E drejta e ShBA-së buron drejtpërdrejt nga Marrëveshja e vitit 1951 për Mbrojtjen e Grenlandës. Kjo Marrëveshje krijon një arkitekturë juridike të veçantë, ku sovraniteti territorial danez ruhet në formë,por kompetencat thelbësore të mbrojtjes dhe sigurisë delegohen gjerësisht te Shtetet e Bashkuara.

Në terminologjinë e së drejtës ndërkombëtare publike, kjo strukturë përfaqëson një formë klasike të “delegated defense authority”: një situatë ku një shtet sovran, për arsye strategjike dhe aleancash,delegon një pjesë thelbësore të kompetencave të tij të mbrojtjes tek një shtet tjetër,pa transferuar sovranitetin territorial. Ajo që e bën rastin e Grenlandës të veçantë është gjerësia dhe thellësia e këtij delegimi. Marrëveshja nuk parashikon kufizime të qarta kohore, numerike apo teknologjike mbi praninë amerikane, as mekanizma të fortë të mbikëqyrjes operative nga pala daneze.

Kjo marrëveshje vendos një ndarje funksionale midis sovranitetit formal dhe kontrollit operativ.Danimarka mbetet autoriteti kushtetues mbi territorin,popullsinë dhe administrimin civil të Grenlandës. Por kompetencat në praktikë përcaktojnë sigurinë reale të territorit,ndërtimi i infrastrukturës ushtarake, kontrolli i zonave strategjike, liria e lëvizjes ajrore dhe detare, si dhe jurisdiksioni mbi forcat e armatosura,i janë transferuar SHBA-së përmes një instrumenti juridik të detyrueshëm ndërkombëtar.

Për më tepër, klauzolat mbi juridiksionin, përjashtimet fiskale dhe doganore, si dhe mungesa e një klauzole skadimi, e forcojnë këtë epërsi duke i dhënë SHBA-së jo vetëm liri ushtarake, por edhe autonomi ligjore dhe logjistike. Në praktikë, kjo e shndërron Grenlandën në një hapësirë ku mbrojtja funksionon sipas logjikës strategjike amerikane, ndërsa sovraniteti danez mbetet kryesisht deklarativ dhe legjitimues në planin ndërkombëtar.

Në këtë kuptim, marrëveshja e vitit 1951 nuk është thjesht një relike e Luftës së Ftohtë, por një instrument juridik ende aktiv që strukturon ekuilibrin e fuqisë në Arktik.

Ajo shpjegon pse, pavarësisht ndryshimeve politike, deklaratave publike apo debateve mediatike, prania dhe roli amerikan në Grenlandë mbeten të qëndrueshme dhe të pakontestuara në thelb. Politikat ndryshojnë; arkitektura kontraktuale e sigurisë mbetet.

Çfarë është marrëveshja?
Marrëveshjes për Mbrojtjen e Grenlandës midis SHBA-së dhe Danimarkës (1951) bazuar në tekstin zyrtar të traktatit:
https://avalon.law.yale.edu/20th_century/den001.asp?utm_source=chatgpt.com

Marrëveshja e nënshkruar më 27 prill 1951 midis Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Mbretërisë së Danimarkës,njihet si Defense of Greenland Agreement. Ajo u lidh në kuadër të Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO) dhe ka për qëllim të rregullojë bashkëpunimin ushtarak për mbrojtjen e Grenlandës dhe të gjithë zonës së traktatit të NATO-s, duke ndarë detyrat dhe kompetencat lidhur me sigurinë në rajon.

Pikat kryesore të tekstit juridik

Qëllimi dhe baza ligjore
• Marrëveshja është themeluar mbi parimet e bashkëpunimit për mbrojtje kolektive sipas Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO).
• Qëllimi i saj është të bashkojë përpjekjet ushtarake të Danimarkës dhe SHBA-së për të mbrojtur Grenlandën dhe zonën e NATO-s.
Zona të mbrojtura dhe përdorimi i tyre
• Dy qeveritë mund të zgjedhin zona të caktuara në Grenlandë që konsiderohen të nevojshme për mbrojtjen e ishullit dhe zonave përreth.
• Pasi zona të jenë caktuar si “zona mbrojtjeje”, SHBA mund të:
• Përmirësojë dhe përdorojë ato zona për qëllime ushtarake;
• Ndërtojë, instalojë, dhe operojë pajisje ushtarake, komunikimi, meteorologjike etj.;
• Stacionojë personel ushtarak dhe civil në këto zona;
• Sigurojë mbrojtje dhe siguri të brendshme.

Sovraniteti dhe autoritetet
• Marrëveshja nuk shkel sovranitetin danez: Danimarka mbetet autoriteti kushtetues i Grenlandës dhe ka të drejtën e lëvizjes së lirë në të gjithë territorin. •
Megjithatë, në zonat e caktuara për mbrojtje ku SHBA merr përgjegjësi, amerikanët kanë kompetencë të gjerë operative, përfshirë akses në hapësirë ajrore, ujëra dhe terren pa kompensim.

Jurisdiksioni mbi personelin
• SHBA ka jurisdiksion ekskluziv mbi personelin ushtarak dhe civil amerikan në zonat e mbrojtjes, si dhe mbi komplotet e tyre ligjore, përveç në rastet kur një person dorëzohet vullnetarisht autoriteteve daneze.
Përjashtime fiskale dhe doganore
• Materialet, pajisjet dhe personeli amerikan janë të lirë nga taksat, detyrimet doganore dhe tarifat e tjera kur hyjnë, përdoren apo largohen nga Grenlanda.
Vlefshmëria e marrëveshjes
• Marrëveshja hyri në fuqi më 8 qershor 1951, pas miratimit nga Parlamenti danez.
• Ajo do të mbetet në fuqi për aq kohë sa do të jetë në fuqi Traktati i Atlantikut të Veriut (NATO), pra praktikisht përjetësisht, përderisa Danimarka dhe SHBA janë anëtare të NATO-s.

Ç’domethënie ka kjo juridikisht?

Sovraniteti danez mbetet i paprekur sipas ligjit ndërkombëtar, por marrëveshja u jep SHBA-së të drejta të gjera operative ushtarake në Grenlandë për të zbatuar planin e mbrojtjes kolektive të NATO-s.

Juridiksioni, përjashtimet fiskale dhe kompensimet janë të shkruara qartë SHBA mund të zhvillojë dhe operojë objektet ushtarake pothuajse si në territor amerikan brenda zonave të përcaktuara.

Marrëveshja për Mbrojtjen e Grenlandës e vitit 1951 ndërmjet Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Mbretërisë së Danimarkës krijon një regjim të veçantë në të drejtën ndërkombëtare, ku sovraniteti territorial formal ruhet, ndërsa kompetencat operative të mbrojtjes delegohen gjerësisht në favor të SHBA-së.1 Ky shkrim ka për qëllim analizimin e marrëveshjes si shembull të “autoritetit të deleguar të mbrojtjes”, duke lidhur ndikimin e saj me ri-militarizimin e Arktikut pas vitit 2022 dhe duke e krahasuar me statusin e ish-territoreve nën administrim amerikan. Rezultati tregon se e drejta amerikane është kontraktuale, e qëndrueshme dhe adaptabile ndaj sfidave strategjike bashkëkohore. Duke krijuar një model të veçantë juridik dhe operativ në të drejtën ndërkombëtare bashkëkohore.

Diskursi politik mbi Grenlandën shpesh e trajton ndikimin amerikan si produkt i zhvillimeve të fundit gjeopolitike. Një mendim i tillë anashkalon faktin se arkitektura e sigurisë së ishullit është ndërtuar mbi një bazë juridike të qëndrueshme që nga viti 1951.2
1.Marrëveshja për Mbrojtjen e Grenlandës mbetet në fuqi dhe strukturon raportin e fuqisë në Arktik, pavarësisht ndryshimeve politike apo strategjike.
Kjo marrëveshje si instrument kontraktual që institucionalizon të drejtën e ShBA-së, përmes delegimit të kompetencave operative,jo përmes transferimit të sovranitetit.
2. Marrëveshja e Grenlandës si instrument i autoritetit të deleguar të mbrojtjes
2.1 Delegimi operacional pa transferim sovraniteti
Neni II i marrëveshjes i jep SHBA-së të drejtën të vendosë, zgjerojë dhe operojë objekte ushtarake në Grenlandë, si dhe të marrë çdo masë të nevojshme për kontrollin e tyre.3 Sovraniteti territorial danez ruhet formalisht, por kompetencat operative mbi mbrojtjen dhe infrastrukturën ushtarake janë gjerësisht të deleguara.Siç argumenton Crawford, kjo përfaqëson një formë të “sovranitetit të ndarë funksionalisht”, ku sovraniteti formal dhe kontrolli operativ ndahen në mënyrë kontraktuale.4
2.2 Juridiksioni dhe autonomia ligjore
Neni V i marrëveshjes siguron juridiksion amerikan mbi personelin ushtarak dhe civil shoqërues,5 duke krijuar një enklavë funksionale juridike brenda territorit danez. Shaw e konsideron këtë një model të veçantë të delegimit juridik, ku autoriteti operacional është i pandikuar nga politika civile lokale.6
2.3 Kohëzgjatja dhe fleksibiliteti strategjik
Neni IX lidh vlefshmërinë e marrëveshjes me Traktatin e Atlantikut të Veriut,7 duke e bërë atë të qëndrueshme afatgjatë dhe adaptuese ndaj ndryshimeve strategjike, pa nevojën për rinegocim periodik. Kjo i mundëson SHBA-së të ruajë epërsinë operative në mënyrë të parashikueshme dhe të vazhdueshme.
3. Grenlanda në Arktikun post-2022
3.1 Ri-militarizimi dhe rëndësia strategjike

Pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022 ka rikthyer logjikën e konkurrencës së fuqive të mëdha në Arktik.8 Federata Ruse ka intensifikuar praninë ushtarake, ka rihapur baza sovjetike dhe ka integruar Arktikun në doktrinën e mbrojtjes bërthamore dhe paralajmërimit strategjik. Në këtë kontekst, Grenlanda funksionon si nyje kyçe e paralajmërimit të hershëm dhe mbrojtjes raketore transatlantike, duke përdorur mandatin ligjor të vitit 1951 për të modernizuar dhe zgjeruar kapacitetet amerikane.
3.2 Zgjerimi i NATO-s dhe koherenca strategjike

Anëtarësimi i Finlandës dhe Suedisë në NATO ka transformuar Arktikun evropian në hapësirë praktikisht të gjithëintegruar brenda aleancës.9 Marrëveshja e Grenlandës siguron që SHBA të kontrollojë nyjën kyçe operative, duke ruajtur koherencën strategjike dhe duke përballuar kërcënimet e reja, pa ndërhyrje të drejtpërdrejtë të autoriteteve daneze.
3.3 Qëndrueshmëria juridike përballë paqëndrueshmërisë politike

Diskursi politik mbi Arktikun dhe burimet natyrore ka ndryshuar ndjeshëm pas vitit 2022, por baza ligjore e pranisë amerikane mbetet e pandryshuar. Marrëveshja e vitit 1951 demonstron se traktatet e mbrojtjes mund të prodhojnë epërsi të qëndrueshme strategjike, edhe në kushte krizash globale.10

4. Krahasim me ish-territoret amerikane
4.1 Delegimi dhe sovraniteti
Në ish-territoret si Filipinet (1898–1946) dhe Ishujt Mariana Veriore, SHBA kishte kontroll të plotë administrativ dhe ushtarak, ndërsa sovraniteti lokal ishte i pezulluar.11 Në Grenlandë,sovraniteti formal danez ruhet,ndërsa SHBA ka delegim të gjerë operacional,duke e bërë modelin të veçantë dhe afatgjatë.

4.2 Kufizimet kohore dhe operacionale
Ish-territoret historike kishin mandate të përkohshme dhe kufizime operative. Marrëveshja e Grenlandës nuk ka klauzola skadimi dhe nuk kufizon numerikisht ose teknologjikisht praninë amerikane,duke krijuar pothuajse epërsi operative permanente.12

4.3 Juridiksioni dhe autonomia
Në ish-territoret amerikane,juridiksioni ishte pjesë e administratës së kontrolluar nga SHBA.Në Grenlandë,juridiksioni amerikan mbi personelin ushtarak dhe civil shoqërues krijon enklavë funksionale ligjore dhe operative,që nuk ka precedent në ish-territoret historike.13

5. Konkluzione krahasuese dhe implikime
Krahasimi doktrinor tregon se Grenlanda:
1. Ruhet si sovranitet formal danez,por me kompetenca operative të gjera amerikane;
2. Ofron qëndrueshmëri dhe fleksibilitet afatgjatë;
3. Siguron autonomi juridike dhe koherencë strategjike në një rajon kritik.

Grenlanda përfaqëson versionin më të gjerë dhe më të strukturuar të “delegated defense authority”,duke e bërë epërsinë amerikane kontraktuale,funksionale dhe adaptabile.

Në Arktikun post-2022,marrëveshja ka fituar rëndësi të jashtëzakonshme,duke u shndërruar në nyjën kryesore të mbrojtjes transatlantike dhe strategjisë arktike amerikane.

Referencat
1. Defense of Greenland Agreement, Denmark–United States, 1951,
2 UNTS 13. 2. Ibid.
3. Neni II, Defense of Greenland Agreement, 1951.
4. J. Crawford, The Creation of States in International Law (2nd edn, OUP 2006) 123–125.
5. Neni V, Defense of Greenland Agreement, 1951.
6. M. N. Shaw, International Law (8th edn, CUP 2017) 432–435.
7. Neni IX, Defense of Greenland Agreement, 1951.
8. NATO, 2022 Strategic Concept (NATO Publishing, 2022).
9. Ibid.
10. Aust, A., Modern Treaty Law and Practice (CUP 2013) 210–212.
11. I. Brownlie, Principles of Public International Law (8th edn, OUP 2008) 789–792.
12. Aust (n 10) 215.
13. Shaw (n 6) 438–440.

Vendi i Lekës;11.01.2026