VOAL

VOAL

E-MAIL E LISIT – Poezi nga Zeqir Lushaj

January 5, 2017
1 Comments

Komentet

ENRIETA SINA, NJË POETE BIOLIRIKE, SHKRIMTARE E SPIKATUR E LETËRSISË BASHKËKOHORE- Nga MSc. Albert HABAZAJ

 

Kujtesë nderimtare për Poeten e dashurisë
Më shumë se një paraqitje të profilit krijues të autores Enrieta Sina, ky shkrim është një Kujtesë Nderimtare për këtë figurë të njohur të shkrimtarisë dhe kulturës shqiptare. E njohur si veprimtare civile e spikatur, me ndihmesë të dukshme si gazetare dhe botuese, model dashamirësie ndaj talenteve të reja, humaniste e ndershmërisë profesionale, Enrieta Sinën me të drejtë mund ta quajmë Shkrimtarja e Dashurisë, Dritare e Hapur e Poezisë Lirike. Në poezi, e tëra kullon dashuri, në të gjitha rrafshet e këndvështrimet, duke fluturuar hapësirave të kaltra të dashurisë universale deri tek dashuria, si ndjenjë e zjarrtë dhe e pastër, që lind në zemrat e dy njerëzve të sekseve të kundërta dhe që i bën ta duan me gjithë shpirt e ta adhurojnë njëri-tjetrin; asaj ndjenje të madhe dhe e fuqishme që ushqen dikush për një njeri të seksit tjetër, asaj ndjenje mrekullisht hyjnore që ndez dy buzë, lidh dy brigje e riprodhon jetën bukurisht lumtur. Në poezitë e Sinës gjen e ndjen mall për Atdheun, vendlindjen, Vlorën, Kosovën, detin, lulen, gjethen; krenohesh për nderimin që poetja lirike di t’u bëjë heronjve dhe dëshmorëve; ndihesh mirë kur ajo di të shpreh mirënjohjen për nënë Merjo Balilin e xha Lamen nga Kuçi i Vlorës – bujarët e thjeshtë si Buronjat; e përjeton bukur gëzimin e saj lumturor në botën e virtytshme të dëlirësisë miqësore dhe, po aq trishtueshëm, pezmatohemi me të e bëhemi pjesë e botës së saj, kur thyhet minuti i çmuar nga veset ulta të hipokrizisë, pabesisë, përçarjes së shpirtit, xhelozisë, ligësisë, sharlatanëve të paturp e pushtë. Ajo është shkrimtare e dashurisë dhe e mesazheve humane të mirësisë, sepse kur ajo shkruan e ndjen mall babanë, ligështohet e krenohet me të, ne kujtojmë, ndjejmë mall e krenohemi për babain tonë, që s’e kemi. Ç’poet mund të jemi kur nuk shkruajmë thellësisht bukur, po nuk thurëm me mjalt dashurie vargje për fëmijët, për nipër e mbesa, që na fal perëndia dhe fati. Ajo është poete e dinjitetit të dashurisë familjare, për burrin, për fëmijët, për njerëzit e gjakut e shpirtit. Të gjithë poetët shkruajnë poezi me dashuri për nënat. Veçmas, poezitë e Enrietës për nënën janë të mbushura me kupa me mjalt malli, sepse, sipas autores, nëna u merr dritare qiejve për fëmijët e saj. Poezinë “Mall nëne” të E. Sinës unë ia lexoja Bebesë, nënës time, sa herë shkoja tek ajo, në Tërbaç: “… Po tani… kaq dimër pse të ketë/ Kush ta dha në sy, trup, zemër,/ Apo ndofta gabuar unë jam/ Mallit nuk di t’i vë një emër./ Jam nëna jote në çdo kohë/ Kudo që të ndodhesh biri im,/ Nga fëmijnia jote, mos u largo/ Ndryshe vitet sjellin veç trishtim”… Imë (dritë i pastë shpirti!) kënaqej shumë, mallëngjehej e më thoshte: Pastë uratën ajo bijë, sa bukur i ka qepur ato fjalë. E ka pikur malli. Ia thënçin melaqetë djalit të kthehet te nëna, se na griu marazi”!”… Dëshiroj ta sjell të plotë për lexuesin tonë këtë poezi të mrekullueshme të Sinës – poete dhe nënë. Po ashtu është, vargjet e Enrietës për djalin e vetëm janë musht malli e trishtimi. Për dy vajzat, Fjorinën e Migenën gurgullojnë dashuri nëne, siç di të qëndis vargje shpirti poetja jonë. Nga poezia me katër strofa, mbushur me frymëmarrje yllësore, po sjell vetëm një varg të poetes kushtuar mbesës Glediona: “Mëngjesi ishte brenda gjoksit tim dhe çuçuriti…”. Pa u futur në analizë teksti, shtroj pyetjen “A mund të thuhet më bukur se kaq ndjenja e të qenit gjysh?!”. Gjeografia e motiveve poetike të Sinës është e pasur, ka fizionomi të veçantë stilistike, ku intimitetin dashuror e ka të shenjtë. Në vargjet e saj shfaqet bota e poetes qytetare, ku nëpërmjet vargut të lirë, ritmikisht të çiltër e të tejdukshëm ndihet falënderimi dhe mirënjohja për virtytin human, shoqen e klasës, mikun, mikeshën, mësuesen, mjekun, poetin… “Poetët … janë miqtë e kohërave”. Të gjithë ne, shkruesit e vargut e dëshirojmë pronësimin e kësaj paradigme poetike dhe ajo na e fal dashamirësisht ta shijojmë, por “patenta” është “Made In Sina”. Edhe pse autorja pëlqen autorë si Esenini apo Paul Valery e mund të ndikohet nga ata, por kurrë nuk i imiton, sepse Sina e ka në gjak të qenit poete origjinale, e lindur për liri hapësirash të kaltra, të pastra, dehur në “shi ndjenjash”.
“Impresione nga “Molla e dasmës”.
Kujtoj që më 20 nëntor 1996 në Divjakë nuk u bë thjesht një diskutim libri, por një festë letrare për librin “Molla e dasmës” – novelë. Tek vëllimi me lirika “Trokitje në xham”, autorja ka botuar një poezi lakonike me titullin “Molla e dasmës”: Lëviz një kalë me zemër/ druri/ në tjetër vend/ në, atë zemër unë s’e vendos/ kurrë emrin tënd/ Për shumë vite ermin e rriti/ një pemë mlle/ Molla e dasmës, kujtim/ helen shkruar me dorë [(5.9.1995) zakon vllah, me prejardhje helene, që ditën e dasmës nuse i dhuronin një mollë] … Pata fatin të jem edhe unë pjesëmarrës në këtë gëzim kulturor dhe të shpreh “Impresione nga “Molla e dasmës”, të cilat, me këtë rast, po i botoj për herë të parë, ashtu, thjeshtë, siç i kam shprehur në atë veprimtari mbresëlënëse:
“Autore e katër vëllimeve, tre me novela dhe një me poezi [1996, shën. im – A.H], shkrimtarja vlonjate na reklamohet tashmë me profilin e saj të plotë letrar. Nëqoftëse librit poetik i shkon për shtat titulli “Trokitje në xham”, te novela e fundit, lexuesi i pasionuar vëren me kënaqësi se autorja ka trokitur në zemër, në shpirt, në një jetë, në një dert. Te “Molla e dasmës” përvijohen konturet kryesore të dokeve, zakoneve, kulturës e traditave të një treve të lashtë me rrënjë te malet e Pindit. Pas një hyrjeje të vogël historiko-legjendare, autorja na fut në një botë të ëmbël, që dhemb të vllehëve. Në një segment të shkurtër kohor, ne shijojmë trëndafilishten e vëllezërve tanë të Mëhallës së Ballkanit. Duke thithur aromën e këndshme në 76 petale, na mbushen mushkritë me ajër e gjelbërim, tek shfleton 76 faqet e novelës “Molla e dasmës” të shkrimtares që përgëzojmë sot. Subjekti është interesant. Stili narrativ të rrëmben. Me dashamirësi e sinqeritet them se më duket sikur Spiron, Anën, Elenin, Minellën, Petraqin, Sofikën, Kristianën, Marjanën i kam njohur prej kohësh, diku i kam parë, diku kemi biseduar, por në fakt ata janë personazhe të novelës, që na jep sot shkrimtarja. Histori dhe legjendë, filozofi, trill letrar e fjalë të urta, jetë dhe poezi – ja ç’gjen në këtë novelë të re mjaft simpatike për nga subjekti dhe trajtesa e veçantë, duke mos i përfillur kornizat klasike e të mërzitshme. Mesazhi që tingëllon nga ky libër për vllehët është “rrënjët i kemi në malet e Pindit, atje është molla e dasmës e patharë, si në kopertinën e parë të novelës, paçka se Leni ka ruajtur në sepete disa degët të thara molle. Duke lexuar këtë libër të mirë, gjej bulëza përsiatjesh të fuqishme si te Kadareja në “Dialog me Alain Bosquet”. “Vllehët janë popullsi më e vjetër në Greqi, se vetë grekërit” – u thotë Kristina Spiros e Anës, kur ata shkonin për te shtëpia e gjyshit. Historia trashëgohet si fëmijë. Ajo ka emrin, zemrën dhe gjakun e njeriut. Shkrimtarja meriton përgëzim për portretin e plakës Leni “me rrudhat e faqeve të palosura njëra mbi tjetrën”. Kush e jep më mirë e më thjesht portretin e një plake ballkanike qoftë kjo shqiptare, greke, vllahe?! Ç’ zakon të bukur: ftesa për ardhjen në dasëm. Ish një kokërr molle, ajo sillte dasmorët e gëzimit. Bukur futet një fjalë e gjetur poetike “Hënëzim i natës”. Lirizmi dashuror pikon tis të ëmbël universi. Natyrshëm, në këtë libër shqip janë dhën shprehje vllahe, sidomos dëshirat, lutjet, mënyra e jetesës, kultura materiale e tyre, etj., ku autorja jep ndihmesë edhe në letërsinë etnologjike me ngjyrime antropologjike.
Kam një pyetje retorike: – Ç’do të thotë vllah?! Vëlla i Ballkanit, vëlla i shqiptarëve.
Kam një strofë për trevën vllahe: “Plagë e gjak, dregëz që dhemb,/ aty ngrehu, aty shemb,/ jep mesazhe mirësie/ dhe në troje Arbërie…”. Të ishte gjallë Elena Gjika, do t’i thoshte Enrietës: “Faleminderit, motër!” Thimi Mitko: “Rrofsh, o bijë, që më qetësove shpirtin!”
Ja është sot Kristo Goxhi që e falënderon dhe e mbështet për shpezat e librit të sotëm e të atyre që do të vijnë e do të përkthehen në 4-5 gjuhë. Një lutje Kiços: “Mollën e dasmës”, po munde ta bësh film artistik, me skenar të Enrieta Sinës, do të jesh më fatlum. Palltua jote është bujare, e gjerë.”
Jetëshkrimi letraro-kulturor
Një jetëshkrim (cv) i shkurtër e gazetares, prozatores, poetes Enrieta Sina (Zykaj), lindur në Vlorë, më 30 janar 1953.
Arsimimi: Mbaroi studimet në gjimnazin “Ali Demi”, Vlorë, me rezultate shumë të mira dhe kryen studimet e  larta në Universitetin e Tiranës, Fakulteti i Shkencave Politiko-Juridike, në degën e gazetarisë, 1973-1977.
Veprimtaria në krijimtari dhe publicistikë:
Talenti në fushën e krijimtarisë shfaqet herët. Kur ishte trembëdhjetë vjeçe, në klasën e shtatë, në shkollën tetëvjeçare “Naim Frashëri”, në Vlorë, merr pjesë në një konkurs poetik, në emisionin e Radio-Tiranës, ku përfshiheshin krijues pionierë nga gjithë shkollat tetëvjeçare dhe poezia e saj u vlerësua me vendin e dytë. Pas kësaj përfshihet në Degën e Shkrimtarëve të rrethit të Vlorës krahas shkrimtarëve me zë të asaj periudhe si Andrea Varfi, Irfan Bregu, Shefqet Tigani, Hiqmet Meçaj, Maro Pasho, etj. Vazhdoi të krijojë dhe të botojë dhe më pas merr pjesë në Konferenca dhe Kongrese të Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë si në qytetin e Korçës dhe në Tiranë. Kur ishte maturante, në gazetën lokale të Vlorës, në një nga faqet e saj shkruhet artikulli, portreti nga redaktori i gazetës “Zëri i Vlorës”, Bashkim Fifo, me titull: “Me vullnet çan përpara”. Në ato  vite të shkollës së mesme është aktivizuar në probleme shoqërore, si sekretare rinie por dhe në Komitetin e Rinisë së rrethit. Mbasi mbaroi gjimnazin dëshira e vetme ishte të vazhdonte studimet e larta në degën e gazetarisë. Edhe pse për dy vite me radhë fitoi konkursin e evidentuar kjo (nga juria, e deges së gazetarisë), si ndër më të mirat, u pengoua të vazhdojë studimet  për  gazetari. Në këto kushte, filloi punë si mësuese e letërsisë në fshatin Kuç, duke ndjekur njëkohësisht dhe studimet me korrespondencë për gjuhë – letërsi, ku doli me rezultate  të larta. Këmbëngulja për të vazhduar gazetarinë, bëri të konkurojë përsëri për këtë radhë për të vazhduar studimet në këtë degë. Zgjidhet si kujdestare e kursit dhe sekretare rinie. Bëhet bashkëpunëtore e afërt e Radio-Tiranës, ku u caktua dhe për të bërë  praktikat, në redaksinë e kulturës, drejtuar në atë kohë nga Fane Voshnjaku, paralelisht ka qënë bashkëpunëtore e afërt e emisionit “Gruaja e ditëve tona”, drejtuar nga Feruze Bajo. Në këtë periudhë ekspozoi mundësitë e saj krijuese në shumë zhanre, jo vetëm në  Radio-Tirana por dhe në disa organe të shtypit, e kryesisht në gazetën “Bashkimi”. Mbasi mbaroi studimet e larta, fillimisht u mendua të  emërohej në Radio-Tirana ku kishte bërë dhe praktikën dhe evidentohesh si e talentuar, por më pas për shkak të biografisë (deri në vitin 1957 familja e saj ka qenë pa triskë fronti), kjo u bë pengesë për të mos u pranuar as në gazetën lokale të Vlorës. (Pas një letre mbërritur në ish Komitetin Qendror, nga një veteran, duke u quajtur vajzë tregtari dhe si e tillë nuk duhej të propagantonte vijën e Partisë në atë qytet, ndërkohë familja e saj ka ndihmuar materialisht Luftën Nacional-Çlirimtare dhe për këtë ka patur miqësi me emra si Reiz Malile apo Hysni Kapo që e vërtetonin këtë). Megjithatë ndryshoi emërimi dhe e caktojnë në Skrapar. Aty punoi për  16 vjet nga 1976 deri në 1991, kur u mbyll botimi i gazetës “Jehona e Skraparit”. Në shkurt të vitit 1986, gjatë kohës së punës, përfundoi studimet pasuniversitare për Filozofi. Në Skrapar pasqyroi rolin e saj si gazetare  dhe si aktiviste e organizatës së gruas. Vazhdoi të jetë bashkëpunëtore e radio-Tiranës dhe e gazetës “Bashkimi”. Ndërkohë merr pjesë si e ftuar disa herë në Festivalet e filmave shqiptarë ku jep dhe mendime për skenarët e tyre. Zëri i saj dëgjohej me vëmendje në takimet që zhvilloheshin në Kistudion “Shqipëria e Re”. Viti i ndryshimit të sistemit e kthen në qytetin e lindjes, tashmë për të qënë gazetare e një epoke të re, duke ndihmuar në gazetën “Zgjimi”, Gazetën e Bashkisë “Flamuri”, apo dhe atë të Universitetit “Ismail Qemali”.
Në fushën e krijimtarisë botoi novela social-psikologjike, tregime,
poezi dhe roman.
Të tilla janë, në prozë:
“Ndjenjë mashkullore” – novelë, 1994
“Molla e dasmës” – novelë, 1995
“Një grua flet për seks” – novelë, 1995
“Nata e thyer” (novela),
“Krisma ‘97” (roman),
“Lot në vjeshtë” (roman),
“Grua pa lumturi”,
“Hija e shpirtit tim”, novela,
“Trëndafila të ftohtë”, vëllim me tregime,
“Ndjenjë e gjymtuar”, 2015 (dy novela),
“Shkolla një, praktika një plus”, libër studimor në fushën e gazetarisë;
“Një zë në mesnatë” novelë psikologjike;
vëllimet  me lirika:
1 /13. “Trokitje në xham”, 1996
2/14. “Minuti i thyer”, 1998
3/15. “Unë, ti dhe deti”, 2004
4/16. “Dy gjysma çudi”, [2008]
5/ 17. “Syri i fjalës”, 2012;
6/18. “Rrënjë të paprekshme” – lirika, 2019;
7/ 19. “Sikur?!…” – vëllimi më i ri me lirika, 2023.
Ka gati vëllimin me tregime “Një ditë tjetër” si dhe vellimin me  “200 lirika”. “Kanë mbetur pa botuar per arsye financiare. Me shpresë…” thotë Enrieta.
Por, krahas tyre në këta vite ka bërë librete të Festivaleve për Fëmijë në Vlorë, ku dhe këngët me tekstet e saj kanë zënë vendin e parë në bashkëpunim me kompozitorët vlonjatë Artur Dhamo, Vasil Çuni, Vait Kuçi, etj. Ka marrë pjesë me tekste këngësh dhe në Festivalet e këngës së muzikës së lehtë në Vlorë, Fier dhe Tiranë, ku gjithashtu është vlerësuar me çmimin e parë. Në vitin 1996 ka fituar çmim të parë më këngën “Pyes lotin”, me kompozitor Valentin Veizin dhe kënduar nga Elsa Lila. Në qytetin e Vlorës ka qenë anëtare e Këshillit të Kryqit të Kuq për afro shtatë vite, po ashtu, ka qenë kryetare e Shoqatës së Shkrimtarëve dhe Artistëve “Petro Marko” Vlorë, kryetare e shoqatës “Fan Noli”, sekretare e Shoqatës “Gruaja vlonjate dhe progresi”, redaktore e dhjetra librave të krijuesve brenda dhe jashtë vendit. E propozuar nga prof. dr. Isuf Luzi në SHBA, zë vend në edicionin e 16 te sheullit të 20-të në njerëzit e shquar të letrave në Kembrixh. Në SHBA (duke qënë në Filadelfia) në një konkurs poetik, lirikat e saj, me të cilat mori pjesë u vlerësuan me Çertifikatë Nderi dhe u vendosën  në Antologjinë e poetëve amerikanë të viteve 2010-2013. Është zgjedhur gjithashtu në Tiranë si “Ambasadore e Paqes”, ku jep dhe kontributin e saj. Nga viti 1992 deri vonë ka botuar gazetën letraro -astrologjike “Horoskopi”, ku ka ndihmuar dhe dhjetra të rinj për të botuar krijimtaritë e tyre letrare. Pas vitit 1997 edhe pse ka “trokitur” për një punë në administratën shtetërore, gjithçka ka rënë në vesh të shurdhët. E përfshirë në Lidhjen Ndërkombëtare të Poetëve, Shkrimtarëve dhe Artistëve “Pegasi-Albania”, merr pjesë në veprimtaritë e shumta të saj duke u zgjedhur dhe zv/presidente. Është duke botuar 200 lirika si dhe një novel me titull “Një ditë tjetër”.
Ajo ka shumë vlerësime nga shoqëria e shpirtit, kjo horizontalja, ndërsa nga ajo e pushtetit, vertikalja- heshtje, indiferencë. Shkrimtarja e talentuar E. Sina është nderuar edhe me Diplomën “Mirënjohje e Shoqatës së Shkrimtarëve dhe Artistëve “Petro Marko”, Vlorë, pa na e kërkuar. Kaq kemi në dorë ne. Ndërkohë, nuk di të kërkojë ndere e privilegje Enrieta, ajo di vetëm të punojë, me ndershëmri profesionale dhe artistike, di të ndihmojë si ajo, të nderojë e të vlerësojë të tjerët.
Enrieta Sina, një poete biolirike
Dy fjalë për vëllimin “Sikur?!”, libri më i ri me lirika i autores E. Sina
E hëna e parë e dhjetorit, 4 Dhjetor 2023, ishte dita e poetes Enrieta Sina, dita e lirikes sonë qytetare, një emër i mbarëdëgjuar në Vlorë për rolin e saj në botën letrare e kulturore, si dhe për ndihmesën e dukshme në gazetari dhe publicistikë, duke ndikuar në emancipimin e shoqërisë dhe zbukurimin e shpirtit njerëzor, kudo ku i ka shkelur këmba dhe i ka shkuar fjala. Në fakt, emri i Sinës, qysh herët ka dalë nga hapësirat e Vlorës, si emër i njohur në rang Kombëtar dhe sot është e regjistruar dhe ndërkombëtarisht.
Na mblodhi këtu, shkrimtarë dhe artisë, studentë dhe pedagogë në strehëzën tonë të ngrohtë, pikërisht tufa e shëndetshme me 110 lirika “Sikur” mblellur në një kopësht të bukur, të larmishëm, me gjeografi shpirti dhe ndjenjash në 170 faqe.
Poezia e Enrieta Sinës ka jetë, frymë, kumbim poetik lartësisht lirik, ka muzikalitet të ëmbël, që të motivon bukur dhe ç’ka shpreh ndihet që sa çel faqen e parë të vëllimit me poezinë “Askush s’të mban peng”, ku të rrëmben magjia e kontrastit të vrullshëm, tipologjik për autoren në vijueshmërinë e logjikës poetike të saj.
Në çdo poezi, ajo të fut në situatë krejt të natyrshme, falë aftësive dhe përvojës letrare dhe vijës së parë si qytetare e emancipimit social, por e pangatërruar me shthurjen barbare, se pastaj, pikas autorja “Dridhesh nga frika e të mbajturit peng”.
Lirikat e Sinës burojnë nga shpirti i pasur poetik me një gurrë metaforash. Siç e shpreha, në poezinë e saj nuk ka tek-tuk ndonjë lule, dmth, ndonjë metaforë në varg, por buisin tufa lulesh, domethënë varge të tëra metaforike. Edhe në këtë libër, më të riun e autores në poezi, por të radhës, jo të fundit, vërejmë shumë poezi sa të ndjenjës, aq të mendimit, ç’ka konturon profilin e pjekur letrar të autores sonë. Ka densitet mendimi, intesitet ndjenjash shprejur figurshëm, ka kontras sfidant: “Jam një re ngarkuar krejt me shi/ jam ai që pa ty s’jetoj dot”. Poezinë “Sonte … jam ndyrshe “ do ta quaja poezi antologjike. Ndërsa “Portet pa qerpik” është një poezi moderne në teknikë, por së pari në motiv, në pasurimin artistik të imazhit jetësorqëna dhuron autorja.
Një poezi elegjiake, aq origjinale e fisnike, që i dhem strofa, vargu, fjal, bashkëtingëllorja, zanorja, poezi e përvajshme, e dinjitetshme, jo mëshirore, që vetëm një shpirt lirik gatuar në epikën e karakterit të poetes origjinale, që vetëm E. Sina di ta thurë me lot, se “Nuk mund të luaj vetja ime”, siç shprehet poetjae lënduar përfundimisht në plotëmrëinë e jetës, “Me fjalë zemre sot nu luaj/ edhe kurrë të pathëna/ ato më mbërrijnë dhe derdhinlot/ si rrezet netëve Hëna”...por e padorëzuar deri në frymë e fundit në këmbë dhe me dinjitet letrar dhe njerëzor.
Kam ndaluar gjatë tek poezia “Dielli i jetës”. Poezia poezi është vërtet art, ndjenjë dhe mendim, por ajo patjetër edhe është edhe edukim, edukim estetik dhe moral, por: vëmendje, pa rënë në prozaizëm dhe moralizim. Nuk kemi të bëjmë me poezi akuariumi, por me poezi të frymëmarrjes së gjallë jetësore dhe, në këtë rrafsh, edukimi estetik e moral është i vështirë, sepse realizohet nëpërmjet fjalës aristokratike të vargut. E. Sina e zotëron këtë mjeshtëri, se, sa është poete, është misionare e së mirës, të bukurës, së dobishmes në jetë. Jo vetëm nga kjo poezi, por edhe nga poezi të tjera filozofike e morali, mora me vete këtë mesazh nga autorja: “Kush thotë që letërsia nuk është edukim, “ka shkarje në mendorje, o bir” (po përdor një shprehje të gjyshes, dritë pastë!). Dua të theksoj se poezia e Sinës është poezi imazhi, por për fuqinë e imazhit të kësaj poezie ndoshta duhet një tjetër diskutim.
Edhe në poezinë atdhetare, që ndoshta nuk vëreteh nga lexuesi i zakonshëm, Sina është një lirike e dashurisë së fortë dhe syri i sajpoetik i stërvitur rrok imtësi e gjetje rrëqethëse deri në drithërim si tek poezia “Ethet mbytin…”, ku veçoj strofën “Eca dhe hyra nën strehë fjalësh/ mbërritur nga gjithë qytetet ish Atdheu,/ Ftohtësia dhe errësia bashkë/ si një zog të vetëm më rrëmbeu”.
Në formën e një distiku na vjen poezia “Ai … ajo”, duke na lënë shijen e një karameleje poetike. Në libër ka edhe vargje të lehta apo poezi të kalueshme dhe është e kuptueshme, që nënj ëlibër nuk mund të rrinë majë malit të gjitha poezitë (siç shkruan autorja) , por një poezi si ajo me titull “Grimca fosforeshente” që na ngelet jetëgjatë në kujtesë për strukturën poetike, sintaksën, vendosur çdo fjalë e varg në vendine duhur me logjikëne e mesazhet e larta artistike të komunikimit, është vlerë sa vetiake e autres, aq koletike jona si shoqëri letrare-artistike.
“Si thua” është një poezi e mrekullueshme ku ndjenja, guximi, imazhi jetojnë në sy të lumturisë të çiftit të harlisur lirishtave më të bukura të vargut si në jetë.
Vëreni me ç’metaforë të shkëlqyeshme e përfundon poezinë “Si thua?!” Për ta vijuar sa më gjatë dashurinë për të mbajtur ndezur e ngrohur ndjenjën e bekuar të dashurisë: “Ti marrim hënës një lugë zjarr hua,/ si thua…? ”
Dua të ndalem pak këtu. Dashur, pa dashur edhe në këtë poezi mund të merret nj ëfigurë nga një autor tek një tjetër dhe nuk ka fajshmëri, sidomos kur autorët nuk njihen dhe nuk e kanë lexuar njëri-tjetrin. Ne e dimë që figura është leva që nge poezinë, por ka pasur raste jo të këndshme ndër autorë. Vargjet “Ti marrim hënës një lugë zjarr hua,/ si thua…? ” unë nuk i kam ndeshur kund tjetë, nuk i kam dëgjuar më parë, veçse tek Enrieta Sina. Sa e lexova, më tronditi letrarisht. Sa origjinale! MADE IN ENRIETA SINA!…
Gjithë libri është me frymë biolirike origjinale të Jetës.
E lindur në qytetin e Vlorës më 30 janar 1953, shkollën 7-vjeçare dhe gjimnazin “Ali Demi” i kreu në vendlindje. Studimet e larta në degën e Gazetarisë i përfundoi në vitin 1976. U emërua gazetare në gazetën “Skrapari” në Çorovodë, ku punoi deri në vitin 1990.
Enrieta është e palodhur e talentuar, por nuk e reklamon punën dhe veprimtrainë e saj. Telegrafisht po ravijëzoj disa vlerësime nga puna e saj e pambarimtë në shërbim të letërsisë, kulturës dhe qytetarisë shoqërore. Në vitin 1994, me propozim të prof. Isuf Luzaj në Amerikë, zuri vend në Edicionin e 16-të të shek. XX tek Njerëzit më të Shquar të Letrave që shpall Instituti Biografik i Njerëzve të shquar të Kembrixhit.
Për 20 vjet është zgjedhur zëvendës presidente e  Lidhjes Ndërkombëtare të Poetëve, Shkrimtarëve dhe Artistëve “Pegasi” Albania, organizëm i cili e ka vlerësuar si poetja më e mirë e vitit 2013.
Krijimtaria e Enrieta Sinës është botuar krahas poetëve më të shquar botërorë nga lidhja e Shkrimtarëve të Brazilit.
Në konkursi poetik mes 1000 poetëve amerikanë ka fituar çmimin Ekselent në vitin 2011.
Është përfshirë në Albumin poetik të poetëve amerikanë të viteve 2011-2013.
Ka bashkëpunuar me gazetën “Iliria”, ku herëpashere ka botuar artikuj analitikë dhe krijimtari letrare.
Janë të shumta çertifikatat dhe diplomat që ka marrë, të cilat ajo i kalon shpejt e shpejt, por unë ndala tek dy çertifikata mirënjohjeje dhënë nga Qendra e Kulturës Shkup, si dhe nga Qendra Kulturore e Tetovës.
Ka marrë Çertifikatë Mirënjohjeje nga dramaturgu, shkrimtari dhe regjisori i shquar shqiptar strugano-amerikani Xhevat Limani, në aktrim sinomim i imazhit të Gjergj Kastriot Skënderbeut në botën e sotme teatrore.
Vlen të përmend se është duke përfunduar librin e dytë studimor “Etika dhe estetika e gazetarit” me mjaft interes, sidomos për të përkushtuarit e fushës dhe gazetarët e rinj.
Në qytetin e Vlorës ka dhënë ndihmesën e saj të pamohueshme për çeljen dhe frymën e gazetës “Zgjimi”, organ i PD së Vlorës, në vitin 1992, kur filloi punën si gazetare dhe drejtuese e saj.
Siç shkruan prof. dr. Bardhosh Gaçe në Enciklopedinë e Vlorës “Gazetarja, poetja dhe novelistja Enrieta Sina, ka botuar publicistikë, poezi e tregime në “Zëri i Rinisë”, “Nëntori, “Drita”, “Ylli” etj… kryeredaktore e gazetës “Mister” dhe “Oroskopi” [shih: Gaçe, B.: “Vlora – fjalor enciklopedik”; Tiranë, Maluka, 2023, f. 235]
Mesazhi ynë për simbolikën e dinjitetit të emancipimit femëror
Enrieta Sina si qytetare, intelektuale dhe krijuese është syth lulëzimtar i pemës së besës, është shkrimtarja e emancipimit femëror, fisnikja e trëndelintë e shkrimit.
Proza dhe poezia e Sinës ngjanë si piktura poetike që flasin nëpërmjet imazhit të riprodhuar qartë e bukur tek lexuesi, ku ai nuk e ka të vështirë të dëgjojë zërin e personazheve, kumbimin përditësues të realitetit, si dhe të përjetojë botën e tyre shpirtërore, motivet, mesazhet e emancipimit qytetar të shoqërisë.
Në botën e letrave e shkrimtarisë, në letërsi dhe gazetari, emri i Ernieta Sinës përmendet me vlerësim dhe nderohet për figurën e saj të shquar si femër e emancipimit qytetar dhe ndihmesën e dukshme në krijimtarinë letrare dhe fjalës së lirë, si një ndër penat më të ndjeshme e përfaqësuese të frymës lirike të prozës dhe poezisë femërore dhe letrave bashkëkohore shqipe, por edhe për kontributin e saj si publiciste e botuese e përkushtuar dhe e sakrificës dinjitoze.
Po mirë, nuk e meriton zonja Enerjeta Sina Zykaj, si shkrimtare dhe gazetare e njohur atë të famshmin “Pension i veҫantë”, kur e kanë marrë jo pak nën staturën e saj shkrimore, edukative, përparuese!?
Po mirë, nuk e meriton  zonja Enerjeta Sina Zykaj nderimin me Titullin “Mjeshtri i Madh”, qoftë edhe me motivacionin: “Për figurën e saj të shquar si femër e emancipimit qytetar dhe ndihmesën e dukshme në krijimtarinë letrare dhe fjalës së lirë, si një ndër penat më të ndjeshme e përfaqësuese të frymës lirike të prozës dhe poezisë femërore dhe letrave bashkëkohore shqipe, por edhe për kontributin e saj si publiciste e botuese e përkushtuar dhe e sakrificës dinjitoze”, kur kur e kanë marrë jo pak nën staturën e saj shkrimore, edukative, përparuese!?

Albert HABAZAJ
Kryetar i Shoqatës së Shkrimtarëve dhe Artistëve “Petro Marko”, Vlorë
Përgjegjës i Bibliotekës Shkencore “Nermin Vlora Falaschi”,
Universiteti “Ismail Qemali”, Vlorë

MALL NËNE

Poezi nga Enrieta SINA

Është një mal që askush s’e njeh
Veç kjo zemër nëne e dërmuar
U rrit djali, si një det i gjërë
Malli kapërceu pa kuptuar

Flokët kaçurrela në album
Po më ngjiten nëpër lot e sy
Tani i rritur i bërë burrë
Veç buzeqeshjen tende gjej aty

Do të desha si dikur të ishim
Rreth një tavoline, shend e verë
Me njeri-tjetrin godat t’i trokisnim
Ah, sa lumturi ndjenim atëherë

Po tani..kaq dimër pse të ketë
Kush ta dha në sy, trup, zemër
Apo ndofta gabuar unë jam
Mallit nuk di t’i vë një emër

Jam nëna jote në çdo kohë
Kudo që të ndodhesh biri im
Nga fëmijnia jote, mos u largo
Ndryshe vitet sjellin veç trishtim

Bukuri ka jeta nëpër vite
Ngjitur je, rritur, sa të dua
A ka dashuri të krahasohet
Me dashuri nëne, a s’më thua?!

Qofsh i lumtur në çdo orë jete
Zemra e nënës të jep veç urim
Dhe po prêt, prêt ndër fije shprese
Të kthehesh nga ai mërgim

Një ditë s’do të jem, do jem larguar
Nëpër qiell, ndofta, përmbi det
Dhe aty shpirti do jet’ ndriçuar
Nga kjo dashuri që malin djeg…

Do kuptosh se mbi dashuritë
Është kjo dashuri e zjarrtë nëne
Që flijon jetën për fëmijtë
Si vet qiellit kjo dritë hëne

S’do të bësh llogari për asgjë
Një çast do kuptosh i penduar
“Ku je nënë, o nëne më fol ti
Dhe përgjigjet heshtja e trishtuar…

Është një mall që ngjitet në jet’
Të ndjek në çdo moshë si një dritë
Hapat i kërkon kur ti i hedh
Dhe uron me zemër mirësitë

Kurrë mos e prekni këtë mall
Brenda tij është shpirti që troket
Ndaj ulet nëna thjesht në prag
Para shuarjes të birin e prêt….

NGA PËRRALLAT E KAZAKISTANIT- Përkthim nga Agim Xh. Dëshnica

 

 

 

DJALOSHI I MENÇUR DHE KADIU

 

Një djalosh u tregoi fqinjëve :

– Erdhi në shtëpinë time kadiu tok me gomarin dhe, pa u ulur mirë, kërkoi t’i shtroja menjëherë sofrën për të ngrënë dhe t’i ushqeja edhe gomarin.

Por, unë i thashë kadiut se kisha në shtëpi vetëm mish, bar të thatë dhe asgjësendi tjetër.

Ai tundi kokën dhe vari buzët. Ia hipi gomarit dhe u largua për më tutje.

Fqinjët në një zë thirrën:

– Po si është e mundur! Ç’donte më tepër kadiu nga ti!?

– Epo, unë i tregova kadiut barin e thatë, kurse gomarit – mishin! – tha djaloshi qetë – qetë.

 

 

 

 

PËRRALLËTARI DHE KADIU

 

Jetonte në fshat një përrallëtar i njohur. Ai më shumë rrëfente përralla me kadiun e fshatrave rrotull.

I shkoi njëherë në shtëpi kadiu dhe i tha:

– Mos të të dëgjoj më të rrëfesh përralla kundër meje!

– Mirë! – ia ktheu përrallëtari. – Do të rrëfej ndodhi të vërteta.

– Jo! Ato do të jenë edhe më për dreq! – turfulloi kadiu i zemëruar…

 

 

 

 

SI IA HODHI DJALOSHI KADIUT

 

 

Djaloshit nuk i mbeti asnjë nga kuajt. Disa iu sëmurën papritur dhe ngordhën. Të tjerët ia rrëmbyen ujqit dhe njerëzit.

Një ditë ai mendoi të blinte një kalë, të paktën një, por duhej të punonte shumë për të mbledhur paratë që duheshin. U mendua dhe vajti te një fshatar. I kërkoi atij t’i jepte hua njërin prej kuajve që ta përdorte ca kohë për punë. Por fshatari i dha kalin më plak, dhe atë pa shalë e pa fre.

Djaloshi s’bëri zë. E mori dhe e lidhi qerren te bishti i kalit. Pastaj hipi edhe vetë mbi qerre dhe u largua. Në udhën e sheshtë qerrja ecte si s’ka më mirë, por kur filloi e përpjeta, kalit iu këput bishti. I shkoi në vesh kjo gjë fshatarit menjëherë. U nxeh ai dhe e hodhi djaloshin në gjyq. Dhe kur doli atje, i tha gjykatësit:

– Dua që djaloshi të punojë tek unë pa parà, deri sa kalit t’i rritet bishti aq sa të prekë tokën!

Kadiu e dinte se fshatari do ta shpërblente mirë, ndaj vendosi të mbante anën e tij dhe nisi të lexonte vendimin. Por, në atë çast djaloshi i tregoi me sy një thes të mbushur fytas, që kishte pranë këmbëve. Kadiu kujtoi se thesi mbante brenda dhurata me vlerë. U koll dhe sërish nisi leximin e vendimit:

– Deri sa t’i rritet bishti , kali t’i mbetet atij, që e ka vënë në punë! – tha me një zë të rëndë – të rëndë.

Djaloshi doli nga gjyqi shumë i kënaqur. Hipi mbi kalin pa bisht, ia mori një këngeje gazmore dhe kalëroi pa u ngutur për në fshat.

Rrugës e arriti kadiu hipur mbi kalin e tij të mirë dhe i kërkoi peshqeshet.

Djaloshi i shpërtheu një e qeshur e gjatë. Zgjidhi thesin ai dhe derdhi në tokë një dyzinë gurësh.

– Ç’i ke këta! – thirri i habitur kadiu dhe iu sul djaloshit me të shara. – Po pse, o i mallkuar, më gurë më paske gënjyer!?

– Aspak! – ia priti djaloshi. – Unë ty atje ta bëra me sy të shihje thesin! Që të merrje vesh zotrote, se po të mbaje anën e atij tjetrit, do të t’i vërvitja në kokë gurët që kisha në thes!

Kadiu shfryu, ktheu kalin dhe ia mbathi drejt shtëpisë së vet.

    BUSTI i Rrëmbyer Tregim nga Nadire Buzo

 

 

Ec e jaket e mia në Tiranë për tu gjendur pranë prindërve dhe çmallur me djalin tim të vogël që ishte nën kujdesin e tyre, sillnin lajme të reja në rrethin tim shoqëror të punës. Pas rrëzimit të bustit të diktatorit në Tiranë, shkollat dhe institucionet i kishin hequr bustet nga koridoret dhe ambjentet e tyre.

-Ta heqim edhe ne, – u shprehën dy nga koleget dhe midis tyre edhe nëndrejtoresha, V. B.  Ja paraqitëm këtë mendim drejtorit të shkollës A. C. komunist me tesër partie, por jo si natyrë dhe karakter, megjithëse djali i një kuadri të lartë idealist, pjemarrës në luftën për çlirimin e atdheut. Po ashtu dhe im atë ushtarak kariere, i përkushtuar ndaj detyrës, njeri i sakrificave.

E rrebeluar së fundmi me sistemin, i cili më kishte lodhur në shumë gjasa. Të vishja fustanet e gjata dhe bluzat e qëndisura, të studioja ku desha, të lexoja e të shkruaja çfar dëshëroja, shkurt, të jetontoja ashtu si më pëlqente, brenda trajtave të jetës sime. Ashtu si shumë të tjera në vendin tim. Rrevoltat çfarë shihnim dhe ndienim përrreth, atje ku dashuria çohej buzë greminës  ndërkohë brenda ca zyrave të larta thurreshin mizoritë e padrejtësisë. Pakënaqësia më e vogël ndaj sistemit të humbëte lirinë, atje ku bijtë dhe bijat e këtij populli morrën goditjet  më të mëdha që shkaktonte çmenduria njerëzore e diktaturave. Atje ku disa nga sigurimsat silleshin vërdallë si ujqër të urritur. Them disa, sepse kish prej tyre që e urryen sistemin gjakatar. Atje, ku tollonat dhe racionet n’a kishin nxirrë jetën. Atje ku grave të fshatit u ishin tharë gjinjtë e nuk kishin një pikë qumësht për bebet. Lopët e fshatit po ngordhnin në tufëzat dhe arrëzaqt e partisë. Në dyqane shitej vetëm mish i parafinosur brazilian. Delet, qingjat, dhe viçat e kooperativës i hanin ujqërit me dy këmbë të udhëheqjes mu në mes të beharit.  Këto e të tjera, që pëshpëriteshin nën zë apo nuk thuheshin fare, se si burgoseshin, internoheshin e varroseshin të gjallë e të vrrarë, “armiqtë”e popullit dhe partisë, qofshin ata edhe fëmijë të djepit. Fatmirësisht në këtë larushi mendimesh, nuk kisha qenë e denjë, për të pasur një tesër partie.

Busti u hoq, një ditë pas mësimit kur në gjimnazin tonë nuk kishte këmbë njeriu, përveç ne të treve. Unë, nëndrejtoresha, një superzonjë dhe puntori i bazës prodhuese të shkollës, busti qe i rëndë dhe voluminoz. Nuk u thye, nuk u përdhos, po thjesht u vendos në një cep të magazinës së shkollës.

Atë ditë ndihesha sikur kisha bërë diçka të madhe, në dukje e qetë, por me një ankth në stomak. Isha hakmarrë për ca bëma provinciale, mendime të gabuara, fletë rrufetë e dikurshme e letra anononime pa fund. Hakmarrje edhe për miket e mia J, V, M, L, N …lista e vuajtjeve dhe vrerosjeve të tyre është më e gjatë se këto rrjeshta të shkruar. Mendimi se tani s’kishin ç’na bënin, se pati ardhur fundi i tyre, më qetsonte. Gazeta RD, që sapo kishte filluar të botohej bënte punën e saj në hapjen e mendjes. Mezi preisnim ta kishim në dorë dhe t’a lexonim, ndërkohë radioja buçiste, herë kështu e herë ashtu… debatet dhe kundërshtitë gëlonin, puna vazhdonte me tensione në pamje e qetë.

U duk se u harrua në ditët që erdhën më pas, nxënësit hynin e dilnin pa u rënë në sy busti i diktatorit në dekorin e shplarë të një cohe të kuqe, zbardhur nga dielli i dritareve të mëdha, që ndriçonin hapsirën e gjërë të koridorit në katin e dytë. Askush nuk pyeti se ku ishte busti i diktatorit i vendosur aty ndër dekada. Po kështu edhe mësuesit, hynin e dilnin pa e vënë re, a thua se nuk kishte egzistuar fare… Kohë të dyzuara, dynetëshe e dytidëshe, do të thoshte shkrimtari I.Kadare. E harrova dhe vetë bustin, të mos e shihja sa herë hyja për të marrë diçka në depon e shkollës, i hodha një perde të vjetër sipër. E pata frikë edhe ashtu në allçi. Sapo shikoja bustin, më vinin ndërmend shumë gjëra të frikëshme edhe ato të ndodhura së fundmi. Trajtimi i frikshëm dhe çensura mbi korifenjtë L. Poradeci dhe M. Kuteli, shkrimtarëve dhe poetëve të tjerë të vendit. Takimet dhe shfryrjet kundër largimit politik nga vendi i shkrimtarit tonë të madh me fjalët më të shëmtuara dhe debati im i hapur dhe i fshehtë kundër tyre.

Mitingu në periferi të qytetit kishte qenë skandaloz. Sekretari i Partisë, pasi u fry si këndez nga duartrokitjet e të verbuarve nga dielli i partisë, tregoi, se dikush në një takim me masat e kishte pyetur: “ ç’do të thotë demkraci dhe çfar tregojnë dy gishtat lart.”

-Po ju, e dini çdo të thotë demokraci? Po dy gishtat lart, ç’ duan të thonë e dini?– pyeti ai përsëri turmën e mitingut. Pastaj u vetpërgjigj:

-Demokraci do të thotë degjenerim! Dy gishtat lart janë dy këmbët përpjetë, kështu, dhe demostroi dy gishtat turpshëm. Këtë kërkojnë ata, demokratët.

-Uuufff! Ore, po, populli nuk është budalla- përshpëritën disa rreth turmës,- O i ka pasur qef ky dhe soji i tyre këmbët përpjetë o askush tjetër! Dhe ku pa? Mu aty, në zyrat e partisë! Dhe kur shkonin me shërbime i merrnin me vete. Nuk e dinin të “gjorët” se me këto fjalime, bënin bumerang ndaj vetvetes…

Unë, nuk dija plotësisht nëse duhet të qaja apo të qeshja me këto bëma, po një vendim e mora atëherë: që prej asaj dite, nuk vajta lurrë nëpër mitingje dhe nuk i ngrita më kurrë dy gishtat lart. Pata tërë kohën neveri prej atij fjalimi.

Harrova t’ju them se, as sekretares së organizatës të partisë së shkollës, D. P. nuk i bri përshtypje mungesa e bustit, madje jo vetëm kaq, po të nesërmen pyeti me qetësi: -e paskeni hequr, ëëë? -mirë keni bërë,- tha vetë pa pritur përgjigje. S’kish asgjë për tu habitur, provinca ishte sy e veshë e tëra. E kam thënë dhe tjetër herë. D…. nuk e çante kokën fare për partinë, as në kulmin e saj. Indiferente e dhënë pas rehatisë dhe shoqërisë, kalonte mirë me nxënësit dhe me të gjithë kolegët, sa harronim që ishte ajo sekretarja. Kur i kërkonin ndonjë mendim, përgjigjen e jepte oportune. Kjo gjasë më habiste, nisur nga e keqja e sekretareve që kisha pasur dikur. Madje njëherë, kur po diskutohej në sallën e mësuesve, novela “Nata me hënë” e shkrimtarit I. Kadare. Unë si gjithmonë e egzaltuar në kulm nga tregimi, buçisja me zë të lartë mendimet e mia…  D…., afrohet dhe ashtu qetë, pakës buzagaz, më thotë:- Bukur, bukur e kishte shkruar Kadareja, po me atë sëkretaren e partisë e kishte tepruar ca si shumë.

-Jooo, aspaaak! Të gjitha sekretaret e partisë ashtu si ajo janë e në mos më keq! –

thirra unë e rrevoltuar, e mësuar të mendoj e të flas me vullnet të lirë. Kisha haruar fare, që ajo ishte sekretarja e partsë së gjimnazit. Me indifencën që e karakterizonte shpesh herë, ajo u largua qetë, qetë, sikur s’kish dëgjuar gjë fare.

Pas ca ditësh, kisha mbritur në punë, pa asnjë parandjenjë dhe mendim të keq, ndërsa ditët e vështira s’kishin kaluar ende. I tërë vendi zjente me antimitingje, vrasje, protesta e burgosje. Nuk largohej lehtë diktaura më e egër e lindjes. Dëgjonim që ndodhnin reprezalje të frikëshme në kryeqytet e qytetet e mëdha. Tek ne, në qytetin e largët lindor, nuk merrej vesh ç’ndodhte, ndoshta ngaqë njerrëzit janë më të afruar me njëri-tjetrin, apo gjithçka ndodhte fshehtas, “nën rrogoz”, thotë populli. Aso kohe krijohej mendimi se provincat jetonin pa ide. Qetësisht në rutinën e përditëshme të punës kalonin minutat e dimrit të vështirë. Jeta vazhdonte e shqetësuar dhe shpresë plot.

Krejt pa pritur një ulurimë e befasishme turme, u dëgjua në oborrin e shkollës. Mësimi u ndërpre dhe nxënësit zhurmonin e nuk po dëgjohej se ç’po bëhej jashtë saj. Mësuesit u mblodhën në sallë. Nga dritaret dëgjoheshin thirrjet e frikëshme. Drejt nesh vinin fjalët e coptuara nga britmat që lëshonte turma e përbërë, prej nëpunësish, qytetarë, punëtore e fshatarë, ushtarakë, të rinj e të moshuar dhe nxënës shkollash. Turmat marrin përpara ç’të gjejnë, ashtu si lumejtë e rrëmbyshëm kercunjtë ndër rrebeshe.

“Të varren në litar në mes të oborrit të shkollës”, bërtisnin ata emrat e drejtuesve dhe emrin tim njëkohësisht. Rroftë!…Poshtë!…. Rroftë e Poshtë…. Mua më hyri tmerri, disa e rruanin qetësinë, sidomos drejtori dhe disa nga mësuesit, të tjerë nënqeshnin lehtë gjith kënaqësi, sikur po shikonin spektakël. Në përgjithësi ishte kolektiv shumë i mirë dhe kompakt. Që të mos e bëja veten frikacake, hyra në zyrë dhe po shihja nga dritarja …Po sikur të vinin deri lart, mendoja gjithë ankth. Në fak edhe tani që po shkruaj me shkojnë mornica akulli… I kam frikë turmat edhe sot, jo vetëm në mitingje por edhe nëpër koncerte largohem prej tyre, kam frikë, më merret fryma. Dola përsëri në korridor andej nga shihej turrma, nuk më mbante vendi gjëkundi. Ata ishin shumë të rrevoltuar dhe s’kishin ndërmend të largoheshin, ulurimat me fjalët e coptuara nga britmat e tyre të kallnin datën.

Guximshëm, një nga mësueset e gjuhë-letërsisë, Katjusha B. e ardhur para pëk muajsh në gjimnazin tonë, doli me autoparlantin e shkollës në dorë, në taracën e katit të dytë. Bashkshorti i saj ishte punonjës në Degën e Punëve të Brendëshme të qytetit. Katjusha ishte një zonjë shumë e mirë dhe e dashur e cila na kishte prekur të gjithëve me vuajtjet e saj nga sëmundja e tmërrshme e kancerit të gjirit. Aso kohe shkonte shpesh në Tiranë, bënte analiza e kimioterapi. Ashtu e dobët dhe e zbehtë nga sëmundja, mori guxim dhe i foli me zemër në dorë turmës së çakërdisur.

-“Miq, shokë, vëllezër, socialist dhe demokratë! Ne jemi qytetarë në radhë të parë, vëllezër dhe motra. Nuk është mirë të sillemi kështu dhe të rrebelohomi me njëri-tjetrin.” Pas ca çastesh qetësie, ata filluan të ulërinin edhe më fort…

-“Unë që po ju flas jam socialiste, jam gruaja e M……  të plotfuqishmit të qytetit, punonjës i Degës së Punëve të Brendëshme. Ju lutem largohuni nga oborri i shkollës se kemi ndërprerë mësimin. Gjithçka do sqarrohet me kohë dhe çdo gjë do shkoj në vendin e vet, por jo kështu me vllavrasje. Ju lutem largohuni të vazhdojmë mësimin me fëmijët tuaj. “

-“Duam bustin! Hapeni derën! Duam bustin e udhëheqësit tonë të lavdishëm!  Thirre burrin tënd këtu dhe ti arrestojë këta tradhëtarë që e hoqën bustin nga shkolla, ku edukohen fëmijët tanë me frymën marksiste -leniniste të partisë tonë heroike.”

Pa mbaruar ende fjalën mësuesja e gjorë, e cila nuk jeton tashmë. Ndjesë pastë shpirti i saj i bukur! Sëmundja e tmerrëshme i morri jetën, por ajo la kujtime të çmuara në një kohë të egër si vetë sëmundja e saj.

Ata nuk u trandën fare, përkundrazi u egërsuan të uritur për rrevansh, u sulën drejt portës së madhe të shkollës, e bërë prej druri dhe e vjetërruar nga koha që prej krijimit të saj. E sulmuan me forcë me trupat e tyre e ç’kishin ndër duar dhe hynë në korridorin e katit parë, ku përballë portës, ishte stenda dhe busti i dëshmorit të lirisë “Muharrem Çollaku”. Emrin e të cilit mbante shkolla e mesme e qytetit.

– Ooouuuuuuu- Po ja ku qenka busti more! Ulurinin disa prej tyre që thyen xhamat dhe shqyen derën. Me sytë e errur nga tërbimi, rrëmbyen bustin e dëshmorit dhe ikën me vrap andej nga erdhën.

Kishin mbritur në mësin e bulevardit që mban emrin e Heroit “Reshit Çollaku” vëllai i dëshmorit të bustit të rrëmbyer, kur dikush i’u thirri:

-Ç’bëni, kështu more derëzinj, ky është busti i dëshmorit, Muharrem Çollakut, jo i Enverit.  Kur ata erdhën në vete, disi të tërpëruar dhe tërë inat, u shpërbënë sa andej këndej rrugicave. Bustet nuk kishin asnjë pikë ngjashmërie me njëri tjetrin nga forma, e as nga lënda e përbërjes.

Tepër e frikësuar, pashë vendin e boshatisur dhe dikush që thërriste: ikën, ikën …nxitova me vrap mbrapa shkollës dhe dola bregut të liqenit, eca pa frymë nëpër rërë e guriçka derisa mbrita në shtëpinë time, në skain tjetër të qytetit. Atje u mbusha me frymë se mënd po më plaste zemra… Pas pak u kujtova, mirë unë shpëtova, po fëmijët e mi në moshë adoleshente ku i kam, mos hakmerren me ta tani që s’më gjetën mua? Po im shoq ç’bënte ? E ngrirë e bërë akull, sa nga të ftohtit e dimërit të egër, e ca nga llahtaria e përjetuar, bëja ec e jake nëpër shtëpi pa asnjë kuptim. Përlotur, lutesha çdo çast… Zot na shpëto!

U qetësova, vetëm atëherë kur erdhën në shtëpi im shoq dhe dy djemtë. Të cilët e tregonin me humor gjithçka kishte ndodhur. Madje shtonin dhe të tjera të padëgjuara: se disa fëmijë të vegjël të shkollës fillore, para disa ditësh, kishin thyer një portret të udhëheqësit të varur në murin e klasës. Ata ishin ndëshkuar në drejtorinë e shkollës, mandje flitej, se do të ndëshkoheshin edhe prindërit e tyre. Por… atë ditë, i kishin marrë dhe i kishin nxjerrë në antimiting me portretet e diktatorit ndër duar, duke brohorritur.

Pasdite në shtëpi erdhën dhe dy miket e mia, Arjana dhe Ida, të alarmuara nga çfar kishin dëgjuar të flitej posht e përpjetë, më treguan edhe për skandalet e antimitingut. I tërë qyteti kishte në gojë rrëmbimin e bustit të Dëshmorit. Unë kisha ngrirë me një pështjellim të ligsht në stomak dhe mendimet ecnin maramendthi prej tërbimit të atij kaosi.

  • Po, Busti, ku është tani?
  • Po, ku ta dimë ne? -mblodhën supet ato.

Kjo pyetje u bë shpesh në ambientet e shkollës dhe në rrethet shoqërore e familjare. –Po Busti ç’u bë, kush e morri?

Edhe sot vazhdon mendimi  pyetës: “Kush e zhduku bustin e dëshmorit. Ku është dhe pse nuk e kthyen në shkollë?

Atë natë e turullosur prej gjumit të thyer, dola në ballkonin e apartamentit me pamjen drejt kodrës së kalasë. Drita që vinte nga liqeni ndriçonte Lapidarin e Dëshmorit Muharrem Çollaku, atje ku lagu tokën me gjakun e tij dhe mbinë bredha të gjelbër.

O Tempora mores, ç’kohë të çuditëshme për të helmatisur rrënjët e lirisë së ëndërruar.

Në fakt sa herë i kujtoj jehonat dhe bëmat e atyre ditëve të cilat kanë lënë gjurmë në jetët tona, ndihem e përgjysmuar. Busti i dëshmorit të Atdheut, Muharrem Çollaku, mësuesit normalist që la gjithçka, nxënësit e Gjilanit, prindërit, të dashurën, miq e shokë dhe në moshën 22 vjeçare, doli malit krah vëllait të tij hero, bashkë me shumë djem trima dhe të ditur. Derdhën gjakun, dhuruan jetën për të mbriojtur qytetin, atdheun e tyre. Mësuesi idealist luftoi duke ëndërruar ditë të bukura, lirinë, dashurinë, librat, shkollat, mirëqënien, një atdhe demokratik ashtu si e kënduan dhe projektuan Rilindasit tanë. Shpërblimi i sakrificave sublime ishte ky bust dhe emri i një gjimnazi. Asgjë tjetër veç bëmave të egra të diktaturës hipokrite. Gjithmonë ka një korespondim të fortë midis krimeve individuale me histerinë politike, si pasojë e asaj histerie që ndodh në errësirën e shpirtit dictatorial.

Pas ca ditësh lodhjeje dhe mendimeve të trazuara, guxova të dalë në rrugë e të shkoja në punë. Gratë shtëpiake tek hyrjet e pallateve ngrinin zërin sapo më shihnin, duke shfryrë ligjeratat më vulgare që u vinin në mendje kundër meje.

Ndonjë oficer me veshjen e gjelbër, që më ngjallte respekt, pasi i njihja mirë sakrificat e jetës së tyre. Kur më shihnin nën zë buburonin:

-“Je dhe vajzë oficeri pa le. S’ke turp, turpërove babanë, edhe familjen e nderuar të burrit dhe tërë fisin.” Disa ditë më pas, një kokë gëmushë i gjatë i palarë, kaçurels pranë dritës i paparë, pranë gjolit i palarë, më ndiqte pas, këmba këmbës, herë me biçikletë dhe herë me këmbë. S’guxova ti thoja tim shoqi, në këto raste behej tepër nervoz, ti vinte në fyt duart e fuqishme. Pata merakun e ndonjë skandali.

Situatat ndryshuan shpejt për mirë dhe ata bubuzhelët u strukën disi fshehtas. Edhe polici i katit të pestë në pallatin tim të vjetër, që vinte vërdallë prej kohësh u tulat sa nuk e shihja më. U kisha shpëtuar këtyre skuthave, falë karakterit tim dhe rroftë biografia! Faleminderit baba, që nuk gabove, e nuk i tregove askujt se çfar thoshte, “Zëri i Amerikës” dhe “BBC Radio Londra” kur e dëgjoje në dhomën e ftohtë i mbuluar kokë e këmb me batanije. Kishe gjashtë vajza dhe një grua të bukur, e kushedi ç’do të ishte bërë me to. Ashtu si me shumë bija të bukura, nëna dhe gra të mira! Disa prej tyre i kam njohur, nuk jetojnë më, e nuk do t’i harroj kurrë për gjithë jetën.

Nuk mundem kurrësesi të harroj, udhëtimet e asaj kohe me trenat e shkatërruar, as në luftën e dytë botërore, të parë nëpër filma. Më tmerronte fjala tren. Jo vetëm prej xhamave të thyer dhe vonesave skandaloze. Gurrëve që sillëshin si plumba nëpër kabina, ku plot njërz janë vrarë e plagosur. Do t’ju tregoj vetëm njërin prej këtyre rasteve. Të tjerët, tjetër herë se janë pa fund.

Atë natë pasi zbrita nga treni me dy orë vonesë, si zakonisht në stacion i mardhur më priste babai me biçikletën e tij të vjetër. I tregova për udhëtimin e tmershëm ku përveç gurëve dhe xhamave të thyer, nuk na u ndanë ca skutha që donin muhabet e pyesnin pa reshtur. Ishin ulur përball nesh në vagonin e grave. -Eshtë vagoni i nënave më fëmijë këtu, -u tha një zonjë nga Librazhdi me vajzën e vogël në prehër. – E dimë e dimë se ç’është, po kemi detyrën tonë të kontrollojmë edhe këtej. Duke tundur pa reshtur ca çelësa të mëdhenj dhe pranga moderne të holla si byzylykë. Pyetjeve të tij, ku desh të tregonte se njihte gjithë qytetin, iu përgjigja me mledhje supesh- nuk i njoh, përveçse një edukatore kopshti dikur e fëmijëve të mi, i thashë -po e njoh e kam shoqe. Filloi të pralliste po nuk ja zgjata më dhe vazhdoja të shihja nga dritarja pa xhama gjithë frikë.

Një i tillë na ndoqi nga pas deri në shtëpi. Im atë, të nesërmen na tregoi, se ai ishte rrotulluar tërë natën rreth shtëpisë private njëkatëshe tip elbasançe. Kacavirrej nëpër dritare dhe bënte zhurmë. Im atë kish dalë dhe e kishte sqaruar se, unë isha vajza e tij dhe se ai kishte qënë ushtarak dhe s’kishte asnjë rrezik… Por ajo, që nuk më hiqet nga sytë derisa të vdes, ishte kthimi.

Një çift i bukur të rrinjsh, djali me flokë të gjatë, vajza me minifund. Kaleci diçka u tha dhe djali u erritua. Mesa duket ngacmoi vajzën. U zunë keq me fjalë e desh u goditën, po nuk i lanë pasagjerët. Kur treni ndali diku në Rrogozhinë, djali kërceu me vrap me vajzën përdore, zbriti nga treni dhe po largohej një fushe të mbjellë, mirpo kaleci i stërvitur bashkë me dy monsra të tjerë i zunë, i shtrinë në fushën jeshile dhe i qëllonin me shkelma dhe me kamzhik gome. O Zot i vranë!-thiri dikush, po treni u nis dhe nuk pamë më asgjë. Nuk fjeta me muaj.  Nuk guxova të vija në Tiranë tre vjet me radhë.

Ajo ç’ka më trazonte shpirtrin si mister, ishte Busti. Vërtetë ç’patën, aq të paditur qenë, sa nuk e morën vesh i kujt ishte busti ? Pse se kthyen përsëri? Ku e shpunë?  A thua, vërtetë nuk e di askush? Si ka mundësi në mes të ditës… Nuk la asnjë gjurmë?   Vendi i tij në hyrje të shkollës është ende bosh. Kjo heshtje prej varri e së vërtetës, e fundosi thellë demokracinë.

Këto ngjarje janë oazet e një jete. Shumë gjëra kanë ndryshuar prej protagonizmit të njerëzve, po ka disa të tjerë njerëz, të cilët nuk janë aq të zgjuar sa të nxjerrin mësime nga e kaluara.

Një Nobelist i shquar, me të drejtë thotë se:”Qytetërimi i njerëzimit nuk ka bërë progres që nga mesjeta e deri në kohët moderne. Luftrat, ashtu si dhe ato dy botëroret e deri tek ato të sotme, ku njerëzit vriten çdo ditë, ku është sofistikuar dhe avancuar vrasja e njerëzve, por kjo nuk do të thotë se qytetërimi ka bërë progress. Reziku njerëzimit po rritet çdo ditë nga perceptimi i tij, prej makinerive dhe shpikjeve që ai ka bërë vetë. “

Po busti çu bë! Askush se pa? Askush se di? Ku është fshehur? Si ka mundësi?

U erdhi turp atyre që e rëmbyen se nuk njohën udhërëfyesin e tyre, apo ndonjë i quajtur i djathtë me indinjatën mohuese ndaj luftës për liri. Duke besuar në hipokrizitë dhe gënjeshtrat mashtruese të pushtuesve që i luftonte e tërë bota, ata do gjenin parajsën e ëndëruar! Parajsën nuk e gjeti askush, as këta që luftuan për liri, po thjesht gjetën atdheun, që përndryshe do ta kërkonim tërë jetën ndër breza, ashtu si po kërkojmë tani tokat e humbura ndër shekuj, të mara nga pushues grabiqarë, të vulosura në konferenca, “paqesh”!.

Në fshehtësitë e turpëshme të kohës, hulumtohet në thellësi me integritetin e rrebeluar të artistit që nuk mund të bëjë asgjë e nuk mund të mbrojë askënd, as veten, vetëm se tregon dhe përpiqet të zbërthejë ngjarjen, me kompleksitetin e fijeve të së vërtetës.

E vërteta në letërsi i afrohet etikës -etikës finale të letërsisë. -na mësojnë të mëdhenjtë e ditur. Pasioni nuk është kurrë i mjaftueshëm, po as mjeshtëria. Duhet guxim dhe shumë punë- thonë ata. Po busti çu bë? Më vjen keq se nuk e mbrojtëm dot, ne frikacakët e pambrojtur! E shkuara nuk harrohet, e as mund të zëvendësohet. Detyrë e çdonjerit nga ne, është të sjellë në të tashmen problemet e së kaluarës të brezit të vet, kështu edhe ndërgjegjja jonë do të jetë më e qetë.

Nëse ky tregim nuk është letërsi, ju siguroj se është jetë e vërtetë.

 

Nadire BUZO

 

Me dhimbje dhe me nderim i japim lamtumirën njeriut të letrave, përkthyesit fisnikut Zef Cuk Simoni- Nga Romeo Gurakuqi

Me dhimbje dhe me nderim i japim lamtumirën njeriut të letrave, përkthyesit fisnikut Zef Cuk Simoni.
Sot eshte ndarë nga jeta në moshen 91 vjeçare, një nga njerëzit më të rëndesishëm të dijes, te letrave dhe diplomacise qe ka jetuar ne Shqiperi, Zef Cuk Simoni, autor, bashkautor i disa fjaloreve te rendesishem, perkthyes i veprave kryesore te letersise boterore, editor.
Bir i nje prej familjeve me te rendesishme intelektuale shkodrane, pjese e nje rrethi kulturor qe punoi aq shume për Shqiperinë dhe Shqiptarët në ndriçimin dhe kthjellimin e udhës, Zef Simoni studioi dhe krijoi me kualitet te larte shkencor nje jete te tere në urtësi, me perkushtim shembullor, siç u edukua nga prinderit e tij, per t’u dhuruar shqiptareve vepra qe do te mbesin nje thesar i rrallë per fondin gjuhesise dhe te letersise së përkthyer ne gjuhën shqipe.
Trupi i Tij do te prehet sot pasdreke ne Varrezat Katolike të Rrmajit në qytetin e Shkodrës.

POEZIA SI KËPUJË E LIDHJES ME TOKËN, QYTETIN, NJERËZIT, HAPËSIRAT DHE KOHËT- Analizë libri nga Prend BUZHALA

(Sejdi BERISHA: “Peja, dhembja dhe krenaria ime…“ – poemë të cilën kurrë nuk e përfundova, 2023)

 

Ky libër, këto poezi janë një himn për tokën arbërore, për përjetësinë dhe rëndësinë e saj në zemrat dhe mendjet e njerëzve.
Thuhet se një qytet duhet ta ketë veprën letrare që e monumentalizon. Pra, Peja tashmë e ka këtë vepër të Sejdi BERISHËS, me rëndësi të jashtëzakonshme për njerëzit, kujtesën dhe kulturën e këtij qyteti. Ajo poetikisht përfaqëson historinë, kulturën dhe karakteristikat e veçanta të këtij qyteti dhe shpalos emocionet dhe përjetimet që e bëjnë atë qytet unik. Është vepër inspiruese, motivuese dhe frymëzuese që reflekton këtë identitet qytetar. Vepra përmban referenca të shumta historike e legjendare që lidhen me qytetin dhe ndihmojnë në ruajtjen e kujtesës kolektive.

* * *

Sejdi Berisha është një poet me përvojë, me vetëdije të ndjeshme për veçoritë e krijimit dhe frymëzimit. Është krijues me parime të përpikta ndaj vetes, në shprehje dhe stil poetik, i dashuruar pafundësisht me Pejën, vendlindjen, i do me zemër njerëzit e mjedisit të tij, historinë dhe mitet, trashëgiminë dhe shpirtin e gjeografisë shqiptare. sado që këto gjakime të tij krijuese i ka shfaqur në veprat e përparshme, megjithatë, te ky vëllim po ashtu vjen me rishqyrtime lirike të reja. Zërat e brendshëm që e grishin në frymëzime, sigurisht që kërkojnë edhe një qasje tekstuale të re. Së këndejmi, kjo krijimtari poetike perceptohet edhe tani si lexim me përhapje të reja kushtimesh e thirrjesh lirike, me gjëmime të jehonës së ngjarjeve e përjetimeve. Individualizmi i tij lirik është i ndërthurur me ngjyrat dhe aromën e mjedisit shqiptar, me peizazhin epik e romantik që e rrethon, me shqisat e qytetit të Pejës. Dhe, posa t’i biem në fund leximit të këtij vëllimi, do të vërehet që përkatësia e kësaj hapësire shpirtërore gjallimi e përcakton, në thelb, edhe poezinë e tij. Mbetet pazgjidhshëm në kontakt me tokën e qytetin e tij, me kujtesën për njerëzit e tij, me peizazhin dhe lumenjtë, me plagët dhe jetën e kujtimeve, me hartën elegjiake të atdheut. Të gjitha këto pikëtakime inspirimesh, e formësojnë filozofinë e këtij rrugëtimi poetik. Këto përvoja poetike të së kaluarës si trashëgimi e moçme antike, janë shtylla kariatidesh e monumente tempujsh të metaforës së tij të lirisë dhe gjuhës, gjakut dhe qenies.
Kohët që më s’kthehen, kohët që ruhen në kujtesë, tashmë zënë këndin e tyre nostalgjik nëpër vargje, duke u zhytur thellë në qenien e kësaj hapësire, duke krijuar, kësisoj, një botë të veçantë artistike dhe duke e ngritur atë paradigmën e glorifikimit të Tokës amë dhe të qytetit të tij. Letërsia e tillë, përgjithësisht, ndër ne, e krijon në poezi një identitet të posaçëm kulturor, artistik, ligjërimor po edhe nacional.

1. Ode poetike për tokën

Vëllimi nis me poemën “Kudo të gjeta, ty Toka ime që nëpër shekuj tentuan ta shëmtojnë madhështinë”, me referencën tekstuale: “Poemë kushtuar Tokës Arbërore, të cilës, as plagët që ia shkaktuan ndër shekuj, as ndrydhjet dhe as shtypjet, kurrë nuk e ligështuan, por e kalitën, e bënë fanar lirie, krenarie dhe njerëzie…”. E ndarë në dyzetepesë pjesë, poema merr trajtën e një ode kushtuar tokës Arbërore, e cila përjetoi shumëçka nëpër shekuj, por nuk u dobësua asnjëherë. Poeti fillon me një shprehje të thellë të dashurisë dhe kërkimit për tokën e vet, duke ligjëruar se ajo e kërkon atë kudo që shkon, por nëpër shekuj pamja e saj është ndryshuar. Megjithatë, pavarësisht përpjekjeve për ta shkatërruar, tokën e tij, ai e gjen ende të qëndrueshme dhe të fortë, si një shenjë lirie dhe krenarie. Më tutje vazhdon ta përshkruajë rrugën e kërkimit për tokën e njerëzit e saj nëpër vende të ndryshme, si Shqipëri, Anadoll, Shkup, Greqi, duke pasur një histori të ndryshme në secilën prej tyre, por gjithmonë të ngjashme në ndjenjën e mallit dhe dashurisë për atdheun. Shpreh admirim për forcën dhe rezistencën e tokës së tij, qëndrueshmërinë e saj nëpër kohë të vështira dhe me ngjarje të dhimbshme, siç janë luftërat dhe konfliktet. Edhe pse ka pësuar shumë, kjo tokë nuk e ka humbur shpresën dhe vazhdon të përpiqet për ta gjetur lirinë plotë gjeografike dhe lirinë e plotë për polemin e tij. Kah fundi, poeti përshkruan një çast të vetërefleksionit, ku ndjenë se tokën e tij e ka gjetur gjithkund, në çdo cep të botës, se ajo është e përkujdesur dhe e respektuar nga shumë persona të shquar dhe ngjarje historike. Kjo poezi është një himn për tokën arbërore, për përjetësinë dhe rëndësinë e saj në zemrat dhe mendjet e njerëzve.
Poeti vazhdon ta shprehë udhëtimin e tij shpirtëror për ta gjetur tokën kudo që janë njerëzit e saj nëpër botë. Ky shtegtim për tokën e vet, nuk është vetëm një kërkim gjeografik, por një kërkim i identitetit, i rrënjëve dhe i lidhjeve emocionale e shpirtërore. Nëpërmjet përmendjes së vendeve të ndryshme si Shqipëria, Anadolli, Shkupi dhe Greqia, poeti përshkruan një kapitull historie poetike, veç e veç, por e tëra qëndron nën një temë të përbashkët të mallit dhe dashurisë për atdheun. E përshkruan me një tronditje të thellë ndaj tokës dhe identifikimin e tij me forcën dhe rezistencën nëpër kohë të vështira. Kjo poemë sugjeron ndjenjën e përbashkësisë për identitetin dhe historinë e përbashkët që kanë shqiptarët, pavarësisht prej dallimeve gjeografike, fetare dhe historike që mund të ekzistojnë. Edhe pse kjo Tokë ka përjetuar shumë vuajtje, duke përfshirë luftërat dhe eksodet e përgjakshme, poeti reflekton për shpresën që vazhdon të ekzistojë, duke shprehur besimin e thellë në aftësinë e popullit për t’i përballuar sfidat dhe për ta gjetur lirinë e plotë në të ardhmen. Në pjesën e fundit të poemës, poeti bën një reflektim të thellë mbi udhëtimin e vet për ta gjetur tokën e vet dhe ndjenjën e bashkërendimit me të. Na e shqipton ndjesinë e arratisjes nëpër çdo cep të botës, duke e gjetur tokën e vet si një shenjë e ndjekjes së saj të pandërprerë.
Përshkrimi i respektit dhe i admirimit të shumë personaliteteve të shquara dhe ngjarjeve historike për tokën, e thekson mesazhin e qartë se Toka Arbërore e ka një vend të rëndësishëm në zemrat dhe mendjet e njerëzve, se ajo është një simbol i përjetësisë dhe identitetit të përjetshëm për popullin e saj. Kjo poezi është një hyrje emocionuese dhe thellësisht e ndjeshme për tokën dhe për rëndësinë që ajo ka për të dhe për të gjithë ata që e ndjejnë atë si atdhe.

Gjithkah të kërkova toka ime
Kudo u përcëllova
Duke ta përkëdhelur ballin
Por shekujt ta ndërruan pamjen
Tentuan të ta shëmtojnë bukurinë
Edhe madhështinë
U përpoqën të ta rrënojnë
Gjithnjë të ndrydhen e të tkurrën

Janë vargje që shprehin kërkimin e pafund për tokën, si një udhëtim i përsëritur dhe i padiskutueshëm për ta gjetur vendin e vet të përjetshëm. Megjithatë, ky kërkim nuk është pa sfida. Shekujt, me ndryshimet dhe shkatërrimet e tyre, kanë bërë që pamja e tokës arbërore të ndryshojë. Tentativa për ta shëmtuar, për ta rrënuar, për ta ndrydhur dhe për ta tkurrë gjithmonë ka qenë një sfidë e madhe në këtë rrugë kërkimi për identitetin dhe vendin e saj në botë. Përshkruan një kërkim të vazhdueshëm për të qëndruar në lidhje me tokën e vet.

Dhe tash në këto vende
Frymon shpirti i ndrydhur i njeriut tënd

Këto vargje përshkruajnë një moment ku poeti reflekton mbi frymën dhe shpirtin e popullit të vet në vendet ku ka shkuar. “Shpirti i ndrydhur” sugjeron një shpirt të prekur, të tronditur ose të shqetësuar, që mund të jetë rezultat i vuajtjeve, luftërave apo sfidave që kanë përjetuar. Pavarësisht nga kjo gjendje e ndrydhur, shpirti i popullit vazhdon të frymojë dhe të jetë i pranishëm në këto vende. Kjo është një rezistencë dhe qëndrueshmëri e shpirtit human në ballafaqim me sfidat dhe vuajtjet. Në këtë kontekst, poeti dëshiron ta shprehë solidarësinë dhe lidhjen e plotë me shpirtin e popullit, duke shqiptuar një ndjenjë të përbashkëtësisë dhe njohjes së vuajtjeve dhe përballjeve të tyre.

Kudo të hasa toka ime
Edhe atje në Greqi
Atje ku e ke një tjetër histori
Të kërkova në Çamërinë e përmalluar shekujsh

Shqiptarë ka kudo. Qenia e tyre është dëshmi e këtyre tragjedive historike. Folësi lirik e gjen veten duke udhëtuar nëpër Greqi, ku edhe në këtë vend gjen lidhje të thella historike. Për të, Çamëria është një vend i veçantë, një tokë që ka qenë e ndërtuar mbi historinë dhe trashëgiminë e saj të pasur, që përballuar sfida dhe përplasje të shumta nëpër shekuj. Përmendja e Çamërisë si një vend i “përmalluar shekujsh”, sugjeron një histori të pasur por të ndërlikuar, të përshkruar me emocion dhe admirim për kulturën dhe traditat e këtij vendi. Kjo pjesë e poemës reflekton një lidhje të thellë emocionale dhe historike me këtë tokë të veçantë, e cila vazhdon të jetë një qendër e rëndësishme e identitetit dhe kujtesës së saj.

Kudo të kërkova e asnjëherë nuk të gjeta
Kudo të kërkova e kudo të takova
Nëpër plagë të Preshevës
Në ato të Bujanocit dhe Medvegjës
Aty u përpoqa ta gjej çlirimin tënd

Këto vargje shfaqin përpjekjen e vazhdueshme të poetit për ta gjetur tërësinë etnike. Përpos kërkimit në vende të ndryshme, të hartës së copëtuar të Atdheut, poeti ndjen një lidhje të veçantë emocionale edhe me Preshevën, Bujanocin dhe Medvegjën, vende që kanë përjetuar vuajtje dhe konflikte të mëdha në historinë e tyre.
Përmendja e “plagëve të Preshevës” ndihmon të përshkruhet dhimbja dhe shqetësimi i popullit të saj në këto zona. Poeti është i përfshirë emocionalisht dhe përpjekjet e tij për ta gjetur “çlirimin tënd” (të Preshevës), liri dhe pavarësi për këtë popull, janë të qarta, duke shfaqur një ndjenjë të thellë solidariteti dhe përkushtimi poetik ndaj çështjeve të drejtësisë dhe lirisë.

Ti toka ime sa e madhe je
Ndër vite mote dhe shekuj
E ke ruajtur dashurinë dhe ngrohtësinë
Në dërrasat e zeza e në klasat e shkollave
Të rrezbitura e të brejtura minjsh e gjarpinjsh
I hasa do shkronja të shkruara
Me ëndrrat e nxënësve
Atëherë të stërgjyshërve tanë
Që i kishin lënë pa u mbushur me dituri
Dhe i kishin përzënë me dashuri në gjinj
Me shkrumb për të lexuar ndonjë libër
Për dritën dhe lumturinë

Poeti e përshkruan tokën si një entitet të madh që ka ruajtur trashëgiminë kulturore dhe arsimimin nëpër shekuj. Përmendja e “dërrasave të zeza” dhe “klasave të shkollave” sugjeron historinë e sakrificave për dije e shkrim. Vargjet reflektojnë edhe sfidat dhe pengesat që kanë hasur nxënësit dhe njerëzit në përgjithësi në kërkimin e dijes dhe arsimit. Përmendja e nxënësve që u përzunë nga shkolla “me dashuri në gjinj” dhe i “shkrumbit për të lexuar ndonjë libër”, tregon se edukimi ka qenë një sfidë e viteve të rënda të dekadës së fundit të shekullit XX.
Edhe ylberin e shiut dhe diellin tënd
Kudo e kërkova
Nëpër ato bukuritë e lumenjve
Por edhe ata ishin plagosur
Ishin shndërruar në pika uji apo loti

Ky pasazh poetik përshkruan një kërkim të vazhdueshëm për shpirtin e tokës, të shprehur në simbolet e natyrës si ylberi, shiu dhe dielli, për të gjetur frymën dhe shpresën në bukuritë e atdheut, por edhe ata janë shfaqur të plagosur, për shkak të lëndimit të kohëve dhe ngjarjeve të dhimbshme.
Përkundër kësaj, toka mbetet e përjetshme dhe e pandryshueshme, dhe përmes saj, shprehet përjetësia dhe trashëgimia e popullit. Përmendja e këngëve dhe lumturisë që lindin nga kjo përjetësi e thekson rëndësinë dhe vlerën e kërkimit për liri dhe pavarësi. Çerdhja e zogjve dhe e shqiponjave simbolizon lirinë dhe lavdinë e tokës, e cila mbetet e pandikuar edhe nëpërmjet vuajtjeve dhe sfidave.

Sa herë të takova
Të pashë ngulur në heshtat e Bizantit
Edhe në shpatat e romakëve
Por kurrë nuk u dëshpërove
As nuk u dorëzove
Për plagët e rënda dhe helmuese
Gjithmonë e pate ilaçin e zemrës
Me të cilin u shërove nëpër beteja…

Nëpërmjet referencave të heshtjes së Bizantit dhe shpateve të romakëve, poeti e bën të qartë lidhjen e thellë të tokës me historinë dhe trashëgiminë e lashtë të kulturës. Pavarësisht vuajtjeve dhe sfidave të shumta, populli dhe toka e tij kanë mbijetuar dhe kanë shëruar plagët e rënda dhe helmuese, duke e ruajtur një ilaç të fortë në zemrat e tyre që i ka lejuar atyre të vazhdojnë përpara nëpër beteja dhe vështirësi të ndryshme. Është vullneti i fortë i popullit për të përballuar dhe triumfuar.

Toka ime
E di pse në ty janë lisat e gjatë
Që i prekin yjet e qiellin
Sepse gjithmonë janë ujitur
Me gjakun e bijave dhe bijve tu
Kurse degët e tyre bashkë me gjethe
Janë krenaria e lotëve të nënave

Me këto vargje shpreh një lidhje të thellë dhe simbolike midis tokës dhe qiellit, duke përdorur imazhe të bukura dhe të ngrohta. Lisat e gjatë që prekin yjet në qiell (asociacion vargjesh naimiane), simbolizojnë forcën dhe rëndësinë e tokës, ndërsa ujitja e tyre me gjakun e bijave dhe bijve, tregon për lidhjen e ngushtë midis tokës dhe gjeneratave që kanë lindur dhe janë rritur në të. Degët e gjetheve të pemëve janë përdorur për të përforcuar këtë lidhje, duke i krahasuar ato me krenarinë dhe dhimbjen e nënave që kanë vuajtur për tokën e tyre. Ky pasazh paraqet një respekt të thellë dhe dashuri ndaj tokës së saj dhe trashëgimisë që ajo përfaqëson.
Në këtë poemë folësi lirik, i cili përfaqëson poetin, i drejtohet drejtpërdrejtë tokës si një qenie e gjallë, duke i referuar vetes si “ti” në vend të “unë”. Ky tip ligjërimi shfaq një ndjenjë të thellë të identitetit dhe lidhjes së ngushtë me tokën, duke e trajtuar atë si një qenie të gjallë me karakteristika dhe vlera njerëzore.

Eh moj toka ime
Më kujtohet Tivari e Goli Otoku
Edhe shumë ngjarje të tjera
E së voni edhe Reçaku e Meja
Edhe Lybeniqi-histori në vete
Edhe shumë masakra të tjera
E ti prapë dukesh si zorra në prush
Dhe hiq nuk më hiqet mendjes
As nuk më largohet qafet
Pse disa dëshmorë më bëhet
Sikur shpesh qohen nga varret
Dhe gjithkah shkojnë
Gjakun e tyre për ta prekur
Ecin sertshëm vështrojnë e qortojnë…

Pra, janë historitë e dhimbshme të Tivarit, Goli Otokut, Reçakut, Mejës, Lybeniqit dhe të tjera janë shënim memorial i vuajtjeve dhe tragjedisë që populli yt ka përjetuar nëpër kohë. Këto ngjarje të trishta e dëshmorët e tyre tregojnë për forcën dhe rezistencën e tyre për lirinë dhe drejtësinë. Edhe nën hijen e vuajtjeve dhe humbjeve, toka përfaqëson një shpresë, një krenari dhe një vullnet për të ndërtuar një të ardhme më të mirë për brezat e ardhshëm. Dhe përjetësia e tyre në kujtesën dhe zemrat e njerëzve do të jetë një dritare e hapur për të mos harruar kurrë dëshmorët dhe sakrificën e tyre për lirinë dhe drejtësinë.

Në përfundim vijnë vargjet:

E moj toka ime
Po gjithkund të kërkova
Gjithkund të takova
Gjithkund të përqafova
Dhe në gjirin tim të përjetësova…

Përfundimi i kësaj poezie është një shprehje e thellë e dashurisë dhe lidhjes së thellë mes poetit dhe tokës së tij. Pavarësisht vuajtjeve, konflikteve dhe humbjeve të përjetuara nëpër kohë, poeti vazhdon të kërkojë, të takojë dhe ta përqafojë tokën e vet. Në këtë lidhje të përjetshme, ai gjen forcën dhe frymën për të vazhduar përpara. Toka është më shumë se vetëm një hapësirë gjeografike – ajo është një simbol i historisë, trashëgimisë dhe identitetit të saj.
Përgjithësisht, poeti i thur një memorial monumental poetik Tokës arbërore. Poezia dhe memoria historike dhe shpirtërore janë dy dimensione të ndërlidhura në përjetimin dhe shprehjen e përvojës etnike. Poezia është vetëm një këpujë për ta ruajtur dhe për ta përshkruar memorien historike dhe shpirtërore.
Përtej tragjedisë dhe dhimbjes, poeti shpreh admirimin dhe respektin për krenarinë dhe qëndresën e tokës. Kjo tokë është simbol i shpirtit të zgjuar dhe të palodhshëm për të qëndruar në këmbë, edhe përkundër sfidave më të rënda dhe shkatërrimeve të pashmangshme. Ruajtja e krenarisë dhe qëndresës, është si një flakë që nuk shuhet kurrë, një shpirt i fortë dhe i pandalshëm që vazhdon të përballet me sfidat dhe ta mbrojë identitetin dhe vlerat e veta me guxim dhe dinjitet. Kjo poemë ndërton një rrëfim të vazhdueshëm të kërkimit të poetit për tokën. Toka është personifikuar si një entitet i gjallë që ndjen, vuan dhe shfaq karakteristika të ndryshme nëpër kohë dhe vende të ndryshme. Poema përmban imazhe të forta emocionale që përshkruajnë ndjenjat e mallit, dashurisë, vuajtjes dhe përkushtimit.


Shkrimtari dhe publicisti, Sejdi BERISHA

Poema merr trajtën e një dialogu poetik me tokën e që shfaqet nëpërmjet vargjeve dhe imazheve poetike të poezisë. Ky dialog shpreh ndjenjat, mendimet dhe refleksionet e poetit për tokën në mënyrë të hollësishme dhe emocionuese. Nëpërmjet këtij dialogu, poeti shpreh lidhjen e thellë emocionale dhe kulturore që ka me tokën dhe me përjetimet gjatë kërkimit vetjak nëpër vende të ndryshme. Kjo poemë përmban një varg emrash vendesh, shtetesh dhe qytetesh nëpër botë, duke shpalosur një udhëtim shpirtëror-gjeografik dhe historik të kërkimit për tokën e vet. Këta emra vendesh dhe qytetesh shërbejnë si pamje panoramike e rrugëtimit. Ky dimension i gjerë i poezisë, e fuqizon ndjesinë e kohës së kaluar dhe rëndësinë e historisë për folësin lirik, duke e ndihmuar atë të shprehë marrëdhënien e tij të thellë me tokën dhe trashëgiminë e saj kulturore. Ky udhëtim shpirtëror sjell një ndjenjë të përbashkët të lidhjes me identitetin dhe kulturën nacionale, duke i bërë ata ta ndiejnë njëri-tjetrin afër, edhe pse ndodhen larg fizikisht. Nëpërmjet poezisë, ata përjetojnë një unifikim të ndjenjave dhe përjetimeve, duke e bërë këtë udhëtim një përvojë të përbashkët për të gjithë ata që e ndjejnë tërheqjen e tokës dhe trashëgimisë së tyre kulturore.
Poeti ka besim në forcën e popullit që e ndiejmë në çdo varg të poezisë, në çdo ndjesi të përjetuar dhe në çdo shpalosje të identitetit të kulturës dhe historisë së tyre. Autori përshkruan ngjarje të vështira dhe momente tragjike të historisë, por gjithashtu dëshmon për rezistencën dhe guximin për të përballuar ato dhe për t’i përmbushur synimet e tyre.

2. Identiteti poetik i qytetit të Pejës

E kësaj rëndësie dhe thellësie të rrëfimit poetik, është edhe poema “Peja, dhembja dhe krenaria ime…(Poemë të cilën kurrë nuk e përfundova)”. Poeti nuk i jep vetes të drejtë ta përfundojë këtë poemë, sepse nuk kanë si përfundojnë as dashuria e as historia.
Poema është e ndjeshme dhe e mbushulluar me nostalgji për qytetin e Pejës dhe përjetimet e poetit në këtë qytet. Poezia shpreh dashurinë, dhembjen, krenarinë dhe historinë e këtij qyteti të vogël, por të thellësisë së madhe. Nëpërmjet vargjeve të ndjeshme, ai përshkruan ngjarjet historike, personalitetet, si dhe bukuritë natyrore dhe kulturore të qytetit. Kujtohen njerëzit e ndryshëm që kanë lënë gjurmë në këtë qytet, si dhe ngjarjet e rëndësishme të kaluara dhe të sotme. Nëpërmjet kujtimeve të tij, ai bën një thirrje për ta mbajtur gjallë trashëgiminë kulturore dhe për të përjetuar e ndërtuar mbi të kaluarën e qytetit.
Përshkrimi i karaktereve të veçanta vendase, si Rexhep Gjyka, Ademi, Moni, Shaban Arusha, Pala dhe Haxhi Mevlaja, shton një element të ngrohtësisë së kësaj poezie, duke e bërë atë më afër lexuesit. Poema përmbledh ndjenjat e poetit për qytetin e tij dhe dëshirën për ta ruajtur dhe përjetuar trashëgiminë e këtij qyteti të veçantë në zemrën e tij dhe në zemrat e të gjithë atyre që e kanë njohur atë.
Në ty u rrita
Në ty fëmijërinë e kalova
Në ty me rininë u mashtrova
Në ty krijova familje
Në ty Zoti jetën ma stolisi
Me gjashtë fëmijët engjëj

Këto vargje evokojnë një përvojë personale në qytetin e tij të lindjes, Pejën. Ai flet për një udhëtim të plotnisë njerëzore, duke filluar nga fëmijëria deri te krijimi i një familjeje dhe e bekuar me gjashtë fëmijë. Frazat “Në ty u rrita”, “Në ty fëmijërinë e kalova” dhe “Në ty me rininë u mashtrova”, sugjerojnë një lidhje thelbësore midis individit dhe qytetit. Poeti përshkruan Pejën si ambientin ku ai ka kaluar momentet më të rëndësishme të jetës së tij, ku ka përjetuar rritjen, gëzimin dhe sfidat. Frazema “Zoti jetën ma stolisi”, sugjeron harmoninë dhe begatinë që ka përjetuar në qytetin e tij. Gjashtë fëmijët janë përshkruar si “engjëj”, një simbol i pafajësisë dhe pastërtisë, që përforcojnë idenë e lumturisë dhe begatisë që ai e ka gjetur në Pejë.
Në ty djersa e babait
La gjurmë të përjetshme
Në ty nëna fshihte
Dhembjen për rriten time
Në ty tash babai pushon
Në tokën e trembur
Aty tash edhe nëna sipër ka
Gjelbërimin që përcëllon

Janë evokime për ngjarjet dhe emocionet që ka përjetuar poeti në lidhje me prindërit e tij në qytetin e Pejës. Përshkruan punën e vazhdueshme dhe përkushtimin e babait në këtë qytet, ku kanë lënë gjurmët e tyre në kujtesën e poetit. Është trashëgimia që poeti e ndjen, pasi kujtimet e babait dhe puna e tij kanë mbetur pjesë e përjetësisë së qytetit.

Me ty rashë dhe u zgjova
Me ëndrrat e ndrydhura
Me ty kudo që shkova
Në zemër të mora

Kështu përshkruan qytetin si një pjesë të pandarë të identitetit të poetit, ku ai ka kaluar momentet më të rëndësishme të jetës së tij dhe ka përjetuar shumë emocione. Kjo gjendje e lidhjes thellë me qytetin përshkruhet edhe në vargjet e tjera, ku poeti thotë se është zgjuar “me ëndrrat e ndrydhura” dhe ka marrë qytetin “në zemër”. Frazema “ëndrrat e ndrydhura” sugjeron një përvojë të ndryshme dhe të pasur emocionale që ka përjetuar krijuesi.

Pejë
Çfarë të bëjmë tash
Shumë letra kemi shpalosur e shfletuar
Shumë defterë të vjetër e të rinj
Dhe prapë sikur jemi aty në fillim
Aty ku dikur jemi zgjuar të përqafuar

Vargje që përshkruajnë një gamë të gjerë emocionesh që autori ka përjetuar në qytetin e tij. Kjo gamë përfshin gëzimin dhe hidhërimin, të cilat janë pjesë e jetës së tij në Pejë. Vargjet në fund të këtij citimi, tregojnë për një reflektim dhe rishikim të lidhjes së poetit me qytetin. “Çfarë të bëjmë tash”, sugjeron një pyetje ose mosmarrëveshje mbi rrugën e ardhshme të kësaj lidhjeje. “Shumë letra kemi shpalosur e shfletuar / Shumë defterë të vjetër e të rinj” përshkruan një histori të gjatë dhe të pasur të përvojës së poetit në qytetin e tij. “Dhe prapë sikur jemi aty në fillim / Aty ku dikur jemi zgjuar të përqafuar”. Kështu tregon për një lloj rikthimi në origjinën e kësaj lidhjeje, duke e ndjerë veten si një fëmijë që kthehet në shtëpi. Gjithçka mbetet e përjetshme, e papërfunduar.
Vargjet e mëtejshme shprehin një dëshirë për të shpallur dhe për të ndarë historinë e qytetit, si një mënyrë për të ruajtur dhe për të vlerësuar trashëgiminë e tij kulturore dhe historike. “Kush ka fuqi të na ndajë ne të dyve”, përshkruan një dëshirë për të ruajtur lidhjen e thellë dhe të ndarë me qytetin, duke e ndjerë atë si një pjesë të pashkëputshme të identitetit të tij.
Pejë
Ti dhembja dhe krenaria e jetës sime
Ndoshta ndër vite të kam bezdisur
Me këto shkrimet e mia
Edhe me vargjet e serta
Por nuk bën të mos shkruhet
Për Dudin Plak në Patrikanë
Për Tabjet e përgjakura e të heshtura
Ku bari ndryshe rritët nga eshtrat e djemve tu

Poeti pranon se ndoshta me shkrimet e tij ka pasur ndikim në mënyrën se si është parë nga të tjerët, por nuk e ndalon atë nga detyra e tij për të shkruar dhe për të rrëfyer për ngjarjet dhe personazhet e rëndësishëm në qytetin e tij. “Për Dudin Plak në Patrikanë / Për Tabjet e përgjakura e të heshtura / Ku bari ndryshe rritët nga eshtrat e djemve tu” me këtë përshkruan një pjesë të thellë dhe të trishtuar të historisë së qytetit, duke përmendur emra dhe ngjarje të caktuara që kanë lënë gjurmë të thella në kujtesën kolektive të komunitetit.
Këto dy vargje, “Pejë / Ti dhembja dhe krenaria e jetës sime”, përshkruajnë qytetin e Pejës si një pjesë të thellë dhe të ndryshme të identitetit të poetit. Fjala “dhembja” sugjeron një ndjenje të thellë të lidhur me qytetin, për shkak të sfidave, vuajtjeve, ose humbjeve që ka përjetuar aty. Ndërkaq, fjala “krenari” përshkruan ndjenjën e përkatësisë dhe krenarisë për origjinën e tij. Më tutje, ai bën thirrje për të kënduar për historinë e qytetit të tij, edhe pse kjo histori ka pak gjurmë sipër tokës. Ai thekson se, megjithëse historitë mund të jenë harruar ose të fshehura, eshtrat e përjetuarve flasin dhe kujtojnë për të kaluarën. Me fjalët “Për ty Pejë / Që Bjeshkët e Nemuna të rrethojnë / Flasin e kuvendojnë për Kosovën / Për atdheun e shkapërderdhur,” poeti shpreh rëndësinë e Pejës në kontekstin më të gjerë të Kosovës dhe atdheut, duke e bërë atë një pjesë thelbësore të historisë dhe identitetit kombëtar. Përmenden Karagaqi, Dardania, me peshën e tragjedive. Përmendja e tragjedisë së lagjes Dardania, që u djeg dhe u shkrumbua, dhe banorët e saj që u vranë nga armiku dhe u dëbuan nga trojet e tyre, dëshmon për vuajtjet dhe përballjet e rënda që banorët e kësaj lagjeje kanë përjetuar.
Poeti sjell në vëmendje një aspekt të rëndësishëm të kulturës dhe traditës së qytetit të Pejës. “Netët e Dukagjinit” janë përmendur si një kohë e veçantë kur kënga dhe zëri i vashave dhe i djemve të qytetit shërbenin si element që jehonte në qytet. Kjo referencë tregon për një traditë muzikore dhe kulturore të pasur në këtë qytet, ku këngët dhe vallet e Dukagjinit shërbenin si mënyrë për të shprehur emocione, histori dhe tradita të ndryshme. Me përmendjen e “Netëve të Dukagjinit”, poeti bën thirrje për ta mbajtur gjallë këtë trashëgimi kulturore dhe për t’i kujtuar kohët kur muzika dhe kënga ishin pjesë thelbësore e jetës së qytetit. Kjo pjesë e poezisë thekson rëndësinë e trashëgimisë kulturore dhe historike, duke e bërë atë një element të rëndësishëm të identitetit të qytetit të Pejës.
Pejë
E për teatër
Nuk ka letër as defterë
Historinë për t’ia shkruar

Poeti s’mund ta mendojë Pejën pa teatrin e tij. Këto vargje interpretohen si një thirrje për të investuar në kulturën dhe artin dramatik në Pejë dhe për të ndërtuar një sallë teatri apo një strukturë të përshtatshme për të promovuar dhe për të mbështetur shfaqjet teatrale. Për poetin, teatri është një aspekt i rëndësishëm i jetës kulturore të një qyteti, dhe mungesa e një salle të përshtatshëm teatore, shënon një humbje.
Pejë
Nata në ty është e gjatë
E dita shumë e shkurtër
Se ti nuk e duron gjumin e parehatshëm
Por nuk e duron as heshtjen
Kurrë nuk ke qenë memece

Në këto vargje, poeti përshkruan dy anë të ndryshme të qytetit të Pejës: natën dhe ditën. Nata përshkruhet si e gjatë, e cila shënjohet si një kohë misterioze dhe e përshtatshme për reflektim dhe kontemplacion. Në anën tjetër, dita përshkruhet si e shkurtër, e cila kuptohet si një kohë që kalon shpejt dhe nuk jep shumë kohë për të bërë gjëra. Në vargun e dytë, poeti përshkruan karakterin e qytetit duke iu referuar atij si një qytet që nuk e duron gjumin e parehatshëm dhe as heshtjen. Ky përshkrim kundrohet si një përfaqësim i energjisë dhe aktivitetit të qytetit, duke e bërë atë një vend që gjithmonë është në lëvizje dhe në zhurmë. Fjala “memece” në fund tregon për një karakter të fortë dhe të vendosur të qytetit të Pejës, që nuk pranon të jetë i qetë ose i pazëvendësueshëm, por që është gjithmonë në lëvizje dhe në aktivitet.
Pejë
Ka edhe shumë gjëra të tjera
Që ty të madhështojnë
Por duke i lexuar këto vargje
Edhe juve shumë thesare të tretura
Rrëfimin e heshtur ua përkujtojnë

Në këtë formë, poeti përfundon poezinë duke bërë një thirrje për ta përjetuar thellësinë dhe pasurinë e qytetit të Pejës përtej atyre që janë përmendur në poezinë e tij. Përmendja e “shumë gjërave të tjera” që e “madhështojnë” Pejën, tregon për një thellësi të pasur shpirtërore mbase edhe filozofike dhe për një shumëllojshmëri të trashëgimisë kulturore, historike dhe natyrore të qytetit. Poeti bën thirrje për lexuesit e poezisë së tij që të qëmtojnë më tej dhe ta zbulojnë këtë pasuri të fshehur. Me frazën lirike “rrëfimin e heshtur”, ai sugjeron se ka një histori të thellë që poezia e tij nuk ka arritur ta zbulojë në tërësi, se lexuesit mund të gjejnë “thesare” të reja duke zbuluar këtë rrëfim të fshehur të qytetit të Pejës.
Pejë
A i mbanë mend të gjitha këto fjalë
Që ndoshta duken pa vlerë e fantazi
Por kjo nuk është me rëndësi
Peshë ka ajo
Që duhemi e përqafohemi unë e ti
Ti Pejë dhembja dhe krenaria ime…

Kjo pjesë përmbyll poemën me një reflektim mbi vlerën e fjalëve të shkruara për qytetin e Pejës. Autori bën thirrje për të reflektuar nëse lexuesit do të mbajnë mend dhe do të vlerësojnë fjalët dhe vargjet e tij që i ka përdorur për të përshkruar qytetin e tyre. Edhe pse fjalët mund të duket si thjesht vargje pa rëndësi apo fantazi, poeti thekson se përvoja dhe ndjenjat që shprehin ato janë shumë më të rëndësishme.
Poeti parapëlqen shpesh përdorimin e fjalës “peshë”, që, në këtë rast, tregon për ndikimin dhe rëndësinë që ajo ka për të përfaqësuar emocionet dhe lidhjen e thellë të poetit me qytetin e tij. Në fund, ai e përshkruan Pejën si “dhembja dhe krenaria ime,” duke rikonfirmuar lidhjen e tij të thellë dhe të ndjeshme me qytetin e tij.
Në esencë, identiteti poetik i këtij motivi, përbën një portret emocional dhe shpirtëror të qytetit, i shprehur nëpërmjet vargjesh. Përshkrimi i peizazhit natyror dhe urban, duke përfshirë lumenjtë, kodrat, rrugët, arkitekturën dhe parqet, shprehin lidhjen e tyre me mjedisin fizik të qytetit dhe ndjenjat e frymëzimit që vjen nga ajo. Identiteti poetik i qytetit përfshin edhe historinë dhe trashëgiminë kulturore të tij, me ngjarje historike, ngjarje kulturore dhe figura të rëndësishme që kanë formuar identitetin e qytetit. Përshkrimi i simboleve dhe ikonave të njohura të qytetit, përfaqësojnë identitetin dhe karakteristikat e tij unike. Nëpërmjet poezisë, qyteti bëhet subjekt dhe objekt i shprehjes së emocioneve dhe mendimeve të autorit, duke krijuar një portret të thellë dhe të pasur të identitetit të qytetit në një nivel emocional dhe shpirtëror. Në poemë ai veçon shpirtin e një qyteti, duke e personifikuar atë dhe duke e lidhur me trashëgiminë materiale dhe shpirtërore.
Poema e përshkruan qytetin si simbol të trashëgimisë dhe identitetit të një populli. Përmes personifikimit, qyteti bëhet një personazh i gjallë që mbart historinë dhe trashëgiminë e banorëve të tij. Nëpërmjet metaforave dhe imazheve të fuqishme, kjo poemë përshkruan forcën dhe rezistencën e shpirtit të qytetit, i cili paraqitet si një burim frymëzimi dhe shprese për banorët e tij, gjë që e bën atë të jetë i përjetshëm dhe i dashur për ta. Po ashtu shpreh krenari dhe respekt për trashëgiminë e lashtë dhe të pasur të qytetit. Banorët e tij përshkruhen si mbajtësit e kësaj trashëgimie, duke e kuptuar rëndësinë e saj për identitetin dhe vetëdijen e tyre kombëtare.
Në të tridhjetë pjesët e poemës së mësipërme, ky shpirt trashëgimie paraqitet në shumë aspekte:
a) Qyteti përshkruhet si vendi ku poeti u rrit dhe kaloi fëmijërinë e tij. Ky është fillimi i lidhjes së tij të ngushtë me qytetin dhe trashëgiminë e tij;
b) Qyteti përshkruhet si vendi ku poeti ka përjetuar gëzimin e hidhërimin, dhe është pajtuar me shumë aspekte të jetës së tij. Ky është një aspekt i trashëgimisë emocionale dhe personale që ai ka përjetuar aty;
c) Trashëgimia historike e qytetit përshkruhet si një histori e pasur dhe e përjetshme që nuk mund të harrohet. Bjeshkët e Nemuna dhe historia e Kosovës janë simbole të kësaj trashëgimie historike dhe kombëtare;
ç) Trashëgimia kulturore dhe fetare e qytetit përmendet në këtë pjesë. Varrezat dhe xhamitë janë simbole të rëndësishme të kësaj trashëgimie që përfaqësojnë identitetin kulturor dhe fetar të qytetit.
d) Natyra dhe mjedisi natyror i qytetit përshkruhen si pjesë e trashëgimisë së tij në këtë pjesë. Liqeni i Karagaqit dhe ulëset valë nga dashnorët, janë simbole të bukurisë natyrore dhe lidhjes së qytetarëve me mjedisin e tyre natyror.
dh) Trashëgimia artistike dhe kulturore e qytetit përshkruhet nëpërmjet referencave të këngëve dhe zërit të vashave dhe djemve të qytetit, që përfaqësojnë një aspekt të rëndësishëm të trashëgimisë artistike dhe kulturore të qytetit.
Dikush e ka thënë: “Qyteti është përherë një udhëtim i pasionuar dhe i përjetshëm në kujtesën tonë… Trashëgimia e një qyteti është e pashlyeshme, ajo është e përjetshme, ajo është e padiskutueshme. Trashëgimia është ajo që bën qytetin të jetë më shumë se vetëm gurë dhe beton.” Qyteti është një libër i hapur poetik, ku secila faqe përmban një histori, një emocion, një ëndërr. Pra, ai është më shumë se një vend ku jetojmë. Nëpër vargje sikur i shohim të gjitha rrugët që kanë secila një histori të pazbuluar, një kujtim a një emocion të ngujuar. Është një bukuri e pashpjegueshme, një mister i padukshëm.
Kur poeti e shqipton vargun “Pejë, Dhembja dhe Krenaria ime”, nuk është vetëm një shprehje e nostalgjisë për qytetin e tij. Përmes vargjeve, ai shpreh ndjenjën e përkatësisë dhe krenarisë për vendin ku u rrit dhe formoi kujtimet e tij. Ai përfaqëson një pjesë të trashëgimisë dhe historisë së Kosovës, duke e bërë atë një simbol të fortë të identitetit kombëtar.
Dialogu i poetit me qytetin shërben si një trajtë poetike që përfaqëson lidhjen dhe marrëdhënien e ngushtë mes krijuesit dhe mjedisit të tij. Në këtë rast, qyteti nuk është vetëm një sfond për poezinë, por bëhet subjekt i vetëm, një personazh që përfshihet në një bashkëbisedim të thellë me poetin. Kjo trajtë poetike shpreh po ashtu një spektër të gjerë emocionesh dhe mendimesh. Nëpërmjet dialogut poetik, qyteti bëhet një entitet i gjallë që përgjigjet, kujton, dhe ndikon në mendimet dhe ndjenjat e poetit.
Dialogu i poetit me qytetin gjithashtu shërben si procedim poetik për të shprehur kujdesin dhe përkujdesjen ndaj mjedisit dhe trashëgimisë kulturore të qytetit, duke theksuar rëndësinë e ruajtjes së identitetit të tij dhe të përballjes me sfidat dhe dëshirat për përparim. Në fund të fundit, kjo trajtë poetike përforcohet nga ndjenja e lidhjes intime dhe e pashmangshme mes krijuesit dhe mjedisit të tij, duke krijuar një portret të thellë dhe të pasur të raportit midis njeriut dhe qytetit të tij.

Përmes këtyre marrëdhënieve të thella, dialogu midis poetit dhe qytetit, i jep lexuesit një pamje të brendshme dhe të detajuar të ndjenjave dhe mendimeve personale për qytetin e tij, si një personazh që ka historinë, trashëgiminë, dëshirat, dhe ëndrrat e veta, dhe ky dialog lejon shprehjen e tyre nëpërmjet vargjeve të poetit.
3. Pesha e artit dhe e tematikës së këndimit

Edhe krijimet tjera të këtij vëllimi poetik e kanë këtë peshë arti, tematike e këndimi. Te poezia “Kam pas thënë…“, autori shpreh përjetimet për një humbje të ndjesive dhe stinëve të shkuara me “Litarin e mallit” që sugjeron një lidhje të ngushtë me kujtimet dhe ndjenjat e humbura.
Përgjithësisht, poezitë përmbajnë elemente të lirizmit në stilin e tyre. Lirizmi është një stil poetik që përdor imazhe të bukura dhe emocionale për të shprehur ndjenjat dhe përvojat e autorit. Përdorimi i imazheve të tillë si “lotin ma lidhni”, “shiu e çmend vjeshtën”, dhe “lulet e lagin shtratin”, sjellin pamje vizuale të fuqishme dhe emocionale që përforcojnë ndjenjat dhe temën e poezisë.
Te poema “Kapeshnica” (Lagjja Kapeshnica e Pejës, edhe si legjendë edhe si dashuri), poeti përshkruan nostalgjinë dhe krenarinë për këtë lagje të Pejës. Ajo sjell në vëmendje kohën e kaluar, kur lagja ishte e mbushur me jetë dhe ngjarje që kujtohen në vazhdimësi. Shkrimi poetik është një përpjekje për t’i rikrijuar kujtimet dhe atmosferën e asaj kohe të largët. Në vargun e parë, përshkruhet një lagje e humbur në kohë, por ende e kujtuar për vetëm disa elemente të mbetur. Përshkrimi i një rruge të ngushtë që nuk ka ndryshuar, përcakton pamjen e vjetër të lagjes. Vendet e kujtimeve dhe ngjarjeve të shënuara me gurë rrezatojnë një atmosferë të lumturive dhe traditave të vjetra, ndërsa arrihet të ndihet harmonia dhe përjetimi i tyre. Pjesa e tretë përshkruan kohën e mbrëmjes dhe ëndrrat e dashurisë që përhapeshin nëpër rrugët e lagjes. Festat dhe ngjarjet e rëndësishme të lagjes, si Bajrami, janë pjesë e trashëgimisë dhe bujarisë së saj. Referimi te “kapixhikët” përshkruan mënyrën sesi shtëpitë janë lidhur në lagje, ndërsa oborret janë gjithmonë të hapura për miqësi dhe bashkëpunim. Detajet si “Xhamia e Kuqe” dhe kroi me tre gurë, përshkruajnë më tej jetën sociale dhe kulturore të lagjes. Në vargjet e mëtejshme, përshkruhet ndryshimi i lagjes sot, por ende ruhet thellë historikisht. Kapeshnica ruhet si një thesar i historisë dhe kulturës së Pejës, duke kujtuar ngjarjet dhe personalitetet e shquara që e kanë njohur atë. Poeti fton lexuesit të kthehen në Kapeshnicë për ta kujtuar dhe për ta përjetuar sërish të kaluarën e shkëlqyer të lagjes. Në fund, përmenden krenaria dhe madhështia e Kapeshnicës, e cila ende qëndron si një simbol i rëndësishëm për bashkësinë dhe historinë e Pejës. Poema paraqet një peizazh të humbur në kohë, por ende të rëndësishëm për identitetin dhe trashëgiminë e qytetit.
Në trajtën e një poeme është krijuar edhe “Elegji apo poemë kujtimi (Ose, a të kujtohet o Babëloku im…!)”. Ky tekst është një poemë kujtimi, një përkujtim për personin e dashur, babain e tij, që ka ndërruar jetë. Poezia përshkruan një sërë kujtimesh dhe përvojash personale me prindin. Fillon me një kujtim të përbashkët të pirjes së ujit në një burim dhe bisedave për historinë.

A të kujtohet o Babëloku im
Ai burimi ku pinim ujë
E ai fliste me ne për historinë

A të kujtohen o Babëloku im
Ato majat e bjeshkëve
Prej nga panorama e Dukagjinit
Na madhështonte shikimin

Nga pamja e majave të bjeshkëve dhe Dukagjinit, përshkruhet një panoramë përrallore e natyrës së kësaj zone. Përshkruhen momentet e rëndësishme të jetës së prindit, si mbajtja e deleve dhe varrimi i të dashurve. Përkujtohet koha e rinisë dhe ëndrrat që kishin atëherë. Paraqiten pamje të natyrës dhe dëshirës për ta shijuar jetën, me kujtimet nga puna në fshat dhe këndimi i këngëve nën hijen e pemëve. Jepen betejat për liri dhe për çlirimin e atdheut. Kujtohen bisedat me personin e dashur nën hijen e pemëve. Është koha kur lumenjtë i matnin me kutin e shpirtit. Bëhet një përshkrim i jetës së përditshme dhe vlerësimi i thjeshtësisë së saj. Jepen kujtime nga tregtia. Jepen skena poetike për punën e mundimshme dhe krenarinë për punën. Prindi i përkujtuar shpreh dëshirën për të qëndruar në tokën e tij pranë të dashurve të tij. Pra, jepet një reflektim mbi historinë dhe kujtimet e humbura.
Poema në vazhdim „Kthim në shtëpinë që nuk ekziston (Poemë, elegji, simfoni apo trembje shpirti…)“, po ashtu është një poemë kujtimi ose elegji për shtëpinë e babait që tani nuk ekziston më. Autori përshkruan dëshirën dhe përpjekjet e tij për t’u kthyer në shtëpinë e tij të hershme, por gjen vetëm kujtime dhe ndjesi të munguara. Në fillim gjen vetëm shenja të humbura. Është një shtëpi e lënë me pak mure që e trondit me lidhjet me të kaluarën e tij: me imazhet e brendshme të shtëpisë së babait me dritaret e vogla dhe me pamjet që përcaktojnë lashtësinë; me detaje të shtëpisë së mëparshme, duke shtuar nostalgjinë për kohën e kaluar. Detaje tjera poetike paraqesin pamje nga jeta e mëparshme. Autori nuk gjen shenja të mëparshme të familjes në shtëpinë që tani nuk ekziston më. Janë këndime për një kërkim të përjetshëm për atë që nuk mund ta gjejë më. Poeti përfundon me pyetjen, se ku tani duhet ta mbajë kujtimin e shtëpisë së babait të tij, duke shprehur dhimbje dhe shqetësimin për humbjen e shtëpisë së tij dhe përvojat jetësore në të. Në vazhdim, te poezia „Lumëbardhi im i dashur…“, lumi shfaqet si një qenie e gjallë me të cilin bashkëbisedon me qetësi e dashuri. Në fund të poezisë autori rikthehet te dashuria dhe admirimi për Lumëbardhin, duke e përshkruar atë si një burim i përjetshëm i frymëzimit, me vlerësimin e thellë për bukurinë dhe fuqinë e tij.

4. Semantika e plagës

Ja një tekst tjetër ku shprehet një ndjesi tjetër e përjetuar e vetmisë dhe e gjakimeve të poetit. Është poezia “Janë do plagë…” me intonime lirike intime:

Shëtita tërë dynjanë
Ty të të gjeja
Bile diku në cep të botës
E në prezencën tënde
Vetvetes t’i tregoj diçka
Se kurrë nuk pate thënë gjë
As për shkrumbin e shkrumbit
As për dhembjet
As për etjen e shikimeve

Mos harro
Janë do plagë
Që sërish mund të hapen…
Se lehtë është të vdesësh
Por vështirë të jetosh…!

Është rikujtimi për personin për të cilin këto fjalë i janë adresuar, duke e nxitur atë të mos harrojë që ka plagë që ende mund të hapen, që mund të shkaktojnë dhimbje edhe në të ardhmen. Kjo pjesë e tekstit përfaqëson një ngjarje që ka lënë gjurmë. Përfundon me një reflektim mbi jetën dhe vdekjen, duke e përshkruar vdekjen si diçka të lehtë, ndërsa jetën si diçka më të vështirë për t’u përballur. Shpreh një kuptim të thellë të jetës dhe sfidave që ajo sjell. Titulli “Janë do plagë” përmbledh thelbin e tekstit duke e paraqitur një ide kryesore të dhimbjes, vuajtjes dhe sfidave që vijnë me jetën; një realitet i dhimbshëm dhe i vështirë i ekzistencës, duke theksuar rëndësinë e sfidave dhe vuajtjeve që ndikojnë në jetën tonë.
Plaga është një temë e zakonshme në poezi dhe ka një gamë të gjerë kuptimesh dhe përdorimesh semantike. Kjo plagë në poezi shpesh përfaqësohet si një burim i dhimbjes dhe vuajtjes. Ajo mund të jetë një metaforë për gjendjen emocionale të personazheve ose të autorit vetë, duke përshkruar dhimbjen dhe vuajtjen e thellë që ata ndjejnë. Ajo gjithashtu përfaqëson një humbjeje ose një mungesë, si humbja e dashurisë, e të afërmve, e shpresës, e pavarësisë, etj. Në disa raste, plaga shihet si përvojë transformuese, që lë një ndikim të thellë dhe ndryshon njeriun për të mirë.
Përdorimi tematizues i plagës në poezi është një mënyrë e fuqishme për poetin që të shprehë dhe komunikojë ndjenjat e thella të vuajtjes dhe dhimbjes. Linda Poindexte, një autore amerikane, do të thoshte: “Plaga është një shenjë se keni qenë prezent në luftën e jetës.”. Plagët janë dritaret në shpirtin tonë të mbyllur. Por autori nuk pranon të bjerë në dëshpërim; por e ndien se plagët na bëjnë të ndiejmë se ne jemi gjallë, se ne jemi të lidhur me tjetrin, se ne jemi njerëz të pasur me histori dhe me emocione. Janë shenja se njeriu është i fortë për ta kapërcyer dhimbjen; se përjetimi i saj e bën njeriun më të fuqishëm. Por më shumë therin plagët e atdheut që reflektojnë mbi përvojën njerëzore të vuajtjes, forcën dhe rezidencën:

Sa histori të dhembshme shtresuar
Por këto plagë t’i lë të hapura
Se do të shërohen
Kur detet dalldisen
E anijet do t’i bashkojnë largësitë
E do t’i nxjerrin të gjitha fshehtësitë
Edhe dëshmitë që dikur i kapërdinë
Duke kërkuar lirinë

Ndërsa te poema “Letra e nënës”, po ashtu lexojmë plagët dhe biografemat lirike autoriale:

Ti
Ndoshta nuk e din se për çfarë
Por sot do t’i radhisë disa
Nga ato plagët e mia për të rritur të lumtur
Se tek daja yt nuk ishte çerdhja jote
Sepse shtëpinë na kishin grabitur hienat

Nëpërmjet kësaj letre, nëna tregon përvojën e saj dhe historinë e familjes së saj, duke ndarë kujtime, dhimbje dhe lumturi. Edhe pse nëna është larguar fizikisht, ajo mbetet gjallë në kujtesën dhe shpirtin e autorit, duke lënë një gjurmë të përjetshme në jetën e tij. Nëpërmjet kësaj letre, autori shpreh mirënjohje dhe respekt për gjithë sakrificat dhe shërbimet që nëna ka bërë për të, duke e ndjerë se është privilegj të ketë një prind të tillë. Letra përjeton procesin e humbjes së nënës dhe kujtimet e përbashkëta…
Poeti përshkruan figurën e një nëne të vuajtur e cila përfaqëson forcën dhe rezistencën ndaj sfidave të jetës, duke përballur edhe vuajtjen më të thellë me guxim dhe dashuri. Ajo është një simbol i forcës së brendshme dhe simbol i mbështetjes së pafund, që shfaqet edhe në momentet më të vështira të jetës. Përvoja e plagës është një shenjë e forcës dhe rezistencës për të vazhduar përpara në jetë, edhe nën kushte të vështira. Plagët na mësojnë mënyra të reja të shikimit, rritin vetëdijen tonë dhe na ndihmojnë të zhvillojmë më tej si individë, duke na bërë më të fortë dhe më të përparuar.
Me këso ndjesish janë shkruar edhe krijimet poetike “Njëqind herë e putha pragun e derës…(Ose, ecje Iliriane…)”, “Sonte mbi urën e kujtimeve… “, “Vetëm kaq…“ etj. Në to shqiptohet një udhëtim shpirtëror dhe emocional i autorit nëpër kujtime dhe emocione të shumta, duke përshkruar një përvojë të plotë jetësore dhe një kërkim për identitet dhe kuptim në botën e gjerë. Është një rrugëtim i thellë brenda vetvetes dhe një lidhje e ngushtë me vendlindjen dhe trashëgiminë kulturore. Janë edhe çaste reflektimi mbi kujtimet dhe vlerat e jetës, duke theksuar rëndësinë e përjetshme të kujtimeve dhe dashurisë për të kaluarën dhe vendlindjen deri te ndjesia e mungesës dhe reflektimit mbi çastin dhe rëndësinë e jetës. “Mbi varr të nënës“ me tone elegjiake shpreh ndjenjën e thellë të humbjes dhe vetmisë pas largimit të nënës. Fjala e nënës së ndjerë është e kërkuar, por heshtja dhe mungesa e saj e bëjnë të ndjehet edhe më i vetmuar.
Edhe te poema “Në krahët e fluturës së bardhë…(Ose, baladë për pelegrinazhin e zemrës time)” hasim po atë shtegtim të brendshëm shpirtëror të zemrës së autorit nëpër kujtime, emocione dhe histori personale dhe kolektive. Përmes vargjesh të ndërliqshme dhe të përmbushura me detaje, autori udhëton nëpër vende të ndryshme të kujtesës dhe emocioneve. Këto vende shënojnë momente dhe ngjarje të rëndësishme, si lindja, dashuria, përballja me vdekjen, udhëtimet e jetës dhe ngjarje historike. Përmes një ngjashmërie simbolike me fluturën e bardhë, autori shpreh aspiratat dhe shpresat e tij për liri; një udhëtim për të gjetur lumturinë. Flutura e bardhë përfaqëson lirinë përgjithësisht dhe lirinë e shpirtit, në veçanti, ndërsa zemra që rri në krahët e saj simbolizon udhëtimin shpirtëror dhe rënien në ndjenjat e thella. Një poezi vërtet e realizuar.
Gjithë plagë kujtese, evokimi e përjetimi është edhe poezia “Golgotë apo takim… (Kushtuar motrës sime, Hysës)”, “Vonë më ke Lindur…”, “Muze i traditës, thanë…” dhe “Amaneti i Mësuesit”. Këto poezi shfaqin një përvojë shpirtërore dhe emocionale, duke shprehur përballjen me vuajtjen, humbjen, dhe rrugëtimin në jetë. Te “Amaneti i Mësuesit”, një mësues lë një amanet për nxënësit e tij për të dashur dhe për t’u kujdesur për atdheun. Kjo poezi shfaq rëndësinë e arsimtarëve dhe të edukimit në formimin e gjeneratave të reja, duke sjellë një mesazh për të dashurinë ndaj vendit dhe për kujdesin për trashëgiminë kulturore dhe historike.
Te poezia “Ka ardhur koha” ka një thirrje për ndryshime thelbësore dhe përmirësim të vendit dhe shoqërisë. Autori përshkruan një vizion për një atdhe të përmirësuar dhe të lumtur. Poezia fillon me një thirrje për shkundjen e vlerave të vjetra dhe pastrimin nga situatat e mëparshme negative, me kërkesën për të folur hapur për historinë dhe ngjarjet e kaluara, duke theksuar nevojën për të kuptuar dhe përballuar sfidat e kohërave të kaluara. Poezia përfundon me një vizion optimist për të ardhmen e vendit, duke përshkruar një atdhe të lidhur me virtytet dhe vlerat e tij të vërteta.
Ky proces reflektimi shfaqet si një udhëtim i brendshëm për ta kuptuar më mirë veten dhe botën rreth tij. Në këtë rrugëtim, shfaqen mësime dhe kuptime të thella, të cilat shpesh lidhen me humbje, dështime dhe zhvillim personal. Trajtimi i kësaj teme në poezi e bën atë të përshtatshme për të shprehur një përpjekje për reflektim të thellë dhe për të gjetur një kuptim më dinjitoz në përvojat e jetës.

5. Në fund ose në dalje nga libri

Vëllimi poetik “Peja, dhembja dhe krenaria ime… (poemë të cilën kurrë nuk e përfundova)”, vjen si libri më i realizuar, më gjithëpërfshirës e më sintetik për nga vlerat artistike të deritashme të poetit Sejdi Berisha. Ky libër shquhet për cilësi artistike, për përkushtim të thellë ndaj temës, ideve e motiveve, për shkëlqimin e gjuhës, për trajtimet komplekse të temave e motiveve njerëzore, personale e nacionale, të cilat shpalosin dimensione të ndryshme, duke ngritur pyetje dhe bën lexuesin të reflektojë. Është një referencë e rëndësishme për krijimtarinë e autorit e më gjerë. Thuhet se një qytet duhet ta ketë veprën letrare që e monumentalizon. Pra, Peja tashmë e ka këtë vepër të Sejdi BERISHËS, me rëndësi të jashtëzakonshme për njerëzit, kujtesën dhe kulturën e këtij qyteti. Ajo poetikisht përfaqëson historinë, kulturën dhe karakteristikat e veçanta të këtij qyteti dhe shpalos emocionet dhe përjetimet që e bëjnë atë qytet unik. Është vepër inspiruese, motivuese dhe frymëzuese që reflekton këtë identitet qytetar. Vepra përmban referenca të shumta historike e legjendare që lidhen me qytetin dhe ndihmojnë në ruajtjen e kujtesës kolektive.

Shkurt 2024

ENERGJIA  EPIKE &  KONTRIBUTI  MODERN I ZEQIR SADIK LUSHAJ- Esè nga HASAN MUZLI SELIMI

 

Kur filloj të shkruaj në cilëndo gjini letrare, apo analizë si në filozofi, apo për një përsonalitet mendja më shkumëzon energji, zemra dhe gjithë qenia me  dridhet si thupra në ujë. E pyes veten. Pse ky lloj trishtimi, ky lloj emocioni ,ky lloj inferioriteti ndaj subjektit që do përpiqem ta ringjallë? Po ky subjekt a është për një shënim të këtij lloji? Vlen dhe a i qëndron kohës? Kështu mbetem pezull për pak kohë dhe i jap vetes shtysë të bëj diçka që ia vlen. Këtu dhe kështu fillon projekt-ideja e shkrimit. Këtu marr parasysh edhe mundësinë time për të dhënë maksimumin për subjektin tim. Në shumë raste shënimit tim i thërras, o vetja ime. Më duket krejt pjesë e imja edhe pse në kohë ai ka bashkëpunuar me realitetin e kohës së tij.

Nuk është e lehtë të shkruash për një njeri, sado i pa aktivitet të jetë në jetën e tij të njohjes me ne, që  ne tani jetojmë dhe ai nuk jeton. Kërkova në shumë vende e shumë shkrime, bilës edhe monografi të njerëzve që kanë bërë epokë dhe nuk gjeta cilësi dhe kritere si të subjektit tim që unë sot po shënoj. Nëse ne vlerësojmë mbi bazë kriteresh përsonat e Malësisë Mirë Tropojë në veçanti dhe në tërë Shqipërinë në përgjithësi  subjekti i shkrimit tim do të jetë një nga të parët për nga kontributi, për kah arsimimi, për kah mirësia, për kah mençuria, për kah bukuria dhe krijimtaria. Lidhur me çka thashë mendoj që Zeqir Sadik Lushaj do të ishte në vendin e nderit dhe më të dukshmin. Kam parë dhe dëgjuar, kam folur dhe kanë folur, kam shëtit dhe kam kontaktuar dhe nuk gjeta një njeri që nuk e vlerësoi me kriterin e burrërisë moderne, të bujarisë primitivo-idealiste dhe të mençurisë së kohës.

Ndodh që brenda pak sekondave bëhen dhe ndodhin ngjarje të arrira dhe të pakëndshme. Të vijnë në mendje kujtime të kohës që nuk shlyhen kurrë. Kujtimet vijnë sipas kërkesës së rreth-kujtimit të një ngjarje, apo të një ndodhie që e ke përjetuar. Ndjesitë e kujtimeve sjellin ngarkesa emocionale të prirura për një dëshpërim, apo ngazëllim çasti. Ndoshta nuk kishte arsye të ndodhte kështu ky kujtim, por unë e mendova dhe filloj zemra të dridhet, gjëndrat e djersës filluan aktivizimin. E kur ndodh kështu? Kështu ndodh, kur kujton një njeri që rrezaton mirësi, fytyra e tij në aspektin figurativ model i kohës. Mendimi dhe veprimi aktivizohen njëherësh. Ky kujtim-ndjesi daton me vitin 1973, kur në oborrin e shtëpisë time u shfaq Zeqir Lushaj shoqëruar me njerëzit e mi. Bashkë me të  vinte i fejuari i motrës fshatar i këtij djali. Këtë djalë që më vonë e njoha ishte Zeqir Lushaj dhe do përpiqem ta vizatoj. Nuk e kisha parë ndonjëherë. Ju urova ardhjen dhe zgjata dorën drejt tij. Bashkëudhtarët e tij ma prezantuan, mësuesi juaj në gjimnaz. Prezantim model për një nxënës që kërkon mbështetje. Nuk ishte hera e parë që në shtëpina tonë vinin mësues. Në atë kohë mësuesit shkonin nëpër shtëpitë e nxënësve dhe me ta përgatisnin të nesërmen. Mësova se shkolla jonë do ta ketë mësues dhe përgjegjës për rininë. Mirëse ka ardhë ia ktheva dhe dorën e takova me dorën e tij. Lere njëherë këtë prezantim,- tha Zeqiri. Në çast doli nana dhe i uroj mirëse ardhjen. Jam Zeqir Sadiku u prezantue, me atë buzëqeshjen e tij gjysmë hanë. O mirëse erdhe se të paskemi mik, bile shumë mik të mirë. Me këtë të folme nana e afroi edhe më shumë se sa kolegun e vajzës dhe fshatarin e dhëndrrit. Hoqi pardesynë bojë bezhë, doli në një kostum po bojë kafe të hapur, me këmishë pa kollare dhe të zbërthyer në komçet e para tek qafa. Unë kurrë nuk e kam pa Zeqir Lushajn të mbërthyer në komçën e fundit afër qafës. Këmishen më të bardhë  se bora. Në tropojën e vjetër  ai u njoh si një djalë me shumë kultur dhe mjaft masovik. Aktivitetet që bëri ai në shkollën e mesme të përgjithshme kujtohen edhe sot. Nxënësit e shkollës e donin dhe i gëzoheshin orës së mësimit që ai zhvillonte.

Kush ishte Zeqir Sadik Lushaj?

Zeqir Lushaj u lind në fshatin Gri të Malësisë së Mirë Tropojë me datën 08.Mars 1949. Shkollën fillore e mbaroi në fshatin Gri dhe shtatëvjeçaren në Geghysen. Në vitin 1967 mbaroi shkollën e mesme pedagogjike “Shejnaze Juka” në Shkodër. Qysh në shkollë Zeqir Lushaj ishte korrespodent i gazetave të kohës si “Zëri i Rinisë”, “Mesuesi”, “Sporti” etj. Gjatë kohës ai u pranue bindshëm në gazetat më me emër të kohës si korrespodent. Shkrimet e tij u vlerësuan dhe zunë vendin kryesor në këto gazeta. Si mësues punoi në Geghysen, në vitin 1970-1973. Kreu studimet e larta në akademinë e sporteve “ Vojo Kushi” në Tiranë. Stazhin si mësues i edukimit fizik e kreu në shkollën e mesme të përgjithshme në Tropojë. Në vitin 1974 mbrojti diplomën me notë të shkëlqyer në Institutin e Kulturës Fizike Tiranë. Po në këtë vit emërohet korrespodent i Gazetës “Zëri i Rinisë” detyrë funksionale. Gjatë kohës si gazetar përfundoi studimet pasuniversitare në filozofinë politike dhe gazetari njëherësh duke kryer detyrën e ngarkuar deri në vitin 1977. Pas këtij arsimimi Zeqir Lushaj emërohet instruktor në Komitetin Qendror të Rinisë në Tiranë. Me këtë përvojë të vyer e plot sukses, me vlerësime të larta, ky burrë letrash dhe shumë pozitiv emërohet instruktor në Këshillin e Përgjihshëm të Frontit Demokratik të Shqipërisë. Ky vend pune e nxori edhe në reformë pas suprimimit si institucion për shkak të shdërrimeve historike. Është autor i dhjetëra librave me poezi, analiza politike, publiçistike, drejtues i gazetave të shkruara, asaj elektronike, portaleve e të tjera.

Zeqir Lushaj shkrimin e parë i botoi, në vitet e rinisë së hershme tek gazeta “Zëri i Rinisë”.  Aty qe pikënisja e tij si një intelektual që sjell dhe premton shumë në elitën shoqërore Shqiptare. Kur filloi të shkruajë publiçistik ishte maturant në shkollën “Shejnaze Juka” në Shkodër dhe daton me vitin 1967. Qysh prej asaj kohe e deri sa dha frymën e fundit, ai kontriboi me mendjen dhe penën e tij të pashoqe. Kontriboj gati gjashtëdhjetë vjet në shtypin shqiptar si atë të shkruar dhe periodik, në gazetat elektronike e portale që derdhin kultur dhe atdhetari. Shumë vite gazetar-redaktor i gazetës “Zëri i Rinisë”, në Tiranë i të përditshmes “Bashkimi”, i gazetës periodike “Paqja”, redaktor i përgjithshëm në portalin-revistën “Zemra Shqiptare” Mbretëria e Bashkuar Londër”. Njëherësh është autor edhe i qindra shkrimeve në mijëra faqe në gjithë masmedian shqiptare në Ballkan, Europë e Amerikë. Zeqir Lushaj ka botuar gjashtë libra, kjo si dhuratë vetvetes dhe shoqërisë në përvjetorin e datëlindjes së tij. Këto libra janë, “Hija e vendlindjes”, poezi,  “Lisi i shkruar”, poezi, “Vdekja e varreve”, poezi, “Dyqani i mendjes”, “Shkrime publicistike”, “Pengjet Vjershërime”, “Fjala mbi tel…” Tekste këngësh popullore. Në vitin 2016, botoi edhe 6 libra të tjerë: “Si n’kurbet, bre vëlla” Poezi, “Zbehje e heroizmit” shkrime publicistike, “Duhama e Valbonës” poezi, “Piedestali” poezi, “Rrokada” vjershërime politike dhe “Sportit i mbeta borxh” si dhe reportazhe, portrete, kujtime. Zeqir Lushaj ka bërë edhe shumë tekste këngës si, “ Aaah Serbi, moj shtigë e vjetër”, “Në gojë fishekun e don Alltia”, “Djem të Kosovës — Lavdi Paçi”, N’oda Burrash me Sharki N’dore” këngë kushtuar Dervish Shaqes. “ Nanë Tereza, Nana e Globit”, “Kur po del Çikë me shetit”, “ Çikë Hasjane” , “ Flakë e Kuqe është ndez Gjakova”, “ Shtylla e këngës është Dervish Shaqa” Ky autor veprash të mëdha ka lënë shumë dorëshkrime në tavolinën e tij të punës.

Zeqiri Lushaj ishte kërkues ndaj vetes dhe shoqërisë që e rrethonin. Ai nuk mund të bënte sehir në kohët e shndërrimeve të mëdha. Në kthesat historike ai kërkonte t’i drejtonte masat. Turmat të ishin në kuadrin e orientimit filozofik të kohës dhe jo, turmat të merreshin përpara nga eufuria dhe emocioni. E kështu në vitet njëmijë e nëntëqind e nëntëdhjetë e më pas ai organizoi një grup intelektualësh të pavarur e të dëgjuar dhe krijoi shoqatën “Bashkimi Kombëtar Shqiptar”, që më pas kjo shoqatë merr emrin: “Lëvizja Shqiptare për Mirëkuptim dhe Paqe”. Kjo Lëvizje me programin, statutin, vizionin e saj pranohet menjëherë anëtare me të drejta të plota në Këshillin Botëror për Paqe. Zeqir Lushaj në këtë shoqatë mbajti postin e  Sekretarit të Përgjithshëm, si dhe bashkëbotues i gazetës “Paqja”.

Zeqir Sadik Lushaj pati një emër të madh në shoqërinë shqiptare të  gjitha etapave të jetës tij. Ai tërhoqi pas vetes njerëz me mendësi dhe dije përparimtare, me kultur dhe nivel bashkëkohor, dukej defakto prijës popullor. Zeqiri ishte një masovik i përmasave për t’u mburrur dhe jepte përshtypjen e një “Nanë Tereze” e vogël. E them të vogël, sepse nuk kishte hapësirë për të qënë një dimension tjetër. Lavdia e tij rridhte prej thjeshtësisë, zemërmadhësisë, përultësisë dhe më e rëndësishmja prej diturisë që ai mbante me vete si traditë e kullës, prej ku doli dhe auditorit që në çdo çast e krijonte, sikur krijonin fëmijët lojën në livadhe.

Nëse themi  a lind njeriu i lirë ? Duhet ta pranojmë që njeriu është i lirë prej lindjes e deri në sekondën e fundit të jetës, ky fenomen është vetëm Zeqir Malësia. Ai ishte vullneti individual dhe vullnetin e përgjithshëm e merrte si forcë dhe mbingarkesë që e mbarte me shumë kopetencë. Shoqërinë e ditës e dallonte mësëmiri me shoqërinë e punës. Marrëdhënien, Zeqir Sadiku nuk e kishte komerciale. Komercialiteti e prish burrin edhe krijimtaria dallon nga përfitimi material, nëse do kemi art të parapaguar, do të kemi një formë arti të normuar. Normimi në art vjen pas një ndërgjegjie profesionale e cila ngarkon boshllëqet e mediokritetit. Subjekti im ishte i lirë në tërë qenien e tij.

Njëherë biseduam për Axhën e tij Dervish Avdyl Hasanin. Ai fliste për të me kopetencë dhe vlerësim maksimal lidhur me besimin që ai predikonte. Kisha dëgjuar edhe njerëz të tjerë që flisnin dhe tregonin për të. Biles më pati fol edhe Dervish Tahir Ademi, i cili e kishte gjysh nga nana, por kurrë nuk pati një ngjitje tek unë për këtë personalitet të besimit sufi si komentimi dhe analiza mistike që i bëri Zeqir Sadik Lushaj. Kaq etshëm  bisedonte dhe analizonte situatat, jo vetëm të ujërave të veta, atë të kulturës, të sportit, të gazetarisë, por edhe ato politike, juridike, zakonore, traditore e ekonomike dhe si mund të përfeksionohet. Sa e shikonte ngarkesën që sillte debati, ai bënte në çast matjet psikologjike të cilat i bënte shumë bukur dhe thoshte një batutë humoristike që gjithë qeniet në diskutim çlodheshin   dhe merrnin forcë për kuvend-debatin e mëtejshëm. Edhe batutën, humorin e krijonte në lidhje me temën në diskutim.

Në jetën e përditshme njeriu bën dallimin e nocioneve të përgjithshme. Mendon se njohja nuk mund të përcaktohet dhe se ajo bën pjesë në nocione të vetkuptueshme. Pra njohja duhet të kuptohet për t’u asimiluar dhe zgjidhur. Lidhur me sa thashë më lart unë mendoj se vetdija nuk mund të  ndahet prej vetive të tjera të shpirtit, të vullnetit dhe të fuqisë së energjisë, sepse ato janë në unison. Përparësia e diturisë në raport me besimin është e qartë. Raporti i besimit me diturinë është marrëveshje e zemrës, ku dituria i jep zgjidhje kësaj marrëveshje. Kemi lidhjen e trupit me zemrën, zemrën me shpirtin, ku shpesh shpirtin e kemi quajtur frymë. Ky është komponenti që nuk u ndava kurrë me Zeqir Sadikun, siç më pëlqente mua ta thërrisja. Dua ta thërrasë në emrin e babës, sepse ai ishte shtylla, ai ishte lisi. Sadik Selmani ishte dhe mbetet vërtetë lis i shkruar në Malësinë e Gjakovës Tropojë. Në rininë e tij ishte një djalë çapkën,  orientohej mjaft bukur me kohën, mbante detyrën e xhandarit, sa krijohet fronti unik kundër fashizmit, ai shkëputet dhe angazhohet në brigadat partizane. Drejton mësëmiri skuadrën e disiplinës në brigadën njëzet e pesë sulmuese. Në odat e burrave Sadiku ishte orator i niveleve të larta. Më ra të njihem me Sadikun qëkur unë isha në moshë të re. Ai vinte në shtëpinë tonë dhe tek motra e tij e martuar me Adem Musën në Gegaj. Më vonë unë e zgjata njohjen me këtë burrë me dimensione të larta deri sa ai jetoj. Gjithkush babën e ka një frymëzim, por Zeqiri e kishte idhull, sikur edhe ne që njiheshim me të. Zeqir Sadiku ishte nip i Gashit në Luzhë, i Sadri Zeqirit një familje me shumë tradita në të gjitha aspektet e jetës shoqërore. Në këto rrethana siç thoshte Sadiku baba i Zeqirit, burri kërkon burrin. Zeqiri u martua me vajzën e Murat Bekës së Begaje të Gashit Gurit. Një trinom burrnie me një traditë dhe konfrontim idesh, dualitet viganësh të mendimit dhe të veprimit burrëror, të filozofisë popullore, të zgjidhjes së çështjeve dhe të marrëveshjeve të mëdha. Zeqiri kishte disa vëllezër e motra. Të gjithë me nivel të kohës. Nuredini, vllau i madh, një studiues dhe krijues i përmasave mbarë shqiptare. Pra Zeqir Lushaj nuk është dalë prej hiçit. Ka dalë prej Grie, fshat që ka nxjerrë më shumë se askush intelektual, patriot dhe burra të përmasave të larta.

Ai, Zeqiri në Tiranë punonte dhe vepronte me një vullnet të pakufizuar. Krijonte dhe çertifikonte veprimtari të ndryshme. Autor i gjithë atyre veprave skenike, si filma dokumentar me çmime kombëtare e ndërkombëtare, vëllime poetike, tekste këngësh që edhe sot këndohen si hit, autor i dhjetëra veprave analistike të publicistikës. E megjithë këto, ai normonte orarin e punës çdo ditë pa asnjë mungesë dhe i dilte koha të interesohej për një të semurë në spitalin universitar në Tiranë, për një student, apo ushtar në repartet e gjithë Shqipërisë. Zeqir Sadikut nuk i lëshohej kurrë dera e shtëpisë. Aty të gjithë malësorët e Tropojës shkarkonin hallin dhe dertin e kohës në shtëpinë e tij. Aty zgjidheshin hallet e fëmijës, të prindit, apo të mikut. Po shkojmë tek Zeqir Sadiku se aty gjejmë zgjidhje. Shpesh i thonim Kishë, apo Xhami. Ai me buzën në gaz gjysmë hane shprehej, unë jam Teqe. Më kujtohet njëherë që nuk gjetëm hotel dhe shkuam bashkë me një njeri gjaku të Zeqirit për të gjetë strehë atë natë të ftohtë dimri. Gjetëm mbi dyzet njerëz. Dikush i binte çiftelisë, dikush sharkisë e dikush lahutës. Këto ishin simbolet e këtij njeriu të ëmbël. Ai mbante të gatshme edhe çarapet për kapuçë, lojën popullore që e shkurtonte natën. E shoqja, Sabrie Muratja gatuante dhe hidhte në tavolinë lloj-lloj gatimesh derisa i erdhi ora për të shkuar në punë në orën një të natës. Në këtë çast Zeqiri mori një sexhade dhe dhjetë çerapa me një sferë çeliku që shkëlqente, shtroj lojën traditore të kapuçëve. Luajtëm deri në mëngjes. Bujtësit që ishin nga zonat e jugut nuk e njihnin lojën tonë traditore dhe Zeqiri thoshte edhe ju do e mësoni. Kalon nata si mos të kishte ardhë fare dhe qeshte me atë të qeshur gjysmë hane. U ngritëm pa gjumë, pa lodhje dhe u ndamë nëpër punët që kishim. Ja, ky ishte Zeqiri i Malësisë dhe i Gjithë Shqipërisë. Ky ishte mendjendrituri dhe besimtari që kishte bërë marrëveshje me diturinë, me zemrën dhe i jepte zgjidhje gjithçkaje që i kërkohej.

Zeqir Lushaj ishte një eksplorues i natyrës. Ai nuk ngopej kurrë me natyrën. Dilte në malet dhe bjeshkët e Shqipërisë, ku edhe frymëzimi i vinte si gurrat. Një pjesë të krijimtarisë së  tij kanë titullin e vendeve dhe bjeshkëve të Krasniqes së Tropojës. Në Zvicër, tek djali doli në bjeshkët e atij vendi dhe eci aq shumë sa nata po afronte. U shqetësuan për të miqtë dhe djali. Ju vunë në kërkim, bilës me helikopter. E gjetën në luginat e bjeshkëve në ecje dhe në harmoni të plotë me natyrën. Kishim frikë se mos humbet i thanë. Unë të humbas në ujërat e mia? Unë jam njeri i bjeshkëve dhe kurrë nuk humbas në këto troje që orientohem shumë lehtë. Nuk më nevojitet busulla. Busullë kam intuitën time prej gjahtari. Elementin natyror e trajtonte edhe si filozofi, edhe si ndërtim jete. Natyra është pjesa më elitare e njeriut. Zoti e krijoj që njeriu të përshtatet me kushtet dhe të krijojë filozofinë e jetës natyrore.

Ca detaje të zakoneve që i mbolli edhe tek unë. Uleshim të pinim një kafe, ndoshta edhe një gotë pije të fortë. Sa vinte porosia ai nxirrte nga xhepi portofolin dhe paguante. Tani janë tonat, hajdeni të pimë dhe ngrinte shëndetin për bashkëbiseduesin. Kjo më ka mbetur që atëherë, kur Zeqiri kishte marrë biletën për Nju-Xhersi. Pas kthimit nga Nju-Xhersi shkova në Shëngjin me një mikun tim dhe më tha: U gëzova shumë për ty, por për këtë mikun tënd u gëzova më shumë. Sa bukur ia kalova atë ditë me atë njeri që si ai vështirë të ketë. Disa orë u përpoq që unë të mësoj dhe të futem tek Zemra Shqiptare dhe të dërgoj atje materiale për botim. Kjo është krejt e lehtë bre burrë. Skuqej krejt, kur unë harroja mësimin e çastit në kompjuterin e tij aty.

Këto ishin pak çaste që unë solla në mendjen e njerëzve që do të njihen me këtë përshkrim. Me Zeqirin dallohej shumë lehtë jeta, por edhe zgjidhej shumë lehtë problemi që dilte gjatë jetës. Dialogu ishte virtyti që e karakterizonte Zeqir Lushajn. Ai fliste qetë dhe me pasionin e lektorit. Didaktika e tij në debate ishte e kuptueshme, kishte shumë leksik, pra fjalori i tij ishte mjaft i mbushur sa të dukej vetja shumë larg. Ai ishte një libër e mbushur me komunikim, me një tentakul të marrëdhënieve të panumëruara. Kur fliste për babën, dajën, apo për mikun e tij ai dilte tek filozofia popullore, dukej që është një artizan i normës së lartë të së drejtës zakonore. Gjithë këtë e mbështillte më dijet e tij shkollore. Pra tregonte që është një njeri i mësuar, i lexuar dhe i shetitur.

Zeqir Lushaj jetoi në një kohë pa kohë, ose në një kohë që nuk duhej të vinte. Nuk është fjala këtu për periudhat vetem para viteve 1990, por edhe pas këtij viti. Largimi i tij në dhëra të huaja e pikërisht në Nju-Xhersi ShBA e zbehu një fije kontaktin me të. Sa u kthye prej andej gjendja e tij ndryshoi për mirë dhe gjithë jeta e tij buroi në analet e letrave shqipe. Gjithnjë ishte mik i pandarë me shtypin shqiptar. Në Shengjin atë e gjeje me një tufë gazetash të shtypit, shtruar në një tavolinë duke shfletuar një për një. Qeshte dhe humori i tij kishte raste që dilte nga kontrolli për ambientin. Shpeshherë thoshte (gazetarucët), kur haste në shkrime që nuk kishin shpesh as subjekt.

Zeqiri  prej vitit 1998 u largua nga vendi, Shqipëria. Ai punoi dhe jetoi në Nju-Xhersi të SHBA-së nga u kthye bashkë me bashkëshorten e tij Sabrien për të jetuar përfundimisht në Shqipëri. Jeta në Shengjin ishte shumë aktive. Të dukej si shtëpia e Sadik Selmanit të Grisë, së Krasniqes. Me pritje dhe përcjellje të pashkëputura. Disaherë jemi bërë mbi dhjetë mysafirë, disa të përkohshëm dhe disa të përhershëm. Ai mbizotëronte cilindo orator, nganjëherë si zoti i shtëpisë thoshte: ”Kush e din historinë e sahatit”. Fjalën e kishte që duhet të flasin edhe mysafirët e jo me kohë të pakufizuar vetëm i zoti i shtëpisë.

Të gjitha rrjetet sociale, gazetat elektronike dhe ato të shkruara u mbushën me lajmin e ditës. Në moshën 72 vjeçare ndahet nga jeta Zeqir Lushaj.  U shua gazetari, poeti, studiuesi, shkrimtari e veprimtari i mirënjohur shqiptaro-amerikan, Zeqir Lushaj, prej Malësisë së Mirë Tropojë Shqipëri. Më shumë se tridhjetë vjet me detyra e funksione të larta në institucionet e larta në Tiranë. Për një dekadë i punësuar familjarisht në Nju-Xhersi të Amerikës shtetas amerikan. Kthehet përgjithnjë në atdheun e tij- Shqipëri, me banesë e jetesë të kohëve të fundit në Shëngjin. Trupi i tij do të prehet prej të enjtës së 11 nëntorit 2021, në vendlindjen e tij, në Grin e Krasniqes, që e ka dashtë aq shumë dhe në poezinë e tij thotë: – “Më pëlqen varri , me dru lisi katër lënde prej palcës qarrit , Përmbi dhe t’tokës griçore, Veç lendinë me bar të livadhit-“. Kështu e kërkoj edhe në poezinë e tij pararendëse dhe kështu u bë për këtë njeri të limiteve të paarritura.

Pak fjalë për dyqanin e mendjes:

Zeqir Lushaj dhe krijimtaria e tij janë në unison me traditën dhe me filozofinë popullore. Në gjithë krijimtarinë e tij del në pah libri filozofik e publiçistik që rrjedh çdo ditë energji pozitive në analet e kulturës popullore. Në atë krijimtari ka në mendje dashurinë, bujarinë si një virtyt i mrekullueshëm i trevës Shqiptare Tropojë. “Ndalu një herë këtu te Blini i Grisë, o njeri i mirë, mik, shok, dashamir, apo rrugëtar i panjohur në paç qëllue…” Kjo është ftesa e zakonit në trojet tona. Ai ndan me veten dhe krijon një aleancë me virtytin shekullor të hijes së blinit plak në Gri. Ngjallë imazhin e legjëndave dhe të besatimit, apo të pajtimit. Të ndarjes së bukës përgjysëm me mikun, fshatarin, njeriun e mirë a si të ketë qëllue.

“Ndalu e falu me ketë burrë, ndërro një fjalë, një përshendetje, qaj një dertë e dëgjo ndonjë këshillë… Ndalu, se ky burri e ka fjalën dhe këshillën si fllad bjeshke, të pastër si uji Valbone, që s’ka kandar ta peshojë…Ndalu dhe mbille edhe ti një filizë… filizë blini, që të rritet krahas atij të vjetrit…Dhe të behet mrizë! “ Autori ka një nostalgji për shenjat, simbolet. Gria si fshat ka simbolet e veta. Këto simbole janë pasuria e këtij fshati. Blini i Grisë, Gëshenja e Currit, Kisha, Varri i Fratit, Teqeja e Grisë. Blini mit për këdo që kalonte aty. Por mit u bë edhe Sadik Selmani babai i autorit. Ai, Sadiku para qe një udhërrëfyes i denjë përcilindo burrë, apo njeri që kalonte aty. Jo vetëm kaq, por ai ka shpëtuar jetë njerëzv në

borë e shi, në vapë e luftë, në ndjekje e të ndjekur. Autori kërkon që jo vetëm Blini i vjetër, por nevojitet edhe një bli i ri e të jetë filiz. Ai të rritet e ndoshta ta zëvendësojnë të vjetrin se dihet ligji i mohimit, të mohimit. Simboli i blinit rrjedh deri tek njeriu, tek Sadik Selmani që në atë derë duhet të lind një djalë, një filiz që të zëvendësojnë atë Sadik mit. Por ndalu, një urdhër, jo lutje, ndalu dhe bëj tënden, përshëndetu, kërko mendjen në kutinë e duhanit. Aty e gjenë, të paktën nisja një cigare prej larg dhe një të fala miku. “Në hijen e të cilit të freskohen rrugëtarët, në degët e tij të pushojnë pëllumbat dhe të cicëroinë gushkuqet, lulet e tij të leshoinë aromën e jetës…Se ai burri e donte fort jeteën, i donte njerëzit, natyrën, këngët e zogjve dhe lulet e blinit….” Ahh autori, kujton me nostaligji gjithçka fëminore e rinore në atë breg qafe të blinit të Grisë. Ai i kujton me mall, sepse edhe ai burri tani është poshtë ledinës. Prej aty dëgjon hapat që njerëzit ndërrojnë në kalim poshtë në rrugëë, rrugë që lidh kohët. Kujton cicërimat e zogjëve të cilësdo stinë, kujton pëllumbat, dallëndyshet, kujton freskinë e blinit. Zeqir Lushaj mba mend që në atë hije kanë pushuar jo vetëm rrugëtarë halli, por edhe dasmorë, kanë pushuar burra në kuvend e kanë pushuar edhe klerik. Në blinin e Grisë ka një dyqan mendje dhe ky dyqan do jetë pasuria e patundshme e gjithë Malësisë Mirë.

 

 

 

Hasan Muzli Selim

 

18-vjet pa ty In memoriam, FREDERIK RRESHPJA *- Nga Përparim Hysi

 

1. Ikja e POETIT
“…po shkoj të gozhdohem në kryqin tim” **
Si një SHENJT që del nga BIBLA,
Papritur,u nise në amshim!
Unë atëherë isha në FLORIDA
Por dhëmbi shumë shpirti im.

Ti ike si një dre i plagosur
I sakatosur nga jeta
Vuajtje dhe privimet të pasosur
Jeta e ligë si”njerka”.

Ti ishe si një shi i butë maji
Që nuk dëmton dhe një lule të brishtë
Dhe nuk e kam fare kollaj
Të ndalë lotin dhimbshurisht.

Iku pëllumbi i bardhë që gugiste paqësisht
Po ç’kumte la në ato çaste?
La mesazhin e madh të dashurisë
Për njerëzillëk dhe paqe.

Të gjitha pushtetet ia shtuan rrudhat e ballit
Ai rebelohej dhe nuk lëpinte jargët e pushtetit
Jetoj në zgrip dhe iku në pikë të hallit
Turp për shtetin dhe lavdi për Poetin.

*ka vdekur më 17 shkurt 2006.
** në thonjëza vargje të Poetit.

2. Kur varrosej Poeti
“Po s’të deshi “vjehrra”,
Të do lala vet”
Popullore

Asnjë nga shtetarët tek varri i POETIT
Nuk ka kund turp më të madh
Se POETI i bënte opozitë pushtetit
Ndaj anatemoj pushtetin me timin varg.

Mu tek porta e MINITRISË së KULTURËS
Këtë ditë duhej lidhur një shiritë i zi
SE POETI për vargje provoi prangat e diktaturës
Të njëjta “pranga” dhe në demokraci!

Por atë që nuk bëri shteti,e bën miqtë
Që kudo që ishin,shkuan në Shkodër
Është e gjatë shumë ajo listë
Për t’i thënë ministrit të çkulturës
Që je krejt mediokër.

Atje qe MOIKOM ZEQO e SHPËTIM KELMENDi
Atje RIZA LAHI e MYFTAR GJANA
SKËNDER DRINI dhe ALFRED ÇAPALIKU
ARBEN BLLACI e HASAN LEKA
Atje dhe BEDRIU I ZENEL ISLAMIT
Dhe fisniket,FATIME KULLI e LEDIA DUSHI
MARK SIMONI me të tjerë nga LEZHA
Dhe…
Po ku ka “varrim” më madhështor, se…
Drejt vorrezave ku prehën katolikët,në Rmajë.
Bashkë me miqtë,erdhën:
“Luanët e fëmijërisë që pinë ujë tek pusi i vjetër” *
Dhe që nga PERSIA mbrriti SAADIU me një turban vese mbi krye”
*vargje të poetit
** Të më falin për listën që mund të jetë dhe më e gjatë.

3. Pse inatin e kam mbi hundë? *
JU lutem lexoni ç’ka ndodhur
“… do bëhet një koncert-homazh.nën nismën e minisrit të kulturës.për IBRAHIM KODRËN,KELË KODHELIN e VATH KORESHIN që ndërruan jetë në shkurt 2006.”
Nga shtypi
Dikush mungon në këtë koncert-homazh
Si Lipe Shtogu është lënë pas listës!!! **
Nuk kam si e përtyp(nuk gjej dot llaf)
Ka lënë pas listës,PRINCIN e LIRIKËS!***

Si mund të harrohet një LIRIK I BUKUR
Që një pjesë të jetës e kaloi me pranga?
Jam krejt i kthiellët dhe aspak i turbull
Kjo “harresë”e qëllimshme e ka mesazhin prapa.

Se FREDERIK RRESHPJA gjithonë ka qenë opozitar
Rebelohej gjithmonë kundër pushtetit
Veç një ministër me mendësi mesjetar
I vë mëkëmbëse lavdisë së POETIT.

Ndaj mua inati më rri mbi hundë
Dhe bërtas:”Qeveri dhe ministër turpin ta hani me bukë!”

* ka ndodhur më 28 shkurt 2006
** peronazh i i krijuar nga i madhi Pëllumb Kulla me estradën e Fierit
*** unë FREDERIK RRESHPJEN e quaj PRINC të LIRIKËS SHQIPTARE(Mbret quaj LASGUSHIN).
*** janë shkruar në FLORIDA në shkurt 2006 dhe kam bërë ndonjë ndërhyrje të vogël sot.
Tiranë,16 shkurt 2024

“LUSHNJË E DASHUR MIRMËNGJES” 35 VJET PA TË MADHIN HEKURAN ZHITI – Mësues, aktor dhe dramaturg – Nga Maksim Kulla

ARKIV I GJALLË

 

Muzikanti dhe studiuesi Maksim Kulla ka krijuar tashmë një galeri të bukur me portrete artistësh nga qyteti i tij, Lushnja, ku ai punoi dhe dha ndihmesën e tij. Dhe ato portrete janë me vlera më gjithpërfshirëse, deri edhe kombëtare. Ai është shndërruar në kujtesë kolektive për kulturën e një qyteti, edhe i veçantë, me veçori disi ndryshe, sepse Myzeqeja është dhe hambari i Shqipërisë dhe Lushnja qyteti i Kongresit të madh, që u quajt dhe “Pavarësia e dytë e Shqipërisë”, nga kanë dalë emra të njohur në të githa artet, por është dhe vendi i të larguarve, të të larguarve, në rrethina të tij janë fshatrat e internime, nga ku pati talente, që nuk i shmangën, por i thirrën, nevoja e kulturës dhe e propapagandës, por ishte dhe mundësi shpalosjeje.
Maksim Kulla, edhe pse tani larg në Boston, në SHBA, falë hulumtimeve të tij, me medesti dhe në heshtje, por dhe me pasion i ka ruajtur ato kujtime e dëshmi, ka grumbulluar të dhëna plot dhe vazhdon të grumbullojë, ka krijuar një pasuri me fotografitë, tashmë pronë e tij dhe i shpalos në rubrikën e tij ne fb, “Lushnjë e dashur mirëmengjes”, pa fjalë mburracakësh e narcizizëm bosh, aq shumë i modës tani.
I shpreh mirënjohjen. Kesaj here i erdhi radha time eti. Unë duke e patur dhe shok klase Maksim Kullën, i shkruajta se nderimi për etërit, ësht:e nderim për jetën, për kujtesën e së ardhmes.
Visar Zhiti

“LUSHNJË E DASHUR MIRMËNGJES”
35 VJET PA TË MADHIN HEKURAN ZHITI
– Mësues, aktor dhe dramaturg –

Nga Maksim Kulla

..lindi nё fshatin Milovë, nё 13 prill të vitit 1911 në njё familje me tradita patriotike dhe arsimdashëse dhe me mirëqenie. Vjen nga Tomorica e Skraparit, janë me origjinë nga Gramshi, andej nga janë dhe vёllezёrit Frashërllinj. Mali i Tomorit shihej si Olimpi i shqiptarëve.
Nё qytetin e Beratit do tё fillonte shkollimin e tij dhe do tё kryente shkollën e famshme, Normalen e Elbasanit. për mësues në 1932.

Menjëherë do tё shquhej pёr talentin e tij në poezi, sidomos në satirë, dhe në lojë teatrore, në improvizime, por vendi s’kishte teatër.
Do të tёrhiqte vёmendjen e mësuesve të tij, figura patriotike e intelektuale si Karl Ljarja, babai i aktorit Rikard Ljarja, dhe Simon Shuteriqi, babai i shkrimtarit Dhimitër Shuteriqi, të Vasil Andoni, etj, shok klase do të kishte dhe shkrimtarin e ardhshëm, Sterjo Spasse. Po kështu do të tërhiqte vëmendjen dhe të shtypit tё kohёs.
Nё Normalen e Elbasanit do tё shkëlqente me grupin teatror, ku do tё jepnin shfaqje nё skena tё improvizuara e nё qytete të ndryshme të vendit. Rolet e tij do të ishin të shumta, gjithmonë kryesorë, nga vepra të autorëve shqiptarë, por dhe të huaj. Portretin e tij e shëtisnin rrugëve punëtorë, se kështu mund të bëheshin lajmërimet për shfaqje dhe dhe publiciteti i tyre.
Të gjithë pedagogët e shkollës “Normale” të Elbasanit dhe studentë të saj firmosën një letër dhe ia dërgonin Mbretit Zogu I, ku i kërkonin një burse për të studiuar jashtë shtetit për aktor Hekuran Zhiti, një student me talent të jashtzakonshëm. Por kjo nuk u dha, Shqipëria nuk kishte teatro….
Hekurani si një kulm të jetës së tij studentore do të quante takimin me At’ Gjergj Fishtën në Shkodër.
Do tё fillonte punё si mёsues nё Roskovec e mё pas nё Pogon tё Gjirokastrёs dhe do të kthehej nё qytetin e Beratit. Ndërkohë do të kishte një ndalesë, arrest nga xhandarmëria si antizogist, simpatizant i ideve noliste, por do të vazhdonte punën.

Shkruante dhe krijonte grupe teatrore, kudo ku e caktonin, Hekurani dallohej dhe si mësues, dhe si qytetar dhe intelektual. Vuri në skenë drama dhe komedi, që i shkruante vetë shumicën dhe interpretonte në të gjitha. Kujtojmë “Plagёt e Shqipёrisё”, “Nusja memece”, “Kryengritje shqiptare në parajsë”, etj. Shkon në Itali, në qytetet Brindisi e Bari. Për të parë Europën dhe teatër të saj. Nuk gjen mundësira studimi dhe kthehet.
Pushtimin fashist të vendit e priti duke iu bashkuar protestave të popullit dhe do të bëhej pjesë e lëvizjes nacionaliste, duke bashkëpunuar me figura te tilla si Mit’hat Frashëri, Abaz Ermenji dhe intelektualë si Vexhi Buharaja, Mustafa Greblleshi, etj.
Kur Italia fashiste kapitulloi, në shtëpinë e tyre në Milovë do të mbanin ushtarë italianë, do t’u shpëtonin jetën..
Mbas çlirimit të Shqipërisë ai vazhdoi të ushtronte veprimtarinё e vet në Berat, ku shkrimet e tij do tё dёgjoheshin nё qendrёn e zёrit “Radio-Shosha e Beratit”.
Do ta shkëpusnin nga teatri. Gjatë kohës që po shfaqej një komedi e tij në kinemanë e qytetit dhe publiku kërkonte që të dilte në skenë autori, ai dergjej pak më tutje, në një nga qelitë e burgut dhe torturohej. Fitimtarët e kishin arrestuar, por pas një viti burg u lirua si i pafajshëm. Vëllanë më të madh, Maksin, ia vranë, i përfolur si i lidhur me Grupin e Deputetëve. Përndjekja nuk do t’u ndahej familjes Zhiti.
Hekurani do tё largohej për nё Durrës bashkë me të shoqen dhe fëmijët, ku mendonte se nuk do ta njihnin. Aty kishte të vëllanë, më të voglin, Ahmetin, gjeometër, që kishte luftuar për çlirimin e vendit si partizan me armë në dorë.
Hekurani do tё punonte si hamall në port, por e heqin, se porti shihej si zonё kufitare, me vonё punëtor nё komunalen e kёtij qyteti. Çudia është se edhe aty ngriti një grup estrade. Teksa shtronte rrugët me pllaka e gjen miku i tij, ministër i arsimit, Kahreman Ylli, që ia njihte vlerat dhe talentin dhe e emëron mësues në fshatin Karbunarë në Lushnjë. Nevojat për në arsim ishin të mëdha
Hekuran Zhitin e mbajnë mend dhe si arsimtar të mrekullueshёm. Po dhe aty ai ngriti grupin artistik të shkollës.
E kalojnë arsimtar në qytet në shkollën 7-vjeçare “Skënder Libohova”. Ëndërra e tij ishte skena dhe kur erdhi vendimi nga lart, që Lushnja do të kishte estradë profesioniste, në vitin 1962, ai do të ishte me themeluesit e saj, Avdyl Tufa-drejtor, me regjisorin Tahsin Demiraj, drejtuesin e orkestrës Niko Deda, përmendim këtu se këngëtarja Vaçe Zela ishte larguar në Tiranë para krijimit të estradës profesioniste. Krahas talenteve vendas, aktorëve si Dhimitraq Nushi, Zana Aliçka e Jovan Bizhyti e më pas Aneta Gjermëni, Bajram Çakalli, Petraq Dhimitri, Sulo Kosova, do të bashkëpunonte edhe me këngëtaret Liri Llazo, Vide Puka, Milika Prifti, e Athina Vogli, Adile Meçe, Rita Vako etj, ku më pas do të thirreshin dhe talente nga fshatrat e internimeve si parodisti i njohur Gjosho Vasija apo trompisti Franc Pali, në bateri Gëzim Peshkёpia, me baba të pushkatuar, U duheshin. Mungesat ishin të mëdha.

Hekurani e kishte filluar me prezencën e tij në estradën amatore të Shtëpisë së kulturës para viteteve 60-të, ku bashkëpunoi me Shefqet Karain-drejtor, Vaçe Zelën-shefe muzike dhe regjisorin Tahsin Demiraj. Gjatë viteve pas krijimit të Estradës Profesioniste do të bashkëpunonte me regjisorët Gëzim Libohova, Neim Nova e Myzejen Nepravishta dhe me dirigjentin Fotaq Filipeu.

HEKURANI SIPAS KOLEGËVE:
Ja, si do ta kujtonte njëri nga kolegët, aktori Jovan Bizhyti:
Ishte më i madhi nga ne, jo vetëm në moshë por dhe shkëlqente me individualitetin e tij, nga mënyra si dialogonte, me mprehtësi duke vendosur komunikime me partnerin me plot humor e befasira.
E tёrhiqte spektatorin si me magji duke e futur në realitete mbi të pёrditshёm, nё shqetësime e gaz, në probleme dhe në çlirimin prej tyre. Hekurani ishte njё talent i lindur, spontan, me bagazh intelektual e tё kompletur, me njё pёrvojё skenike nё normalen e Elbasanit dhe nё Berat. Shquhej si aktor humori shumёplanesh me tipat e karakteret qё krijonte, ishte tepёr origjinal pёr forcёn e batutёs humoristike dhe si aktor nga mё tё suksesёshmit për kohën, i njohur tashmё si njё artist në nivel kombëtar.

1.
E harruan emrin e tij dhe e thërrsinin me të personazheve, xha Zequa, p.sh. nё skeçin famoz “Nga fshati nё qytet”. Ai shquhej për atë që e krijoi vetë dhe e quajti “Posta e fshatit”, ku derdhte vargje tё pafund, kujtoj një rast: 1170 vargje humoristike nё katёr premiera në turne, ku ai, pasi njihej me problematikat e zonës, thurte poemën e tyre, e shkruante dhe në mullarët e barit dhe kur jepej shfaqja, dilte dhe e interpretonte në fund, plus, duke shkaktuar tё papritura e ilaritet dhe njё atmosferё gazmore, ku spektatori koopperativistë shikonte si nё pasqyrё ato ç’ka atyre u ndodhte nё jetёn e përditëshme. Dhe kjo e bёnte shfaqjen mё tё arrirë dhe suksesin të sigurtë. Humori në batutat mjeshtërore të aktorit Hekuran Zhiti, e ngrinin lart estradën duke u bërë proverbial..
2.
Persoanzhi tjetër i Hekuran Zhitit – dembeli klasik, që t’i bënin bisht punës, shkon në klinikat mjekësore për raport, s’e do punën, s’e ndiente të tijën, por pagën e do nga sigurimet shoqërore. Mjekja luhej nga aktorja Aneta Gjermёni. Priste pacientët një e nga një në vizitat mjekësore, shumica të shtirur si të sëmurë rëndë.
Hyn Hekurani marramendës.
– Ti xhaxha nga se ankohesh ? – e pyet mjekja.
– Çfarë s’kam, më thuaj, – u kollit ai. – Më dhëmb i gjithë trupi, madje vazhdon më tej?
– Ku?
– Prapë te trupi im kthehet, nga dje në nesër. (Këto s’ishin në tekst).
– Më thuaj konkretisht nga se vuan? – Ia kthen mjekja.
– Shoqja doktoreshë, më luan koka me gjithë veshë. Syri i djathtë më sheh majtas dhe i majti djathtas, të dy bashkë nuk shohin fare. Dhe e tundëte kokën si kau dhe i çakërdiste sytë sa spektatorët shpërthenin në të qeshura duke tunduar edhe ata kokat.
3.
Edhe një dialog tjetër në një skeç tjetër: kalojnë dy të rinjë të dashuruar, të përqafuar me njëri-tjetrin. Një i moshuar, luajtur nga aktori Hekuran Zhiti, i vëzhgon me shumë kurreshtje. Djalit, që i bëri përshtypje vëzhgimi, e pyet:
– Çfarë ke, xhaxha, që na shikon ?
– Maçoku plak do minjë të njomë, – ia ktheu ai. Mënyra spërdredhëse si e tha, kantilena hokatare jo vetëm që shkaktoi të qeshura, por u bë dhe shprehje që e dëgjonim rrugëve.
Në një rast tjetër, mes një grupi që kishin dalë në rrugё për të pritur ndonjë makinё të rastit, ishin dhe dy të sapomartuar, të luajtur nga aktorët Aneta Gjermёni dhe Jovan Bizhyti. Babain e djalit e luante Hekurani. Dy qytetarë të tjerë, një këpucar dhe një rrobaqepës, role këto të luajtura nga Petraq Dhimitri dhe Dhimitraq Nushi. Të gjithë shohin çiftin e ri dhe u bën përshtypje veshja elegante e tyre. Elegancë e asaj kohe. Këpucari i afrohet çiftit dhe i vështron nga këpucët.
– Më falni, – u tha ai, – si iu duken këto këpucë ?
– Shumë të mira, – u përgjigj djali, – tamam të modës, siç i do rinia.
– Shumë faleminderit, janë prodhimet e mia, – u përgjigj gjithë mburrje këpucari. Pas tij afrohet rrobaqepësi dhe duke i vëzhguar i pyeti :
– Po këto kostume që keni veshur, si ju duken ?
– Të mrekullueshme, – u përgjigj vajza, – kështu të modës i pëlqen rinia.-
– E po shumë faleminderit, janë prodhimet e mia, – u tha ai gjithë mburrje dhe iu afrua shokut duke fërkuar duart gjithë gëzim. Kështu bëhej dhe propaganda për prodhimet vendase.
Babai që po i shikonte këto veprime, u afrua dy zanatçinjve dhe i pyeti :
– Po ky çifti i ri si iu duket juve?
– Shumë simpatik, janë si lulja e zambakut, – u përgjigjën ata një zëri.
– Epo shumë faleminderit, djali është prodhimi im, që ka marrë atë vajzë të bukur, – ia ktheu ai kusurin. Interpretimi dinak i Hekuranit donte të thoshte: njeriu së pari…
Duartrokitjet u ndezën dhe nuk pushonin në sallë.
I solla këto shembuj për të dhënë dhe mendësinë dhe shijen e kohës. Por Hekurani arriti role të mëdha dhe me komedi të huaja, franceze p.sh, me
prefektin mashtrues, etj.
Në Olimpiadën e Estradave në Durrës, aty nga viti 67-68, kur njëherë ndodhej dhe Sekretari i Parë i PPSH, Enver Hoxha, udhëheqësi i diktaturës së proletariatit, i cili pas shfaqjeve do të ngjitej në skenë për të përgëzuar aktorët, te Hekuran Zhiti do të ndalte dhe do të thoshte: Ti luan mirë!
E megjithatë nё fillim tё viteve 70-të shekullit të kaluar, shohim njё tërheqje graduale tё aktorit Hekuran Zhiti, ndoshta ndjente njё trysni, nga shkaku i forcimit të “luftës së klasave” duhej të dukej sa më pak në skenë, kur spektatori e kërkonte më shumë e të shkruante sa më pak pёr estradёn, duke mos botuar dot asgjë nga vepra e tij e do tё vinte dita e largimit nga Estrada.
Mezi ç’pritej dalja në pension e tij.
Gjithësesi ai mbetet një aktor profesionist me vlera, qё mund tё jepte edhe pёr shumё vite kontributin e tij nё estradё si aktor dhe autor. Në këto vite ai shkruan dramën “Të mblidhemi në Lushnjë”, me rastin e 50 vjetorit të Kongresit shpëtimtar të Lushnjës, i quajtur dhe si pavarësia e dytë e Shqipërisë. Por ajo dramë s’u vu në skenë asnjёherё atёhere, megjithëse autorit iu dha dhe “Dekorata e Punës”..
Burgosja e djalit të tij më të vogël, Visarit, me shkak poezitë kundër “Realizmit Socialist”, bënë që ai të mbyllet brenda në shtëpi dhe të mos dale më. Hekuran Zhiti ndërroi i jetë, i verbuar, në 15 mars 1989 në Lushnjë.

PUNA MBETET… VLERËSIME:
Shkrimtari i traditës Nonda Bulka e ka quajtur Hekuran Zhitin “Gjergj Fishta i Toskërisë” për satirat e tij, ndërsa kritiku letrar, i njohur në atë kohë,
Razi Brahimi, që ka qenë dhe drejtor i Shtëpisë së Kulturës në Lushnjë, komedinë në dorëshkrim të Hekuranit, “Të falimentuarit”, do ta quante më të mirë se komeditë klasike të atëhershme “Prefekti” dhe “Karnevalet e Korçës’
Regjisori i Teatrit Kombëtar në Tiranë, Pirro Mani, ka thënë: “Më jepni Hekuran Zhitin dhe më merrni 5 aktorë nga të mitë, zgjidhini.”
Inçizime të “Estradës në mikrofon” me zërin e Hekuranit ka në arkivin e Radio Televisionit – Tiranë, por filmime mund të gjëndet vetëm një, se programet televizive nisën kur ai kishte ikur.
Ndërkaq janë botuar postume poezitë e tij, elegjitë dhe satirat në përmbledhjen “Kryengritje shqiptare në parajsë”, poezi të tij janë botuar dhe në Kosovë dhe në Maqedoninë e Veriut e në shtypin arbëresh në Itali. Kanë dalë “7 komedi” të zgjedhura të Hekuran Zhitit, “Nusja në thes” është vënë në skenë nga “Teatri “Metropol” në Tiranë dhe nga trupa tatrore e Podujevës në Kosovё, me regji të Elma Dorezit. Drama për Kongresin “Të mbidhemi në Lushnje” është botuar dy herë dhe është vënë në skenë nga gjimnazistë, pranë shkollës, ku ai ka qenë mësues.
Bashkia e Qytetit të Lushnjës Hekuran Zhitin e ka shpallur “Qytetar Nderi” dhe një rrugë pranë stacionit të trenit mban emrin e tij.

Diskurs mbi strukturën e një teksti poetik- Nga VANGJUSH ZIKO

Gjuha është mjeti themelor nëpërmjet së cilës realizohet një tekst letrar. Fjalët janë ato të cilat, të lidhura reciprokisht me sendet apo dukuritë e ndryshme krijojnë një tekst. Ky tekst na parashtron një botëkuptim të caktuar mbi botën reale.

Në shkrimet apo komentet, që bëhen për një tekst të vargëzuar, shpesh herë i mëshohet vetëm vlerësimit apo analizës së “përmbajtjes ideore”. Kjo do të thotë se vlerësohet vetëm përmbajtja e shkrimit duke mos e përfillur apo duke e anashkaluar analizën e “përmbajtjes artistike” të tij.

Kjo mënyrë interpretimi i paraqit lexuesit masiv një model të gabuar, të thjeshtëzuar të poezisë dhe të vlerava artistike të saj. Ky është një gjykim apo interpretim i mangët i një teksti poetik, mendim i cili dëmton, në radhë të parë, shijen e lexuesit ndaj vlerave të poezisë.

Një krijim poetik i vërtetë ka strukturën e vet, i cili përbëhet nga përshkrimi, meditimi, gjykimi. Kjo strukturë në tërësi realizohet nëpërmjet strukturimit dhe vëllimit kuptimor artistik të tekstit poetik.

Po marr si shembull poezinë e poetit Niko Kacalidha:

GJETHI PAGAN

Harroi perënditë e drurëve dhe bridhte në oborre.
U shkëput nga besimi i parë për perëndinë e blerimit.
Nyja e këputjes ishte kërthiza që e lidh me prillin.
Zgjohet natën në halucinacionet e yjeve.
Bie fle përmbys në të gdhirë në polenin e blirit.
Dhe këputet dhe vdes në dinastinë e drurëve.
Në të flenë vetëm gjarpërinjtë se perënditë kanë ikur.

Që në titull të poezisë të bie në sy antonimia, që ngërthen togfjalëshi “gjethi pagan”.

Fjalori na thotë se gjethi është pjesë e rëndësishme e bimës, që i shërben për funksionimin e saj; ai është i gjelbër dhe me forma të ndryshme.

Fjala “pagan” lidhet me paganizmin, me kultin e besimit të njeriut në lashtësi në shumë hyjni.

Kemi të bëjmë, pra, me një çift antonimik, me dy fjalë që nuk kanë lidhje organike me njëra- tjetrën.

Ky tekst poetik ka dy lexime krejt të ndryshme.

Po të marrim, thjesht, leximin “botanik” teksti na përcjell me kuptimin e vet të drejtpërdrejtë një fenomen natyror të zakonshëm nga “dinastia e drurëve”: çeljen, gjelbërimin, shkëputjen nga dega, endjen dhe tharjen e gjethit.

Leximi i dytë na sugjeron një lexim tjetër, lexim poetik.

Roman Jakobson shkruan: “Poetikja është e pranishme, kur fjala me kompozimet e saj, me semantikën e saj, me formën e brendshme dhe të jashtme përfton gjithçka edhe vlerën në vetvete – në vend që t’i qëndrojë në mënyrë indiferente realitetit”.

Fjala “gjeth” në këtë poezi ka fituar një peshë dhe një vlerë të re, “gjethi” e ka humbur funksionin e vet natyral.

Në leximin e parë kemi një parashtrim të një përmbajtjeje të thjeshtë dhe të rëndomtë, një tekst botanik, shkencor. Fjala perceptohet si fjalë e zakonshme e fjalorit, e të folurit tonë të zakonshëm aspak emocional.

Në togfjalëshin “gjethi pagan”, fjala “gjeth” ka përftuar një kuptim metaforik. Gjethi është “shpirtëzuar”. Kemi kështu përqasjen e procesi natyror me një proces shpirtëror, pra, shkëputjen nga një lidhje, nga një origjinë. Kjo na shpie në një tjetërsim kuptimor dhe emocional të fjalës “gjeth”.

Gjethi “shkëputet nga kërthiza”, “endet nëpër oborret”, kllapitet në “halucinacionet e yjeve” dhe “vdes”, “në të flenë gjarpërinjtë” dhe “perënditë (e tij) kanë ikur” prej tij.

Autori me këtë tekst të vargëzuar poetizon një fenomen shpirtëror, që ka ndodhur historikisht dhe pikërisht, tragjizmin, largimin e njeriut nga origjina dhe nga besimi i vet i mëparshëm.

Struktura e një teksti poetik, pra, është një strukturë e ndërlikuar, një strukturë komplekse krijuese. Teksti artistik është një diskurs, një arsyetim kompleks. Të gjitha pjesët e strukturës së tij ndërthurin elemente të arsyetuara dhe të gjykuara estetikisht dhe filozofikisht.

Filozofi strukturalist M. Fukault thekson se historikisht ka sisteme të ndryshme të ndërlidhjeve të gjuhëve të ndryshme. Një nga këto lidhje është ajo e gjuhës së filozofisë me gjuhën e filologjisë.

Teksti I kësaj poezie është shndërruar në një strukturë të organizuar semantike. Ai është shndërruar në një mendim kompleks artistik dhe filozofik. Teksri i poezisë është rikonstruktuar figurativisht dhe estetikisht.

Poezia “Gjethi pagan” është një krijim i vërtetë poetik.

Gjuha e veprave letrare dallohet thellësisht, jo vetëm nga gjuha e folur, por edhe nga gjuha e teksteve filozofike apo shkencore, e shkrimeve gazetareske ose teksteve të ndryshme devolguese.

Nuk është poezi një tekst i vargëzuar, që na përcjell thjesht një ngjarje apo një mendim a emocion të çfarëdoshëm.

Pa kundërvënien midis fjalës së thjeshtë dhe kuptimit të figurshëm të saj, nuk ka lëvizje, Poetikja lind vetëm kur ndërpritet vitaliteti i zakonshëm, natyror i fjalës dhe lind një cilësi e re e figurshme e saj.

Studiuesi J. M. Llotman, një përkrahës i analizës strukturaliste të tekstit poetik, shkruan: “Në qoftë se sasia e informacionit, që ngërthen gjuha poetike dhe gjuha e zakonshme është e njëllojtë, atëherë gjuha artistike e ka humbur të drejtën për të ekzistuar, ajo në fakt asgjësohet”.

Për poetin, por edhe për lexuesin, ka rëndësi dhe vlerë jo vetëm përmbajtja, por dhe forma, struktura dhe gjuha poetike e një krijimi letrar artistik.

Marrë nga ExLibris

SHËN VALENTIN DHE PËR POEZINË – GJITHMONË DO TË GJENDET DORA E NJË GRUAJE – Nga Visar Zhiti

Të duash, jo vetëm një ditë dhe në festën e dashurisë, por gjithë jetën, çdo ditë është festa e saj.
Po poezia mos është grua, gjersa gruaja është dhe poezi?
Për këtë dashuri do më pëlqente të flisnim:
Është një poezi dashurie, që e kam njohur herët, që student, në “moshën e artë”, siç thuhet, e dua shumë dhe tani dhe e kam ndjerë si timen gjithë jetën dhe kam kaluar vështirësi dhe me atë.
Po ajo është e poetit rus Evgeni Jevtushenko, aq më keq, dhe të doje poezinë e tij atëhere, kur s’kishte as festë të Shën Valentinit, ishte me rrezik, edhe emri i tij ishte i ndaluar rreptësisht në Shqipërinë diktatoriale. Madje kur më arrestuan dhe më dënuan me 10 vjet burg për poezitë e mia, në akuzë pata dhe poezi të Jevtushenkos. Ku i kisha gjetur, pse kisha përkthyer, (vërtet kisha përkthyer nja 5-6, kur isha student…), ai ishte poet revizionist, armik, kishte shkruar kundër Enver Hoxhës, etj, etj. Dhe unë nuk tregova se poezi të atij fillimisht m’i kishte dhënë poeti Rudolf Marku, ishim miq, e doja dhe shkëmbenim poezi, edhe nga ato të rrezikshmet, kur kishte nga ata pranë nesh që lemeriseshin prej tyre. Se ua jepnim dhe të tjerëve, shokëve, i kopjonim, nuk na rrihej pa e përhapur të bukurën. Një pjesë e mirë e atyre poezive ishin përkthime të Rudolfit, më dukeshin brilante si dhe poezi të tij.
As në errësirën e burgut nuk më iku ai vezullim poezish, përkundrazi unë e shtova mynxyrshëm, shkruaja fshehurazi.
Dhe do ia thosha këto vetë Jevtushenkos, kur e takova në Romë dhe në të njëjtën ditë na pranuan si anëtarë të PEN Clubit Italian me president mikun e përbashkêt poetin Sebastiano Grasso. Jevtushenko më dëgjoi me kërshëri, i interesuar më shumë për poezinë e tij në Shqipëri se sa për burgu tonë. Do më dërgonte më vonë dhe poezi të tjera, edhe ato për Shqipërinë, me dëshirën që t’i botoja.
I kam treguar të gjitha dhe gjatë në librin tim “Si na erdhi ai, i ndaluari”,
takimet, takimet e Edës time dhe të djalit, Atjonit, me Jevtushenkon në Lugano, në Zvicër, kur unë isha në Moskë.
Atjoni student mbante për krahu poetin e shquar me famë botërore, se kishte operuar këmbën, ia kishin prerë dhe përdorte paterica dhe unë shkruaja në librin tim se çalonte ashtu “Realizmit Socialist” dhe donte të mbahej për krahu në ardhmëri etj, etj, janë në libër dhe plot poezi të tij. Ia doja ende. Mbi të gjitha atëhere
“Gjithmonë do gjendet dora e një gruaje”. Përkthimi studentor i Rudolf Markut më kishte humbur. Kur më arrestuan, më patën konfiskuar shumë fletore e blloqe me poezi, ditar e tregime. S’i kam gjetur më. Dosjen e kam marrë, por këto s’janë kurrkund. Do t’i kenë djegur, nëse s’janë vjedhur. Do Zoti dhe i boton ndonjëri…
Por edhe Shën Valentini kishte qenë i përndjekur, e kishin burgosur dhe martirizuar.
Dhe s’më hiqej nga mendja ajo poezi dashurie. E përktheva vonë, në liri, e gjeta në një botim italisht të Jevtushenkos me origjinalet në anë.
Është dhe Shën Valentini i saj, i gjithë poezisë.
.
EVGENI JEVTUSHENKO
* * *
.
 

ELEGJI PËR MIMOZËN NË 14 SHKURT- Nga Albert HABAZAJ

Në zemër të qytetit me dy dete
Një mimozë çel çdo 14 shkurt,
Erën e mirë s’e mban për vete
Të dashuruarve mbi supe ua shkund…
.
Aroma të këndshme lëshon, të ëmbla
E blerta gjethehollë për çiftet aty,
Si gurrë e dehur mrekulluar në ëndrra
Me buzëqeshje floriri ua bën me sy.
.
Por … sot, në mesditë u trishtova keq
Kur pashë një kope me frymorë vulgarë,
Tri mesogra me burrat a kushedi ç’dreq,
Iu turrën, ia shqyen degat si barbarë.
.
Zemëruar, u bërtita me sa zë pata në kokë
Ma shëmtuan të bukurën, oh, sa më dhëmbi!
Ma prishën ditën, më të romantiken në botë.
M’u duk se nën vete më zuri një anë shkëmbi…
.
Skelë, Vlorë, e mërkurë, 14 shkurt 2024

VËSHTRIM I PËRGJITHSHËM NË OPUSIN LETRAR TË SHKRIMTARIT EQEREM CANAJ, DUKE U PËRQËNDRUAR TEK ROMANI “REBELI”- Nga Albert HABAZAJ

Eqerem Canaj në 80 vjetorin e ditëlindjes, 50 vjet me penë

 

Më datë 05.02.2024, në ambientet e muzeut “Kosova”, Vlorë Instituti i Studimeve Politike “Ismail Qemal Vlora” së bashku me Shoqatën e Shkrimtarëve e Artistëve “Petro Marko” organizuan datëlindjen e 80-të të shkrimtarit vlonjat Eqerem Canaj.
Në këtë aktivitet morën pjesë intelektualë e shkrimtarë vlonjatë, familjarë e dashamirës të shkrimtarit Canaj, të cilët uruan ditën e tij të lindjes dhe shprehën mirënjohje për punën e z. Eqerem Canaj, si shkrimtar e poet i Vlorës.
Në këtë aktivitet, me rastin e 80 vjetorit të lindjes së shkrimtarit vlonjat Eqerem Canaj, mbajtën fjalën e tyre: Dr. Albert Habazaj, znj. Laureta Petoshati, dr. Ermir Xhindi, znj. Iltana Koleka, z. Ardi Stefa, z. Kristo Çipa, znj. Enerieta Sina, z. Çlirim Hoxha, dr. Lekë Skëndaj, z. Xhevdet Nuraj, z. Remzi Gjika, z. Agim Ruka.
Në fjalën e tij, deputeti i Vlorës dr. Bujar Leskaj shprehu mirënjohje për punën e palodhur të z. Eqerem Canaj, për përkushtimin e tij ndaj shkrimit e prodhimit të një numri të konsiderueshëm veprash, të cilat numërohen 44 të tilla, si romane, poezi e novela: (“Bisha e thinjur”, “Disku i Artë”, “Qiej të çarë”, “Njeriu me nofulla të hekurta”, “Liria”, “Ombrella e thyer”, “Sfida”, “Misteri”, “Apoteoza” etj). Leskaj u shpreh se romanet e tij janë artistikisht të ndërtuara mirë, sikurse japin mesazhe kuptimplota. Në fund, ai falënderoi folësit për kumtesat e mbajtura. Kjo veprimtari e bukur, serioze dhe mbresëlënëse u transmentua nga televizionet e qytetit.

Shkrimtarit Eqerem Canaj, për 80-vjetorin e lindjes, i organizuam në festë letrare të merituar, duke u takuar me njeri – tjetrin, duke i uruar mikut tonë të penës shëndet e begati fizike, begati letrare dhe financiare! Folëm, diskutuam, po edhe ndonjë debat letrar e bëmë miqësisht, për të mirën e letërsisë vlonjate, për shëndetin tonë letrar.
Miq të dashur! Sot, shkrimtari Eqerem Canaj ka dy festa: 80 vjetorin e lindjes dhe 50 vjetorin e botimit të parë në shpypin e kohës në gazetën lokale “Zëri i Vlorës”.
Ndërsa, tek trajtojmë letërsinë e autorit, kujtojmë që Eqeremi ka filluar të botojë tek revista “Nëntori” në vitin 1977, sot i bëhet 43 vepra letrare dhe…problemi është se ai s’di të ndalet, nuk i njeh digat…
Botimi i parë letrar i autorit është “Labi i vogël” një poezi e gjatë botuar në revistën “Nëntori” 6/1977, kushtuar Halim Xhelos, që vijon me poezinë “Trimi i kësaj toke” kushtuar Heroit Zigur Lelo, po tek “Nëntori”, prill 1978. Kujtojmë që revista Nëntori ishte organi i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipësisë, e përmuajshme letrare artistike shoqërore politike. Ndërsa poema “Mesapliku në luginë”, që u botua në gazetën “Zëri i rinisë” 1980, me paraqitje të Naum Priftit, u mirëprit nga lexuesit dhe u pëlqye nga kritika.
Nga opusi letrar i Canajt, mund të themi se letërsia e tij e jep dukshëm ndihmesën në të dy kategoritë kryesore: në poezi dhe në prozë. Ajo rrok të tre gjinitë letrare: epike, lirike dhe dramatike, po shpesh herë në shkrimtarinë e tij këto gjini futen natyrshëm në kufijtë e njëra-tjetrës, duke depërtuar dhe në thellësi, duke lëvruar me sukses 7 lloje letrare dhe konkretisht: poezinë – me 11 vëllime, (ndër to, 3 haiku); në prozë: tregime dhe novela – 4 vëllime; përsëri në prozë me romanin – 14 vëllime; kritikë letrare – 5 vëllime; dedikatë (kushtime) – 4 vëllime; monografi – 3 (si autor dhe bashkautor) dhe antologji të hartuara prej tij dhe bashkëhartues – 2 vëllime.
Nga kolana e tij prej 43 veprash letrare të botuara, vërtet që është e vështirë të përzgjedhës më të spikaturat, por unë do të veçoj (nga proza e gjatë) “Njeriu me nofulla të hekurta”, (ai që bëri më shumë zhurmë në kohë, apo zhurmuesi, si e quan autori, që e mbajti në magje plot 21 vjet, roman që i mori aq punë letrare nga viti 1980 -2001. Po ashtu ndër romanet më të mira të tij, për mendimin tim, janë “Rebeli”, “Bisha e thinjur”, “Ethet e gjakut”, “Metastazë në blu”, ndërsa në poezi “Apoteoza”, “Liri me litar në grykë” etj.
Duke u përqëndruar pak tek romani “Rebeli”, mendoj si ky libër i Eqerem Canaj, është i pari i këtij lloji, kur një shkrimtar shkruan për një shkrimtar tjetër dhe vjen si diamant letrar e homazh për kalorësin rebel të lirisë Petro Marko.
Profili letrar i shkrimtarit Eqerem Canaj ravijëzon një përmasë tjetër më të bukur, më të mirë, më të dobishme. Është përmasa humane, e cila shkëlqen nëpërmjet altruizmit burimor, faqe pas faqeve, në romanin “Rebeli” Vlorë, Triptik, 2015, në 128 f., që pa dritën e botimit ato ditë të arta e të zjarrta të vjeshtës së tretë, në nderim të 100 vjetorit të lindjes së shkrimtarit të madhërishëm, Petro Marko, atdhetarit të flaktë, idhullit të tij, idhullit tonë, idhullit të banorëve të Labërisë së Jashtme, Labërisë së Brendshme, të mbarë shqiptarëve, të Nderit të Kombit të shqiptarëve në botë.
Nga autorë të njohur shqiptarë kam lexuar monografi të bukura për personalitete të ndryshme të vendit, por letërsi artistike në formën e prozës së gjatë, kushtuar figurave të shquara, nuk kam vënë re.
Romani “Rebeli” i shkrimtarit Eqerem Canaj do të kujtohet në vijim, sepse mund të jetë i pari autor jo vetëm në Vlorë, por në mbarë letrat shqipe, që përdor daltën e shpirtit në faqet e një romani, kushtuar një shkrimtari, i pari në Shqipëri që shkruan për të madhin Petro Marko.
Duke lexuar me dëshirë librin e autorit E. Canaj, më kaluan ndërmend, në fraksion të sekondës, tre autorë të huaj, që kanë botuar romane për idhujt e tyre të kalibrit botëror: Gledis Shmit, shkrimtare amerikane, që shkroi romanin “Rembrandti” dhe shkrimtari gjerman Lion Fojhtvanger me romanin “Rruga e mundimshme drejt njohjes”, kushtuar Francisko Gojës, si dhe shkrimtari tjetër amerikan Inving Stoun me romanin “Etja për jetë” rrëfim për Vinsent Van Gogun.
Më duket a më pëlqen të shprehem se, shkrimtari ynë E. Canaj, për realizimin e romanit “Rebeli” ka ngjyer shpirtin artistik në kosheren me mjaltë artistik të autorëve të njohur botërorë që përmenda, duke u zbukuruar më tepër estetikisht, si një rruazë drite me diamantë altruizmi.
Sprova romanore “Rebeli” i Canajt është një provë e kaluar me sukses, duke qenë romani i parë shqiptar kushtuar Petro Markos dhe, që rrjedh e lexohet me një frymë, ku ndërthuren ngjarje e personazhe interesante e të papritur. Penelatat, si në pikturë, në përshkrimin e mjediseve, dokeve, në portretizimin e personazheve dhe, mbi të gjitha, në zbërthimin e botës shpirtërore e psikologjike të atyre figurave, që lëvizin në roman, shtojnë epërsitë e vlerta që ka, në tërësi, proza e gjatë e autorit. Autori i “Rebelit”, na shpalos një mikrobotë kozmike, ku vertikalisht, me optikën letrare, operon në hapësirën Dhërmi – Tiranë (me aksesorët Shkodër, Spaç, Mesaplik, Lushnjë etj.) në kohën, në dukje, segmentare, 1945-1991, por në thelb mbetet drejtëz, jo që nga lufta e lirisë së Spanjës e “Rebelit” tonë, por ndoshta, përtej stërgjyshit Gjin Bue Shpata, deri në kahun tjetër vijues, në përjetësimin e merituar të heroit P. M., të cilin, tjetërkush e tjetërkund e ka përjetuar. Fillimvitet, ku P.M dhe biondina elegante “Tirana”, rebelonin kombëtarisht për liri e dinjitet, jepen të ngjeshura, të qarta, me detaje imtësore, që vërtetojnë sigurinë e njohjes së jetës, pas fasadës shqiptare të importuar, si dhe saktësinë e paraqitjes dhe të interpretimit të saj nga skaneri special i shkrimtarit Eqerem Canaj.
Romani është i ndërtuar me raporte: Dhimitri i Thoma Bregasit dhe Fotinisë me idhullin e tij, shkrimtarin e Bregut, P. M., si dhe praktikat, konceptet dhe realitetet kohore shqiptare me insinuatat infektuese të asaj fare, që s’mund ta rriste kjo tokë. Dhimitri niset me trenin e kujtesës drejt idhullit të tij, me valixhen e vjetër. Këta janë dhe personazhet në qendër të romanit, që mbajnë të gjallë lëndën, lëvizin personazhe periferikë në roman, qofshin këta realë apo të trilluar, historikë apo artistikë. Metamorfoza dokesore e Hasan Lumit ishte rrëqethëse, gati e pabesueshme. Skalitja e personazheve, si: Evanthia (Eva), hetuesi, drejtori Kuqo, profesori i matematikës, Ballkameni, shok i P.M, situata e Qytetit të Nxënësve etj., janë produkt letrar i suksesshëm i përvojës së pasur artistike të autorit.
Karpentieria e ndërtesës së bukur shkrimore “Rebeli” përbëhet nga tri buqeta me lule nderimi që quhen: “Parafjala”, “Kundërfjala”, “Plaku i detit”, rrëfim në trajtë poezie, të cilat autori i jep, si simbol homazhi, kur “Dora e padukshme” vendos lule mbi varrin e heroit të librit. Ngrihen katet strukturore me “shpëtimtarin”, ku me gjuhë të thjeshtë, me lakonizëm të admirueshëm, shpalos virtytet shqiptare të trashëguara brezash, me aktin e Dhimitrit jugor që shpëtoi një djalë të panjohur nga Veriu, tek mbytej në liqen. Ngrihet “Koha” si trazim ndjesor e truror, simbolika e lartë e “Kostumit blu”, me gravatën e kuqe, që P.M. e Safo i dhurojnë labit të vogël nga Dhërmiu, Dhimitrit. “Krisa”, “Kurbani”, “Zvetnimi” (P. M. Në vendlindje), “Dosja me njolla të murrme” me sinjalet e përjashtimit nga shkolla, me shenjat paralajmëruese të burgimit, “Valixhja e vjetër” dhe vetë “Rebeli” janë një masë e pandashme, e fortë, që s’mund të funksionojë e shkëputur, janë forca që mban të bashkuara fort molekulat e trupit të romanit. Këtë kohezion ka arritur ta figurojë talenti, njohja, përvoja dhe mjeshtëria artistike e shkrimtarit të njohur Eqerem Canaj, i cili më duket se flet, në roman, dhe nëpërmjet Dhimitrit. I shkon Bregasit përgëzimi i P.M: “Ke nderuar Himarën, tërë Labërinë, bir!”.
Njihet kontributi fjalëformues i E. Canajt, ndër letrat shqipe, i cili, fatmirësisht buron natyrshëm, i pasforcueshëm. E folura lokale i jep një ngjyrim të veçantë trajtesës moderne, si një rrëke që derdhet në përroin psikologjik letrar të kohës. Pa mëdyshje, shprehemi se konturimit modern të prozës së Canajt po i jep trajtë të shëndetshme lëngu i traditës, që i zoti ia hedh në rrënjë pemës së tij letrare, jo vetëm me figurat stilistike në forma krahasimesh, metaforash, kontrastesh, similitudash, sinekdokash, antitezash, grotesku e paradoksesh etj. Përzierja jo pak herë, e narracionit të prozës së gjatë sociale me trajtesa filozofike, e bën më të pjekur, më të hapshëm dhe të përfillshëm, sidomos për grupmoshat e reja lëndën letrare të artistit.
Shkrimtari Eqerem Canaj është emancipues i fjalës trimërore artistike në rrafshin që, si zotërues i mjeshtërisë shkrimore letrare, guxon të shënojë mbi padrejtësitë sociale të kohës, në sy e ballazi: ai qëllon mbi ligësitë e fëlliqura të Hasanëve deri te Gert Alia dhe, me vërtetësi artistike, nderon njeriun e mirë, rebelin e lirisë njerëzore.
Duke i uruar shkrimtarit Eqerem Canaj 80 vjetorin e lindjes dhe 50 vjetorin e botimit të parë në shpypin e kohës, ju njoftoj se Eqeremit sapo iu shtua edhe një fëmijë letrar, e kam fjalën për librin “Quando fioriscondo i gigli” = “Kur lulëzojnë zamkakët”, botuar në Romë, në dy gjuhë: italisht dhe shqip Pra iu bënë 44, por është kot të mbashë statistikë për botimet e autorit, se ato shtohen shtohen, në sasi dhe cilësi artistike.


Send this to a friend