20 VJET MË PARË U NDA NGA JETA DOM PREKË NDREVASHAJ

Ai nuk ishte vetëm një meshtar katolik, por edhe një mbrojtës i mijëra shqiptarëve të arratisur nga persekutimi komunist, të cilëve u ndihmoi të gjenin lirinë dhe një jetë të re në Perëndim. Në disa shkrime të mia të mëparshme, kam dëshmuar edhe përvojën dhe mirënjohjen personale ndaj tij.  Fillimisht,  kishte vendosur t’i shërbente Zotit në altar, por rrethanat e detyruan të shndërronte jetën në një altar të vërtetë të dashurisë për njeriun, për Atdheun dhe për lirinë. Emri i tij nuk duhet të kujtohet vetëm në përvjetorët e vdekjes, (1 tetor, 2004), dhe as vetëm në hapësirat e Kishës Katolike apo të komunitetit shqiptaro-amerikan. Ai meriton një vend të veçantë në kujtesën kombëtare, sepse vepra e tij lidhet me fatin e mijëra shqiptarëve, të cilët, në një nga periudhat më të errëta të historisë moderne, u detyruan të braktisnin vendlindjen nga komunizmi për të shpëtuar jetën në kërkim të lirisë.

Dom Prekë Ndrevashaj nuk u premtoi refugjatëve shqiptarë një jetë të lehtë. Ai bëri diçka shumë më të rëndësishme. U dha shpresë kur ishin të dëshpëruar, u qëndroi pranë kur ndiheshin të braktisur dhe luftoi që ata të mos ktheheshin në duart e regjimeve diktatoriale prej të cilëve kishin ikur.  Për mijëra shqiptarë, ai nuk ishte thjesht një meshtar. Ai ishte mbrojtës, ndërmjetësues, këshilltar, mik dhe, në shumë raste, njeriu tek i cili varej shpresa për një të ardhme të lirë për ta dha familjet e tyre.  Një jetë e sprovuar nga persekutimi — Dom Prekë Ndrevashaj lindi më 24 qershor 1928, në Brashtë të Shoshit, në Dukagjin, në një familje të njohur për urti dhe trimëri. Që në rini, jeta e tij u përball me trazirat dhe dhunën që shoqëruan vendosjen e regjimit komunist në Shqipëri.  Ai kishte zgjedhur rrugën e meshtarisë, të dijes dhe të shërbimit ndaj njerëzve. Por diktatura komuniste nuk u linte hapësirë të lirë atyre që besonin në Zot, te dinjiteti njerëzor dhe te e drejta për të jetuar pa frikë.  Ashtu si shumë klerikë dhe intelektualë shqiptarë, edhe Dom Preka u përball me persekutimin nga regjimi komunist i Enver Hoxhës. U burgos dhe, gjatë transferimit drejt Shkodrës, arriti të shpëtonte nga duart e atyre që e mbanin të lidhur. Më pas u largua nga Shqipëria dhe kaloi në trojet shqiptare nën ish-Jugosllavi, përpara se të vazhdonte rrugën drejt Italisë. Por as arratisja dhe as mërgimi nuk ia shuan dashurinë për Atdheun. Përkundrazi, vuajtjet që kishte përjetuar e bënë edhe më të ndjeshëm ndaj fatit të bashkatdhetarëve që përballeshin me të njëjtën dramë. Në Romë, ai përfundoi studimet teologjike dhe u shugurua meshtar më 1961.  Prej asaj kohe, shërbimi i tij fetar u ndërthur ngushtë me një mision të madh njerëzor e kombëtar, me ndihmën ndaj shqiptarëve të arratisur.

Në kampet e refugjatëve, ai u bë zëri i shqiptarëve pa zë dhe pa ndihmë.  Në vitet e pas Luftës së Dytë Botërore, shumë shqiptarë u detyruan të largoheshin nga Shqipëria komuniste dhe nga trojet shqiptare nën ish-Jugosllavi. Disa iknin për t’i shpëtuar burgut dhe persekutimit politik. Të tjerë largoheshin për shkak të presioneve, dhunës dhe mungesës së lirive themelore. Familje të tëra përfundonin në Itali, në kampe refugjatësh, pa siguri për të ardhmen dhe pa ditur nëse do të mund të ndërtonin ndonjëherë një jetë të re. Për shumë prej tyre, pritja ishte e gjatë dhe e mundimshme.  Ata nuk kishin nevojë vetëm për ushqim, strehim dhe dokumente. Kishin nevojë për dikë që t’i dëgjonte, t’i kuptonte dhe të luftonte për të drejtat e tyre.  Pikërisht këtu spikati roli i Dom Prekës.  Në kuadër të veprimtarisë së tij për refugjatët, ai u bë një ndërmjetësues i rëndësishëm mes shqiptarëve të arratisur nga komunizmi dhe institucioneve ndërkombëtare që merreshin me strehimin dhe zhvendosjen e tyre. Ai i vizitonte refugjatët të shpërndarë nepër vende të ndryshme të Italisë, interesohej për gjendjen e tyre, i ndihmonte në përgatitjen e dokumentacionit dhe siguronte që ata të kishin mundësinë të vendoseshin në vende të lira, kryesisht, në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Sipas dëshmive të botuara për veprimtarinë e tij, ndihma e tij kontribuoi që mijëra shqiptarë të gjenin strehim dhe një fillim të ri në Perëndim. Përmasat e kësaj vepre nuk mund të maten vetëm me numra. Pas çdo refugjati që largohej nga kampi drejt një jete të re, qëndronte një histori vuajtjeje, një familje e shpëtuar nga pasiguria dhe një e ardhme që më në fund mund të ndërtohej në liri. Dom Prekë Ndrevashaj e kuptonte këtë më mirë se shumë të tjerë, sepse edhe ai vetë e kishte njohur dhimbjen e mërgimit.   Pa dallim feje, krahine apo bindjeje — një nga tiparet më të çmuara të Dom Prekës ishte se ai i shihte refugjatët para së gjithash si shqiptarë dhe si qenie njerëzore që kishin nevojë për ndihmë.  Ai nuk pyeste nga cila krahinë vinin. Nuk e bënte dallimin fetar kusht për përkrahjen e tij. Nuk i ndante shqiptarët sipas prejardhjes apo vendit ku kishin lindur.  Për të, dhimbja e një shqiptari ishte dhimbja e një vëllai. Në një kohë kur regjimet komuniste përdornin frikën, përçarjen dhe kontrollin për të nënshtruar njerëzit, Dom Preka dëshmoi se solidariteti kombëtar nuk ishte një parullë, por një detyrim moral që duhej zbatuar në jetën e përditshme.  Ai ishte meshtar katolik, por humanizmi i tij kapërcente kufijtë e bashkësisë fetare. Ai e shihte shërbimin ndaj njeriut si pjesë të pandashme të besimit dhe dashurinë për kombin si një përgjegjësi që nuk mund të kufizohej brenda mureve të kishës. Kjo është një nga arsyet pse kujtimi i tij u përket të gjithë shqiptarëve.

Nga Roma në Detroit: misioni vazhdoi. Në vitet 1970, Dom Preka u vendos në Detroit të Miçiganit, ku vazhdoi shërbimin ndaj komunitetit shqiptar. Atje themeloi famullinë dhe kishën “Zoja Pajtore e Shqiptarëve”, e cila u bë një pikë e rëndësishme takimi për shqiptarët katolikë, por edhe një vatër e jetës kulturore e kombëtare të mërgatës. Kisha nuk ishte vetëm një vend lutjeje. Ajo ishte dhe mbetet një hapësirë ku shqiptarët ruajnë gjuhën, kujtojnë traditat, përcjellin trashëgiminë te brezat e rinj dhe gjejnë mbështetje në jetën e tyre në Amerikë.  Dom Preka e kuptonte se mërgimi nuk ishte vetëm largësi fizike nga atdheu. Ishte edhe rreziku i humbjes së lidhjeve me gjuhën, kulturën dhe kujtesën kombëtare. Prandaj, krahas shërbimit fetar, ai punoi për të ruajtur edhe identitetin shqiptar dhe për të forcuar solidaritetin mes bashkatdhetarëve në Shtetet e Bashkuara. Ai ishte gjithashtu poet dhe përkthyes. Bashkëpunoi me revistën Shêjzat të Ernest Koliqit dhe la dorëshkrime me vlerë, ndër të cilat, përkthime fetare në gegërishten e pasur të vendlindjes së tij. Kështu, figura e tij nuk kufizohet vetëm te veprimtaria humanitare dhe fetare. Po, ao ishte një meshtar,, por edhe atdhetar, intelektual dhe veprimtar i mërgatës, që u përpoq t’i shërbente popullit të vet në disa fusha të jetës.

Komuniteti shqitaro-amerikan, por jo vetëm, i ka Dom Prekë Ndrevashajt njl borxh moral. Kur kujtojmë historinë e komunizmit dhe të pasojave të tij mbi shqiptarët, shpesh dhe me të drejtë, përqendrohemi te burgjet, kampet e internimit, pushkatimet, persekutimi fetar dhe shkatërrimi i institucioneve kombëtare. Të gjitha këto janë pjesë thelbësore të kujtesës historike ndër shqiptarët. Por duhet të kujtojmë edhe ata që, përtej kufijve të atdheut, u përpoqën të shpëtonin shqiptarët nga pasojat e këtij persekutimi. Dom Prekë Ndrevashaj ishte njëri prej tyre. Ai nuk mundi ta ndryshonte i vetëm historinë e një epoke të tërë. Por, përmes punës së tij, ndihmoi që shumë jetë të ndryshonin drejtim: nga frika te shpresa, nga pasiguria te siguria, nga kampet e refugjatëve te mundësia për të jetuar në liri. Kjo është arsyeja pse vepra e tij meriton të dokumentohet, të studiohet dhe t’u përcillet brezave të rinj.

Në vend të përfundimit: mirënjohja që nuk shuhet. Dom Prekë Ndrevashaj ndërroi jetë në Shkodër më 1 tetor 2004, larg vendit ku kishte kaluar një pjesë të madhe të jetës së tij në mërgim, por pranë tokës që e deshi deri në fund të jetës së tij. Ai u kthye në Atdhe, të cilin rrethanat e historisë së komunizmit e kishin detyruar ta linte. Dhe në tokën shqiptare gjeti prehjen e fundit. Por vepra e tij nuk mbaroi me jetën fizike.  Ajo vazhdon në kujtimet e njerëzve që ndihmoi, në familjet që ndërtuan një jetë të re në Amerikë, në fëmijët dhe nipërit e atyre refugjatëve që gjetën lirinë në Perëndim dhe në komunitetin shqiptaro-amerikan, të cilit ai i shërbeu me përkushtim. Për mua dhe për shumë bashkatdhetarë të tjerë, Dom Preka do të mbetet gjithmonë njeriu që nuk na la vetëm në ditët e pasigurisë. Ai për ne ishte meshtari që e shndërroi besimin në vepër dhe atdhetarinë në shërbim konkret ndaj bashk-kombasve të vet. Në historinë shqiptare ka burra që luftuan me armë për lirinë e Atdheut. Ka të tjerë që e mbrojtën atë me penë, me dije dhe me sakrifica. Dom Prekë Ndrevashaj i shërbeu lirisë edhe në një mënyrë tjetër: duke ndihmuar mijpra shqiptarët që të shpëtonin nga persekutimi komunist sllavo-aziatik dhe të jetonin si njerëz të lirë. Ai nuk i shpëtoi shqiptarët duke u premtuar një atdhe të ri. Por i ndihmoi ata të gjenin lirinë, pa ua hequr nga zemra Atdheun e vjetër. Ky është kujtimi që duhet të ruajmë për Dom Prekë Ndrevashajn. Ky është borxhi ynë i mirënjohjes ndaj tij. I përjetshëm qoftë kujtimi i Dom Prekë Ndrevashajt!

Frank Shkreli