi.

Pra, kemi një sërë kriteresh shumë specifike nga BE-ja për Kosovën, për të zbatuar dialogun. Fakti që nuk ka takime me Serbinë, nuk do të thotë që nuk ka dialog, sepse dihet saktë për secilën palë se çfarë duhet të zbatojë. Krejt çka pritet, është që Kosova, në pjesën më të madhe të dialogut, të bëjë punën e vet dhe t’i zbatojë ato që janë në përgjegjësinë e saj, në komunikim me BE-në, sikurse që ndodhi edhe me dokumentet dhe me Ligjin për të huajt.

Natyrisht, është një segment i madh i normalizimit të plotë, që do të jetë pjesë e dialogut me Serbinë. Por, ato takime nuk varen vetëm nga Kosova. Varen edhe nga Serbia sepse edhe ajo është në krizë, por për këtë pjesë Kosova nuk fajësohet dhe nuk i kërkohet llogari.

Kosovës do t’i kërkohet llogari të bëjë pjesën e saj, të merret me nenet, me çështjet, me definimet që janë përcaktuar në Marrëveshjen e Brukselit dhe Aneksin e Ohrit, që janë obligime të Kosovës ndaj dialogut dhe të cilat janë artikuluar si obligime të Kosovës ndaj BE-së, ndaj procesit të integrimit. Këtu mund të bëhet shumë punë dhe Kosova mund të përfitojë shumë nëse merret me zbatimit të tyre, si proces i bashkërenduar me faktorin ndërkombëtar, sepse fundja, kështu kanë ndodhur të gjitha proceset.

Radio Evropa e Lirë: A mund ta bëjë këtë Kosova duke pasur kriza të njëpasnjëshme politike dhe institucionale?

Naim Rashiti: Absolutisht jo, sepse tash nuk ka Kuvend, nuk ka Qeveri. Problemi është se kur themi ‘e dërmon sistemin institucional’, kjo nuk nënkupton vetëm për çështjen e dialogut, por se institucionet nuk po e bëjnë punën e vet për asnjë temë, në asnjë çështje.

Degradimi institucional po ndodh në të gjitha fushat dhe jo vetëm për çështjen e dialogut, kur kemi kriza të tilla. Institucionet tona funksionojnë me shumë vështirësi edhe kur kemi legjitimitet të plotë politik dhe institucional, kur kemi Qeveri shumë të fortë, e lëre më kur kemi Qeveri në detyrë, e cila është tërësisht e preokupuar me agjendë elektorale. Ka ndodhur edhe në të kaluarën, por sidomos në këto vitet e fundit.

Radio Evropa e Lirë: A mundet kjo krizë politike dhe institucionale, si dhe ky cikël i përsëritur i zgjedhjeve, të shfrytëzohet nga aktorët tjerë “dashakeq” ndaj Kosovës?

Naim Rashiti: Gjithmonë ka pasur hapësirë dhe ka hapësirë. Është vështirë të artikulohet se si mund të ndikojnë. Kriza politike dhe institucionale nuk do të sjellë rezultate të mira, por do të sjellë paparashikueshmëri. Se çfarë do të jetë, është vështirë të mendohet.

Fati i mirë është se Serbia është e preokupuar me skemat e veta dhe e tërë agjenda ndërkombëtare është e ngatërruar. Rajoni në tërësi është stabil. Duhet të kuptojmë, sidomos që procesi i negociatave të Malit të Zi dhe të Shqipërisë me BE-në ka rritur stabilitetin në rajon.

Nuk ka ndonjë parametër që na tregon se mund të ketë eksploatim të situatave të tilla [si kriza në Kosovë]. Por, ka pakënaqësi marramendëse qytetare. Ka rënie në fushën e rendit dhe ligjit, ka varfëri, ka rënie të ekonomisë, të cilat janë parametra që gjenerojnë situata të caktuara, por jo menjëherë. Do të vijë situata në vitet e ardhshme, kur do t’i paguajmë çmimet e këtyre krizave politike. Se si do të manifestohen apo transmetohen ato, si protesta, manipulime apo ndryshe, nuk dihet.

Por, e gjithë ajo që mund të vijë nuk do të jetë vetëm si shkak i krizës politike. Është edhe narracioni politik, të cilin liderët dhe subjektet politike e bartin bashkë me frymën e kësaj krize politike dhe institucionale. Ky është dëmi më i madh. Asnjë prej subjekteve politike, asnjë nga lidershipi i partisë në pushtet, nuk flasin për stabilitet, vizion, qëndrueshmëri, bashkërendim, kohezion shoqëror, kohezion institucional e kështu me radhë.

Radio Evropa e Lirë: A prisni se ky narracion do të ndryshojë dhe a duhet të ndryshojë?

Naim Rashiti: Jo nuk pres. Natyrisht që do të duhej të ndryshonte, por askush nga faktori ndërkombëtar nuk beson që do të ndryshojë dhe as unë nuk besoj. Për këtë arsye, Kosova është në një situatë ku KFOR/NATO duhet të kujdesen më shumë. KFOR/NATO nuk shohin se ka një bashkëbisedues stabil në Kosovë. Po ashtu as BE-ja. E dimë që të gjitha vizitat e zyrtarëve të lartë evropianë janë shtyrë për shkak të krizës.

Më e keqja është – nga pikëpamja e përgjithshme e analizës, por edhe nga pritjet ndërkombëtare – se kjo do të vazhdojë.

Gazetari i Radios Evropa e Lirë në Uashington, Alex Raufoglu, ndodhej brenda sallës ku po mbahej darka e korrespondentëve të Shtëpisë së Bardhë, kur natën e 25 prillit u dëgjuan të shtëna pranë vendit të ngjarjes.

Incidenti shkaktoi panik mes të pranishmëve dhe çoi në evakuimin e presidentit amerikan, Donald Trump.

Një agjent u qëllua nga afër, por siç tha Trump, jeleku antiplumb ia shpëtoi jetën. I dyshuari u arrestua dhe është identifikuar si Cole Tomas Allen, 31 vjeç nga Torrance, Kaliforni.

Në këtë intervistë, Raufoglu rrëfen çfarë pa në sallë dhe si u përjetuan minutat e para pas të shtënave.

Radio Evropa e Lirë: Ku ndodheshit saktësisht kur u dëgjuan të shtënat? Çfarë patë fillimisht? A e patë sulmuesin apo ndonjë gjë që mund të ndihmojë për të përshkruar atë që ndodhi?

Alex Raufoglu: Isha ulur mjaft afër njërës prej hyrjeve kryesore të sallës së madhe. Tavolina ime ishte me numër 219 dhe ndodhej përgjatë korridorit qendror që të çonte drejt skenës.

Salla ishte e organizuar në atë mënyrë që çdo tavolinë kishte pamje të qartë si nga skena, ashtu edhe nga hyrjet. Prandaj, ishim shumë të vetëdijshëm për çdo lëvizje në atë zonë.

Ne nuk e pamë sulmuesin, por dyert kryesore ishin të hapura. Kur nisën të shtënat jashtë, zhurma ishte jashtëzakonisht e fortë.

Në fillim, për një çast, disa prej nesh menduam se ndoshta diçka kishte rënë jashtë, sepse kamerierët po hynin dhe po dilnin vazhdimisht. Darka ishte duke u shërbyer në atë moment.

Por, hutimi u zhduk pothuajse menjëherë, kur krisma e parë e fortë u pasua nga disa të tjera, njëra pas tjetrës. Do të thosha se u dëgjuan pesë ose gjashtë të shtëna brenda pak sekondash. Atëherë u bë e qartë se diçka serioze po ndodhte jashtë.

Radio Evropa e Lirë: Si e kuptuan njerëzit brenda sallës se bëhej fjalë për të shtëna me armë dhe jo për diçka tjetër?

Alex Raufoglu: U deshën disa sekonda. Përsëritja e krismave – të shpejta, të mprehta dhe njëra pas tjetrës – e bëri të qartë se nuk ishte aksident. Dyert ishin të hapura dhe zhurma depërtonte drejtpërdrejt në sallë.

Mund ta ndieje menjëherë ndryshimin e atmosferës. Pas një hutimi, njerëzit e kuptuan pothuajse menjëherë se çfarë po ndodhte. Disa u futën menjëherë nën tavolina. Të tjerë mbetën të ngrirë për pak çaste, duke u përpjekur ta kuptonin situatën.

Por, brenda pak momentesh, e gjithë salla e kuptoi se bëhej fjalë për të shtëna me armë.

Radio Evropa e Lirë: Cili ishte reagimi i parë i gazetarëve, zyrtarëve dhe të ftuarve?

Alex Raufoglu: Ishte një përzierje instinkti dhe profesionalizmi. Duhet kujtuar se ajo ishte një sallë plot me gazetarë. Pas momentit të parë të tronditjes, shumë njerëz i morën telefonat pothuajse automatikisht – për të dokumentuar, për të raportuar, për të kuptuar se çfarë po ndodhte.

Në të njëjtën kohë, brenda sallës kishte një ndjenjë të vërtetë urgjence. Njerëzit pyesnin njëri-tjetrin nëse ishin mirë, shikonin njëri-tjetrin në sy, qëndronin pranë. Ne kishim kaluar tashmë disa orë së bashku atë mbrëmje, në disa aktivitete paraprake dhe në tapetin e kuq, kështu që brenda sallës kishte njëfarë ndjenje familjariteti.

Shumë shpejt, reporterët kaluan në raportim, duke shkëmbyer informacione me njëri-tjetrin. Zakonisht në një ambient të tillë ekziston konkurrenca për ta nxjerrë lajmin i pari, por në atë moment saktësia dhe siguria ishin më të rëndësishme se shpejtësia.

Për më tepër, komunikimi ishte i kufizuar për shkak të internetit të dobët, ndaj në atë moment mbështeteshim shumë te njëri-tjetri.

Radio Evropa e Lirë: Sa shpejt e largoi shërbimi sekret presidentin Trump nga salla?

Alex Raufoglu: Gjithçka ndodhi jashtëzakonisht shpejt, brenda pak sekondash. Mund të shihej se shërbimi sekret ishte tashmë i pozicionuar në mënyrë strategjike në të gjithë sallën.

Nga vendi ku isha ulur, dukej se nënpresidenti u largua i pari, me gjasë sepse ishte më afër daljes në anën e tij.

Presidenti Trump ishte në skenë, duke biseduar, dhe pothuajse menjëherë agjentët e larguan nga aty. Zonja e parë dhe të tjerët pranë tij fillimisht shkëmbyen disa fjalë, e më pas edhe ata e ndoqën. Ishte një reagim shumë i koordinuar.

Radio Evropa e Lirë: A dhanë forcat e sigurisë udhëzime të qarta për të pranishmit?

Alex Raufoglu: Po, udhëzimet ishin të qarta: të qëndronim poshtë dhe në qetësi. Sigurimi donte ta vlerësonte situatën pa hutim shtesë.

Në një moment, dëgjova disa njerëz që filluan të brohorisnin “SHBA, SHBA”. Por, atyre iu tha shpejt të ndalonin, sepse zhurma mund të shkaktonte më shumë panik dhe të pengonte përpjekjet e sigurisë.

Pas pak sekondash, na u tha se i dyshuari ishte kapur, por megjithatë na u kërkua të qëndronim në vend dhe të prisnim udhëzime të tjera.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë patë pranë pikës së kontrollit të sigurisë, apo zonës kryesore të kontrollit, nëse patë diçka?

Alex Raufoglu: Salla e madhe ndodhet në nivelin e poshtëm të hotelit, në bodrum. Për të hyrë aty, duhej të kaloje përmes një pike shumë të kontrolluar sigurie. Pas kontrollit kishte shkallë lëvizëse që zbrisnin poshtë, dhe pastaj një tjetër shtresë kontrolli sigurie, menjëherë jashtë hyrjes.

Këtë vit, për shkak se presidenti ishte i pranishëm, siguria ishte më e rreptë se zakonisht. Ky ishte viti im i 12-të në këtë ngjarje dhe ishte e qartë se këtë herë ishin më të përgatitur.

Rrugët përreth ishin të mbyllura. Duhej të ecnim disa blloqe për të arritur te hyrja. Jashtë kishte edhe protestues, të cilët i pashë teksa po hyja. Ishte ditë me shi.

Qasja në hotel ishte jashtëzakonisht e kufizuar. Nuk mund t’i afroheshe as hyrjes kryesore pa treguar kredencialet te shërbimi sekret. Të gjithë duhej t’i mbanin biletat në dorë. Nga ajo që pashë, siguria ishte shumë e lartë.

Radio Evropa e Lirë: Sa zgjati paniku dhe bllokimi brenda vendit të ngjarjes?

Alex Raufoglu: Bllokimi zgjati afër një orë, ndoshta pak më pak. Në fillim kishte pasiguri se çfarë do të ndodhte më pas. Madje pati edhe disa diskutime se ngjarja mund të vazhdonte.

Në fund, na u tha se presidenti nuk do të kthehej dhe se do t’i drejtohej publikut nga Shtëpia e Bardhë.

Zona jashtë vazhdonte të ishte nën masa të rrepta sigurie. Nuk mund të largoheshim lirshëm. U desh kohë derisa njerëzit u lejuan të dilnin dhe të vendosnin se çfarë do të bënin më pas.

Radio Evropa e Lirë: A patë persona të lënduar apo ekipe emergjente duke trajtuar dikë?

Alex Raufoglu: Po, shkurtimisht. Kur disa prej nesh dolën drejt korridorit për të shkuar në tualet, pamë të paktën një person në tokë dhe ekipe emergjente duke komunikuar me personelin e sigurisë.

Por, shumë shpejt na udhëzuan të ktheheshim në sallë. Tualeti ishte afër derës kryesore, prandaj nuk patëm pamje të plotë të asaj që po ndodhte. Ishte një pamje e shkurtër, por e mjaftueshme për të kuptuar se kishte të lënduar që po trajtoheshin.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë po u thoshin zyrtarët të pranishmëve pasi i dyshuari u ndalua?

Alex Raufoglu: Zyrtarët u përpoqën të ndanin aq informacion sa mundeshin në ato rrethana, por komunikimi ishte i kufizuar, sepse shumë prej nesh nuk kishin qasje të qëndrueshme në internet brenda vendit të ngjarjes.

Është interesant se disa nga përditësimet e para që njerëzit i panë erdhën përmes mesazheve që qarkullonin nga telefoni në telefon. Mes tyre ishte edhe postimi i presidentit në Truth Social.

Kolegët po ndanin informacionin që arrinin ta siguronin. Krijohej përshtypja se zyrtarët po përpiqeshin të ishin sa më transparentë, por situata ende po zhvillohej.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë masash sigurie kishte para dhe gjatë ngjarjes?

Alex Raufoglu: Masat e sigurisë ishin dukshëm më të larta krahasuar me vitet e kaluara. Siç thashë, për shkak të pranisë së presidentit këtë vit, mbyllja e rrugëve ishte më e gjerë se zakonisht, ndoshta disa blloqe më shumë. Kishte gjithashtu disa shtresa kontrolli përpara se të arrije deri te salla.

Brenda, prania e Shërbimit Sekret ishte shumë e dukshme, me agjentë të pozicionuar në gjithë sallën.

Në njëfarë mënyre, intensiteti i masave të sigurisë dhe vetë incidenti krijuan një moment të papritur uniteti. Gazetarë, zyrtarë qeveritarë, staf dhe njerëz që jo gjithmonë ndajnë të njëjtat qëndrime u gjendën papritur në të njëjtën situatë, të përqendruar te siguria dhe duke u kujdesur për njëri-tjetrin.

Ishte një kujtesë e fortë për rreziqet që mund t’i shoqërojnë ngjarje të tilla dhe për shqetësimet më të gjera lidhur me sigurinë.

Meqë armëpushimi në luftën mes Shteteve të Bashkuara, Izraelit dhe Iranit pritet të skadojë më 22 prill, veprimet e SHBA-së në det po e tërheqin sërish vëmendjen kah një çështje qendrore: sa thellë është e mishëruar struktura ushtarake e Iranit në ekonominë e vendit?

Çaktivizimi i anijes, M/V Touska, më 19 prill, për të cilën thuhet se lidhet me rrjetet tregtare iraniane, nxori në pah kontrollin që Garda Revolucionare Islamike (IRGC) ushtron mbi industri kyç: nga bankat dhe energjia, deri te transporti detar dhe telekomunikacioni.

Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë (REL), Rachel Ehrenfeld, drejtoreshë e Qendrës Amerikane për Demokraci dhe Institutit për Luftë Ekonomike, si dhe autore e disa librave mbi financimin e terrorizmit, tha se shtrirja ekonomike e IRGC-së nuk është rastësi, por themel thelbësor i fuqisë së saj.

Ajo argumentoi se goditja e infrastrukturës dhe veprimtarisë tregtare prekin drejtpërdrejt aftësitë ushtarake të regjimit.

Radio Evropa e Lirë: Ju keni argumentuar prej kohësh se mbizotërimi i IRGC-së në ekonominë e Iranit është thelbësor për fuqinë ushtarake që ka. Sa i rëndësishëm është sekuestrimi i Touska-s nga SHBA-ja në këtë kontekst?

Rachel Ehrenfeld: Varet se kush e zotëron anijen, cilit fondacion i përket. IRGC-ja e ka fondacionin më të madh në Iran. Kur Ajatollah [Ruhollah] Khomeini e nisi në vitin 1979 Revolucionin Islamik dhe e mori kontrollin e Iranit, ai mendoi se si ekonomia të lulëzonte dhe se si t’iu mbijetonte sanksioneve të jashtme, për shembull.

Pra, çfarë të bëni? Krijoni fondacione. Elementeve të ndryshme të forcave revolucionare në Iran iu ndanë pjesë të ndryshme të ekonomisë. Si organizata bamirëse që mbikëqyrin bamirësinë, atyre iu vunë emra të ndryshëm, dhe më i madhi është IRGC-ja.

Ai vendosi që ky do të ishte sistemi…. [Dhe ish-udhëheqësi suprem ajatollah Ali Khamenei] në vitin 2004 nxori atë që në thelb ishte një fetva ose direktivë përmes organeve legjislative iraniane, dhe ajo u përfshi në ligj. Kjo është struktura që i lejoi IRGC-së të zhvillojë ekonominë në hije të Iranit. Ajo është pjesë e ekonomisë, por nuk jep llogari. Ata nuk paguajnë taksa. Në Iran, të gjithë duhet të paguajnë taksa.

Kjo u ndihmon atyre t’i shmangin sanksionet ndërkombëtare, sepse është një organizatë bamirëse që dërgon para aty-këtu.

Ata i përdorin të gjitha llojet e institucioneve financiare dhe sistemeve bankare në mbarë botën.

Brenda fondacionit të madh ka nënndarje, dhe edhe ato pjesë janë të përfshira. Kështu që tani ata kontrollojnë bankat, pasuritë e paluajtshme, telekomunikacionin, transportin, minierat, energjinë, mbrojtjen, kimikatet, petrokimikatet. Çfarëdo që të përmendni, ata e zotërojnë.

Nuk e di nëse kjo anije i përket IRGC-së apo jo, por meqë sistemi i tyre është i tillë, të gjithë duhet ta dinë…. Më habit fakti që amerikanët, pra administrata, nuk e kanë shpjeguar vërtet si funksionon ekonomia atje.

Dhe, kjo është në dëm të tyre; po marrin shumë kritika sepse, “O, ju do ta shkatërroni infrastrukturën”. Por, ata e zotërojnë infrastrukturën, pjesën më të madhe të saj. Ka tregti private dhe njëfarë ekonomie civile, por ajo nuk është e madhe dhe mund të merret lehtësisht nga regjimi.

Në javët e fundit, me ndaljen e internetit nga regjimi, shumë njerëz që kishin biznese private dhe civile përdornin internetin për të bërë biznes. Interneti u ndal. Kostoja ishte miliarda. Njerëzit nuk mund të komunikojnë dhe nuk mund të bëjnë biznes.

Pra, shkatërrimi i pjesës më të madhe të infrastrukturës së madhe, përfshirë transportin detar, do të ishte pjesë e forcave, forcave të armatosura, për shembull, edhe nëse ato nuk supozohet të jenë anije tregtare të armatosura që i shërbejnë qëllimeve të regjimit iranian për luftë, jo për paqe.

Radio Evropa e Lirë : Ju e keni përshkruar IRGC-në si një “shtet brenda shtetit”. Duke pasur parasysh ndryshimet e fundit në udhëheqje, sa pjesë të ekonomisë së Iranit kontrollon sot IRGC-ja dhe a është e mundur të ndahet qeverisja civile nga fuqia ushtarake?

Rachel Ehrenfeld: Në një farë mënyre, po. Civile, çfarëdo që është civile, është nën kontrollin e IRGC-së. Nga të dhënat e fundit që kam mundur të nxjerr, ata kontrollojnë rreth dy të tretat e ekonomisë.

Kjo lidhet me atë që Khamenei, dhe para tij Khomeini, e quajtën “ekonomi qëndrese”. Ata donin të krijonin një ekonomi që i bën ballë armikut.

Njerëzit duhet ta dinë këtë në mënyrë që të mos kritikojnë më kur goditet infrastruktura, sepse këto të gjitha i shërbejnë IRGC-së, që është forca më e fuqishme në Iran.

Radio Evropa e Lirë: Raportet sugjerojnë se një “këshill ushtarak” ka anashkaluar administratën e Pezeshkianit. A tregon kjo se IRGC-ja ka konsoliduar kontrollin mbi shtetin iranian?

Rachel Ehrenfeld: Duket se po, sepse dëgjuam një ditë që ngushticat (Ngushtica e Hormuzit) ishin të hapura, dhe menjëherë më pas, disa orë më vonë, ishin mbyllur. Kjo tregon qartë se po zhvillohet një luftë për pushtet.

Por, nga sa kuptoj, IRGC-ja është vërtet grupi që drejton regjimin.

Radio Evropa e Lirë: Duke përdorur zjarr kundër një anijeje cisternë, a po sinjalizon Uashingtoni se tani e konsideron flotën tregtare të IRGC-së si shënjestër legjitime ushtarake?

Rachel Ehrenfeld: Sigurisht që po, sepse nuk dihet se çfarë transportojnë. Ajo që transportojnë mund të jenë armë, municione, ose diçka që plotëson nevojat e tyre.

Edhe nëse është diçka si hurma nga ndonjë shkretëtirë, paratë nga shitja do të shkojnë në xhepat e IRGC-së. Çdo gjë që lëviz tani atje, lëviz sepse IRGC e lejon.

Radio Evropa e Lirë: Thuhet se Touska transportonte mallra për përdorim të dyfishtë. Në kërkimet tuaja, sa shpesh IRGC-ja fsheh materiale me lidhje ushtarake brenda dërgesave civile?

Rachel Ehrenfeld: Ata janë të njohur për mallrat me përdorim të dyfishtë. Dhe, përsëri, edhe nëse është diçka që mund ta shesin, ose ta riparojnë dhe ta përdorin për diçka tjetër, gjithçka lidhet me vlerën, pra vlerën financiare.

Sa kushton? E shesin, fitojnë para, ose kursejnë para. Pra, çdo gjë që hyn dhe del i sjell përfitim atyre.

Radio Evropa e Lirë: Ju keni argumentuar se goditja e infrastrukturës mund të jetë më efektive sesa përballja e drejtpërdrejtë ushtarake. A janë veprimet e tanishme të SHBA-së shembull i kësaj strategjie në praktikë?

Rachel Ehrenfeld: Nëse Shtetet e Bashkuara – dhe shpresojmë edhe vende të tjera, jo vetëm vendet perëndimore, por edhe fqinjët e Iranit – e zbatojnë bllokadën siç duhet dhe i përmbahen sanksioneve, ekonomia e Iranit do të shembet, së shpejti.

Radio Evropa e Lirë: Ka raportime për një “bllokadë selektive” pranë ishullit Larak. A e mbron përfshirja e thellë e IRGC-së në ekonomi nga një trysni e tillë apo e bën më të cenueshme?

Rachel Ehrenfeld: Ata gjithashtu po kërcënojnë transportin tregtar në vende të tjera, si pranë Bab al-Mandabit. Po përpiqen realisht të ndërpresin transportin detar ndërkombëtar.

Duhet të parandalohen. Ky lloj shantazhi nuk mund të lejohet.

Radio Evropa e Lirë: Meqë po afrohet afati i 22 prillit për armëpushimin, si e vlerësoni fundin e lojës ekonomike të regjimit? A ka shenja trysnie?

Rachel Ehrenfeld: Nuk e di. IRGC-ja e drejton atë, dhe ky është një regjim radikal, ideologjik. Qëllimi i tyre është të krijojnë sa më shumë kaos, të vrasin sa më shumë “jobesimtarë” dhe të vdesin për besimet e tyre që të vijë Imami i 12-të.

Kur beson në një ideologji të tillë, që shumica e njerëzve në botë nuk e kuptojnë, nuk e di çfarë do të mbizotërojë. Por, gjëja optimale që mund të ndodhë është ndryshimi i regjimit.

Radio Evropa e Lirë: Nëse armëpushimi skadon pa përparim, çfarë prisni se do të ndodhë?

Rachel Ehrenfeld: Mendoj se fuqia ushtarake duhet ta gjunjëzojë këtë regjim; të eliminojë sa më shumë udhëheqës të jetë e mundur ose ta detyrojë regjimin të zhduket.

Shpresoj që populli i Iranit të dalë në rrugë dhe ta detyrojë ndryshimin. Ka shumë njerëz të pakënaqur. Kemi parë protesta dhe e dimë që IRGC-ja dhe Basij kanë vrarë protestues.

Shumë njerëz nuk e duan këtë. Udhëheqja ka vjedhur miliarda, është pasuruar dhe ka dërguar familjet jashtë vendit ndërsa njerëzit e zakonshëm vuajnë.

Radio Evropa e Lirë: Dhe për fund, a përfaqëson ky moment ndonjë ndryshim më të gjerë në mënyrën se si përdoret lufta ekonomike kundër aktorëve shtetërorë si Irani?

Rachel Ehrenfeld: Do të nxirren shumë mësime nga kjo luftë. Lufta ekonomike ka shumë faza dhe mund të ndihmojë shumë, sidomos pasi ekonomia e Iranit ishte tashmë në gjendje të keqe para luftës.

Nëse doni të fitoni, duhet të përdorni strategjitë më të mira: luftën ekonomike dhe atë kinetike së bashku. Shpresojmë jo për shumë kohë, sepse të dyja i dëmtojnë edhe njerëzit e pafajshëm.

Dhe, kjo është fatkeqësi. Por, ky regjim ka qenë në pushtet për dekada, dhe ata që përpiqen të ndalin zgjerimin e tij nuk mund të fajësohen thjesht për ndërhyrjen tani.

Përgatiti: Ekrem Idrizi

Humbja e Viktor Orbanit në zgjedhjet në Hungari krijon një dritare të re mundësie për Kosovën, vlerëson Edward P. Joseph, ligjërues në Universitetin Johns Hopkins në SHBA dhe ekspert i menaxhimit të konflikteve.

Ai e përshkruan largimin e liderit hungarez pas 16 vjetësh në pushtet si një “goditje” për presidentin e Serbisë, Aleksandar Vuçiq, duke theksuar se ai ka qenë një faktor kyç që i ka dhënë Beogradit hapësirë manovrimi brenda BE-së.

Sipas tij, kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, duhet ta shfrytëzojë këtë “dobësim të Vuçiqit”, të tregojë përgjegjësi shtetërore dhe ta pozicionojë Kosovën si faktor stabiliteti, duke i lënë pas qasjet përçarëse.

“Ashtu siç administrata Trump nuk është e interesuar për lojërat e Vuçiqit, ajo nuk është e interesuar as për ato të Kurtit. Pezullimi i Dialogut Strategjik shtatorin e kaluar ishte dëshmi për këtë”, thotë Joseph për Radion Evropa e Lirë.

Joseph flet edhe për përplasjet mes SHBA-së dhe Evropës dhe ndikimin e tyre të mundshëm në Kosovë, në kohën kur në BE po shtohen thirrjet për më shumë autonomi në fushën e mbrojtjes.

Megjithatë, sipas ekspertit amerikan, roli i Shteteve të Bashkuara mbetet vendimtar – si boshti kryesor i NATO-s dhe garantuesi kryesor i sigurisë në Ballkan.

Radio Evropa e Lirë: Në disa deklarata së voni keni thënë se politika perëndimore në Ballkan shpesh është e paqartë dhe jokonsistente. Në Evropë po shtohen diskutimet për uljen e varësisë nga Shtetet e Bashkuara në çështjet e mbrojtjes. Si i vlerësoni pasojat e këtij trendi për sigurinë e Kosovës?

Edward P. Joseph: Tensionet e paprecedenta në marrëdhëniet transatlantike dhe në NATO, që burojnë nga lufta në Iran dhe çështje të tjera të diskutueshme, kanë ndikim në të gjithë Evropën, përfshirë Ballkanin.

Për momentin, jam shpresëplotë se nuk do të ketë ndryshime në qëndrimin e SHBA-së ndaj [misionit të NATO-s në Kosovë] KFOR. Anëtarë të njohur të Kongresit nga të dyja partitë, Republikane dhe Demokrate, i kanë shkruar sekretarit të Shtetit [Marco] Rubio, duke i kërkuar që të mos ketë ndryshime në praninë e SHBA-së në KFOR.

Megjithatë, divergjenca mes Evropës dhe SHBA-së vazhdon dhe, pavarësisht kësaj, Evropa ende ka nevojë për SHBA-në për sigurinë e përgjithshme. Uashingtoni mbetet boshti kryesor i NATO-s, ndërsa NATO-ja mbetet boshti i sigurisë në Ballkan.

Radio Evropa e Lirë: Ju shpesh keni theksuar rëndësinë e angazhimit të qëndrueshëm të SHBA-së në Ballkan. Nëse Evropa merr një rol më autonom në fushën e mbrojtjes, a prisni ndonjë ndryshim në angazhimin e Uashingtonit në Kosovë?

Edward P. Joseph: Unë, si shumë të tjerë, besoj se çdo tërheqje apo ulje e pranisë së SHBA-së në KFOR-i, është krejtësisht e parakohshme.

Po, është e rëndësishme që Evropa të ndërtojë më shumë kapacitete për sigurinë e saj dhe Evropa po e bën këtë. Megjithatë, Evropa nuk gëzon besueshmërinë e SHBA-së dhe besueshmëria është përbërësi kyç për ruajtjen e stabilitetit në Ballkan.

Rritja e vazhdueshme e armatimit në Serbi – përfshirë blerjen e raketave supersonike kineze – është një shqetësim serioz. Çfarë kërcënimi synojnë të luftojnë këto raketa?

Alarmet e vazhdueshme dhe të ekzagjeruara në Beograd për Deklaratën e Përbashkët të Sigurisë mes Shqipërisë, Kroacisë dhe Kosovës janë gjithashtu shqetësuese, pasi Beogradi duket se po e përdor atë si pretekst për t’u armatosur dhe për të krijuar artificialisht një ndjenjë rreziku brenda vendit.

Radio Evropa e Lirë: Keni paralajmëruar më herët për paqartësitë në politikën e Perëndimit ndaj Serbisë. Debatet aktuale për “autonominë strategjike” të BE-së, a mund – pa dashje – t’i krijojnë Serbisë ose Rusisë mundësi për të testuar sa i bashkuar është Perëndimi në rajon?

Edward P. Joseph: Jo, nuk shoh asnjë lidhje mes autonomisë strategjike evropiane dhe politikës perëndimore ndaj Serbisë. Përkundrazi, shoh një ashpërsim të vonuar të qëndrimit të BE-së ndaj Serbisë.

[Komisionarja për Zgjerim e BE-së] Marta Kos ka kritikuar Beogradin për ligjet në gjyqësor. Po ashtu, po diskutohet seriozisht mundësia e pezullimit të një pjese të konsiderueshme të fondeve të BE-së.

Në të njëjtën kohë, administrata Trump nuk duket e interesuar për lojërat e Vuçiqit.

Uashingtoni e ka befasuar Beogradin me qëndrimin e fortë për nxjerrjen e rusëve nga [Industria e Naftës] NIS. Shpresohet që zgjedhjet në Hungari ta përshpejtojnë shitjen e NIS-it te [kompania hungareze] MOL.

Rusia dhe mbështetësit e saj kryesorë në Serbi nuk mund të jenë të lumtur që [kryeministri në largim i Hungarisë] Viktor Orban nuk do të jetë më ai që mbikëqyr MOL-in dhe kontrollin mbi NIS-in.

Humbja e partisë Fidesz të Orbanit në zgjedhjet në Hungari vetëm sa mund ta inkurajojë BE-në që, më në fund, të mbajë përgjegjës Beogradin dhe presidentin Vuçiq për reformat, për shtypjen e brendshme dhe për politikat destabilizuese ndaj fqinjëve të Serbisë.

Radio Evropa e Lirë: Në kontekstin e dialogut të ngecur midis Kosovës dhe Serbisë, a mund ta përmirësojë një qëndrim më i fortë mbrojtës i BE-së ndikimin e saj politik? Apo mungesa e unitetit të brendshëm të BE-së mbetet pengesë kryesore…

Edward P. Joseph: Kjo e dyta – ndarjet e brendshme në BE lidhur me Kosovën – është pengesa e vërtetë për ndikimin politik të BE-së në Ballkan.

Në fakt, siç kam shkruar dhe deklaruar edhe më herët, katër vendet e NATO-s që nuk e njohin Kosovën – Greqia, Rumania, Sllovakia dhe Spanja – e mbajnë të ngrirë këtë ngërç dhe e mbajnë rajonin të bllokuar.

Këto katër vende anëtare të NATO-s ia dorëzojnë në të vërtetë ndikimin Serbisë, duke i dhënë në mënyrë efektive Beogradit një lloj vetoje mbi lëvizjet e Kosovës drejt NATO-s dhe BE-së.

Nuk ka nevojë të merret në konsideratë ndonjë forcim ushtarak nga Evropa, kur Evropa është ende e ndarë politikisht për shkak të Kosovës. Në SAIS, kam publikuar dy punime për zgjidhjen e kësaj çështjeje.

Së pari, Ukraina mund ta njohë Kosovën – gjë që do të nxiste njohjen nga Greqia, e më pas nga Rumania dhe Sllovakia. Spanja, pastaj, do ta ndiqte natyrshëm këtë rrugë.

Së dyti, SHBA-ja mund të ofrojë një rrugë për anëtarësimin e Serbisë dhe Kosovës në NATO. Kjo do të ishte menjëherë transformuese për gjithë rajonin.

Por, për ta arritur këtë, Evropa duhet fillimisht të tejkalojë krizën aktuale në marrëdhëniet me administratën Trump.

Radio Evropa e Lirë: Në këtë mjedis në ndryshim, cili duhet të jetë prioriteti kryesor strategjik i Kosovës?

Edward P. Joseph: Prioriteti strategjik i Kosovës duhet të jetë pikërisht shfrytëzimi i vështirësive të Vuçiqit për t’u shfaqur si një shtyllë stabiliteti dhe bashkëpunimi në Ballkan. Pas takimeve të tij në Paris dhe Londër, tani është momenti për kryeministrin Albin Kurti që ta stabilizojë situatën në Kosovë.

Kurti duhet të tregojë përgjegjësi shtetërore dhe të bashkëpunojë me opozitën për një zgjidhje kompromisi për presidentin.

Kurti, gjithashtu, duhet të ndërmarrë hapa të veçantë për të treguar përkushtimin e tij të fortë ndaj komuniteteve joshumicë.

Ai duhet t’i vizitojë serbët dhe të deklarojë angazhimin e tij të plotë, se shërbimet shëndetësore dhe shërbimet e tjera do të vazhdojnë pa ndërprerje, derisa institucionet dikur serbe të integrohen në Republikën e Kosovës.

Ndërsa Vuçiq përballet me një vëmendje gjithnjë e më të madhe nga BE-ja – ku ai nuk e gëzon më mbrojtjen e Viktor Orbanit – Kurti mund ta shfrytëzojë këtë situatë.

Tani është momenti për të vendosur interesat e Kosovës në plan të parë dhe për të treguar kapacitete shtetërore si brenda vendit, ashtu edhe në arenën ndërkombëtare.

Radio Evropa e Lirë: A ka qenë Orbani deri më tani një nga faktorët kryesorë që i ka dhënë Serbisë hapësirë për manovra brenda BE-së?

Edward P. Joseph: Po, Orban ka qenë faktor kyç – por jo i vetmi – që i ka dhënë Vuçiqit hapësirë manovrimi brenda BE-së.

Së pari, humbja e madhe zgjedhore e Orbanit është një tjetër goditje për Vuçiqin. Ndikimi në Beograd është shumë më i madh sesa arrestimi i Nicolas Maduros në janar, që gjithashtu erdhi si surprizë për presidentin serb. Këtë herë, ndikimi ndihet edhe në Uashington dhe në Moskë, duke goditur gjithë agjendën populiste-autoritare dhe proruse.

Së dyti, humbja e Orbanit është një shtysë për opozitën në Serbi në një vit zgjedhor. Krahasimi është i dukshëm për të gjithë: ‘nëse hungarezët mund ta largojnë Orbanin, atëherë serbët mund ta largojnë Vuçiqin dhe SNS-në’.

Së treti, kjo humbje rrit vetëbesimin e BE-së, pikërisht në momentin kur Vuçiq po përballet me një vëzhgim gjithnjë e më të madh. Komisioni i Venecias pritet të japë opinion për ligjet kontroverse për gjyqësorin, ndërsa Parlamenti Evropian pritet të publikojë një raport që ka gjasa ta trajtojë presionin e Beogradit ndaj gazetarëve, aktivistëve dhe opozitës.

Shkurt, humbja e Orbanit i heq Beogradit mbrojtësin e tij kryesor brenda BE-së, ndërsa njëkohësisht dobëson aleatët e Vuçiqit në Uashington dhe Moskë.

Dhe, siç është parë, administrata Trump nuk i ka ofruar Vuçiqit mbështetje të fortë siç i ka dhënë Orbanit.

Budapesti mori një zgjatje njëvjeçare për importin e naftës dhe gazit rus, ndërsa Beogradi u përball me sanksione ndaj NIS-it, që çuan në mbylljen e rafinerisë në Pançevë. Kjo do të thotë se tani ka edhe më pak arsye që Uashingtoni ta mbështesë Vuçiqin.

Radio Evropa e Lirë: Thatë pak më herët se tani është momenti për Kurtin që t’i vërë interesat e Kosovës në plan të parë dhe të tregojë aftësi shtetërore brenda dhe jashtë vendit. Duke pasur parasysh që Kosova mbetet vendi më i prapambetur në integrimin në BE… çfarë përfitimesh konkrete mund të presë realisht në këmbim?

Edward P. Joseph: Zgjedhjet në Hungari krijojnë një mundësi të rëndësishme për Kurtin, nëse ai di ta shfrytëzojë atë.

Me Aleksandar Vuçiqin të dobësuar dhe Serbinë që hyn në një periudhë të tensionuar zgjedhore, nën një vëzhgim gjithnjë e më të madh nga BE-ja, Kosova mund të shfaqet si një burim stabiliteti.

Për ta arritur këtë, kryeministri Kurti duhet të heqë dorë nga populizmi i tij përçarës. Ai duhet të ndërtojë konsensus për një president të ri, duke shmangur zgjedhjet e përsëritura që janë të panevojshme dhe shpërqendruese.

Në këmbim, Kosova mund të presë mbështetje të re në Bruksel, në kryeqytetet e BE-së dhe në Uashington.

Ashtu siç administrata Trump nuk është e interesuar për lojërat e Vuçiqit, ajo nuk është e interesuar as për ato të Kurtit. Pezullimi i Dialogut Strategjik shtatorin e kaluar ishte dëshmi për këtë.

Kurti ka mundësinë të ndryshojë perceptimin – një perceptim që e dëmton Kosovën – se ai është një nxitës problematik. Në vend të kësaj, ai mund të tregojë se ai dhe Kosova janë partnerë të vlefshëm për BE-në, NATO-n dhe SHBA-në.

Me një ultimatum që skadon më 7 prill në orën 20:00, sipas kohës lindore, presidenti i Shteteve të Bashkuara, Donald Trump, paralajmëroi Iranin se infrastruktura e tij mund të goditet brenda pak orësh, nëse ai nuk i përmbush kërkesat e tij, sidomos për rihapjen e Ngushticës së Hormuzit.

Teherani i refuzoi propozimet për një armëpushim afatshkurtër, duke kërkuar përfundim të përhershëm të armiqësive dhe garanci kundër sulmeve të ardhshme.

Radio Evropa e Lirë bisedoi me ish-drejtorin për Iranin në Këshillin e Sigurisë Kombëtare të Shtëpisë së Bardhë, Nate Swanson, aktualisht bashkëpunëtor në Këshillin e Atlantikut, rreth krizës në rritje dhe perspektivave për diplomaci.

Radio Evropa e Lirë: Presidenti i SHBA‑së ka dhënë një ultimatum të ashpër, duke paralajmëruar se infrastruktura e Iranit mund të përballet me sulme të mëdha brenda pak orësh, nëse kërkesat kryesore nuk plotësohen. Nga përvoja juaj, sa realist është një shkatërrim aq i shpejtë dhe në shkallë të gjerë i sistemeve të decentralizuara të Iranit? Dhe, a është ky më shumë një sinjal strategjik sesa një kapacitet i vërtetë operacional?

Nate Swanson: Vlerësimi im është se kjo po bëhet kryesisht për arsye psikologjike – për të nxjerrë koncesione nga Irani dhe për të nxitur një formë marrëveshjeje. Nuk mund ta them përfundimisht nëse SHBA-ja mund t’i godasë të gjitha ato objektiva në një afat aq të shkurtër kohor, por infrastruktura e Iranit është shumë e decentralizuar.

Ekzistojnë dhjetëra sisteme të ndara energjie, nyje transporti dhe rrjete të tjera kritike. Ideja e neutralizimit të çdo ure ose nyje kyç brenda pak orësh, duket e pabesueshme.

Kjo i përshtatet një modeli më të gjerë: kërcënim me pasoja maksimale për të fituar avantazh.

Deri tani, politika e presionit maksimal nuk e ka ndryshuar në thelb vendimmarrjen iraniane dhe nuk e ka detyruar Teheranin për t’u dorëzuar.

Edhe një përshkallëzim i tillë nuk duket se do të ndryshojë llogaritjen e tyre, por, në fund, ky është një vendim që i takon udhëheqjes iraniane.

Radio Evropa e Lirë: Po dëgjojmë edhe për përpjekjet diplomatike. Pakistani ka nxjerrë një kornizë me dy nivele – të ashtuquajturën “Marrëveshje e Islamabadit” – duke propozuar një armëpushim 45-ditor, të ndjekur nga një marrëveshje gjithëpërfshirëse. Nga perspektiva juaj, cilat janë vijat e kuqe kryesore të Iranit dhe a ka ndonjë rrugë të mesme?

Nate Swanson: Irani po kërkon garanci se kjo luftë nuk do të rifillojë brenda pak muajsh. Ata duan siguri se armëpushimi është i përhershëm – jo i përkohshëm. Kjo është arsyeja pse ata po refuzojnë gjuhën afatshkurtër dhe po insistojnë në kushte të tjera.

Komponenti i dytë është ekonomik. Irani po përpiqet të përfitojë nga kontrolli i tij mbi Ngushticën e Hormuzit. Ata i referohen kësaj si dëmshpërblim, por në praktikë mund të marrë forma të ndryshme. Në thelb, krijon një mekanizëm zyrtar për të pasur vazhdimisht përfitime ekonomike, të lidhura me këtë rrugë ujore.

Ajo që ka ndryshuar në ditët e fundit, është se Irani duket gjithnjë e më i sigurt – ndoshta edhe tepër – për atë që mund të arrijë.

Kërkesat e tij janë zgjeruar, duke përfshirë edhe çështje më të gjera rajonale, siç është konflikti në Liban – çështje që më parë nuk kanë qenë kyç në pozicionin e tij.

Kjo i rrit ndjeshëm pengesat për një marrëveshje afatshkurtër dhe e bën edhe më të vështirë arritjen e një zgjidhjeje brenda afatit.

Radio Evropa e Lirë: Brenda Iranit ka pasur ndryshime në lidership. A ka mbështetje për një fraksion më pragmatik që po shfaqet, apo po e forcojnë kontrollin grupet radikale të vijës së ashpër?

Nate Swanson: Sistemi është jashtëzakonisht i errët. Edhe për ata që e ndjekin nga afër Iranin, është shumë e vështirë të përcaktojnë se kush po merr në të vërtetë vendime.

Megjithatë, mbështetësit e vijës së ashpër janë qartazi të inkurajuar.

Disa figura kanë fituar ndikim në zhvillimet e fundit, dhe trajektorja e përgjithshme tregon një pjesëmarrje më të fortë të vijës së ashpër në vendimmarrje.

Nëse kjo përbën një konsolidim të plotë të pushtetit, është ende e paqartë – është thjesht shumë herët për ta thënë. Këto lloje tranzicionesh zakonisht zhvillohen me kalimin e kohës.

Radio Evropa e Lirë: Presidenti Trump tha se iranianët mund të jenë të gatshëm t’i durojnë humbjet e infrastrukturës në këmbim të lirisë. A është ky vlerësimi juaj?

Nate Swanson: Shoqëria iraniane nuk është monolitike. Sigurisht që ka njerëz që duan që regjimi të shembet, dhe ka të tjerë që e mbështesin fuqishëm atë. Një pjesë e konsiderueshme e popullsisë bie diku në mes dhe është përqendruar kryesisht në mbijetesën e përditshme.

Pritjet e mia për mobilizim masiv janë të ulëta. Ndërsa disa segmente mund ta mbështesin presionin e vazhdueshëm, shumë të tjera, thjesht, duan që konflikti të përfundojë. Është shumë e vështirë të përgjithësohet, dhe nuk do të supozoja një përgjigje të unifikuar nga popullsia.

Thirrja për kryengritje në mjedisin aktual është jashtëzakonisht e rrezikshme. Protestat janë shtypur brutalisht dhe nuk ka pasur dezertime domethënëse nga aparati i sigurisë. Inkurajimi i njerëzve për të dalë në rrugë, mund të vërë jetë në rrezik – pa prodhuar rezultate të prekshme.

Në planin afatgjatë, fokusi duhet të jetë te ndikimi në vendimmarrjen e udhëheqjes së Iranit. Kushdo që qeveris Iranin, duhet të kuptojë se zgjedhjet e tyre do të përcaktojnë nëse vendi stabilizohet dhe lulëzon, apo mbetet i izoluar dhe në konflikt.

Radio Evropa e Lirë: A është bërë kontrolli mbi Ngushticën e Hormuzit pikë qendrore e negociatave?

Nate Swanson: Po. Irani tani, në mënyrë efektive, ka një shtyllë të katërt në strategjinë e tij të sigurisë: kontrollin e Ngushticës së Hormuzit.

Kjo është jashtëzakonisht e rëndësishme. Ndikon drejtpërdrejt në tregtinë globale dhe interesat e SHBA-së. Në disa mënyra, është bërë edhe më e rëndësishme se elementet tjera, siç janë forcat ndërmjetëse, të cilat shihen gjithnjë e më shumë si detyrime.

Ky është një ndryshim i madh dhe i jep Iranit një burim të ri, shumë të fuqishëm ndikimi.

Radio Evropa e Lirë: Nëse konflikti vazhdon për një periudhë të gjatë, çfarë do të nënkuptojë kjo për unitetin e vendeve të orientuara kundër Iranit? Nëse situata zgjat, a prisni që aleatët e SHBA-së të mbeten të bashkuar, apo mund të fillojnë të ndjekin marrëveshje të veçanta me Teheranin?

Nate Swanson: Ekziston një rrezik real divergjence. Si partnerët evropianë, ashtu edhe ata të Gjirit tashmë po i rivlerësojnë pozicionet e tyre dhe po rikalibrojnë marrëdhëniet e tyre si me SHBA-në, ashtu edhe me Iranin.

Në afat të shkurtër, uniteti kryesisht mbetet. Por, sa më gjatë të vazhdojë konflikti, aq më i madh është presioni mbi këto vende për të ndjekur interesat e tyre, duke përfshirë mundësinë e marrëveshjeve të ndara me Teheranin.

Ne tashmë po shohim ndryshime delikate – si në Evropë ashtu edhe midis shteteve të Gjirit – dhe këto dallime ka të ngjarë të bëhen më të theksuara me kalimin e kohës, nëse konflikti vazhdon.

Intervista është redaktuar për gjatësi dhe qartësi.

Përgatiti: Valona Tela

Lufta në Iran po i jep Pekinit mundësi për të parë në kohë reale se si Shtetet e Bashkuara zhvillojnë luftë moderne.

Kjo luftë ka treguar shtrirjen e fuqisë ushtarake amerikane, por ka ngritur edhe pyetje rreth aftësisë së Uashingtonit për të menaxhuar kriza të shumta njëkohësisht.

Për Pekinin, ky kombinim mund të ndikojë në mënyrën se si ai e vlerëson rrezikun apo kohën në ndonjë përballje të ardhshme me Shtetet e Bashkuara, apo me Tajvanin.

Për të kuptuar më mirë se çfarë po mëson Kina nga Irani, Radio Evropa e Lirë bisedoi me gjeneralin në pension nga Australia, Mick Ryan.

Radio Evropa e Lirë: Cili është mësimi kryesor që presidenti i Kinës, Xi Jinping, ka nxjerrë deri më tani nga lufta në Iran?

Mick Ryan: Ka shumë mësime, por më i rëndësishmi që Xi ndoshta ka nxjerrë, është se ushtria amerikane mbetet një organizatë shumë e fuqishme.

Ajo mund të përdorë forcë të jashtëzakonshme dhe të kryejë operacione të qëndrueshme dhe të sakta – të paktën nga ajri dhe nga deti – për një periudhë kohore.

Kjo do të jetë shumë e rëndësishme për të dhe për Ushtrinë Çlirimtare Popullore (PLA), nëse ndonjëherë vendosin të ndërmarrin ndonjë bllokadë ose pushtim të Tajvanit.

Radio Evropa e Lirë: Lufta po ndodh brenda një konteksti më të gjerë, prandaj, nëse po flasim për mësimet që Xi mund t’i nxjerrë nga lufta në Iran, si duhet të kuptohet roli i fuqisë ushtarake amerikane në këtë pamje më të gjerë?

Mick Ryan: Pavarësisht aftësisë shumë të madhe të ushtrisë amerikane, ajo po përdoret nga një administratë që mund të bëjë vetëm një luftë në të njëjtën kohë.

Fokusi i administratës duket se lejon vetëm këtë, ndërsa shumë nga mekanizmat normalë të mbështetjes për vendimmarrje, që zakonisht kalojnë përmes Këshillit të Sigurisë Kombëtare, janë hequr.

Vendimet duket se po merren më shumë sipas impulseve, dhe, siç e kemi parë nga ndryshimet e shumta të objektivave strategjike në këtë luftë, kemi të bëjmë me një administratë që nuk e ka problem të nisë një operacion të tillë, pa e pasur domosdoshmërisht të qartë se çfarë dëshiron të arrijë nga një konflikt me përmasa të mëdha.

Radio Evropa e Lirë: Si mund të aplikohet kjo në një situatë të tillë si Tajvani? Si mund të ndikojë në përgatitjet e tij, ose në veprimet që do të ndërmerren në vitet e ardhshme?

Mick Ryan: Mendoj se kjo u tregon kinezëve se, nëse kanë një strategji më të mirë, kanë edhe një shans më të madh për sukses. Të jesh i aftë në operacione ushtarake, është e rëndësishme. Nëse nuk mund të fitosh beteja, nuk mund të fitosh luftëra.

Por strategjia është edhe më e rëndësishme. Dhe, të kesh supozimet e duhura strategjike dhe mekanizmat e duhur për vendimmarrje… është diçka që kinezët mund të mendojnë se e bëjnë më mirë se Shtetet e Bashkuara.

Një diferencë në strategji gjatë planifikimit dhe ekzekutimit të një lufte mund të jetë një avantazh real.

Radio Evropa e Lirë: Folët për njëfarë impulsiviteti që vjen nga Uashingtoni. Për Pekinin, mendoj se kjo mund të ketë dy drejtime, apo jo?

Mick Ryan: Po, absolutisht. Qartazi, është një shpatë me dy tehe.

Siç do ta kuptonin amerikanët… gjenerali Stonewall Jackson ishte një shembull i shkëlqyer i një udhëheqësi të paparashikueshëm nga Lufta Civile e SHBA-së.

Ai ishte i njohur për paparashikueshmërinë që i shkaktonte dëm armikut, por që, herë pas here, dëmtonte edhe forcat e veta. Mendoj se presidenti amerikan, Donald Trump, është në të njëjtin stil.

Ai është jashtëzakonisht i paparashikueshëm, dhe kinezët ndihen të shqetësuar nga kjo paparashikueshmëri. Trump është shumë ndryshe nga çdo paraardhës i tij, dhe kinezët nuk mund të parashikojnë realisht se si do të reagojë ndaj ndonjë ngjarjeje, sepse ai, thjesht, vepron në mënyrë të paparashikueshme.

Kjo, më shumë se çdo gjë tjetër, do ta shtyjë Xinë dhe Ushtrinë Çlirimtare Popullore të tregojnë kujdes, për shkak të pasigurisë së thellë ndaj vendimmarrjes së Trumpit.

Radio Evropa e Lirë: Po flasim tani për luftën në Iran, por një luftë tjetër që po zhvillohet tash e disa vite, është ajo në Ukrainë. Çfarë mësimesh kanë nxjerrë kinezët nga Ukraina dhe si mund të kombinohen ato me mësimet nga Irani?

Mick Ryan: Kinezët kanë qenë shumë të mirë në studimin e luftërave të popujve të tjerë – që nga Lufta e Ishujve Falkland në vitin 1983 [midis Britanisë dhe Argjentinës] dhe gjatë gjithë 43 vjetëve pasues.

Ata kanë nxjerrë mësime politike rreth asaj se si funksionon NATO-ja si aleancë dhe si i merr vendimet. Ata kanë nxjerrë gjithashtu mësime rreth asaj se si mund t’i ndajnë aleatët e NATO-s nga Shtetet e Bashkuara.

Mendoj se kanë nxjerrë mësime edhe rreth fushatës globale të dezinformimit dhe kryerjes së luftës së informacionit.

Pastaj janë edhe ato të dukshmet rreth luftës me dronë. Në paradën e fundit të madhe ushtarake, vitin e kaluar, të gjitha automjetet e blinduara që kishte shfaqur Ushtria Çlirimtare Popullore, kishin dronë mbi to.

Ata i kanë marrë këto mësime nga Ukraina dhe i kanë përforcuar nga mësimet e marra nga lufta aktuale në Iran.

Radio Evropa e Lirë: Nëse do të ishit Xi sot dhe do ta shikonit atë që po ndodh në Iran, si do të ndiheshit për gjithë situatën? Ka një krizë globale energjetike dhe një pjesë e saj ndikon edhe në ekonominë tuaj… Si mendoni se ndihet Pekini për Shtetet e Bashkuara, përtej aspektit strikt ushtarak?

Mick Ryan: Nëse do të isha Xi, ndoshta do të mendoja se ideja e tij se Perëndimi po humbet fuqinë, është e drejtë. Po shihet shpërbërja e aleancave amerikane dhe rritja e mosbesimit midis aleatëve të SHBA-së dhe administratës Trump. Për Xinë, kjo e konfirmon parashikimin e tij afatgjatë për ngritjen e Kinës.

Nëse kjo është e saktë apo jo, mbetet të shihet, por mendoj se nga këndvështrimi i tij – dhe është e rëndësishme të theksohet se ai jeton në një “dhomë jehonash”, siç bëjnë shumë diktatorë – kjo është ndoshta ajo që ai sheh.

Nuk mendoj se kjo do të thotë se ai do të donte instiktivisht ta pushtonte Tajvanin javën tjetër, por mendoj se ai do të kërkonte mundësi të tilla.

Një administratë Trump, e cila i ka dëmtuar rezervat e saj të municioneve ushtarake për shkak të kësaj lufte dhe mund të jetë e shpërqendruar nga një fushatë e ashpër zgjedhore në Kongres nga tetori deri në nëntor, mund të shërbejë që kinezët të shohin një mundësi që mund të jetë tepër e mirë për t’u humbur.

Radio Evropa e Lirë: Ne kemi qenë të fokusuar te Kina dhe planet e saj për Tajvanin, por ka shumë opsione se çfarë mund të ndodhë: nga vendosja e një qeverie lokale besnike, te bllokada e ishullit, deri te skenari më ekstrem – pushtimi i plotë ushtarak. Nëse do të ishit një planifikues kinez dhe do t’i vlerësonit të gjitha këto opsione, a duket ndonjëri prej tyre më i mundshëm ose më i suksesshëm, duke parë edhe atë që po ndodh në Iran?

Mick Ryan: Të gjithë duhet ta kuptojmë rezultatin që ata synojnë: Xi beson se Tajvani duhet të bëhet pjesë e Republikës Popullore të Kinës. Mënyrat dhe mjetet e veprimit, siç e thatë edhe ju, nuk janë të sigurta. Ka shumë opsione të ndryshme, por mendoj se dy rrugë do t’u duken veçanërisht tërheqëse.

Njëra do të ishte një marrëveshje e madhe midis Trumpit dhe Xisë, përmes së cilës Trump do ta linte Tajvanin pas dore ose të paktën do të tregonte se nuk do ta mbronte atë.

Tjetra do të ishte mundësia për një sulm të shpejtë ushtarak nga Kina ndaj Tajvanit, për ta dobësuar dhe potencialisht për ta pushtuar.

Këto janë ndoshta dy opsionet kryesore për të cilat po planifikojnë, por ka edhe shumë variante të tjera që strategët kinezë i kanë menduar për dekada të tëra.

Intervista është redaktuar për gjatësi dhe qartësi.

Përgatiti: Valona Tela

Irani po përdor vonesën taktike si një strategji në bisedime për t’i dhënë fund sulmeve ajrore amerikane dhe izraelite që kanë shkatërruar kapacitetet ushtarake të Teheranit në mes të grumbullimit të forcave amerikane në Lindjen e Mesme, gjenerali në pension i ushtrisë amerikane, Joseph Votel – i cili udhëhoqi Komandën Qendrore të SHBA-së nga viti 2016 deri më 2019 – tha në një intervistë për Radion Evropa e Lirë të dhënë më 30 mars.

Votel foli për rreziqet e përshkallëzimit të konfliktit dhe paralajmëroi se pa një marrëveshje politike për ta parandaluar Iranin që të bllokojë Ngushticën e Hormuzit, një prani e zgjatur ushtarake ndërkombëtare mund të kërkohet për ta mbajtur të hapur këtë rrugë kyç për transitin e naftës dhe gazit.

Radio Evropa e Lirë: Shtetet e Bashkuara janë në pauzën 10-ditore të urdhëruar nga presidenti amerikan, Donald Trump, pasi ai kërcënoi me sulme ndaj infrastrukturës energjetike të Iranit, duke lejuar më shumë kohë për bisedime. Në të njëjtën kohë, Irani ka lejuar kalimin e anijeve përmes Ngushticës së Hormuzit. A shihni ndonjë sinjal që Teherani dëshiron të arrihet një marrëveshje apo po vepron në përputhje në interesin e tij?

Joseph Votel: Ne e dimë që Irani ka një histori të përpjekjeve për t’i zgjatur, zgjatur e zgjatur negociatat dhe për të zvarritur gjërat. Prandaj, sigurisht mendoj se kjo është një taktikë që ata e kanë përdorur, prandaj nga njëra anë duhet ta marrim këtë në konsideratë.

Së dyti, sa i përket vetë negociatave, nuk e di se sa larg kemi arritur. Mendoj se ne po përdorim palë të treta aktualisht për të na ndihmuar me negociatat tona. E di që pakistanezët janë angazhuar dhe po tentojnë të na ndihmojnë në këtë çështje. Pra, duhet pak kohë që të arrihet të një diskutim i mirëfilltë.

Mund të jetë kombinim i të dyjave: iranianët po tentojnë të na zvarrisin, por po ashtu ka një pranim nga ana e administratës se duhet pak kohë për t’i organizuar këto bisedime – bisedime kuptimplota – në mënyrë që ne të mund të lëvizim drejt përfundimit të luftës.

Radio Evropa e Lirë: Në të njëjtën kohë, SHBA-ja po rrit praninë ushtarake në rajon. A sugjeron ky grumbullim diçka përtej taktikave negociuese?

Joseph Votel: Duhet të pranohet, para së gjithash, se pjesë e qëllimit të dislokimeve është mesazhi për iranianët.

Kjo po ashtu është për t’u siguruar që ne mund të ofrojmë maksimumin e opsioneve për udhëheqësit tanë ushtarakë dhe udhëheqësit tanë civilë, në mënyrë që, nëse presidenti vendos diçka, ai veçse ka një sërë forcash nga të cilat komandantët ushtarakë mund të hartojnë plane veprime dhe qasje që ai mund t’i miratojë.

Këto dy gjëra – aspekti i mesazhit dhe ofrimi i fleksibilitetit – janë shumë, shumë të rëndësishme. Dhe, mendoj se kjo është ndoshta gjëja më e rëndësishme që këto forca po bëjnë aktualisht. Sigurisht, ata mund të bëjnë gjëra të tjera, sikurse të shkojnë në ishullin Harg ose të ndërmarrin veprime të tjera. Por, ky mesazh dhe aftësia për t’u ofruar shumë opsione udhëheqësve tanë janë dy nga gjërat kryesore që po bëjmë ne tani.

Radio Evropa e Lirë: Administrata ka thënë se dëshiron të sigurojë që Ngushtica e Hormuzit të mbetet e hapur. Nga këndvështrimi ushtarak, çfarë do të përfshinte kjo në praktikë? A do të bindte domosdoshmërish përgjegjësia mbi forcat amerikane apo Izraeli do të luante një rol të drejtpërdrejtë në një operacion të tillë? Si do të mund të dukeshin këto operacione tokësore?

Joseph Votel: Nuk e di nëse izraelitët kanë forca të pozicionuara për këtë. Sigurisht, që SHBA-ja po tenton ta bëjë këtë.

Një nga gjërat për të cilat është folur është ndërhyrja dhe sigurimi i ishullit Harg. Dhe, mendoj se qëllimi i një veprimi të tillë do të ishte që të sigurohej infrastruktura e naftës dhe garantimit që ajo të jetë në duart e SHBA-së. Kjo gjë mund të shërbejë si mjet presioni për regjimin iranian.

Si do të dukej kjo në praktikë? Do të nënkuptonte marrjen e një prej këtyre njësive që janë dislokuar – qofshin marinsat apo forcat e ushtrisë – dhe vendosjen e tyre në ishull, furnizimin dhe mbrojtjen e tyre, si dhe sigurimin që ata të mund të qëndrojnë atje, teksa ne vazhdojmë të zhvillojmë operacione të tjera.

Çfarë do të bënte kjo është që do të na jepte kontrollin e lokacionit kryesor të eksportit të naftës nga i cili varen iranianët. Një gjë e tillë do të mund t’i detyronte ata që të vepronin. Sigurisht, kjo mund të shkaktojë një reagim nga iranianët – që me gjasë do të përgjigjeshin – kështu që do të duhej të ishim të përgatitur për një gjë të tillë. Por, mendoj se kështu mund të duket një pjesë e këtyre skenarëve.

Radio Evropa e Lirë: Sekretari amerikan i Shtetit, Marco Rubio, ka sugjeruar se kjo mund të arrihet pa trupa tokësore. A pajtoheni me një gjë të tillë?

Joseph Votel: Trupat tokësore luajnë një rol të rëndësishëm në këtë, çfarëdo vendimin që marrim. Ato do të jenë thelbësore, nëse jo për marrjen e këtij ishulli, atëherë si një forcë e reagimit të shpejtë e gatshme për t’iu përgjigjur zhvillimeve që ndodhin.

Ne më parë kemi bërë shoqërim [të anijeve] përmes Ngushticës së Hormuzit edhe pa trupa, në vitet ’80. Atëbotë nuk përballeshim me kërcënime të njëjta. Irani nuk kishte aftësitë e njëjta.

Pra, natyra e kërcënimeve që Irani paraqet sot bën që të kërkohen disa trupa.

Sa i përket asaj se si duket kjo dhe si do të përfundojë, mendoj se ka tre objektiva të gjera. Së pari, një regjim që është efektivisht “i dobësuar”, që nuk ka kapacitetet që kishte më parë dhe nuk mund të kërcënojë fqinjët e tij.

Së dyti, kapacitetet e tij ushtrak duhet të zvogëlohen deri në një pikë ku nuk mund të përdoren në mënyrë efektive jashtë kufijve të Iranit. Këtu përfshihen raketat, dronët, marina iraniane, marina e Gardës Revolucionare Islamike dhe aftësia për të mbyllur Ngushticën e Hormuzit apo për t’u varur nga bashkëpunëtorët rajonalë.

Dhe së treti, duhet të sigurohemi që ata të mos kenë asnjë mënyrë për të ndjekur posedimin e një arme bërthamore. Kjo përfshin jo vetëm shkatërrimin e infrastrukturës, por edhe vendosjen nën kontroll të përgjegjshëm të uraniumit të pasuruar në nivel të lartë që ata kanë prodhuar.

Radio Evropa e Lirë: Gjatë vizitës së zhvilluar së fundi në Evropë, Rubio diskutoi me aleatët e G7-ës për nevojën e mundësisë së patrullimeve ndërkombëtare në Ngushticën e Hormuzit për një periudhë të gjatë kohore. Edhe nëse ndërpriten luftimet aktive, a do të thotë kjo se SHBA-ja dhe partnerët e saj duhet të presin një prani të zgjatur ushtarake në rajon?

Joseph Votel: Mendoj se kjo është e saktë. Nëse e hapim Ngushticën e Hormuzit dhe nuk kemi ndonjë lloj marrëveshjeje politike për luftën, atëherë ne do ta bëjmë këtë për një kohë të gjatë dhe duhet të jemi të përgatitur për këtë gjë.

Prandaj partnerët e koalicionit dhe partnerët ndërkombëtarë do të jenë thelbësorë: për ta mbajtur këtë gjendje në terma afatgjatë. Pa një marrëveshje politike, do të na duhet ta mbajmë këtë aq gjatë sa të jetë e mundur.

Radio Evropa e Lirë: Po udhëheqja e Iranit? Po dëgjojmë diskutime në Uashington lidhur me bashkëbisedues të mundshëm brenda udhëheqjes aktuale të Iranit, përfshirë kryetarin e Parlamentit Mohammad Baqer Qalibaf. A sugjeron kjo që SHBA-ja po përgatitet të angazhohet me elementë në regjimin ekzistues në vend se të kërkojë zëvendësimin e tij?

Joseph Votel: Ajo që duket e mundshme, dhe çfarë Qeveria e SHBA-së po fillon ta kuptojë, është se do të ketë një formë të regjimit që mbetet në fuqi.

Shpresa jonë është që të ketë një udhëheqës që tregon një nivel pragmatizmi me të cilin mund të punojmë për ta çuar këtë situatë në një drejtim më pozitiv dhe për të ndaluar luftën.

Ajo që më shqetëson është se udhëheqja e Gardës Revolucionare Islamike duket se ka ndikim shumë të madh, gjë që do të thotë se ende ka figura të linjës së ashpër të lidhur me Qeverinë. Kjo mund ta bëjë procesin më të vështirë.

Po ashtu është e rëndësishme të pranojmë se nuk ka ndonjë forcë opozitare të dukshme gati për të marrë pushtetin. Regjimi është regjim, dhe ne do të duhet të merremi me të ndërsa ecim përpara.

Radio Evropa e Lirë: Si ndikojnë grupet e mbështetura nga Irani, sikurse janë rebelët Huthi?

Joseph Votel: Rebelët Huthi mund të jenë problem. Ata kanë kapacitete të shumta dhe përderisa kishte në fuqi një armëpushim, ata duket se kanë ndërmarrë masa që do t’u mundësojnë të shkaktojnë probleme të mëdha.

Ata janë shqetësim i madh. Grupet e milicive shiite në vende sikurse Iraku po ashtu mund të paraqesin problem, por me ta mund të merren forcat e shteteve ku gjendet këto grupe, me pak ndihmë të SHBA-së.

Rebelët Huthi janë më problematikë pasi kanë më shumë kapacitete sesa shumica e milicive të tjera shiite.

Radio Evropa e Lirë: Ka raportime që Moska jo vetëm që po i jep informacione të inteligjencës Iranit – përfshirë informacione për sulme të mundshme – por, po ashtu po ndan teknologjinë për dronët dhe taktika të fushëbetejës që i ka përmirësuar gjatë luftës në Ukrainë. Sa e rëndësishme është ky lloj i mbështetjes dhe si po e formëson si trajektoren po ashtu edhe kompleksitetin e konfliktit?

Joseph Votel: Është një problem i madh, dhe sigurisht diçka me të cilën SHBA-ja duhet të merret me rusët. Nëse ata po sigurojnë informacion për caqe ose kapacitete që po zgjatin këtë konflikt, kjo duhet të ndalet.

Kjo nuk do të bëhet domosdoshmërisht ushtarakisht. Do të duhet të bëhet nëpërmjet diplomacisë. Ne duhet të ushtrojmë presion mbi rusët që të ndalojnë, sepse kjo mund të zgjasë konfliktin dhe ta bëjë edhe më të vështirë për ne të arrijmë atë që kemi nisur tashmë.

Përgatiti: Mimoza Sadiku

Fred Fleitz, nënkryetar i Qendrës për Siguri Amerikane në Institutin America First Policy, në një intervistë për Radion Evropa e Lirë tha se është “optimist i kujdesshëm” për mundësinë e bisedimeve SHBA-Iran për përfundimin e luftës, por shtoi se Uashingtoni po e forcon praninë e tij ushtarake për ta shtyrë Teheranin drejt një marrëveshjeje.

Fleitz, ish-shef i stafit në Këshillin e Sigurisë Kombëtare të SHBA-së, tha se Shtetet e Bashkuara duket se po kërkojnë zyrtarë iranianë që janë të gatshëm t’i japin fund konfliktit, ndërsa po përpiqen t’i anashkalojnë linjat e ashpra të Gardës Revolucionare Islamike, ndoshta përmes kryetarit të Parlamentit, Mohammad Bagher Ghalibaf, dhe ndërmjetësve rajonalë.

Fleitz tha se reagimi i parë publik i Iranit ndaj planit të raportuar amerikan me 15 pika nuk duhet interpretuar tej mase, duke e përshkruar atë si shenjë të përçarjeve brenda udhëheqjes iraniane. Ai shtoi se, nëse diplomacia dështon dhe Irani vazhdon të kërcënojë kalimin e anijeve nëpër Ngushticën e Hormuzit, presidenti amerikan, Donald Trump, mund ta përshkallëzojë situatën duke goditur infrastrukturën energjetike të Iranit.

Raportohet se Uashingtoni i ka dërguar Iranit një propozim me 15 pika, i cili përfshin armëpushim, mbajtjen e hapur të Ngushticës së Hormuzit, çmontimin e programit bërthamor iranian, ndërprerjen e mbështetjes për grupet përfaqësuese dhe heqjen e sanksioneve ndaj Iranit.

Mediat iraniane raportuan se Teherani ka paraqitur kushtet e veta për t’i dhënë fund luftës.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Fleitz, duket se ka një momentum të kufizuar drejt negociatave mes SHBA-së dhe Iranit. A jeni optimist se këto bisedime mund të çojnë diku?

Fred Fleitz: Po, jam optimist i kujdesshëm. Dhe, duhet të shtoj se prirja apo preferenca e parë e presidentit Trump është përdorimi i diplomacisë përpara forcës ushtarake. Mendoj se ai po kërkon një mënyrë për të gjetur udhëheqës iranianë të përgjegjshëm, që do të donin të ndalonin dhunën, luftën dhe bombardimet.

Dhe mendoj se ajo që po përpiqemi të bëjmë është të anashkalojmë radikalët e Gardës Revolucionare dhe ndoshta edhe radikalët pranë udhëheqësit suprem. Në fakt, unë nuk e di nëse udhëheqësi suprem po e drejton ende vendin. Prandaj besoj se, sipas raportimeve, kemi punuar me kryetarin e Parlamentit iranian për të parë nëse mund të arrihet një zgjidhje e negociuar për t’i dhënë fund luftës dhe për të siguruar Ngushticën e Hormuzit.

Radio Evropa e Lirë: Kur presidenti Trump thotë se SHBA-ja po flet me “njerëzit e duhur” në Iran, kë ka saktësisht parasysh? A është fjala për kryeparlamentarin Mohammad Bagher Ghalibaf?

Fred Fleitz: Kam dëgjuar raportime se mund të jetë ai. Mund të ketë edhe njerëz të tjerë. Problemi është se kjo qeveri është e fragmentuar. Ka elemente të qeverisë që janë fanatikë, si Garda Revolucionare, të cilët mund të përpiqen të vrasin zyrtarë që duan të negociojnë për paqe. Kjo mund të jetë arsyeja pse presidenti ka hezituar të thotë saktësisht me kë po merret SHBA-ja.

Radio Evropa e Lirë: Nëse ende nuk ka një palë të qartë publike nga Irani, sa mund të jetë realisht e sigurt Uashingtoni se po flet me njerëz që mund të sjellin një marrëveshje?

Fred Fleitz: Unë nuk jam në qeveri, por mendoj se Departamenti ynë i Shtetit ka mjaft burime. Ne po punojmë gjithashtu me Turqinë, Pakistanin, Egjiptin dhe shtete të tjera që kanë lidhje në Iran. Kështu që nuk mund t’ju them se si e dimë këtë, por besoj se Qeveria amerikane është realisht në kontakt me njerëz që mund të flasin në emër të Qeverisë iraniane.

Radio Evropa e Lirë: Ka raportime se Uashingtoni i ka dërguar Iranit një propozim me 15 pika, që përfshin armëpushim, mbajtjen e hapur të Ngushticës së Hormuzit, çmontimin e programit bërthamor iranian, dhe heqjen e sanksioneve ndaj Iranit. Si i shihni gjasat që ky plan të çojë në paqe?

Fred Fleitz: Ai përmbledh objektivat që SHBA-ja do të donte të çonin drejt stabilitetit në rajon. Dhe, përfshin gjëra që regjimi iranian ka refuzuar t’i pranojë. Ka refuzuar të negociojë në mirëbesim. Dëshiron të vazhdojë pasurimin e uraniumit. Nuk do të heqë dorë nga programi raketor. Tani e dimë se ka një program gjigant raketor që mund të godasë Evropën Perëndimore, ndoshta Parisin dhe Londrën. Këto janë kërcënime të papranueshme për sigurinë globale. Dhe, nëse do të ketë një zgjidhje të negociuar, ato duhet të adresohen.

Radio Evropa e Lirë: Cilat janë disa nga çështjet më të debatueshme dhe, në anën tjetër, cilat mund të jenë pikat më të lehta për t’u zgjidhur?

Fred Fleitz: Mendoj se çështja më e debatueshme është gjetja e një mënyre për të siguruar shpejt Ngushticën e Hormuzit. Shpresoj që Irani të pajtohet shpejt të heqë dorë nga ndjekja e pasurimit të uraniumit dhe të dorëzojë kontejnerët e fshehur me uranium heksafluorid, të pasuruar pothuajse në nivel që mund të përdoret për prodhimin e një arme bërthamore. Mendoj se sfida më e madhe është ta bindësh regjimin iranian të pranojë çfarëdo gjëje. Besoj se ende jemi në procesin e bindjes së tyre që të pranojnë realisht të negociojnë. Mendoj se kemi bërë njëfarë përparimi me disa kontakte fillestare, por na duhet që një përfaqësues iranian të ulet me SHBA-në, ose me një ndërmjetës, dhe të fillojë të bisedojë.

Radio Evropa e Lirë: Deri në ç’masë mendoni se mungesa e besimit mund të jetë problem, duke pasur parasysh se në bisedimet e mëparshme ato u ndërprenë nga sulmet amerikane?

Fred Fleitz: Irani po e bën këtë akuzë, se nuk i beson SHBA-së, sepse ishte i angazhuar në bisedime me SHBA-në qershorin e kaluar dhe pastaj në janar. Dhe, në mes të bisedimeve, kinse SHBA-ja – ose SHBA-ja apo Izraeli – filluan ta sulmonin Iranin.

Kjo nuk është krejtësisht e saktë. Iranianët po refuzonin të negocionin në mirëbesim dhe po përballeshin me ultimatume nga SHBA-ja. Ata e dinin këtë. Menduan se mund t’i zvarrisnin bisedimet pafundësisht. Kur u përpoqën ta bënin këtë, filluan operacionet ushtarake. Dhe, mendoj se Qeveria iraniane është e shqetësuar tani, çfarëdo që ka mbetur prej saj, sepse trupat amerikane janë rrugës. Mendoj se kjo e forcon pozicionin e Amerikës. Por, besoj se nëse fillojmë të negociojmë në mirëbesim dhe Irani bën të njëjtën gjë, mund të ketë një marrëveshje të mirë.

Radio Evropa e Lirë: Nëse SHBA-ja po lëviz drejt diplomacisë, pse po e forcon njëkohësisht praninë e saj ushtarake në rajon me dislokime shtesë trupash?

Fred Fleitz: Besoj se presidenti Trump dëshiron ta provojë diplomacinë, por nuk e di nëse ajo do të funksionojë. Dhe, besoj se duke dërguar më shumë trupa në rajon, ai po e forcon pozicionin e vet dhe po ushtron më shumë presion mbi zyrtarët iranianë për të bërë një marrëveshje.

Radio Evropa e Lirë: Tani po dalin deklaratat e para nga Irani për planin prej 15 pikash. Sipas raportimeve, Irani po kërkon garanci konkrete për të parandaluar përsëritjen e luftës. Ai e ka shqyrtuar propozimin dhe, sipas raportimeve, e konsideron të tepruar. Irani thotë se operacionet e tij mbrojtëse do të vazhdojnë derisa të plotësohen kushtet e tij. Irani kërkon përcaktim të qartë dhe pagesë të garantuar për dëmet e luftës. Kushti i parë për fundin e luftës është “ndalimi i sulmeve dhe atentateve”. Si i vlerësoni këto?

Fred Fleitz: Nuk e di sa e vërtetë është kjo. Po ashtu kam dëgjuar iranianët të pretendojnë se nuk ka pasur negociata, se nuk kanë qenë në kontakt me SHBA-në. Shumë nga ato që po dëgjojmë pasqyrojnë përçarjen brenda Qeverisë iraniane dhe njerëzit që nuk duan kurrfarë negociatash. Do të shohim çfarë do të ndodhë kur të ketë bisedime mes SHBA-së dhe një përfaqësues iranian, ose mes një përfaqësuesi iranian dhe një ndërmjetësi që negocion në emër të Shteteve të Bashkuara. Prandaj nuk do t’i jepja shumë peshë kësaj. Dhe, nuk do të ketë reparacione. Irani është përgjegjës për këtë konflikt.

Radio Evropa e Lirë: Pra, nëse këto bisedime dështojnë, si e shihni zhvillimin e situatës?

Fred Fleitz: Besoj se, nëse këto bisedime dështojnë dhe Irani vazhdon të kërcënojë kalimin nëpër Ngushticën e Hormuzit, presidenti Trump mund ta zbatojë kërcënimin e tij për ta shkatërruar infrastrukturën energjetike të Iranit. Mendoj se udhëheqësit iranianë duan ta parandalojnë këtë.

Radio Evropa e Lirë: Qershorin e kaluar, kur biseduam, thatë se ishit i shqetësuar për atë se kush mund ta drejtonte Iranin nëse udhëheqësi suprem do të binte, dhe se kjo ishte një nga arsyet pse Shtetet e Bashkuara duhej të qëndronin jashtë temës së ndryshimit të regjimit në këtë rast. A mendoni ende kështu sot?

Fred Fleitz: Jam i shqetësuar se si do të duket tranzicioni kur ky regjim të bjerë. Mendoj se ky regjim do të bjerë. Nuk e di sa shpejt. Ka disa aktorë të mirë, përfshirë djalin e shahut të ndjerë, Reza Pahlavin, për të cilin mendoj se do të ishte një udhëheqës i mirë, por nuk e di sa e fortë është mbështetja e tij në vend. Megjithatë, besoj se Departamenti ynë i Shtetit dhe Izraeli kanë menduar shumë, shumë seriozisht për një tranzicion, për një qeveri të përkohshme. Thjesht nuk i di hollësitë e atij planifikimi.

Radio Evropa e Lirë: Cili mendoni se është objektivi i vërtetë i SHBA-së në këtë pikë?

Fred Fleitz: Mendoj se SHBA-ja i ka arritur objektivat e saj. Në thelb, ajo e ka shkatërruar përpjekjen e Iranit për të siguruar armë bërthamore dhe e ka penguar atë të ndërtojë atë që do të ishte një mburojë raketore për të mbrojtur zhvillimin e armëve të tij bërthamore.

Dhe, deri në fund të vitit, nëse ne nuk do ta kishim goditur kapacitetin iranian për prodhimin e raketave, nuk mendoj se sulme të tjera kundër Iranit do të kishin qenë të mundura. Irani do të kishte armë bërthamore. Këto janë arritje të mëdha.

Po ashtu, kemi minuar ndjeshëm aftësinë e Iranit për të projektuar fuqi jashtë vendit, si edhe organizatat e tij të sigurisë së brendshme që përdoreshin për të shtypur dhe vrarë popullin iranian. Këto janë arritje të mëdha. Ato do ta forcojnë sigurinë globale dhe shpresojmë do t’u japin njerëzve në Iran një mundësi për ta marrë sërish vendin e tyre në dorë.

Radio Evropa e Lirë: Nëse kjo luftë përfundon pa ndryshim regjimi, si mendoni se iranianët e zakonshëm do ta shohin atë rezultat?

Fred Fleitz: Shikoni, nuk mendoj se dikush që mendonte kur filloi kjo luftë se do të ishte e mundur të ndryshohej regjimi nga ajri. Ky nuk është ndryshim regjimi. Është dobësim i regjimit. Është krijim mundësish që populli iranian ta marrë sërish vendin në dorë. Dhe kjo përfshin sulme mjaft agresive ndaj milicive Basij, të cilat në thelb janë nazistët e Iranit që përdoren për të vrarë iranianët që dalin në rrugë dhe protestojnë. Ata po ndiqen nga dronët sulmues izraelitë. Është vërtet e jashtëzakonshme. Ka pamje të tyre duke u fshehur nën ura dhe duke bërë gjëra të tjera në mënyrë që disi të vazhdojnë t’i frikësojnë njerëzit në Iran, por edhe të fshihen. Kam kuptuar se po fshihen edhe në taksi. E dini, nëse ka një tjetër demonstratë masive – dhe e di se do të ishte shumë, shumë e rrezikshme për popullin iranian – aftësia e regjimit për ta shtypur atë do të dobësohej ndjeshëm.

Presidenti amerikan, Donald Trump, u ka bërë thirrje aleatëve që të ndihmojnë në sigurimin e Ngushticës me rëndësi strategjike të Hormuzit, duke i nxitur partnerët që të dërgojnë forca detare për të garantuar vazhdimësinë e dërgesave botërore të energjisë përmes kësaj rruge ujore, në kohën kur po vazhdon konflikti me Iranin.

Kjo thirrje ka nxitur reagime të përziera në kryeqytetet në Evropë dhe Azi, duke vënë në pah pasigurinë nëse do të formohet një koalicion shumëkombësh për të siguruar që kjo rrugë jetike e transportit detar të mbetet e hapur.

Strategu republikan Matthew Bartlett, që në administratën e parë të Donald Trumpit ishte i emëruar politik, dhe aktualisht është bashkëthemelues i grupit lobues, Darby Field Advisors, në një intervistë për Radion Evropa e Lirë se pavarësisht hezitimit, mbajtja e hapur e kësaj ngushtice është në interesin ekonomik të çdo shteti.

Ai tha se Uashingtoni ka sinjalizuar si dominim ushtarak, ashtu edhe gatishmëri për përshkallëzim nëse Teherani përdor dërgesat e energjisë si mjet presioni.

REL-i bisedoi me Bartlettin lidhur me strategjinë që qëndron prapa mesazhit të Trumpit për aleatët, për pasojat ekonomike të një konfrontimi të prolonguar dhe nëse kriza mund të testojë unitetin brenda NATO-s.

Radio Evropa e Lirë: Trump u ka bërë thirrje aleatëve që të dërgojnë luftanije për të ndihmuar në sigurimin e Ngushticës së Hormuzit, por reagimet nga kryeqytetet kanë qenë të ndryshme. Nga perspektiva strategjike republike, sa serioz është problemi nëse Uashingtoni nuk arrin që të formojë një koalicion shumëkombësh për të rihapur ngushticën?

Matthew Bartlett: Ka shumë aspekte në këtë përfshirje, në këtë luftë – ushtarake, ekonomike dhe diplomatike – dhe kjo situatë që lidhet me ngushticën sigurisht ka implikime për ekonominë botërore.

Besoj se gjerësisht është në interesin e të gjithëve që ajo të jetë e hapur dhe, pavarësisht se çfarë mendojnë njerëzit apo shtetet e tjera për presidentin Trump apo edhe për luftën me Iranin, padyshim është në interesin e tyre që ngushtica të mbetet e hapur. Shumica e naftës që kalon përmes ngushticës shkon drejt shteteve të tjera.

Pra, do të shohim nëse vendet do t’i përgjigjen thirrjes së presidentit Trump për një koalicion dhe nëse kjo do të nënkuptojë presion diplomatik, angazhim ushtarak apo ndonjë lloj të ndihmës në terren për shoqërimin e anijeve dhe sigurimin që ngushtica të mbetet e hapur.

Kjo është situata globale. Natyrisht, ajo mund të përmirësohet vetëm me ndihmën dhe mbështetjen e vendeve tjera duke punuar në përputhje me SHBA-në dhe në përputhje me interesat e tyre. Por, sërish, ky mbetet një realitet që vështirë arrihet dhe shumë larg situatës aktuale.

Radio Evropa e Lirë: Presidenti Trump tha se SHBA-ja ka goditur çdo cak ushtarak në ishullin Harg, por me qëllim e ka kursyer deri më tani infrastrukturën e naftës. Në thelb, a është kjo një kartë negociuese, një sinjal për Teheranin se nëse Ngushtica e Hormuzit mbetet e mbyllur, SHBA-ja mund të shënjestrojë linjën kryesore të eksporteve të Iranit?

Matthew Bartlett: Sërish, duket sikur SHBA-ja është angazhuar me Iranin me një forcë dërmuese ushtarake dhe ka neutralizuar marinën dhe forcën ajrore të Iranit, ka shkatërruar një pjesë të madhe të programit të tyre balistik dhe kanë kufizuar aftësinë e tyre për t’u kundërpërgjigjur me sulme.

Duket se Irani po përpiqet të përgjigjet në mënyra asimetrike, kryesisht duke përdorur burimet e tij të naftës si një lloj arme sulmuese ndaj SHBA-së dhe ekonomisë botërore.

*Video: Rreth 90 për qind e eksporteve të naftës së Iranit kalojnë përmes Hargut.

Pasi që ishulli Harg është një stacion për transferimin e naftës, në një mënyrë, presidenti e ka vënë atë në shënjestër dhe ka shkatërruar disa nga sistemet e tij mbrojtëse. Nëse Irani vendos ta përshkallëzojë këtë luftë dhe të përdorë naftën si mjet negocimi në përgjigjen e tij asimetrike, presidenti Trump ka sinjalizuar se është i gatshëm t’ua heqë nga duart këtë kapacitet.

Nuk duket se ai dëshiron ta bëjë këtë dhe nuk duket se një gjë e tillë do të ishte në dobi të dikujt. Megjithatë, mbetet e mundshme që nëse Irani vendos të përdorë burimet e tij të naftës për të mbajtur peng pjesën tjetër të botës, presidenti është i gatshëm të ndërmarrë veprime për ta adresuar edhe këtë, ashtu siç bëri me kërcënimin e tyre ushtarak.

Radio Evropa e Lirë: Në këtë përballje, Irani mund të ndërpresë transportin detar dhe tregjet e energjisë, ndërsa SHBA-ja ka epërsi të madhe ushtarake. Cila palë ka tolerancë më të madhe ndaj kostos ekonomike, nëse kjo shndërrohet në një konfrontim të prolonguar rreth ngushticës?

Matthew Bartlett: Do të argumentoja se kemi të bëjmë me një regjim të ligë, të palogjikshëm dhe të parashikueshëm, që është përgjigjur duke vrarë popullin e vet brenda vendit dhe jashtë duke sulmuar fqinjët e tij. Tani mund të përpiqet të mbajë peng ekonominë botërore dhe do të argumentoja se kjo përbën rrezik të madh për vet Iranin.

Ata kanë një popullsi brenda Iranit që pyet pse shtetet fqinje po investojnë në njerëzit e tyre dhe të ardhmen e tyre, duke u diversifikuar nga nafta, duke u angazhuar në ekonominë globale dhe duke marrë pjesë në komunitetin ndërkombëtar, ndërkohë që populli iranian vazhdon të vuajë sepse regjimi i tyre ndjek armë bërthamore dhe ofensiva ushtarake.

Kjo është në dëm të popullit iranian, i cili ka një kulturë të mrekullueshme dhe të pasur dhe i cili dëshiron të jetë i lirë. Ne i mbështesim këta njerëz, shumica e të cilëve kanë dalë në rrugë, shumica e të cilëve kanë rrezikuar jetën e tyre dhe fatkeqësisht shumë nga ta kanë vdekur në duart e këtij regjimi të ligë.

Nëse regjimi vazhdon të përshkallëzojë në mënyra asimetrike, do të argumentoja se kjo do të jetë rrezik i madh për ta. Bota do të vazhdojë të bashkohet dhe të njohë kërcënimin që ata paraqesin për njerëzit e tyre dhe për mbarë botën.

Edhe nëse shtetet nuk janë të përfshira aktualisht, ato mund të detyrohen që të përfshihen për shkak të pasojave ekonomike. Në fund të fundit, kjo nuk do të rezultojë në favor të regjimit iranian.

Radio Evropa e Lirë: Nga perspektiva republike, si duhet Uashingtoni t’ua shpjegojë këtë strategji aleatëve në Evropë dhe Azi që varen shumë nga energjia e Gjirit Persik?

Matthew Bartlett: Vetvetiu mesazhi është i qartë: Keni një regjim të çoroditur që ka ndërmarrë veprime bizare ushtarake kundër fqinjëve të tij në Gjirin Persik dhe tani po mban peng tregtinë botërore. Kjo prek interesat e botës, qoftë në Azi apo në Evropën.

Në disa mënyra, ne duhet ta vlerësojmë se sa e hapur ka qenë përgjigja e këtij regjimi dhe sa qartë e ilustron çështjen në fjalë. Çdo shtet duhet ta njohë këtë dhe të veprojë sipas interesit të vet. Irani qartazi duket se po punon kundër këtyre interesave.

Pra, nga një koalicion – diplomatik, ushtarak, detar apo tjetër – që mbron tregtinë ndërkombëtare dhe minimizon sjelljen destabilizuese të Iranit do të përfitonin të gjithë.

Radio Evropa e Lirë: Nga perspektiva e Partisë Republikane, a është ky po ashtu një test për unitetin dhe ndarjen e barrës brenda NATO-s?

Matthew Bartlett: Aktualisht, nuk jam i sigurt se cilët hapa specifikë ka ndërmarrë NATO-ja, por duhet patjetër të shqyrtojë çfarë hapa mund të jenë të duhur. Ne kemi parë që Irani potencialisht mund të dërgojë raketa drejt shteteve anëtare të NATO-s, kryesisht drejt Turqisë. Ne kemi parë lidhje asimetrike mes Rusisë, Iranit dhe Kinës, përfshirë bashkëpunimin me dronët të lidhur me fushëbetejën në Ukrainë.

Këtu ka lidhje. Kjo nuk do të thotë se NATO-ja duhet të angazhohet plotësisht apo të përshkallëzojë situatën, por duhet të përgatitet për të ndërmarrë veprim të përshtatshëm – ushtarak, diplomatik apo ekonomik – teksa situata vazhdon të zhvillohet globalisht. NATO duhet të përgatitet, qoftë nëse kjo nënkupton deklarata që i bëjnë thirrje Iranit të ndryshojë sjelljen e tij apo të përgatit asete ushtarake nëse është e nevojshme.

Radio Evropa e Lirë: Qeveria e Gjermanisë tha se kjo luftë “nuk ka të bëjë me NATO-n”. Cili është reagimi juaj?

Matthew Bartlett: Aktualisht, kjo është pjesërisht e vërtetë, dhe një pjesë e saj mund të ndryshojë teksa ndryshon edhe fushëbeteja – qoftë përmes pasojave ekonomike, kërcënimeve ndaj aleatëve të NATO-s sikurse është Turqia, apo lidhjeve më të gjera mes Rusisë dhe Iranit. Prandaj, ka të vërtetë në këtë deklaratë, por fatkeqësisht nuk është kaq e thjeshtë sa duket.

Radio Evropa e Lirë: Disa qeveri evropiane historikisht kanë qenë më të kujdesshme lidhur me konfrontimin me Iranin. A besojnë republikanët se aleatët e NATO-s në fund do të linjëzohen me Uashingtonin për të mbrojtur transportin detar përmes Ngushticës së Hormuzit, apo kjo mund të vë në pah ndasitë brenda aleacës?

Matthew Bartlett: Është e paqartë. NATO është një aleancë, dhe është aq e fortë sa anëtari i saj më i dobët. NATO veçse ka shumë çështje që duhet të trajtojë, kryesisht luftën mes Rusisë dhe Ukrainës. NATO-ja ka bërë shumë në këtë drejtim dhe ukrainasit kanë treguar kurajë të jashtëzakonshme dhe kanë treguar sesi lufta moderne po evolon, veçmas me dronë.

NATO-ja duhet të vazhdojë të vlerësojë kërcënimet reale. Nuk duhet të zgjerojë shumë misionin e saj apo të shpërqendrohet nga shqetësimi kryesor për Ukrainën. Megjithatë, duhet të jetë po ashtu në dijeni të lidhjeve dhe implikimeve që përfshijnë Iranin – nga fushëbeteja në Ukrainë deri te Lindja e Mesme dhe kërcënimet ndaj ekonomisë botërore që prekin shtetet e NATO-s.

Radio Evropa e Lirë: Irani duket se po vë bast se vuajtjet ekonomike të SHBA-së dhe Evropës mund të ushtrojnë presion ndaj Uashingtonit që të tërhiqet. A është kjo një llogaritje e gabuar?

Matthew Bartlett: Duket ashtu. Përgjigja e tyre vetëm sa ka ilustruar qëllimin e tyre të vërtetë. Ky është një regjim i ligë që synim ka armët bërthamore. Ne kemi armë bërthamore dhe zgjedhim që mos t’i përdorim. Duke parë sjelljen e tyre gjatë javëve të fundit, besoj se është e qartë që nëse ata do të kishin armë bërthamore, ndoshta do t’i kishin përdorur.

Tani ata po tentojnë të shkaktojnë më shumë dhimbje dhe kaos për popullin e tyre dhe për botën. Nuk jam i sigurt se kjo forcon pozicionin e tyre. Është e kundërta. Kjo i ekspozon më shumë ata dhe rrit nevojën për të adresuar menjëherë këtë situatë.

Po, mund të ketë vuajtje ekonomike në terma afatshkurtër. Por, nëse ata e përshkallëzojnë më tej situatën, kjo vetëm do të rrisë presionin ndaj shteteve të tjera për të ndihmuar në zgjidhjen e situatës sepse është e paqëndrueshme. Në fund, kjo nuk do të japë rezultat të favorshëm për regjimin iranian.

Radio Evropa e Lirë: Ka ende debat lidhur me atë se cilat janë objektivat përfundimtarë të SHBA-së në luftë. Si i interpretoni qëllimet e Shtëpisë së Bardhë?

Matthew Bartlett: Kemi parë ndryshim të gjuhës lidhur me çështjet sikurse ndryshimi i regjimit dhe sa gjatë do të zgjasë ky konflikt.

Në fund, duket se ka një qëllim të thjeshtë: një regjim iranian i dobësuar që nuk mund të kërcënojë Amerikën, Perëndimin apo fqinjët e tij. Gjatë 47 vjetëve, ky regjim ka qenë një forcë destabilizuese në Lindjen e Mesme dhe ka gjak amerikan në duart e tij, nga Iraku e deri te bashkëpunëtorët e tij si Hezbollahu dhe Hamasi, përfshirë edhe sulmet e tmerrshme të 7 tetorit [2023].

Duket se jemi të gatshëm të durojmë retorikën e tyre – “Vdekje Amerikës, vdekje Izraelit” – për aq kohë sa ata nuk kanë kapacitet për të vepruar mbi të. Kjo nënkupton eliminimin e ambicieve të tyre bërthamore, raketave balistike, dronëve dhe rrjeteve të bashkëpunëtorëve në mënyrë që armiqësia e tyre të reduktohet në fjalë e jo në vepra.

Radio Evropa e Lirë: Përtej Iranit, çfarë mesazhi besojnë republikanët se kjo po përçon te kundërshtarët e tjerë të SHBA-së, sikurse Rusia dhe Kina?

Matthew Bartlett: Nuk jam i sigurt se është e mençur për këdo në botë të mendojë se Donald Trumpi është budalla. Duket se ai është i gatshëm të angazhohet globalisht në mënyra që asnjë president tjetër nuk ka qenë i gatshëm – në aspektin diplomatik, ekonomik dhe ushtarak.

Nëse jeni një kundërshtar, duhet të mendoni dy herë për interesat e SHBA-së dhe sjelljen tuaj në botë. Aleatët gjithashtu duhet të përgatitur më mirë për të qëndruar pranë SHBA-së dhe të pranojnë se ky president, madje edhe në një kohë të shkurtër, ka afirmuar udhëheqjen e SHBA-së globalisht në shumë mënyra të ndryshme – dhe padyshim që ende nuk e ka përfunduar këtë gjë.

Përgatiti: Mimoza Sadiku