Më 4 shkurt 2010 u nda nga ne Patër Ambroz Martini, Frati e njeriu i mrekullueshëm, që i mungon gjithë besimtarëve, gjithkujt që e ka njohur, që e ka takuar dhe më shumë i mungon atyne që ai i ka dasht fort e atyne që e kanë dasht fort atë.

Asnjëherë nuk do të harroj momentin e parë të takimit me At’ Ambrozin, me atë njeri të mrekullueshëm, të cilin e kam vleresuar dhe e kam dashur shumë.

Ishte vjeshtë dhe unë sapo kisha botuar ne shtypin e shkruar një artikull në nderim të At’ Klement Miraj. At’ Klementi eshte njëri nga ata Fretën Shqiptarë, që nuk i shpëtoi dot urrejtjes komuniste, dhe që vdiq në burg në ato kohë te egra dhe që më pas nuk ju gjet dot më as varri.

Agustini më tha që njihte një Frat të moshuar, i cili mund ta kishte njohur At’ Klementin. Folëm në telefon me Fratin dhe ai, kur e pyeta per Patër Klementin, më tha që kishte njohur jo vetem Patër Klementin, por dhe Patër Mhillin si edhe Patër Fabianin.

Unë u shokova! Ishte hera e parë që dëgjoja të thirrej ‘Patër’ baba im, ndonëse e dija që ai kishte studiuar e ishte diplomuar për Teologji ne ‘Antoniana’, në Romë; që ishte kthyer në Shqipëri pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore dhe që pas shërbimit si Famullitar në Plan të Dukagjinit, ishte detyruar të largohej, etj., etj.

‘Kush je ti moj bijë?’, u ndje zëri i Patrit nga ana tjetër e telefonit, qe me sa duket e ndjeu emocionin tim të madh. ‘Jam vajza e Fabianit’, i thashë me zërin qe me dridhej e me lot në sy. ‘A megjithmen e ke?-tha Patri e shtoi shpejt ’Kur po vjen me të pa, moj bijë?

Kështu ishte takimi im i parë me At’ Ambrosin ose ‘Patër Ambrozin’, si e thërritnim të gjithë, sepse vetëm fjala ‘Patër’ mjaftonte për ta identifikuar atë edhe kur nuk thuhej emri i tij.

Në Kuvendin Françeskan të Zojës Nunziatë arrita me një frymë, dhe në hyrje kërkova që doja të takoja At’Ambrozin.

Pas pak pashë që nga Kuvendi i Fretënve me hap të ngadalte doli dikush me një kaskete në kokë, kasketë që e ka mbajtur gjithmonë gjatë këtyre viteve, dhe u afrua tek ne. Ai ishte At’Ambrozi.

Pas përshëndetjes së zakonëshme: ‘Lëvdue kjoftë Jezu Krishti!’ e ‘Gjithmonë e Jetës!’, Patri më pyeti direkt: A më kupton kur flas shaljançe? Po i thashë, sepse të parët e mij kanë folë ‘me të hjedhun’. Unë isha shumë e përmalluar dhe natyrisht Patri e kuptoi. Ai ndenji pak e pastaj vazhdoi: A e din se të kam dashtë para se me le? Të kam dashtë ty para se me le, se kam dashtë fort babën tand!

Gjatë gjithë kohës, sa herë e takoja, Patri gjithmonë m’i përsëriste këto fjalë.

Kush ishte At’ Ambroz Martini?

At’ Ambrozi ose Patër Ambrozi ishte një nga të fundmit e brezit te artë të Françeskanëve shqiptarë, të cilët në jetën e tyre ndoqën me konseguence vetëm një motiv kryesor: ‘Fides et Patria’ (Fe e Atdhe).

At’ Ambroz Martini ose Zef Martini, sipas emrit të tij të femijërisë, lindi me 2 Dhjetor 1928 në një familje malësore, në Theth të Shalës së Dukagjinit. Prindërit e tij Lula Balja e Martin Ndoka kishin 2 djem: Zefin (që më vonë do të quhej Ambroz ose At’ Ambrozi) e Palin dhe 3 vajza: Orsolinen, Katrinen, Shkurten.

Një pjesë të shkollës fillore At’ Ambrozi e kreu në fshatin e tij të lindjes. Më pas u rregjistrua në shkollën e kolegjin Françeskan, ku edhe veshi ‘Zhgunin’, veshjen e Françeskanëve.

Ai shpesh thonte që ishte veshur Frat që kur kishte qënë 9 vjeç dhe asnjëherë Patri nuk e lente pa përmendur datën 16 Shtator të vitit 1938, datë kur e kishte veshur Zhgunin nga duart e At’ Anton Harapit.

Në vitin 1944 ai kreu Noviciatin në Troshan. Më pas u regjistrua në Liceun e Françeskanëve, ‘Illyricum’, në Shkodër, Lice, i cili sherbeu për edukimin e një brezi të tërë intelektualësh, studiuesish, muzikantësh, piktorësh, etj., një pjesë e të cilëve nuk i shpëtuan diktaturës. Ky lice me shumë kontribute intelektuale, për fat të keq, u mbyll me dhunë nga partia-shtet, në mes të Dhjetorit të vitit 1946.

At’ Ambrozi ishte njeri nga dëshmitaret okular të rrethimit të Kuvendit Françeskan të Gjuhadolit me 14 Nëndor 1946. Rrethimi ishte bërë nga oficeri Dul Rrjodhi bashkë me nje skuader ushtarakësh. Ai kujtonte shpesh tmerret që kishte parë me sy në Kuvendin e Françeskanëve në Shkodër, atë luftë të ashpër e të paprinciptë që ishte bërë ndaj meshtarëve katolikë.

At’ Ambrosi kujtonte se ‘Natë e Ditë kanë ba ç’kanë dashtë’ dhe duke përdorur sloganin ‘Në emër të Popullit Shqiptar’ mbajtën të burgosur meshtarët, morën gjithshka gjetën në bibliotekë, zhduken koleksionin arkeologjik të At’ Shtjefën Gjeçovit e bile arritën deri aty sa futen armë në Kishë. Patri kujtonte se Fretnit i mbajtën të lidhur me ‘konop’. Pas një muaji të gjithë Fretnit u nxorrën jashtë Kuvendit.

Në atë kohë Patri ishte vetëm 18 vjeç e shkoi për disa ditë në shtëpinë e një miku në Shkodër e më pas u kthye në Theth pranë familjes. Shumë shpejt i erdhi thirrja për të bërë sherbimin ushtarak, gjë që i ndodhi të gjithë Fretënve të rinj, që kishin moshën për të kryer shërbimin ushtarak.

Me 12 Janar të vitit 1947 ai u gjend i mobilizuar në ushtri, në jug të Shqipërisë. Një vit më vonë, me 13 Janar 1948, në një ditë dimri të akullt në Shkodër u bë një Gjyq ku u akuzuan 10 meshtarë katolikë, ndër ta At’ Mati Prendushi, Ministër Provincial i Franceskanëve, i cili u dënua me vdekje; At’ Mehill Miraj, që u dënua me 10 vjet burg; At’ Zef Pllumi, që u dënua me 3 vjet burg e punë të detyrueshme dhe më pas u arrestua edhe At’ Donat Kurti, drejtor i Liceut Françeskan ‘Illyricum’, që u denua me burgim të perjetshëm e punë të detyrueshme.

At’ Zef Pllumbi o.f.m.(1924-2007), një nga miqtë e afërt të At’ Ambrozit, në kujtimet e botuara në librin e tij ‘Rrno për me tregue’, përshkruan me dhimbje të madhe dhomën nr. 5 të burgut, që ai e quan ‘një vorr i vërtetë i të gjallëve’, ku qëndronin 30 klerikë katolikë, ndër të cilët 18 ishin Fretër Françeskane.

Në atë kohë shumë të turbullt familjarët e Patrit ishin të shqetësuar për jetën e tij dhe përgatitën një plan. Ata i dërguan lajm në ushtri se baba i Zef Martinit ishte i sëmurë shume randë e komandanti ushtarak, për të cilin Patri fliste gjithmonë mirë, i dha 5 ditë leje, që të shkonte pranë familjes për ta parë të atin.

Patri ndaloi në Tiranë, në shtëpinë e mikut të tij të shkollës, këngëtarit të jashtzakonshëm shqiptar, Luk Kaçaj, e pasi i tregoi atij për arrestimin e Fretënve e diskutoi me të në detaje dhe, duke patur parasysh edhe faktin që arrestimi mund t’i ndodhte edhe atyre, i propozoi arratisjen. Luka druhej shumë për pasojat që do të pësonte familja e tij dhe At’ Ambrozi shkoi tek një tjetër mik e shok shkolle i tij, që ishte piktori i mirenjohur, Lin Delia.

Të dy u nisën drejt Thethit. Natyrisht që organizimi e nisja për të kapercyer kufirin nuk ishte e lehte.

Keshtu ne mëngjesin e datës 28 Korrik të vitit 1948, vetë i tretë: Pater Ambrozi, motra e tij murgeshë, Orsolina dhe Lin Delia, kapërcyen malin e Radohimës drejt shtigjeve të Pejës dhe pas një rruge të mundimshme u gjendën në Jugosllavi. Aty ai do të qëndronte për 8 vjet. Pas kësaj familjen e tij e pritën internime dhe vuajtje pa fund.

Në dhomën e tij, në Kuvendin Françeskan në Shkodër, perballë poltronit ku rrinte ulur, Patër Ambrozi mbante fotografinë e nanës e fotografinë babës së tij ‘që vdiqën të torturuar’ e që ai nuk mundi t’i shihte kurrë ma, pas asaj vere të vitit 1948.

Në Jugosllavi, natyrisht që jeta për Patër Ambrozin nuk ishte e lehte dhe ate do ta pritnin gjithnje veshtiresi te reja, por qe gjithsesi ai ishte i vendosur te mos ndalej. Ne Shtator te po atij viti, Patër Ambrozi u rregjistrua ne Shkollen e Arteve te Bukura ne Hercegnovi e pas perfundimit te studimeve u emerua aresimtar ne nje shkolle fshati, ne Vladimir te Malit te Zi, ku qendroi per pak kohe. Nje nga nxenesit e tij ka qene Ipeshkvi i Durresit e Tiranes, Imzot Rrok Mirdita, dritë pastë.

Ne 25 Maj te vitit 1952, u perball me veshtiresi te reja, duke qene i paditur per veprimtari patriotike shqiptare dhe u dergua ne Kosove. Atje ai pati rast qe te takohej me Dushan Mugoshen, te cilin ai e quante gjithnje ‘armik te Shqiptareve’.

Me pas, ne vitin 1953 shkoi ne Beograd, dhe atje u regjistrua ne Universitet per Gjuhe e Letersi Klasike, ku studioi Latinisht e Greqisht. Ne Beograd At’ Ambrosi mundi qe te shkonte ne Ambasaden Italiane dhe aty u takua me zotin Antonio Allegria, Konsull i ambasades, qe ishte edhe vellai i misionarit te mirenjohur Françeskan, At’ Gabriele Allegria, i cili sherbente ne Kine.

Menjehere, nepermjet tij, arriti te kontaktonte me Gjeneralin e Freterve Françeskane, me seli ne Rome, At’ Agostino Sepinski. Me te bisedoi per masakren qe ishte bere me Fretnit Françeskane ne Shqiperi dhe me 12 janar 1955 u nis me tren nga Beogradi per ne Rome, se bashku me At’ Daniel Gjeçaj, Dom Zef Oroshin, Dom Nikoll Kimzen dhe me Moter Orsolinen.

Vetem kur arriti ne Romë, ai arriti te riveshë ‘zhgunin’ Françeskan. Prej aty shkoi ne Fiesole, dhe kujtonte gjithnje te ftohtin Toskan, ku edhe vazhdoi studimet e larta per Teologji. Me 29 Qershor 1957 At’ Ambrozi u shugurua meshtar. Me pas ai do te vazhdonte edhe studime te tjera per Letersi Moderne ne Firenze.

Me 16 Janar 1970 niset fillimisht si Misionar Françeskan për në Australi, në Sidney, Melbourn, etj. dhe me pas ne S. Francisco, Kaliforni. Në të gjitha këto vende ai ishte gjithnje ne kontakte te vazhdueshme me Shqiptaret e emigruar ne keto vende te largeta. Ne kete sherbim ai qendroi per rreth 5 vjet, deri ne nentor te vitit 1974.

Viti 1975 e gjeti Misionar në Bruksel, Belgjike, dhe aty kishte shkuar me kerkese te 25 000 emigrandeve Shqiptare atje. Aty ai sherbeu për ‘Fe e Atdhe’ per 23 vjet me rradhe. Me pas u transferua ne Montekatini, ne Itali, ku sherbeu per 3 vjet te tjera deri sa u rikthye ne Atdhe ne Pashket e vitit 2000, pas 52 vite emigrimi.

Bisedoja gjatë me Patër Ambrozin, pa e ndjere se si kalonte ora, dhe gjithmone ne çdo bisede ai theksonte faktin se gjithë jetën kishte qenë i bindur që të vazhdonte rrugën e nisur në femijërine e hershme, të dedikuar vetëm për një motiv kryesor: ‘Fe e Atdhe’.

Dhe per sa kohe jetoi e mori fryme, pati gjithmone vetem kete qellim te madh. Kujtonte gjithmone profesoret e tij, Françeskanet patriote, qe u masakruan nga regjimi i eger totalitar. Ata, thoshte Patri, kane jetu per Zot e Shqiperi e kane vdeke me keto fjale. Askush nga Fretnit nuk braktisi 3 kushtet: Pasterti karakteri, Varferi dhe Dëgjesë!

Patër Ambrozi ishte enciklopedi e gjalle: fliste shkelqyer ne Italisht, Anglisht, Gjermanisht, Serbisht, ne gjuhen Flamande, citonte shprehje te tera ne Latinisht e Greqisht, por mbi të gjitha gjuhet ai parapelqente gegnishten dhe ate qe ai e quante gjuha ‘shaljançe’.

Nje dite Patër Ambrozi më thotë se do të festonte në vendlindjen e tij 50 Vjetorin e Meshës së tij të Parë. Kishte organizuar çdo gjë për të festuar në 29 Qershor 2006, një kuptim i jetës së tij dhe vendi që kishte zgjedhur për kkëtë celebrim ishte Thethi, vendlindja e tij.

Kujtoj me detaje festimin e mrekullueshëm.

Patër Ambroz Martini u nda nga ne në të gdhirë të datës 4 Shkurt 2010.

Ai ishte një nga të fundit prej fretërve françeskanë të formuar që në fillimet e shekullit të kaluar.

I përjetshëm kujtimi i Patër Ambroz Martinit!