Mali i famshëm zviceran merr njohjen prestigjioze nga Unioni Ndërkombëtar i Shkencave Gjeologjike – Është qendra e tretë zvicerane në listë

Maja me pamje nga Zermatt zbulon fragmente të kores së Tokës që dikur ishin qindra kilometra larg, që i përkisnin kontinentit afrikan dhe kufirit të lashtë kontinental evropian

VOAL- Matterhorn është bashkuar zyrtarisht në Listën e Trashëgimisë Gjeologjike Botërore. Akademia Zvicerane e Shkencave Natyrore njoftoi të premten njohjen prestigjioze për piramidën e famshme shkëmbore me pamje nga Zermatt. Mali, me lartësi 4 478 metra, është qendra e tretë zvicerane që përfshihet në listën e Unionit Ndërkombëtar të Shkencave Gjeologjike. Lista, e krijuar në vitin 2022, identifikon vende gjeologjike me rëndësi globale. Para Matterhorn, u njohën akullnajat shkëmbore Engadine dhe thyerja e shtytjes Glarus. Kjo e fundit është një thyerje gjeologjike ku shkëmbinj të lashtë mbivendosen mbi shtresa shumë më të reja.

“Matterhorni është me interes të veçantë gjeologjik”, shpjegon Jürg Meyer i Komisionit Zviceran të Gjeo-Trashëgimisë. Forma e tij u formua nga akullnajat përreth. Gjeologjikisht, maja zbulon fragmente të kores së Tokës që dikur ishin qindra kilometra larg njëra-tjetrës. Ato i përkasin kontinentit Afrikan nga njëra anë dhe ish-kufirit kontinental evropian nga ana tjetër. Lista e Bashkimit Ndërkombëtar aktualisht përfshin 300 qendra të rëndësishme gjeologjike. Emërimi i Matterhornit u paraqit nga Komisioni Zviceran i Gjeo-Trashëgimisë, një organizatë e angazhuar për mbrojtjen e gjeodiversitetit të Zvicrës. ATS

Nga Aurore Maubian, L’EXPRESS

Përballë kërcënimit rus, një apel për ndihmë.

Ministrat e Mbrojtjes të Malit të Zi dhe Shqipërisë kanë deklaruar se dëshirojnë mbështetjen e NATO-s për të luftuar përhapjen gjithnjë e më të madhe të dezinformimit rus në vendet e tyre.

“Rusia zhvillon vazhdimisht fushata informimi që synojnë dobësitë e shoqërisë malazeze dhe të shoqërive të tjera të Ballkanit Perëndimor”, deklaroi Dragan Krapović, duke ftuar zyrtarët e nivelit të lartë të Aleancës që të vizitojnë vendin e tij për ta konstatuar nga afër këtë situatë.

Por, përtej vizitave diplomatike, ajo që kërkojnë autorët e kësaj kërkese është dërgimi i ekspertëve të Aleancës ushtarake.

Ministri shqiptar i Mbrojtjes, Ermal Nufi, deklaroi se NATO duhet të jetë “më aktive në identifikimin e mënyrave për të kundërshtuar aktorët keqdashës në internet”.

Sipas diplomatëve të Aleancës, të intervistuar nga “Politico”, dërgimi i një ekipi ekspertësh do të kërkonte konsensusin e vendeve anëtare. Megjithatë, kjo mundësi mund të shqyrtohet nga aleatët.

Ndikimi gjithnjë e më i madh i aktorëve të huaj

Kjo nuk do të ishte hera e parë që NATO ndërmerr një nismë të tillë. Në vitin 2019, Aleanca kishte miratuar dërgimin e ekipeve të reagimit për të luftuar kërcënimet hibride në Malin e Zi. Në vitin 2021, edhe Lituania përfitoi nga këto ekipe.

Një vit më vonë, në vitin 2022, ishte Shqipëria ajo që mirëpriti ekspertët e NATO-s, pas një sulmi kibernetik iranian që paralizoi institucionet qeveritare.

Nëse Podgorica dhe Tirana dëshirojnë ta përsërisin këtë bashkëpunim, kjo lidhet me faktin se Moska po intensifikon sulmet hibride në territorin europian.

Që prej muajit maj, qeveria shqiptare e ka akuzuar Rusinë se ka nxitur organizimin e protestave kundër korrupsionit.

Në origjinë të kësaj lëvizjeje protestuese qëndron një projekt për ndërtimin e një kompleksi luksoz hotelerie në një zonë natyrore të mbrojtur, i paraqitur në vitin 2024 dhe i lidhur me Jared Kushnerin, dhëndrin e Donald Trump.

Por zemërimi qytetar shpërtheu hapur dy vite më vonë, në muajin maj, pas vendosjes së gardheve me tela me gjemba përreth plazheve të Zvërnecit, rreth 150 kilometra në jugperëndim të Tiranës.

Që prej asaj kohe, lëvizja protestuese është zgjeruar vazhdimisht, duke u përqendruar në denoncimin më të gjerë të korrupsionit qeveritar. Në mesin e muajit tetor, protestave, të cilat vijojnë ende, iu bashkuan edhe studentë dhe nxënës të shkollave të mesme, për të kundërshtuar kushtet e këqija të studimit.

Përveç Rusisë, kryeministri i vendit ka akuzuar edhe Iranin se është përpjekur të nxisë pakënaqësinë dhe protestat.

Ai ka denoncuar veçanërisht një aktivitet të koordinuar në rrjetet sociale, duke folur për mijëra profile të aktivizuara nga territori iranian me qëllim ndikimin në debatet publike në Shqipëri.

Edhe ministri i Mbrojtjes ka vënë në shënjestër “organizata të lidhura në mënyrë të tërthortë me Rusinë”, duke pretenduar se ka vërejtur “ndërveprimet e tyre në internet”.

Megjithatë, këto akuza duhen trajtuar me kujdes. Edhe pse në Shqipëri janë dokumentuar fushata dezinformimi të lidhura me Moskën, deri më tani nuk ka prova publike që të mbështesin pretendimet e Edi Ramës për përfshirjen e Rusisë apo Iranit në organizimin e protestave.

Të dyja vendet, ndërkohë, kanë mohuar çdo ndërhyrje.

Megjithatë, ndikimi rus në Shqipëri nuk është një fenomen i ri. Sipas një raporti të Rrjetit Ballkanik të Gazetarisë Investigative (BIRN), Moska prej disa vitesh përhap narrativa kundër anëtarësimit të vendit në Bashkimin Europian dhe nxit përçarje lidhur me çështje shoqërore, veçanërisht për të drejtat e personave LGBTQ+.

Në lojë është edhe anëtarësimi në BE

Lufta kundër këtij dezinformimi është edhe më urgjente për këto vende të Ballkanit, pasi së shpejti pritet të zhvillohen zgjedhje.

Në Malin e Zi, zgjedhjet parlamentare do të mbahen në verën e vitit 2027. Ndërsa në Shqipëri, zgjedhjet vendore do të zhvillohen në muajin maj.

Të dyja vendet synojnë gjithashtu të bëhen anëtare të Bashkimit Europian.

Mali i Zi, vendi i presidentit Jakov Milatović, është në rrugën e duhur dhe shpreson të anëtarësohet në BE deri në vitin 2028.

Të mërkurën, më 4 nëntor, Komisioni Europian prezantoi perspektivat e anëtarësimit për katër vendet kandidate: Malin e Zi, Shqipërinë, Ukrainën dhe Moldavinë.

Aktualisht, Mali i Zi ka mbyllur përkohësisht 21 nga 33 kapitujt e negociatave të hapura, duke i mundësuar Bashkimit Europian të shqyrtojë mundësinë e nënshkrimit të traktatit të anëtarësimit në qershor të vitit 2027. Megjithatë, ky proces mbetet i kushtëzuar nga vijimi i negociatave dhe miratimi i të 27 vendeve anëtare.

Nga ana tjetër, Shqipëria pritet të jetë në gjendje të përfundojë negociatat me Brukselin vitin e ardhshëm, sipas Komisionit Europian.

Megjithatë, ky i fundit i kërkon vendit që, paralelisht, të vijojë dialogun politik gjithëpërfshirës, reformat në drejtësi të nisura tashmë, si dhe luftën kundër korrupsionit.

Këto janë sfidat me të cilat duhet të përballet Shqipëria e presidentit Bajram Begaj, nëse dëshiron të realizojë objektivin e shpallur për t’iu bashkuar Bashkimit Europian deri në fund të kësaj dekade.

Ambasadori i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Eric Wendt ka ndarë tre prioritetet kryesore për forcimin e marrëdhënieve mes dy vendeve, duke e vënë theksin te mbrojtja, zhvillimi ekonomik dhe siguria.

Me anë të një mesazhi drejtuar popullit shqiptar, Wendt falenderon fillimisht Presidentit Donald Trump dhe sekretarin Marco Rubio që i besuan detyrën në Shqipëri.

Diplomati amerikan thotë se ambasada do të zhvillojë një ‘proces vlerësimi që do të ndihmojë në formësimin e rrugë per te ecur përpara’.

Prioriteti i parë, sipas ambasadorit është forcimi i kapaciteteve mbrojtëse dhe përmbushja e detyrimeve që burojnë nga anëtarësia në NATO.

Prioriteti i dytë lidhet me zhvillimin ekonomik, përmes rritjes së tregtisë, investimeve dhe krijimit të mundësive të reja që sjellin përfitime të ndërsjella për qytetarët amerikanë dhe shqiptarë.

Ndërsa prioriteti i tretë është siguria, ku ambasadori nënvizon rëndësinë e bashkëpunimit në luftën kundër krimit transnacional dhe mbrojtjen e interesave të përbashkëta.

 “E para të bëhemi më të fortë. Ne forcohemi kur ndërtojmë kapacitetet të mirëfillta mbrojtëse dhe kur secili prej nesh përmbush pjesën që i takon si aleat.

E dyta është të bëhemi më të begatë. Do të gjejmë mënyra për rritur tregtinë, investimet dhe mundësitë duke sjellë përfitime të ndërsjellta për amerikanët dhe shqiptarët.

E treta është të bëhemi më të sigurt. Të bashkëpunojmë për të luftuar krimin transnacional dhe për të mbrojtur interesa tona të përbashkëta”, thuhet në mesazhin e ambasadorit amerikan, Eric Wendt. Panorama

Kantautori dhe moderatori i njohur Ardit Gjebrea është paraqitur paraditen e sotme në ambientet e Prokurorisë së Posaçme (SPAK).

Siç shihet edhe nga pamjet, Gjebrea ka mbërritur i vetëm në godinën e SPAK-ut.

Deri më tani nuk dihen arsyet e paraqitjes së tij dhe as nëse është thirrur nga Prokuroria e Posaçme për ndonjë çështje konkrete. bw

Policia duke arrestuar një protestues në Beograd të Serbisë më 13 gusht 2025.

From the Mandate of the Specialist Chambers to the Imperative of Universal, Impartial and Non-Selective Justice

ABSTRACT

The statement by the Ambassador of the European Union to Kosovo, Dirk Schuebel, concerning the obligation to respect the current mandate of the Kosovo Specialist Chambers, brings renewed attention to an issue of particular legal, constitutional and political significance: the relationship between the Republic of Kosovo’s international obligations, state sovereignty, judicial independence and the right of democratic institutions to exercise their constitutional powers.

This analysis examines the diplomatic dimension of the Ambassador’s statement, the principles of international law, the standards of fair trial and the imperative of addressing all war crimes and post-war crimes without ethnic, political or institutional distinction.

Particular attention is given to the Military Technical Agreement of Kumanovo, the withdrawal of Serbian forces from Kosovo, international documentation concerning the continuation of Serbian intelligence activities after 1999, as well as the unresolved killings, abductions and other crimes committed during the post-war period.

The central argument of this paper is that compliance with international obligations and the demand for universal justice are not conflicting objectives. On the contrary, they should constitute two pillars of the same legal and democratic order. Justice loses its credibility when it is perceived or implemented through unequal standards, while sustainable peace cannot be achieved without fully addressing the past and establishing individual responsibility for every crime.

Keywords: Kosovo, sovereignty, European Union, Specialist Chambers, international justice, selective justice, KLA, Kumanovo Agreement, Serbian intelligence services, war crimes, international responsibility.

INTRODUCTION

Statements made by diplomatic representatives of the European Union concerning matters related to Kosovo’s constitutional order, the functioning of its institutions and its judicial system carry particular political and institutional significance. They cannot be considered outside the context of relations between Kosovo and the European Union, the country’s international obligations and the principles governing diplomatic relations.

In this context, the statement by EU Ambassador Dirk Schuebel that the current mandate of the Specialist Chambers must be respected in accordance with international obligations, judicial independence and the rule of law deserves broader legal and political examination.

The issue is not limited to compliance with the mandate of a judicial institution. It raises a more fundamental question: how should Kosovo’s international obligations be reconciled with its constitutional sovereignty, the powers of its democratic institutions and the requirement for equal justice?

At the same time, the debate surrounding the Specialist Chambers cannot be separated from Kosovo’s broader historical context. Crimes committed during the war, systematic violence against the Albanian population, the withdrawal of Serbian forces, post-war developments, political killings and unresolved cases constitute inseparable elements of the same fundamental issue: the right of victims to justice and the obligation of institutions to establish accountability.

Therefore, this analysis does not seek to challenge the principle of individual criminal responsibility, nor does it advocate immunity for any individual or particular category of persons. Rather, it seeks to examine whether international justice standards are being applied equally and whether accountability for crimes committed in Kosovo is being addressed in its full historical and legal context.

I. THE EU AMBASSADOR’S STATEMENT, KOSOVO’S SOVEREIGNTY AND THE PRINCIPLE OF NON-INTERFERENCE IN INTERNAL AFFAIRS

The statement by European Union Ambassador Dirk Schuebel that the current mandate of the Kosovo Specialist Chambers must be respected in accordance with international obligations, judicial independence and the rule of law represents an important official position of the EU concerning institutional and legal developments in Kosovo.¹

From a diplomatic perspective, the expression of such positions forms part of the functions of diplomatic representatives and the relations between the European Union and Kosovo’s institutions. Nevertheless, when diplomatic statements directly concern matters that are the subject of constitutional and parliamentary debate, the boundary between diplomatic communication and respect for the receiving state’s decision-making autonomy must be carefully examined.

The Republic of Kosovo is an independent and sovereign state, possessing its own constitutional order, democratic institutions and powers defined by its Constitution. Relations with the European Union and obligations arising from international agreements do not deprive Kosovo of its institutional sovereignty.

In this regard, the 1961 Vienna Convention on Diplomatic Relations, in Article 41, stipulates that persons enjoying diplomatic privileges and immunities have a duty to respect the laws and regulations of the receiving state and not to interfere in its internal affairs.²

This principle constitutes a fundamental element of diplomatic law and ethics. It requires relations between states to be conducted on the basis of mutual respect, sovereign equality and non-interference in matters falling within the competence of another state’s institutions.

However, a distinction must be made between expressing a diplomatic position and legally prohibited interference in internal affairs. Not every public statement by an ambassador constitutes a violation of Article 41. The legal assessment depends on the content, context and manner in which influence is exercised.

In the present case, the issue deserving consideration is whether the Ambassador’s expressed position, beyond recalling international obligations, risks being perceived as establishing in advance the limits of legislative and constitutional debate in Kosovo.

1. Constitutional Sovereignty and the Powers of the Assembly

The Constitution of the Republic of Kosovo establishes the separation of powers, the functioning of democratic institutions and the powers of the Assembly as the country’s highest legislative body.

Within this framework, the Assembly has the right to consider, propose and adopt legislative amendments within the limits of the Constitution and Kosovo’s international obligations.

This right does not constitute authorisation to interfere with judicial decision-making, nor does it permit legislation to be amended for the purpose of influencing the outcome of a specific criminal proceeding. Nevertheless, it includes the right to engage in democratic debate concerning the institutional architecture, jurisdiction, powers and functioning of judicial institutions.

In this context, the initiative to amend Law No. 05/L-053 on the Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office must be examined in accordance with the Constitution, Constitutional Amendment No. 24 and the relevant international agreements.³

Consequently, neither the adoption of a legislative initiative can automatically be considered lawful merely because it has been undertaken by the Assembly, nor can its opposition by an international institution replace constitutional review.

2. International Obligations and the Partnership with the European Union

Kosovo is obliged to respect the international agreements and commitments it has undertaken.

This obligation forms part of the state’s international credibility and its relations with strategic partners.

Nevertheless, international partnership should not be interpreted as a relinquishment of the right to parliamentary debate, constitutional oversight and democratic scrutiny of institutions.

Compliance with international obligations and the exercise of constitutional sovereignty must operate in a complementary manner.

International cooperation should be based on mutual respect, rather than creating the perception that the institutions of a sovereign state lack the space to debate their own constitutional and legal affairs.

This is the standard that should also characterise relations between Kosovo and the European Union.

II. THE PRINCIPLE OF UNIVERSALITY OF JUSTICE: JUSTICE MUST BE IMPARTIAL AND NON-SELECTIVE

International justice is founded upon universal principles, among which equality before the law, individual criminal responsibility, the presumption of innocence, the right to a fair trial and the prohibition of discrimination are of fundamental importance.

No individual may be exempted from criminal responsibility because of their political or military position or national affiliation. At the same time, no person may be considered responsible solely because of their membership in an organisation, army or political group.

These principles are fundamental to the legitimacy of every judicial proceeding.

The European Convention on Human Rights, in Article 6, guarantees the right to a fair trial, while Article 14 prohibits discrimination in the enjoyment of the rights and freedoms guaranteed by the Convention.⁴

1. Individual Responsibility, Not Collective Responsibility

One of the greatest risks in the legal treatment of armed conflicts is the transformation of individual criminal responsibility into collective responsibility.

The Kosovo Liberation Army (KLA) was an armed organisation that emerged in the context of repression, state violence and the struggle for Kosovo’s liberation.

The historical assessment of the KLA’s struggle, its liberation character and the right of the people of Kosovo to freedom and self-determination cannot be replaced by the criminal assessment of specific acts committed by individuals.

A judicial proceeding may establish the criminal responsibility of accused persons, but it cannot transform an entire people, a liberation struggle or all members of an organisation into subjects of collective responsibility.

This distinction is particularly important for preserving legal accuracy and historical truth.

2. The Specialist Chambers and the Limits of Their Jurisdiction

The Kosovo Specialist Chambers were established in 2015 on the basis of Constitutional Amendment No. 24 and Law No. 05/L-053.

Their establishment was linked to Kosovo’s international obligations and to the Parliamentary Assembly of the Council of Europe’s report, Doc. 12462, issued in 2011.³

The jurisdiction of these Chambers is defined by law and relates to specific persons, offences and periods of time.

An important distinction must therefore be made: the fact that the Specialist Chambers have jurisdiction over certain matters concerning allegations of crimes committed by KLA members does not mean that they constitute an institution with general jurisdiction over all crimes committed in Kosovo.

They were not established to prosecute every person responsible for the war in Kosovo, nor to replace all other mechanisms of international justice.

This makes the question of how responsibility for crimes committed by Serbian forces and for crimes committed after the end of the war is addressed even more important.

3. Crimes Committed by Serbian Forces and the Responsibility of Senior Officials

The documentation of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia demonstrates that a coordinated campaign of violence, expulsions and crimes against the Albanian civilian population of Kosovo took place during 1999.

In the case of Prosecutor v. Šainović et al., on 23 January 2014, the Appeals Chamber of the Hague Tribunal upheld the convictions of four senior Serbian political, military and police officials for crimes committed in Kosovo.⁵

This judgment is particularly significant because it establishes the criminal responsibility of individuals from the highest levels of Serbian state structures for crimes committed against the Albanian population.

Therefore, the treatment of war crimes in Kosovo cannot be limited exclusively to examining allegations against members of the KLA.

Justice must also encompass the responsibility of political, military and police structures that organised, ordered, facilitated or failed to prevent crimes against civilians.

4. The Problem of Selective Justice

Concerns regarding selective justice must be examined in relation to the scale of crimes, the number of victims, institutional responsibility and the concrete results of investigations and prosecutions.

It would be inaccurate to interpret every difference in jurisdiction or in the number of judicial proceedings automatically as discrimination. Nevertheless, the existence of different jurisdictional limits does not eliminate the obligation of other institutions to investigate crimes that fall outside the jurisdiction of a particular court.

This is where the essence of the criticism lies: when criminal responsibility for one category of crimes is pursued intensively, while other serious crimes remain unresolved or are not effectively prosecuted, a serious problem of public confidence in the justice system emerges.

For victims and their families, justice cannot be a matter of political interests, ethnic affiliation or institutional priorities.

Justice cannot operate according to two different standards. It must be the same for Albanian, Serbian, Roma and all other victims, and criminal responsibility must be established on the basis of evidence and law.

III. THE KUMANOVO AGREEMENT, THE WITHDRAWAL OF SERBIAN FORCES AND ACCOUNTABILITY FOR POST-WAR CRIMES

The Military Technical Agreement of Kumanovo, signed on 9 June 1999 between representatives of NATO and the authorities of the Federal Republic of Yugoslavia and Serbia, constitutes one of the fundamental documents marking the end of the war in Kosovo.

The Agreement established the withdrawal of all Federal Republic of Yugoslavia forces from the territory of Kosovo, the cessation of hostilities and the deployment of an international security presence.⁶

The withdrawal was carried out in phases and was completed on 20 June 1999, according to the report of the United Nations Secretary-General.⁷

1. Obligations Established by the Kumanovo Agreement

The Agreement established the obligation to withdraw all Yugoslav military and police forces from Kosovo.

It also provided KFOR with the authority and capacity to undertake the necessary measures to establish and maintain a secure environment for all the people of Kosovo.

This provision was particularly important because security was not supposed to be limited merely to the cessation of hostilities. It was also intended to include the protection of the civilian population, the prevention of violence and the guarantee of freedom of movement.

2. Resolution 1244 and International Responsibility

United Nations Security Council Resolution 1244, adopted on 10 June 1999, established the international framework for the deployment of an international civil presence and an international security presence in Kosovo.⁸

On the basis of this resolution, KFOR and the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo (UNMIK) were established.

KFOR assumed responsibility for establishing a secure environment, while UNMIK was responsible for civil administration and the development of provisional institutions.

In this context, international responsibility for Kosovo’s security was of exceptional importance.

Following the withdrawal of Serbian forces, Kosovo faced a new reality: weak institutions, the absence of consolidated security mechanisms, mass population displacement and continuing inter-ethnic and political tensions.

3. The Obligation to Protect All Citizens

The protection of the civilian population was a fundamental obligation of the international presence.

This included the protection of Albanians, Serbs, Roma and all other communities.

Crimes committed against members of any community required investigation and accountability.

Nevertheless, this obligation must also be examined in relation to crimes committed against Albanians after the end of the war, including political killings, abductions and attacks against former KLA members.

International responsibility did not end with the departure of Serbian forces. It continued for as long as international institutions retained authority and responsibility for Kosovo’s security and administration.

The end of the war did not bring the obligation to deliver justice to an end. On the contrary, it created a new obligation: to ensure that no citizen became a victim of violence, retaliation, political elimination or the activities of illegal structures.

IV. COVERT STRUCTURES OF SERBIAN INTELLIGENCE SERVICES AFTER THE WITHDRAWAL FROM KOSOVO – INTELLIGENCE NETWORKS, INFILTRATION AND THE CONTINUATION OF COVERT ACTIVITIES

One dimension that frequently receives insufficient attention in analyses of post-war Kosovo is the continuation of Serbian intelligence activities following the withdrawal of regular military and police forces in June 1999.

The withdrawal of uniformed forces did not necessarily mean the termination of all intelligence networks, operational contacts and mechanisms of influence that had been established during previous years.

To understand this dimension, it is necessary to examine the structure of the Serbian security apparatus and its activities in Kosovo before, during and after the war.

1. The Serbian Intelligence and Security Apparatus

During the years of conflict, various security structures of the Federal Republic of Yugoslavia and Serbia operated in Kosovo.

The principal institutions included:

The Serbian State Security Service, known as SDB/RDB, operating within the Ministry of Internal Affairs.
The military counterintelligence service of the Yugoslav Army.
Military intelligence structures.
Police units and other security mechanisms that had operated in Kosovo.
The Human Rights Watch report Under Orders: War Crimes in Kosovo, published on 26 October 2001, describes the structure of the Serbian security apparatus, the organisation of the Ministry of Internal Affairs and the network of the State Security Service in Kosovo.⁹

The report refers to regional service centres in Pristina, Prizren and Gjilan, as well as the network of operatives and informants established before and during the war.

This is important for understanding that the Serbian security apparatus did not operate solely through uniformed units, but also through intelligence structures and local contacts.

2. Residual Covert Structures – The Phenomenon Known as “Spavači”

In intelligence terminology, the Serbian term “spavači” refers to agents or covert elements that remain inactive for certain periods, while the expression “spavaća pozadina” refers to covert support networks.

In the context of post-war Kosovo, this phenomenon should be examined in relation to Serbian intelligence structures, local networks and individuals who continued to appear in international documentation after the withdrawal of regular forces.

Concrete evidence concerning this issue can be found in the International Crisis Group report Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, dated 2 November 1999.¹⁰

According to this report, slightly more than one month after the withdrawal of Serbian forces, KFOR had expelled six Serbian nationals identified as members of Belgrade’s intelligence services, who were in possession of signalling equipment.

The report also addresses concerns regarding the infiltration of Serbian intelligence elements into northern Kosovo, the collection of information concerning NATO’s presence and activities that could influence the destabilisation of the security situation.

These findings are particularly significant because they demonstrate that, even after the withdrawal of regular forces, activities linked to Belgrade’s intelligence services remained a concrete concern for international security mechanisms.

3. Intelligence Gathering and the Preservation of Influence in Kosovo

One of the important dimensions of intelligence activity was the preservation of knowledge concerning political, institutional and security developments in Kosovo.

International reports from the period document the existence of Serbian intelligence networks and concerns regarding the continuation of their influence.

In this context, particular importance was attached to:

Information concerning political and institutional developments.
Monitoring changes within security structures.
Following developments involving former KLA structures.
Gathering information concerning NATO’s presence and activities.
Maintaining previous contacts and local connections on the ground.
These elements should be analysed within the framework of Belgrade’s efforts to preserve its political and intelligence influence over developments in Kosovo after 1999.

4. Local Networks and the Continuity of Intelligence Structures

The Human Rights Watch report demonstrates that the Serbian State Security Service had used an extensive network of informants and organised its activities through regional centres.

This documentation is important because it identifies an intelligence system that did not depend exclusively on the physical presence of official service personnel.

During the post-war period, the continuation of previous contacts, local connections and the influence of Serbian security structures constituted important issues for Kosovo’s stability.

Particular attention should also be given to northern Kosovo, especially Mitrovica and the surrounding municipalities, where political and security developments after 1999 were characterised by continuing tensions and considerable influence from Belgrade.

5. Infiltration and Influence on the Security Situation

The November 1999 International Crisis Group report documents the concerns of international mechanisms regarding the infiltration of elements linked to Serbian services and activities that could affect Kosovo’s security.

These developments must be analysed within the broader context of the post-war security situation.

At a time when local institutions had not yet developed consolidated capacities and KFOR and UNMIK maintained primary responsibility for security and administration, the activities of covert intelligence networks represented a serious institutional challenge.

This issue also assumes significance in relation to Serbia’s efforts to preserve its influence over political and security developments, particularly in areas where parallel structures and direct links with Belgrade’s institutions continued to exist.

6. Opening the Archives and Establishing the Activities of Serbian Intelligence Services

One of the most important issues in establishing the truth about the past is access to the archives of Serbian intelligence services.

Documentation belonging to intelligence and military counterintelligence services could be particularly important in understanding the organisation, activities and continuity of security structures in Kosovo.

For this reason, opening the relevant archives and ensuring international cooperation in obtaining historical documentation should form part of efforts to establish the truth about the past.

This is not merely a matter of Kosovo’s historical interest. It is an issue of justice, transparency and international accountability.

The withdrawal of regular Serbian forces from Kosovo in June 1999 must not be confused with the termination of every form of intelligence activity and influence exercised by Belgrade’s security structures. International documentation demonstrates that such activities remained a concrete concern even after the establishment of the international presence.

V. VIOLENCE, INSECURITY AND ACCOUNTABILITY AFTER THE END OF THE WAR

The end of the war in June 1999 did not mark the end of violence in Kosovo.

On the contrary, the immediate post-war period was characterised by a serious security situation involving killings, abductions, population displacement, attacks on property and continuing political and inter-ethnic tensions.

This period requires particular analysis because responsibility for security and public order rested with international mechanisms.

1. Violence Following KFOR’s Deployment

The Human Rights Watch report Under Orders: War Crimes in Kosovo documents a considerable number of abuses and crimes committed after 12 June 1999.

The report addresses killings, abductions, torture, expulsions and violence against non-Albanian communities. It also documents violence against Albanians accused of collaborating with Serbian authorities and attacks of a political nature.¹¹

These findings demonstrate the complexity of the post-war security situation.

Nevertheless, the analysis of this period should not be limited to only one dimension of violence. It must also encompass the killings of former KLA members, political representatives and other individuals, some of which were suspected of having political motives.

2. The Responsibility of UNMIK and KFOR

Resolution 1244 assigned the international presence significant responsibilities for the security and administration of Kosovo.

Within this framework, KFOR was responsible for establishing a secure environment, while UNMIK was tasked with developing mechanisms for public order, policing and justice.

Nevertheless, reports by international organisations identified considerable difficulties in guaranteeing security, a lack of police capacity and delays in establishing a functioning justice system.

Human Rights Watch assessed that the international community’s slow response to post-war violence contributed to the creation of an atmosphere of impunity.¹²

This issue deserves particular examination because international responsibility for security was not merely political or symbolic; it was directly connected to the mandates of the institutions deployed in Kosovo.

3. The Absence of Justice and Problems with Investigations

One of the most serious problems during the post-war period was the difficulty of identifying and prosecuting those responsible for crimes.

In many cases, investigations failed to produce concrete results, while the victims’ families remained without answers.

The absence of a consolidated justice system, difficulties in gathering evidence, the intimidation of witnesses and insufficient institutional capacities contributed to the continuation of impunity.

This situation affected all communities, but it also had particular consequences for Albanians who became victims of political killings and post-war violence.

4. Historical and Institutional Responsibility

An assessment of the post-war period requires that responsibility for security not be separated from responsibility for justice.

International institutions were not only obliged to prevent violence, but also to establish mechanisms capable of ensuring effective investigations and the punishment of perpetrators.

For this reason, the analysis of this period must also address the question of how effective international mechanisms were in investigating political killings, abductions and other serious crimes.

Peace cannot be measured solely by the absence of armed conflict. It must also be measured by citizens’ security, the functioning of justice and the ability of institutions to protect human life and dignity.

VI. POLITICAL KILLINGS AND THE KILLINGS OF FORMER KLA MEMBERS AFTER THE END OF THE WAR

One of the most sensitive and still unresolved chapters in Kosovo’s post-war history concerns the wave of political killings, assassination attempts, abductions and murders targeting former commanders, soldiers and members of the Kosovo Liberation Army.

Following the end of the war in June 1999, Kosovo entered a complex period of political and institutional transformation. While local institutions were still in the process of consolidation, primary responsibility for security and public order rested with the international presence, within the framework established by United Nations Security Council Resolution 1244.

Nevertheless, the post-war period was characterised by a considerable number of killings, assassination attempts and acts of violence affecting political figures, institutional representatives, former commanders, former KLA members and other individuals involved in Kosovo’s public life.

1. The Scale of Political Violence and the Killings of Former KLA Members

The Human Rights Watch report Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001) documents that the period following the end of the war was characterised by killings of political figures, attacks against former KLA members and assaults targeting individuals involved in Kosovo’s political life.

A specific figure cited in this report, based on reporting by The New York Times, indicates that 23 KLA members were killed between June 1999 and May 2000. This figure provides a documented indication of the scale of violence against former members of the organisation during the first months following the end of the war.¹³

Nevertheless, this does not represent the total number of political killings, nor the total number of all former KLA members killed during the post-war period.

International reports from this period also identify the continuation of attacks against representatives of political parties, former wartime structures and individuals with influence in public life.

The scale of this phenomenon requires a comprehensive historical, institutional and legal examination, including all documented cases and the status of the respective investigations.

2. Political Killings and the Climate of Insecurity

The killings of individuals involved in Kosovo’s political and institutional life created an atmosphere of insecurity and affected the process of democratic consolidation.

Violence against political representatives, activists and former KLA members cannot be separated from the context of the post-war transition, when Kosovo was moving from wartime organisation towards political pluralism and the establishment of democratic institutions.

During this period, killings and assassination attempts targeting individuals with political and institutional influence created an atmosphere of fear and insecurity, undermining citizens’ confidence in law enforcement and justice mechanisms.

Every killing involving suspected political motives should have been treated with the utmost seriousness by the responsible security and judicial mechanisms.

3. The Responsibility of International Mechanisms

During the post-war period, KFOR and UNMIK had internationally defined responsibilities for security, public order and the administration of Kosovo.

Therefore, an assessment of this period cannot be limited solely to identifying crimes and potential perpetrators. It must also include an examination of the effectiveness of international mechanisms in preventing violence, investigating killings and identifying those responsible.

The absence of comprehensive results in a number of cases and the continuation of impunity have left profound consequences for the confidence of victims’ families in justice institutions.

This raises an important issue of institutional responsibility: to what extent were the powers and international mechanisms available at the time actually used to establish the truth about these crimes?

4. The Security Dimension and the Activities of Serbian Structures

In assessing post-war violence, the broader security context must also be taken into account, including international documentation concerning the continuation of Serbian intelligence activities following the withdrawal of regular forces.

International reports from the period identified concrete concerns regarding the presence of elements linked to Belgrade’s intelligence services, their networks of contacts and their efforts to preserve influence over developments in Kosovo.

These findings constitute an important part of the historical and security context in which many post-war crimes occurred.

For this reason, documentation belonging to Serbian intelligence services, security archives and international cooperation in obtaining historical evidence should have particular importance in efforts to establish the truth about unresolved cases.

5. The Right of Families to Truth and Justice

More than two decades later, the families of many victims continue to seek answers concerning the circumstances of the killings, the perpetrators and the motives behind these crimes.

The right to truth is an important component of transitional justice and of the obligation of institutions to investigate serious human rights violations.

The clarification of these cases must not depend on the political, national or institutional affiliation of the victims.

Every unresolved case deserves a professional investigation, while every family has the right to demand justice and institutional accountability.

The history of post-war Kosovo cannot be considered fully documented as long as a considerable number of political killings and killings of former KLA members remain without definitive answers.

Justice for the victims of the war cannot be separated from justice for the victims of the post-war period. Both form part of the same historical, legal and moral responsibility.

CONCLUSIONS

The statement by the Ambassador of the European Union to Kosovo, Dirk Schuebel, concerning respect for the current mandate of the Specialist Chambers must be examined within the framework of the relationship between international obligations, constitutional sovereignty and the principles of justice.

Kosovo is obliged to respect its international commitments and guarantee judicial independence. However, this obligation cannot be interpreted as restricting the right of democratic institutions to engage in constitutional and legal debate within the scope of their powers.

At the same time, no criticism of the Specialist Chambers should turn into a denial of individual criminal responsibility. Responsibility must be established on the basis of evidence, fair trial standards and applicable law.

Nevertheless, justice for Kosovo cannot be understood solely through one judicial proceeding or through only one category of crimes.

It must encompass the entire history of the conflict and its consequences: crimes committed by Serbian forces against the Albanian population, individual responsibility for crimes committed by KLA members, post-war violence, political killings and unresolved cases.

The judgments of the Hague Tribunal against senior Serbian officials for crimes committed in Kosovo demonstrate that criminal responsibility must also extend to the highest levels of state structures whenever the evidence establishes such responsibility.

Likewise, international documentation concerning the activities of Serbian intelligence structures after 1999 and reports of post-war political killings demonstrate the importance of adopting a broader approach to establishing the truth about the past.

In this regard, opening the archives of Serbian intelligence services, investigating unresolved cases and ensuring international cooperation in documenting crimes must form part of the agenda for justice and sustainable reconciliation.

The European Union and international partners have an important role to play in this process. However, their credibility cannot be built solely upon the demand that Kosovo respect its own obligations. It must also rest upon the application of equal standards of justice, the equal treatment of victims and support for efforts to establish the truth about all crimes.

Kosovo is not seeking privileges or immunity for anyone. It is not demanding that crimes committed by KLA members remain uninvestigated. It is demanding that no crime be excluded from the attention of justice and that no victim be treated as less important because of their national or political affiliation.

This is the distinction between genuine justice and justice perceived as selective.

POSITION
WE STAND FOR JUSTICE, BUT NOT FOR SELECTIVE JUSTICE

We stand for the investigation and punishment of every crime, regardless of who committed it. We stand for individual responsibility, not collective guilt. We stand for judicial independence, but also for transparency, accountability and the equal application of international standards.

Justice cannot be demanded exclusively for the victims of one side while crimes committed against other victims remain without answers.

Unconditional respect for international institutions cannot be demanded without simultaneously requiring those institutions to account for their results, limitations and responsibilities.

Sustainable peace cannot be built upon forgetfulness, unequal treatment of victims or the absence of accountability for unresolved crimes.

Justice is neither an instrument of politics nor a tool of diplomatic pressure. It is a universal principle that must be applied without distinction and without double standards.

Kosovo has the right to demand full, impartial and universal justice. This is not a demand directed against the European Union or its international partners. It is a demand for respect for the very legal and democratic values upon which they themselves base their legitimacy.

FOOTNOTES

1. European External Action Service (EEAS), Press Remarks by the EU Ambassador in Kosovo, Dirk Schuebel, at a Joint Press Conference on the European Commission’s 2026 Kosovo Report, 4 November 2026.

2. Vienna Convention on Diplomatic Relations, 18 April 1961, Article 41.

3. Republic of Kosovo, Constitution of the Republic of Kosovo, 2008, Amendment No. 24 and Article 162; Law No. 05/L-053 on the Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office, 2015; Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Doc. 12462, 7 January 2011.

4. Council of Europe, European Convention on Human Rights, Rome, 4 November 1950, Articles 6 and 14.

5. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainović et al., Case No. IT-05-87-A, Appeals Judgment, 23 January 2014.

6. NATO and the Federal Republic of Yugoslavia, Military Technical Agreement, Kumanovo, 9 June 1999.

7. United Nations Security Council, Report of the Secretary-General on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, S/1999/779, 12 July 1999.

8. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.

9. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter III, “Forces of the Conflict”.

10. International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, Balkans Report No. 78, 2 November 1999, p. 8.

11. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter XVII, “Abuses After June 12, 1999”.

12. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, section addressing the international community’s response to post-war violence.

13. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter XVII, pp. 468–469. Referring to reporting by The New York Times, the report indicates that 23 KLA members were killed between June 1999 and May 2000.

II. BIBLIOGRAPHY

A. Legal and International Documents

1. Republic of Kosovo, Constitution of the Republic of Kosovo, 2008, as amended.

2. Vienna Convention on Diplomatic Relations, 18 April 1961.

3. European Convention on Human Rights, 4 November 1950.

4. Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, 9 December 1948.

5. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.

6. NATO and the Federal Republic of Yugoslavia, Military Technical Agreement, Kumanovo, 9 June 1999.

7. Republic of Kosovo, Law No. 05/L-053 on the Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office, 2015.

8. Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Inhuman Treatment of People and Illicit Trafficking in Human Organs in Kosovo, Doc. 12462, 7 January 2011.

B. Judicial Decisions

1. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainović et al., Case No. IT-05-87-A, Appeals Judgment, 23 January 2014.

2. Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi et al., Case No. KSC-BC-2020-06, Trial Judgment, 16 September 2026.

C. International Reports and Studies

1. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001.

2. International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, Balkans Report No. 78, 2 November 1999.

3. International Crisis Group, What Happened to the KLA?, Balkans Report No. 88, 3 March 2000.

4. OSCE/ODIHR, Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, 1999.

5. United Nations Secretary-General, Report on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, S/1999/779, 12 July 1999.

6. European External Action Service (EEAS), Press Remarks by EU Ambassador Dirk Schuebel on the European Commission’s 2026 Kosovo Report, 4 November 2026.

Prishtina,05.11.2026

Nga mandati i Gjykatës Speciale te domosdoshmëria e drejtësisë universale, të paanshme dhe jo selektive.

PËRMBLEDHJE (ABSTRACT)

Deklarata e ambasadorit të Bashkimit Evropian në Kosovë, Dirk Schuebel, lidhur me respektimin e mandatit aktual të Dhomave të Specializuara të Kosovës, rikthen në vëmendje një çështje me rëndësi të veçantë juridike, kushtetuese dhe politike: raportin ndërmjet detyrimeve ndërkombëtare të Republikës së Kosovës, sovranitetit shtetëror, pavarësisë së gjyqësorit dhe të drejtës së institucioneve demokratike për të ushtruar kompetencat e tyre kushtetuese.

Kjo analizë shqyrton dimensionin diplomatik të deklaratës së ambasadorit, parimet e së drejtës ndërkombëtare, standardet e gjykimit të paanshëm dhe domosdoshmërinë e trajtimit të të gjitha krimeve të luftës dhe të pasluftës pa dallime etnike, politike apo institucionale.

Vëmendje e veçantë i kushtohet Marrëveshjes Ushtarako-Teknike të Kumanovës, tërheqjes së forcave serbe nga Kosova, dokumentacionit ndërkombëtar për vazhdimësinë e veprimtarisë informative serbe pas vitit 1999, si dhe vrasjeve, rrëmbimeve dhe krimeve të pazbardhura të periudhës së pasluftës.

Teza qendrore e këtij punimi është se respektimi i detyrimeve ndërkombëtare dhe kërkesa për drejtësi universale nuk janë objektiva kundërshtues. Përkundrazi, ato duhet të përbëjnë dy shtylla të së njëjtës renditje juridike dhe demokratike. Drejtësia humbet besueshmërinë kur perceptohet ose zbatohet përmes standardeve të pabarabarta, ndërsa paqja e qëndrueshme nuk mund të ndërtohet pa trajtimin e plotë të së kaluarës dhe përgjegjësinë individuale për çdo krim.

Fjalët kyçe: Kosova, sovraniteti, Bashkimi Evropian, Gjykata Speciale, drejtësia ndërkombëtare, drejtësia selektive, UÇK-ja, Marrëveshja e Kumanovës, shërbimet sekrete serbe, krimet e luftës, përgjegjësia ndërkombëtare.

HYRJE

Deklaratat e përfaqësuesve diplomatikë të Bashkimit Evropian për çështje që lidhen me rendin kushtetues, funksionimin e institucioneve dhe sistemin e drejtësisë në Kosovë kanë rëndësi të veçantë politike dhe institucionale. Ato nuk mund të trajtohen jashtë kontekstit të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Bashkimit Evropian, të detyrimeve ndërkombëtare të vendit dhe të parimeve që rregullojnë marrëdhëniet diplomatike.

Në këtë kontekst, deklarata e ambasadorit të BE-së, Dirk Schuebel, se mandati aktual i Dhomave të Specializuara duhet të respektohet në përputhje me detyrimet ndërkombëtare, pavarësinë e gjyqësorit dhe sundimin e ligjit, meriton një shqyrtim më të gjerë juridik dhe politik.

Çështja nuk qëndron vetëm te respektimi i mandatit të një institucioni gjyqësor. Ajo prek një pyetje më themelore: si duhet të harmonizohen detyrimet ndërkombëtare të Kosovës me sovranitetin e saj kushtetues, kompetencat e institucioneve demokratike dhe kërkesën për drejtësi të barabartë?

Në të njëjtën kohë, debati mbi Gjykatën Speciale nuk mund të shkëputet nga konteksti më i gjerë historik i Kosovës. Krimet e kryera gjatë luftës, dhuna sistematike ndaj popullsisë shqiptare, tërheqja e forcave serbe, zhvillimet e pasluftës, vrasjet politike dhe rastet e pazbardhura përbëjnë pjesë të pandashme të së njëjtës çështje: të drejtën e viktimave për drejtësi dhe detyrimin e institucioneve për të vendosur përgjegjësi.

Prandaj, kjo analizë nuk synon të vërë në pikëpyetje parimin e përgjegjësisë penale individuale dhe as të kërkojë imunitet për ndonjë person apo kategori të caktuar. Ajo synon të shqyrtojë nëse standardet e drejtësisë ndërkombëtare po zbatohen në mënyrë të barabartë dhe nëse përgjegjësia për krimet e kryera në Kosovë po trajtohet në tërësinë e saj historike dhe juridike.

I. DEKLARATA E AMBASADORIT TË BE-SË, SOVRANITETI I KOSOVËS DHE PARIMI I MOSNDËRHYRJES NË ÇËSHTJET E BRENDSHME

Deklarata e ambasadorit të Bashkimit Evropian, Dirk Schuebel, se mandati aktual i Dhomave të Specializuara të Kosovës duhet të respektohet në përputhje me detyrimet ndërkombëtare, pavarësinë e gjyqësorit dhe sundimin e ligjit, përfaqëson një qëndrim zyrtar të rëndësishëm të BE-së lidhur me zhvillimet institucionale dhe juridike në Kosovë.¹

Në aspektin diplomatik, shprehja e qëndrimeve të tilla është pjesë e funksionit të përfaqësuesve diplomatikë dhe e marrëdhënieve ndërmjet Bashkimit Evropian dhe institucioneve të Kosovës. Megjithatë, kur deklaratat diplomatike lidhen drejtpërdrejt me çështje që janë objekt i debatit kushtetues dhe parlamentar, është e nevojshme të shqyrtohet me kujdes kufiri ndërmjet komunikimit diplomatik dhe respektimit të autonomisë vendimmarrëse të institucioneve të shtetit pranues.

Republika e Kosovës është shtet i pavarur dhe sovran, me rendin e vet kushtetues, institucionet demokratike dhe kompetencat e përcaktuara me Kushtetutë. Marrëdhëniet me Bashkimin Evropian dhe detyrimet që rrjedhin nga marrëveshjet ndërkombëtare nuk e zhveshin Kosovën nga sovraniteti i saj institucional.

Në këtë drejtim, Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike e vitit 1961, në nenin 41, përcakton se personat që gëzojnë privilegje dhe imunitete diplomatike kanë detyrimin të respektojnë ligjet dhe rregulloret e shtetit pranues dhe të mos ndërhyjnë në punët e tij të brendshme.²

Ky parim është pjesë themelore e etikës dhe së drejtës diplomatike. Ai kërkon që marrëdhëniet ndërmjet shteteve të zhvillohen mbi bazën e respektit të ndërsjellë, barazisë sovrane dhe mosndërhyrjes në kompetencat që u takojnë institucioneve të shtetit tjetër.

Megjithatë, duhet bërë dallimi ndërmjet shprehjes së një qëndrimi diplomatik dhe ndërhyrjes juridikisht të ndaluar në punët e brendshme. Jo çdo deklaratë publike e një ambasadori përbën shkelje të nenit 41. Vlerësimi juridik varet nga përmbajtja, konteksti dhe mënyra e ushtrimit të ndikimit.

Në rastin konkret, çështja që meriton shqyrtim është nëse qëndrimi i shprehur nga ambasadori, përtej rikujtimit të detyrimeve ndërkombëtare, rrezikon të perceptohet si përcaktim paraprak i kufijve të debatit legjislativ dhe kushtetues në Kosovë.

1. Sovraniteti kushtetues dhe kompetencat e Kuvendit

Kushtetuta e Republikës së Kosovës përcakton ndarjen e pushteteve, funksionimin e institucioneve demokratike dhe kompetencat e Kuvendit si organi më i lartë ligjvënës i vendit.

Në këtë kuadër, Kuvendi ka të drejtën të shqyrtojë, propozojë dhe miratojë ndryshime ligjore brenda kufijve kushtetues dhe të detyrimeve ndërkombëtare të Kosovës.

Kjo e drejtë nuk përbën autorizim për ndërhyrje në vendimmarrjen gjyqësore dhe as për ndryshimin e ligjit me qëllim të ndikimit në rezultatin e një procesi konkret penal. Megjithatë, ajo përfshin të drejtën për të zhvilluar debat demokratik mbi arkitekturën institucionale, juridiksionin, kompetencat dhe funksionimin e institucioneve të drejtësisë.

Në këtë kontekst, iniciativa për ndryshimin e Ligjit nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar duhet të shqyrtohet në përputhje me Kushtetutën, Amendamentin nr. 24 dhe marrëveshjet përkatëse ndërkombëtare.³

Prandaj, as miratimi i një nisme ligjore nuk mund të konsiderohet automatikisht i ligjshëm vetëm për shkak se është ndërmarrë nga Kuvendi, as kundërshtimi i saj nga një institucion ndërkombëtar nuk mund të zëvendësojë shqyrtimin kushtetues.

2. Detyrimet ndërkombëtare dhe partneriteti me Bashkimin Evropian

Kosova ka detyrimin të respektojë marrëveshjet dhe zotimet ndërkombëtare që ka marrë përsipër.

Ky detyrim është pjesë e besueshmërisë ndërkombëtare të shtetit dhe e marrëdhënieve të tij me partnerët strategjikë.

Megjithatë, partneriteti ndërkombëtar nuk duhet të interpretohet si heqje dorë nga e drejta për debat parlamentar, kontroll kushtetues dhe shqyrtim demokratik të institucioneve.

Respektimi i detyrimeve ndërkombëtare dhe ushtrimi i sovranitetit kushtetues duhet të funksionojnë në mënyrë plotësuese.

Bashkëpunimi ndërkombëtar duhet të mbështetet në respektin e ndërsjellë, jo në krijimin e perceptimit se institucionet e një shteti sovran nuk kanë hapësirë për të debatuar mbi çështjet e tyre kushtetuese dhe ligjore.

Ky është standardi që duhet të karakterizojë edhe marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Bashkimit Evropian.

II. PARIMI I UNIVERSALITETIT TË DREJTËSISË: GJYKIMI DUHET TË JETË I PAANSHËM DHE JO SELEKTIV

Drejtësia ndërkombëtare mbështetet në parime universale, ndër të cilat rëndësi themelore kanë barazia para ligjit, përgjegjësia individuale penale, prezumimi i pafajësisë, gjykimi i drejtë dhe ndalimi i diskriminimit.

Asnjë individ nuk mund të përjashtohet nga përgjegjësia penale për shkak të pozitës politike, ushtarake apo përkatësisë kombëtare. Në të njëjtën kohë, askush nuk mund të trajtohet si përgjegjës vetëm për shkak të përkatësisë në një organizatë, ushtri apo grup politik.

Këto parime janë themelore për legjitimitetin e çdo procesi gjyqësor.

Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, në nenin 6, garanton të drejtën për një gjykim të drejtë, ndërsa neni 14 ndalon diskriminimin në gëzimin e të drejtave dhe lirive të garantuara me Konventë.⁴

1. Përgjegjësia individuale dhe jo kolektive

Një prej rreziqeve më të mëdha në trajtimin juridik të konflikteve të armatosura është përgjithësimi i përgjegjësisë individuale në përgjegjësi kolektive.

Ushtria Çlirimtare e Kosovës ishte një organizim i armatosur që u shfaq në kontekstin e represionit, dhunës shtetërore dhe luftës për çlirimin e Kosovës.

Vlerësimi historik i luftës së UÇK-së, karakteri i saj çlirimtar dhe e drejta e popullit të Kosovës për liri e vetëvendosje nuk mund të zëvendësohen me vlerësimin penal të veprimeve konkrete të individëve.

Një proces gjyqësor mund të përcaktojë përgjegjësinë penale të personave të akuzuar, por nuk mund ta shndërrojë një popull, një luftë çlirimtare apo të gjithë pjesëtarët e një organizate në subjekt të përgjegjësisë kolektive.

Ky dallim është veçanërisht i rëndësishëm për ruajtjen e saktësisë juridike dhe të së vërtetës historike.

2. Gjykata Speciale dhe kufijtë e juridiksionit të saj

Dhomat e Specializuara të Kosovës u krijuan në vitin 2015, në bazë të Amendamentit nr. 24 të Kushtetutës dhe Ligjit nr. 05/L-053.

Themelimi i tyre u lidh me detyrimet ndërkombëtare të Kosovës dhe me raportin e Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës, Doc. 12462, të vitit 2011.³

Juridiksioni i kësaj gjykate është i përcaktuar me ligj dhe lidhet me persona, vepra dhe periudha të caktuara kohore.

Prandaj, duhet bërë një dallim i rëndësishëm: fakti që Dhomat e Specializuara kanë juridiksion mbi çështje të caktuara që lidhen me pretendimet për krime të pjesëtarëve të UÇK-së nuk do të thotë se ato janë institucion me juridiksion të përgjithshëm për të gjitha krimet e kryera në Kosovë.

Ato nuk janë krijuar për të gjykuar të gjithë përgjegjësit e luftës në Kosovë dhe as për të zëvendësuar të gjitha mekanizmat e tjerë të drejtësisë ndërkombëtare.

Kjo e bën edhe më të rëndësishme pyetjen mbi mënyrën se si trajtohet përgjegjësia për krimet e forcave serbe dhe për krimet e kryera pas përfundimit të luftës.

3. Krimet e forcave serbe dhe përgjegjësia e zyrtarëve të lartë

Dokumentacioni i Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë dëshmon për një fushatë të organizuar të dhunës, dëbimeve dhe krimeve kundër popullsisë civile shqiptare të Kosovës gjatë vitit 1999.

Në çështjen Prokurori kundër Šainović dhe të tjerëve, Dhoma e Apelit e Tribunalit të Hagës, më 23 janar 2014, konfirmoi dënimet ndaj katër zyrtarëve të lartë politikë, ushtarakë dhe policorë serbë për krime të kryera në Kosovë.⁵

Ky aktgjykim ka rëndësi të veçantë sepse vërteton përgjegjësinë penale të individëve nga nivelet e larta të strukturave shtetërore serbe për krimet e kryera kundër popullsisë shqiptare.

Prandaj, trajtimi i krimeve të luftës në Kosovë nuk mund të kufizohet vetëm në shqyrtimin e pretendimeve ndaj pjesëtarëve të UÇK-së.

Drejtësia duhet të përfshijë edhe përgjegjësinë e strukturave politike, ushtarake dhe policore që organizuan, urdhëruan, mundësuan ose nuk parandaluan krimet kundër civilëve.

4. Problemi i drejtësisë selektive

Shqetësimi për drejtësinë selektive duhet të shqyrtohet në raport me përmasat e krimeve, numrin e viktimave, përgjegjësinë institucionale dhe rezultatet konkrete të hetimeve dhe gjykimeve.

Nuk është e saktë që çdo dallim në juridiksion ose në numrin e proceseve gjyqësore të interpretohet automatikisht si diskriminim. Megjithatë, ekzistenca e kufijve të ndryshëm të juridiksionit nuk e eliminon detyrimin e institucioneve të tjera për të hetuar krimet që mbeten jashtë kompetencave të një gjykate të caktuar.

Në këtë pikë qëndron thelbi i kritikës: kur përgjegjësia penale për një kategori krimesh ndiqet në mënyrë intensive, ndërsa krime të tjera të rënda mbeten të pazbardhura ose pa ndjekje efektive, krijohet një problem serioz i besimit në sistemin e drejtësisë.

Për viktimat dhe familjet e tyre, drejtësia nuk mund të jetë çështje e interesave politike, përkatësisë etnike apo prioriteteve institucionale.

Drejtësia nuk mund të ketë dy standarde. Ajo duhet të jetë e njëjtë për viktimën shqiptare, serbe, rome apo për çdo qytetar tjetër, dhe përgjegjësia penale duhet të përcaktohet mbi bazën e provave dhe ligjit.

III. MARRËVESHJA E KUMANOVËS, TËRHEQJA E FORCAVE SERBE DHE PËRGJEGJËSIA PËR KRIMET E PASLUFTËS

Marrëveshja Ushtarako-Teknike e Kumanovës, e nënshkruar më 9 qershor 1999 ndërmjet përfaqësuesve të NATO-s dhe autoriteteve të Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Serbisë, përbën një prej dokumenteve themelore të përfundimit të luftës në Kosovë.

Kjo marrëveshje përcaktoi tërheqjen e të gjitha forcave të Republikës Federale të Jugosllavisë nga territori i Kosovës, ndërprerjen e veprimeve armiqësore dhe vendosjen e pranisë ndërkombëtare të sigurisë.⁶

Tërheqja u realizua në faza dhe përfundoi më 20 qershor 1999, sipas raportimit të Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara.⁷

1. Detyrimet e përcaktuara në Marrëveshjen e Kumanovës

Marrëveshja përcaktonte detyrimin për tërheqjen e plotë të forcave ushtarake dhe policore jugosllave nga Kosova.

Ajo parashikonte gjithashtu që KFOR-i të kishte autoritetin dhe mundësinë e ndërmarrjes së veprimeve të nevojshme për krijimin dhe ruajtjen e një mjedisi të sigurt për të gjithë qytetarët e Kosovës.

Kjo dispozitë kishte rëndësi të veçantë, sepse siguria nuk duhej të kufizohej vetëm në ndalimin e luftimeve, por duhej të përfshinte mbrojtjen e popullsisë civile, parandalimin e dhunës dhe garantimin e lëvizjes së lirë.

2. Rezoluta 1244 dhe përgjegjësia ndërkombëtare

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e miratuar më 10 qershor 1999, krijoi bazën ndërkombëtare për vendosjen e pranisë civile dhe të sigurisë në Kosovë.⁸

Në bazë të kësaj rezolute u vendosën KFOR-i dhe administrata ndërkombëtare e UNMIK-ut.

KFOR-i mori përgjegjësi për krijimin e një mjedisi të sigurt, ndërsa UNMIK-u për administrimin civil dhe ndërtimin e institucioneve të përkohshme.

Në këtë kontekst, përgjegjësia ndërkombëtare për sigurinë e Kosovës ishte e një rëndësie të jashtëzakonshme.

Pas tërheqjes së forcave serbe, Kosova u përball me një realitet të ri: institucione të dobëta, mungesë të mekanizmave të konsoliduar të sigurisë, zhvendosje masive të popullsisë dhe tensione të vazhdueshme ndëretnike e politike.

3. Detyrimi për mbrojtjen e të gjithë qytetarëve

Mbrojtja e popullsisë civile ishte një detyrim themelor i pranisë ndërkombëtare.

Kjo përfshinte mbrojtjen e shqiptarëve, serbëve, romëve dhe të gjitha komuniteteve të tjera.

Krimet e kryera ndaj cilitdo komunitet kërkonin hetim dhe përgjegjësi.

Megjithatë, ky detyrim duhet të shqyrtohet edhe në raport me krimet e kryera ndaj shqiptarëve pas përfundimit të luftës, përfshirë vrasjet politike, rrëmbimet dhe sulmet ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së.

Përgjegjësia ndërkombëtare nuk përfundonte me largimin e forcave serbe. Ajo vazhdonte për aq kohë sa institucionet ndërkombëtare kishin kompetencë dhe përgjegjësi për sigurinë dhe administrimin e Kosovës.

Përfundimi i luftës nuk e përfundoi detyrimin për drejtësi. Përkundrazi, ai krijoi një detyrim të ri: të garantohej që asnjë qytetar të mos bëhej viktimë e dhunës, hakmarrjes, eliminimit politik apo veprimtarisë së strukturave ilegale.

IV. STRUKTURAT E FSHEHTA TË SHËRBIMEVE SEKRETE SERBE PAS TËRHEQJES NGA KOSOVA – RRJETET E INTELIGJENCËS, INFILTRIMI DHE VAZHDIMËSIA E VEPRIMTARISË NË PRAPAVIJË

Një dimension që shpesh nuk merr vëmendjen e nevojshme në analizat mbi Kosovën e pasluftës është vazhdimësia e veprimtarisë së shërbimeve sekrete serbe pas tërheqjes së forcave të rregullta ushtarake dhe policore në qershor 1999.

Tërheqja e forcave të uniformuara nuk nënkuptonte domosdoshmërisht ndërprerjen e të gjitha rrjeteve informative, kontakteve operative dhe mekanizmave të ndikimit që ishin ndërtuar gjatë viteve të mëparshme.

Për ta kuptuar këtë dimension, është e nevojshme të shqyrtohet struktura e aparatit serb të sigurisë dhe veprimtaria e tij në Kosovë para, gjatë dhe pas luftës.

1. Aparati serb i inteligjencës dhe sigurisë

Gjatë viteve të konfliktit, në Kosovë vepronin struktura të ndryshme të sigurisë së Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Serbisë.

Ndër institucionet kryesore ishin:

Shërbimi i Sigurimit Shtetëror të Serbisë, i njohur si SDB/RDB, në kuadër të Ministrisë së Punëve të Brendshme.

Shërbimi i kundërzbulimit ushtarak të Ushtrisë Jugosllave.
Strukturat informative ushtarake.
Njësitë e policisë dhe mekanizmat e tjerë të sigurisë që kishin funksionuar në Kosovë.
Raporti i Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, i publikuar më 26 tetor 2001, përshkruan strukturën e aparatit serb të sigurisë, organizimin e Ministrisë së Punëve të Brendshme dhe rrjetin e Shërbimit të Sigurimit Shtetëror në Kosovë.⁹

Dokumentacioni përmend qendrat rajonale të shërbimit në Prishtinë, Prizren dhe Gjilan, si dhe rrjetin e operativëve dhe informatorëve që ishte ndërtuar gjatë periudhës para dhe gjatë luftës.

Kjo është me rëndësi për të kuptuar se aparati i sigurisë serbe nuk funksiononte vetëm përmes njësive të uniformuara, por edhe përmes strukturave informative dhe kontakteve lokale.

2. Strukturat e mbetura në prapavijë – fenomeni i njohur si „spavači“

Në terminologjinë e shërbimeve të inteligjencës, termi serb „spavači“ përdoret për agjentë ose elemente të fshehta që qëndrojnë në gjendje pasive për periudha të caktuara, ndërsa shprehja „spavaća pozadina“ përdoret për rrjete mbështetëse të fshehta.

Në kontekstin e Kosovës së pasluftës, ky fenomen duhet të shqyrtohet në raport me strukturat informative serbe, rrjetet lokale dhe personat që vazhduan të shfaqeshin në dokumentacionin ndërkombëtar edhe pas tërheqjes së forcave të rregullta.

Një dëshmi konkrete për këtë çështje gjendet në raportin e International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, të 2 nëntorit 1999.¹⁰

Sipas këtij raporti, pak më shumë se një muaj pas tërheqjes së forcave serbe, KFOR-i kishte dëbuar gjashtë shtetas serbë të identifikuar si pjesëtarë të shërbimeve informative të Beogradit, të cilët posedonin pajisje sinjalizuese.

Raporti trajton gjithashtu shqetësimet për infiltrimin e elementeve informative serbe në veri të Kosovës, për mbledhjen e informatave mbi praninë e NATO-s dhe për veprimtari që mund të ndikonin në destabilizimin e situatës së sigurisë.

Këto të dhëna kanë rëndësi të veçantë, sepse tregojnë se, edhe pas tërheqjes së forcave të rregullta, aktiviteti i lidhur me shërbimet informative të Beogradit vazhdonte të ishte shqetësim për mekanizmat ndërkombëtarë të sigurisë.

3. Mbledhja e informatave dhe ruajtja e ndikimit në Kosovë

Një prej dimensioneve të rëndësishme të veprimtarisë së shërbimeve informative ishte ruajtja e njohurive mbi zhvillimet politike, institucionale dhe të sigurisë në Kosovë.

Raportet ndërkombëtare të periudhës dokumentojnë ekzistencën e rrjeteve informative serbe dhe shqetësimet për vazhdimësinë e ndikimit të tyre.

Në këtë kontekst, rëndësi të veçantë kanë:

Informacionet mbi zhvillimet politike dhe institucionale.
Vëzhgimi i ndryshimeve në strukturat e sigurisë.
Përcjellja e zhvillimeve në ish-strukturat e UÇK-së.
Informacionet mbi praninë dhe veprimtarinë e NATO-s.
Ruajtja e kontakteve dhe e lidhjeve të mëparshme në terren.
Këto elemente duhet të analizohen në kuadër të përpjekjeve të Beogradit për të ruajtur ndikimin politik dhe informativ mbi zhvillimet në Kosovë pas vitit 1999.

4. Rrjetet lokale dhe vazhdimësia e strukturave informative

Raporti i Human Rights Watch dëshmon se Shërbimi i Sigurimit Shtetëror serb kishte përdorur një rrjet të gjerë informatorësh dhe kishte organizuar veprimtarinë përmes qendrave rajonale.

Ky dokumentacion është me rëndësi sepse evidenton një sistem informativ që nuk varej vetëm nga prania fizike e personelit zyrtar të shërbimit.

Në periudhën e pasluftës, vazhdimësia e kontakteve të mëparshme, lidhjet lokale dhe ndikimi i strukturave të sigurisë serbe përbënin çështje me rëndësi për stabilitetin e Kosovës.

Vëmendje të veçantë meriton edhe veriu i Kosovës, veçanërisht Mitrovica dhe komunat përreth, ku zhvillimet e sigurisë dhe politike pas vitit 1999 u karakterizuan nga tensione të vazhdueshme dhe ndikim i konsiderueshëm i Beogradit.

5. Infiltrimi dhe ndikimi në situatën e sigurisë

Raporti i International Crisis Group i nëntorit 1999 dokumenton shqetësimet e mekanizmave ndërkombëtarë për infiltrimin e elementeve të lidhura me shërbimet serbe dhe për aktivitetet që mund të ndikonin në sigurinë e Kosovës.

Këto zhvillime duhet të analizohen në kontekstin e situatës së përgjithshme pas përfundimit të luftës.

Në një periudhë kur institucionet vendore ende nuk kishin kapacitete të konsoliduara dhe kur KFOR-i e UNMIK-u mbanin përgjegjësinë kryesore për sigurinë dhe administrimin, veprimtaria e rrjeteve të fshehta informative përbënte një sfidë serioze institucionale.

Kjo çështje merr rëndësi edhe në raport me ruajtjen e ndikimit të Serbisë në zhvillimet politike dhe të sigurisë, veçanërisht në zonat ku vazhdonin të ekzistonin struktura paralele dhe lidhje të drejtpërdrejta me institucionet e Beogradit.

6. Hapja e arkivave dhe zbardhja e veprimtarisë së shërbimeve serbe

Një prej çështjeve më të rëndësishme për zbardhjen e së kaluarës është qasja në arkivat e shërbimeve sekrete serbe.

Dokumentacioni i shërbimeve informative dhe i kundërzbulimit ushtarak mund të ketë rëndësi të veçantë për të kuptuar organizimin, veprimtarinë dhe vazhdimësinë e strukturave të sigurisë në Kosovë.

Për këtë arsye, hapja e arkivave përkatëse dhe bashkëpunimi ndërkombëtar në sigurimin e dokumentacionit historik duhet të jenë pjesë e përpjekjeve për zbardhjen e së kaluarës.

Kjo nuk është vetëm çështje e interesit historik të Kosovës. Është çështje e drejtësisë, transparencës dhe përgjegjësisë ndërkombëtare.

Tërheqja e forcave të rregullta serbe nga Kosova në qershor 1999 nuk duhet të ngatërrohet me përfundimin e çdo forme të veprimtarisë informative dhe të ndikimit të strukturave të sigurisë së Beogradit. Dokumentacioni ndërkombëtar dëshmon se kjo veprimtari mbeti një shqetësim konkret edhe pas vendosjes së pranisë ndërkombëtare.

V. DHUNA, PASIGURIA DHE PËRGJEGJËSIA PAS PËRFUNDIMIT TË LUFTËS

Përfundimi i luftës në qershor 1999 nuk shënoi përfundimin e dhunës në Kosovë.

Përkundrazi, periudha e menjëhershme e pasluftës u karakterizua nga një situatë e rëndë sigurie, me vrasje, rrëmbime, zhvendosje të popullsisë, sulme ndaj pronave dhe tensione të vazhdueshme politike e ndëretnike.

Kjo periudhë kërkon një analizë të veçantë, sepse përgjegjësia për sigurinë dhe rendin publik ishte në duart e mekanizmave ndërkombëtarë.

1. Dhuna pas vendosjes së KFOR-it

Raporti i Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, dokumenton një numër të madh abuzimesh dhe krimesh të kryera pas 12 qershorit 1999.

Raporti trajton vrasjet, rrëmbimet, torturat, dëbimet dhe dhunën ndaj komuniteteve joshqiptare, por dokumenton gjithashtu dhunën ndaj shqiptarëve të akuzuar për bashkëpunim me autoritetet serbe dhe sulmet me karakter politik.¹¹

Këto të dhëna tregojnë kompleksitetin e situatës së sigurisë pas luftës.

Megjithatë, analiza e kësaj periudhe nuk duhet të kufizohet vetëm në një dimension të dhunës. Ajo duhet të përfshijë edhe vrasjet e ish-pjesëtarëve të UÇK-së, përfaqësuesve politikë dhe personave të tjerë, të cilat në raste të caktuara kishin karakter të dyshuar politik.

2. Përgjegjësia e UNMIK-ut dhe KFOR-it

Rezoluta 1244 i dha pranisë ndërkombëtare përgjegjësi të rëndësishme për sigurinë dhe administrimin e Kosovës.

Në këtë kuadër, KFOR-i kishte detyrimin për krijimin e një mjedisi të sigurt, ndërsa UNMIK-u duhej të ndërtonte mekanizmat e rendit publik, policisë dhe drejtësisë.

Megjithatë, raportet e organizatave ndërkombëtare kanë evidentuar vështirësi të mëdha në garantimin e sigurisë, mungesë të kapaciteteve policore dhe vonesa në ndërtimin e një sistemi funksional të drejtësisë.

Human Rights Watch ka vlerësuar se reagimi i ngadalshëm i bashkësisë ndërkombëtare ndaj dhunës së pasluftës kontribuoi në krijimin e një klime pandëshkueshmërie.¹²

Kjo është një çështje që meriton shqyrtim të veçantë, sepse përgjegjësia ndërkombëtare për sigurinë nuk ishte thjesht politike apo simbolike, por lidhej drejtpërdrejt me mandatin e institucioneve të vendosura në Kosovë.

3. Mungesa e drejtësisë dhe problemet e hetimeve

Një prej problemeve më serioze të periudhës së pasluftës ishte vështirësia për të identifikuar dhe ndjekur penalisht autorët e krimeve.

Në shumë raste, hetimet nuk arritën të prodhonin rezultate konkrete, ndërsa familjet e viktimave mbetën pa përgjigje.

Mungesa e një sistemi të konsoliduar të drejtësisë, vështirësitë në mbledhjen e provave, frikësimi i dëshmitarëve dhe mungesa e kapaciteteve institucionale ndikuan në vazhdimin e pandëshkueshmërisë.

Kjo gjendje preku të gjitha komunitetet, por kishte pasoja të veçanta edhe për shqiptarët që u bënë viktima të vrasjeve politike dhe të dhunës së pasluftës.

4. Përgjegjësia historike dhe institucionale

Vlerësimi i periudhës së pasluftës kërkon të mos ndahet përgjegjësia për sigurinë nga përgjegjësia për drejtësinë.

Institucionet ndërkombëtare nuk kishin vetëm detyrimin të parandalonin dhunën, por edhe të krijonin mekanizma që mundësonin hetimin efektiv dhe ndëshkimin e autorëve.

Për këtë arsye, analiza e kësaj periudhe duhet të përfshijë edhe pyetjen se sa efektive ishin mekanizmat ndërkombëtarë në hetimin e vrasjeve politike, rrëmbimeve dhe krimeve të tjera të rënda.

Paqja nuk mund të matet vetëm me mungesën e luftimeve. Ajo duhet të matet edhe me sigurinë e qytetarëve, funksionimin e drejtësisë dhe aftësinë e institucioneve për të mbrojtur jetën dhe dinjitetin njerëzor.

VI. VRASJET POLITIKE DHE VRASJET NDAJ ISH-PJESËTARËVE TË UÇK-SË PAS PËRFUNDIMIT TË LUFTËS

Një prej kapitujve më të ndjeshëm dhe ende të pazbardhur të historisë së Kosovës së pasluftës është vala e vrasjeve politike, atentateve, rrëmbimeve dhe vrasjeve ndaj ish-komandantëve, ushtarëve dhe pjesëtarëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

Pas përfundimit të luftës në qershor të vitit 1999, Kosova hyri në një periudhë të ndërlikuar të transformimit politik dhe institucional. Përderisa institucionet vendore ishin ende në procesin e konsolidimit, përgjegjësia kryesore për sigurinë dhe rendin publik i takonte pranisë ndërkombëtare, në kuadër të mandatit të përcaktuar me Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së.

Megjithatë, periudha e pasluftës u karakterizua nga një numër i konsiderueshëm vrasjesh, atentatesh dhe aktesh dhune, të cilat prekën personalitete politike, përfaqësues institucionalë, ish-komandantë, ish-pjesëtarë të UÇK-së dhe individë të tjerë të përfshirë në jetën publike.

1. Përmasat e dhunës politike dhe vrasjet e ish-pjesëtarëve të UÇK-së

Raporti i Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), dokumenton se periudha pas përfundimit të luftës u karakterizua nga vrasje të figurave politike, atentate ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së dhe sulme ndaj personave të përfshirë në jetën politike të Kosovës.

Një e dhënë konkrete e këtij raporti, e mbështetur në një raportim të gazetës The New York Times, evidenton se 23 pjesëtarë të UÇK-së u vranë ndërmjet qershorit 1999 dhe majit 2000. Kjo shifër paraqet një tregues të dokumentuar të përmasave të dhunës ndaj ish-pjesëtarëve të organizatës gjatë muajve të parë pas përfundimit të luftës.¹³

Megjithatë, kjo nuk përfaqëson numrin e përgjithshëm të vrasjeve politike dhe as totalin e të gjithë ish-pjesëtarëve të UÇK-së të vrarë gjatë periudhës së pasluftës.

Raportet ndërkombëtare të kësaj periudhe evidentojnë gjithashtu vazhdimësinë e sulmeve ndaj përfaqësuesve të partive politike, ish-strukturave të luftës dhe personave me ndikim në jetën publike.

Përmasat e këtij fenomeni kërkojnë një shqyrtim të plotë historik, institucional dhe juridik, duke përfshirë të gjitha rastet e dokumentuara dhe statusin e hetimeve përkatëse.

2. Vrasjet politike dhe klima e pasigurisë

Vrasjet e personave të përfshirë në jetën politike dhe institucionale të Kosovës krijuan një klimë pasigurie dhe ndikuan në procesin e konsolidimit demokratik.

Dhuna ndaj përfaqësuesve politikë, aktivistëve dhe ish-pjesëtarëve të UÇK-së nuk mund të shkëputet nga konteksti i tranzicionit të pasluftës, kur Kosova po kalonte nga organizimi i kohës së luftës drejt pluralizmit politik dhe ndërtimit të institucioneve demokratike.

Në këtë periudhë, vrasjet dhe atentatet ndaj personave me ndikim politik dhe institucional krijuan një klimë frike dhe pasigurie, duke ndikuar në besimin e qytetarëve në mekanizmat e rendit dhe të drejtësisë.

Çdo vrasje me motive të mundshme politike duhej të trajtohej me seriozitetin më të lartë nga mekanizmat përgjegjës të sigurisë dhe drejtësisë.

3. Përgjegjësia e mekanizmave ndërkombëtarë

Në periudhën e pasluftës, KFOR-i dhe UNMIK-u kishin përgjegjësi të përcaktuara ndërkombëtarisht për sigurinë, rendin publik dhe administrimin e Kosovës.

Prandaj, vlerësimi i kësaj periudhe nuk mund të kufizohet vetëm në evidentimin e krimeve dhe të autorëve të mundshëm. Ai duhet të përfshijë edhe efektivitetin e mekanizmave ndërkombëtarë në parandalimin e dhunës, hetimin e vrasjeve dhe identifikimin e përgjegjësve.

Mungesa e rezultateve të plota në një numër rastesh dhe vazhdimi i pandëshkueshmërisë kanë lënë pasoja të thella në besimin e familjeve të viktimave ndaj institucioneve të drejtësisë.

Kjo ngre një çështje të rëndësishme të përgjegjësisë institucionale: sa janë shfrytëzuar realisht kompetencat dhe mekanizmat ndërkombëtarë për zbardhjen e këtyre krimeve?

4. Dimensioni i sigurisë dhe veprimtaria e strukturave serbe

Në vlerësimin e dhunës së pasluftës duhet të merret parasysh edhe konteksti i përgjithshëm i sigurisë, përfshirë dokumentacionin ndërkombëtar mbi vazhdimësinë e veprimtarisë informative të strukturave serbe pas tërheqjes së forcave të rregullta.

Raportet ndërkombëtare të periudhës kanë evidentuar shqetësime konkrete për praninë e elementeve të lidhura me shërbimet informative të Beogradit, rrjetet e tyre të kontakteve dhe përpjekjet për të ruajtur ndikimin në zhvillimet e Kosovës.

Këto të dhëna përbëjnë pjesë të rëndësishme të kontekstit historik dhe të sigurisë në të cilin ndodhën shumë prej krimeve të pasluftës.

Për këtë arsye, dokumentacioni i shërbimeve informative serbe, arkivat e sigurisë dhe bashkëpunimi ndërkombëtar për sigurimin e provave historike duhet të kenë rëndësi të veçantë në përpjekjet për zbardhjen e rasteve të pazgjidhura.

5. E drejta e familjeve për të vërtetën dhe drejtësinë

Pas më shumë se dy dekadash, familjet e shumë viktimave vazhdojnë të kërkojnë përgjigje për rrethanat e vrasjeve, autorët dhe motivet e krimeve.

E drejta për të vërtetën është pjesë e rëndësishme e drejtësisë tranzicionale dhe e detyrimit të institucioneve për të hetuar shkeljet e rënda të të drejtave të njeriut.

Zbardhja e këtyre rasteve nuk duhet të varet nga përkatësia politike, kombëtare apo institucionale e viktimave.

Çdo rast i pazbardhur meriton hetim profesional, ndërsa çdo familje ka të drejtë të kërkojë drejtësi dhe përgjegjësi institucionale.

Historia e Kosovës së pasluftës nuk mund të konsiderohet e dokumentuar plotësisht përderisa një numër i konsiderueshëm i vrasjeve politike dhe i vrasjeve ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së vazhdon të mbetet pa përgjigje përfundimtare.

Drejtësia për viktimat e luftës nuk mund të ndahet nga drejtësia për viktimat e pasluftës. Të dyja janë pjesë e së njëjtës përgjegjësi historike, juridike dhe morale.

PËRFUNDIME

Deklarata e ambasadorit të Bashkimit Evropian në Kosovë, Dirk Schuebel, për respektimin e mandatit aktual të Dhomave të Specializuara, duhet të shqyrtohet në kuadër të marrëdhënieve ndërmjet detyrimeve ndërkombëtare, sovranitetit kushtetues dhe parimeve të drejtësisë.

Kosova ka detyrimin të respektojë zotimet ndërkombëtare dhe të garantojë pavarësinë e gjyqësorit. Por ky detyrim nuk mund të interpretohet si kufizim i së drejtës së institucioneve demokratike për të zhvilluar debat kushtetues dhe ligjor brenda kompetencave të tyre.

Njëkohësisht, asnjë kritikë ndaj Dhomave të Specializuara nuk duhet të shndërrohet në mohim të përgjegjësisë penale individuale. Përgjegjësia duhet të përcaktohet mbi bazën e provave, standardeve të gjykimit të drejtë dhe ligjit të zbatueshëm.

Megjithatë, drejtësia për Kosovën nuk mund të kuptohet vetëm përmes një procesi gjyqësor apo vetëm përmes një kategorie krimesh.

Ajo duhet të përfshijë të gjithë historinë e konfliktit dhe pasojat e tij: krimet e forcave serbe ndaj popullsisë shqiptare, përgjegjësinë individuale për krimet e pjesëtarëve të UÇK-së, dhunën e pasluftës, vrasjet politike dhe rastet e pazbardhura.

Vendimet e Tribunalit të Hagës ndaj zyrtarëve të lartë serbë për krimet në Kosovë dëshmojnë se përgjegjësia penale duhet të shtrihet edhe në nivelet më të larta të strukturave shtetërore kur provat e mbështesin një përgjegjësi të tillë.

Po kështu, dokumentacioni ndërkombëtar për veprimtarinë e strukturave informative serbe pas vitit 1999 dhe raportimet për vrasjet politike të pasluftës tregojnë rëndësinë e një qasjeje më të gjerë në zbardhjen e së kaluarës.

Në këtë drejtim, hapja e arkivave të shërbimeve sekrete serbe, hetimi i rasteve të pazbardhura dhe bashkëpunimi ndërkombëtar për dokumentimin e krimeve duhet të jenë pjesë e agjendës së drejtësisë dhe të pajtimit të qëndrueshëm.

Bashkimi Evropian dhe partnerët ndërkombëtarë kanë një rol të rëndësishëm në këtë proces. Por besueshmëria e tyre nuk mund të ndërtohet vetëm mbi kërkesën që Kosova të respektojë detyrimet e veta. Ajo duhet të mbështetet edhe në zbatimin e standardeve të njëjta të drejtësisë, në trajtimin e barabartë të viktimave dhe në mbështetjen e përpjekjeve për zbardhjen e të gjitha krimeve.

Kosova nuk kërkon privilegj dhe as imunitet për askënd. Nuk kërkon që krimet e pjesëtarëve të UÇK-së të mos hetohen. Kërkon që asnjë krim të mos mbetet jashtë vëmendjes së drejtësisë dhe asnjë viktimë të mos trajtohet si më pak e rëndësishme për shkak të përkatësisë së saj kombëtare apo politike.

Ky është dallimi ndërmjet drejtësisë së vërtetë dhe drejtësisë së perceptuar si selektive.

NE JEMI PËR DREJTËSI, POR JO PËR DREJTËSI SELEKTIVE

Ne jemi për hetimin dhe ndëshkimin e çdo krimi, pavarësisht se kush e ka kryer atë. Jemi për përgjegjësi individuale, jo për fajësi kolektive. Jemi për pavarësinë e gjyqësorit, por edhe për transparencën, llogaridhënien dhe zbatimin e barabartë të standardeve ndërkombëtare.

Nuk mund të kërkohet drejtësi vetëm për viktimat e njërës palë, ndërsa krimet ndaj viktimave të tjera të mbeten pa përgjigje.

Nuk mund të kërkohet respektim i pakushtëzuar i institucioneve ndërkombëtare, pa kërkuar njëkohësisht që ato të japin llogari për rezultatet, kufijtë dhe përgjegjësitë e tyre.

Nuk mund të ndërtohet paqe e qëndrueshme mbi harresën, mbi trajtimin e pabarabartë të viktimave apo mbi mungesën e përgjegjësisë për krimet e pazbardhura.

Drejtësia nuk është instrument i politikës, as mjet i presionit diplomatik. Ajo është parim universal, i cili duhet të zbatohet pa dallime dhe pa standarde të dyfishta.

Kosova ka të drejtë të kërkojë drejtësi të plotë, të paanshme dhe universale. Kjo nuk është kërkesë kundër Bashkimit Evropian apo partnerëve ndërkombëtarë. Është kërkesë për respektimin e atyre vlerave juridike dhe demokratike mbi të cilat ata vetë e ndërtojnë legjitimitetin e tyre.

FUSNOTAT

1. European External Action Service (EEAS), Press Remarks by the EU Ambassador in Kosovo, Dirk Schuebel, at a Joint Press Conference on the European Commission’s 2026 Kosovo Report, 4 November 2026.

2. Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike, 18 prill 1961, neni 41.

3. Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, 2008, Amendamenti nr. 24 dhe neni 162; Ligji nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar, 2015; Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës, Doc. 12462, 7 janar 2011.

4. Këshilli i Evropës, Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Romë, 4 nëntor 1950, nenet 6 dhe 14.

5. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainović et al., Case No. IT-05-87-A, Appeals Judgment, 23 January 2014.

6. NATO dhe Republika Federale e Jugosllavisë, Military Technical Agreement, Kumanovë, 9 qershor 1999.

7. United Nations Security Council, Report of the Secretary-General on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, S/1999/779, 12 July 1999.

8. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.

9. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter III, “Forces of the Conflict”.

10. International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, Balkans Report No. 78, 2 November 1999, p. 8.

11. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter XVII, “Abuses After June 12, 1999”.

12. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, pjesa që trajton reagimin e bashkësisë ndërkombëtare ndaj dhunës së pasluftës.

13. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter XVII, pp. 468–469. Raporti, duke iu referuar raportimit të gazetës The New York Times, evidenton se 23 pjesëtarë të UÇK-së u vranë ndërmjet qershorit 1999 dhe majit 2000.

II. BIBLIOGRAFIA

A. Dokumente juridike dhe ndërkombëtare

1. Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, 2008, me amendamentet përkatëse.

2. Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike, 18 prill 1961.

3. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, 4 nëntor 1950.

4. Konventa për Parandalimin dhe Dënimin e Krimit të Gjenocidit, 9 dhjetor 1948.

5. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.

6. NATO dhe Republika Federale e Jugosllavisë, Military Technical Agreement, Kumanovë, 9 qershor 1999.

7. Republika e Kosovës, Ligji nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar, 2015.

8. Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Inhuman Treatment of People and Illicit Trafficking in Human Organs in Kosovo, Doc. 12462, 7 January 2011.

B. Vendime gjyqësore

1. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainović et al., Case No. IT-05-87-A, Appeals Judgment, 23 January 2014.

2. Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi et al., Case No. KSC-BC-2020-06, Trial Judgment, 16 September 2026.

C. Raporte dhe studime ndërkombëtare

1. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001.

2. International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, Balkans Report No. 78, 2 November 1999.

3. International Crisis Group, What Happened to the KLA?, Balkans Report No. 88, 3 March 2000.

4. OSCE/ODIHR, Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, 1999.

5. United Nations Secretary-General, Report on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, S/1999/779, 12 July 1999.

6. European External Action Service (EEAS), Press Remarks by EU Ambassador Dirk Schuebel on the European Commission’s 2026 Kosovo Report, 4 November 2026.

Prishtinë,05.11.2026

Presidenti amerikan Donald Trump ka shpallur Zyrën Ovale, hapësirat ngjitur me të dhe sallën e mbledhjeve të Kabinetit monument kombëtar, me synimin për të mbrojtur këto ambiente historike nga ndryshimet e mëdha arkitekturore në të ardhmen.

Trump deklaroi se vendimi do të vështirësojë ndërhyrjet e rëndësishme në këto hapësira, duke argumentuar se askush nuk duhet të ketë mundësinë të shkatërrojë një pjesë kaq të rëndësishme të historisë presidenciale amerikane.

Megjithatë, shpallja nuk ndalon presidentët e ardhshëm të ndryshojnë mobiliet, dekorimin apo të kryejnë ndërhyrje rutinë dhe të sigurisë.

Gjatë nënshkrimit, vëmendjen e tërhoqi edhe një kapelë e kuqe me mbishkrimin “VETO”, të cilën Trump e vendosi mbi tavolinën historike presidenciale. Ky veprim u interpretua si një mesazh politik për demokratët, të cilët kanë fituar kontrollin e Dhomës së Përfaqësuesve dhe Senatit në zgjedhjet e mesmandatit.

Trump ka paralajmëruar se do të përdorë të drejtën e vetos kundër nismave ligjore me të cilat nuk është dakord.

Vendimi vjen ndërsa presidenti po realizon ndryshime të mëdha në Shtëpinë e Bardhë, përfshirë ndërtimin e një salle të re madhështore, ndryshimet në Kopshtin e Trëndafilave dhe transformimin e dekorimit të brendshëm me elemente të shumta të praruara në ar, portrete dhe statuja.

Kështu, Trump synon të lërë gjurmën e tij në kompleksin presidencial, ndërsa njëkohësisht kërkon të mbrojë disa prej ambienteve më historike të tij nga ndryshimet e ardhshme. bw

Ditëlindjet janë gëzime

Gëzimet na mbushin zemrën,

Sa gëzon kjo zemra ime

Me gjysh Halon po nis këngën.

Ka ardhur nga Italia

Jolene, mbeskëza ime,

Është mjaltë nga ëmbëlsia

E vogla, sa një thërrime…

Ditëlindjen për të festuar

Vjen në Vlorë, sikur na njeh,

Loz me këmbë e loz me duar

Qesh si diell, kur na sheh.

Edhe flet ca fjalë të ëmbla

Që i kupton veç ajo,

Ka ca tinguj, dritë me ëndrra

Kanarine domosdo…

Dy bishtaleca drenushe

Dy trëndafila kurorës,

Vjen thëllëzë e bukur fushe

Jolene e Lelit dhe Lonës.

1 vjeçe i mbushi sot

Si buzëqeshje trëndafili,

Bën të ngrihet, s’mbahet dot…

E njomë si gonxhe prilli.

Gugat kur i flas në emër

Dhe kthen kokën ëmbëlsira,

E kanë shpirt, e kanë zemër

Kushërinjtë e kushërirat.

Bën të flasë, sikur na thotë:

Në Vlorë datëlindjen e parë

Bëj me më të mirët në botë

Gjyshet e gjyshërit kanë ardhë…

Vlorë, 3 Nëntor 2026