Jeta e Hasan Dosti është një nga rrëfimet më të ndërlikuara dhe dramatike të historisë moderne shqiptare, ku ndërthuren shërbimi shtetëror, përplasjet ideologjike dhe mërgimi politik.

I lindur në Kardhiq më 7 (ose 24) tetor 1895 dhe i ndarë nga jeta në Los Angeles më 29 janar 1991, ai mbeti një figurë komplekse: jurist i formuar në Perëndim, funksionar i lartë i shtetit shqiptar dhe më pas një nga drejtuesit kryesorë të emigracionit politik antikomunist. Ai vinte nga një familje me rrënjë të thella historike dhe tradita bektashiane, e lidhur me figura të njohura të jugut shqiptar.

Fëmijëria e tij u shënua nga vështirësi ekonomike dhe lëvizje të shpeshta, por edhe nga një etje e madhe për arsimim. Mësimet e para i mori në shkolla greke dhe osmane, ndërsa një ndikim të veçantë pati njohja me figura si Mihal Grameno dhe Çerçiz Topulli, prej të cilëve mësoi shkrimin shqip në një kohë kur identiteti kombëtar po merrte formë. Formimi i tij u kurorëzua me studime në Paris për drejtësi dhe shkenca politike, çka i hapi rrugën një karriere të rëndësishme në administratën dhe drejtësinë shqiptare. Pas kthimit në atdhe, ai punoi si avokat dhe më pas si gjykatës, duke arritur deri në pozicionin e anëtarit të Gjykata e Diktimit. Megjithatë, jeta e tij nuk ishte e qetë: përfshirja në Lëvizja e Vlorës i kushtoi arrestimin dhe dënimin me 15 vjet burg, nga të cilat u lirua pas një amnistie. Me pushtimin italian të Shqipërisë në vitin 1939, Dosti u përfshi në zhvillimet politike të kohës.

Ai u bë pjesë e rrymës nacionaliste dhe më pas pranoi postin e ministrit të Drejtësisë në qeverinë e Mustafa Kruja, ndonëse qëndroi në këtë detyrë vetëm për disa muaj. Dorëheqja e tij lidhej me kundërshtimin ndaj dënimeve kapitale politike, një fakt që tregon kompleksitetin e qëndrimeve të tij. Një rol të rëndësishëm ai pati në Balli Kombëtar dhe në përpjekjet për bashkëpunim mes forcave politike shqiptare gjatë luftës. Në Marrëveshja e Mukjes, ai ishte ndër figurat kryesore që synonin bashkimin e faktorit shqiptar përtej ndasive ideologjike, duke mbështetur idenë e një Shqipërie etnike. Por zhvillimet politike dhe ndërhyrjet e jashtme e prishën këtë marrëveshje, duke thelluar përçarjen.

ARRATISJA NGA SHQIPËRIA

Me ardhjen në pushtet të komunistëve në fund të vitit 1944, Dosti u detyrua të largohej nga Shqipëria. Fillimisht u vendos në Itali dhe më pas në Shtetet e Bashkuara, ku vazhdoi aktivitetin politik në mërgim. Në Komiteti Shqipëria e Lirë, fillimisht nën drejtimin e Mid’hat Frashëri e më pas si kryetar vetë, ai u bë një nga zërat kryesorë të opozitës antikomuniste shqiptare në arenën ndërkombëtare. Bashkëpunimi me struktura perëndimore dhe përpjekjet për rrëzimin e regjimit komunist në Tiranë e vendosën atë në qendër të politikës së Luftës së Ftohtë.

Së bashku me Dostin, ishte dhe djali i tij Luani, 17-vjeçar, i cili vendosi që ta shoqëronte babanë në atë udhëtim të gjatë. Pasi qëndruan për disa kohë në kampet e Italisë, aty nga viti 1947, Dosti me krerët kryesorë të forcave nacionaliste të “Ballit” e “Legalitetit”, u larguan drejt shteteve të tjera perëndimore. Pas largimit nga Italia në 1947-ën, Dosti u vendos në Nju Jork të SHBA ku dhe rifilloi aktivitetin e tij politik, me formimin e Komitetit “Shqipëria e Lirë”, të cilën e kryesoi Mid`hat Frashëri. Pas vdekjes së Frashërit në krye të Komitetit “Shqipëria e Lirë” u zgjodh Dosti. Bashkëpunoi me personalitete të ndryshme të diasporës antikomuniste të Evropës Lindore duke qenë komiteti i drejtuar prej tij pjesë e më të gjërit Komiteti “Europa e lirë”, si dhe me zyrtarë të lartë të shtetit amerikan, administrata e të cilit mbështesnin politikisht, materialisht dhe moralisht komitetin. I përjashtuar nga Balli Kombëtar pas një mbledhjeje të mbajtur më 3 shkurt 1954 në Napoli nga Abas Ermenji, Vasil Andoni dhe Zef Pali, më 1956 dha dorëheqjen nga kryesia e komitetit, duke pasë ngelur pas operacioneve subversive kryesisht një organizim me funksion simbolik dhe humanitar, dhe u emërua Rexhep Krasniqi.

PERSEKUTIMI I FAMILJES

Në vitet e fundit të jetës, aktiviteti i tij politik u zbeh, ndërsa organizatat ku kishte qenë aktiv humbën ndikimin e dikurshëm. Megjithatë, figura e tij mbeti simbol i një brezi që jetoi mes dy epokave, asaj të shtetformimit shqiptar dhe asaj të përplasjes së madhe ideologjike të shekullit XX. Jeta e tij personale u godit rëndë. Familja e tij në Shqipëri u përndoq nga regjimi komunist, fëmijët u burgosën, internuan dhe u dëbuan për dekada me radhë. Edhe gjatë luftës, ai kishte humbur të afërm nga represionet dhe hakmarrjet, çka e bën historinë e tij një dramë të vërtetë njerëzore. Historia e Hasan Dostit është një dëshmi e fuqishme e një kohe të trazuar, ku individi shpesh gjendej përballë zgjedhjeve të vështira.

Ai mbetet një figurë që vazhdon të ngjallë debat dhe interes, si për rolin e tij në politikën shqiptare, ashtu edhe për kontributin në emigracionin antikomunist. Vëllezërit Tomor e Lekë Dosti dhe Aliko Sinan Mëhilli nga Dukati i Vlorës u arrestuan më 29.7.1953. Të tre ishin ushtarë të shërbimit të detyrueshëm ushtarak nr.7710 Tiranë. Tomori dhe Aliko ishin të vitlindjes 1930, ndërsa Leka i vitlindjes 1933. Pavarësisht se ishin të vitlindjeve të ndryshme dhe vëllezër, Tomori dhe Leka ishin mobilizuar së bashku. Të tre u akuzuan më bazë të neneve 75, 64 dhe 72 të Kodit Penal se në bashkëpunim me njëri-tjetrin kishin tradhtuar atdheun dhe kishin kryer agjitacion e propagandë kundër pushtetit në favor të imperializmit amerikan dhe anglez. Në arsyetim të vendimit, gjykata përmendte babanë e dy të pandehurve, Hasan Dostin, pavarësisht se midis asaj që akuzoheshin ata, nuk kishte asnjë lidhje.

Akuza politike lexohej lehtësisht në këto formulime: “Në kohën kur populli shqiptar, nën udhëheqjen e Partisë së tij të Punës me në krye shokun Enver Hoxha, po ndërton bazat e socializmit dhe jetën e tij të lumtur, armiqtë e vendit tonë, siç janë fashistët e Beogradit, neofashistët e Romës, neofashistët e Athinës të nxitur edhe nga padronët e tyre imperialistët amerikano-anglezë, grumbullojnë mbeturinat e reaksionit, kriminelët shqiptarë të armatosur, duke formuar organizata tradhtare si ajo e Komitetit Shqipëria e Lirë me kriminelin Hasan Dosti në krye, Legalitetin me Abaz Kupin në krye, etj.”. Sipas akuzës, vëllezërit Dosti dhe Alikoja, në vitin 1951 njihen me Meshan Çinin për të realizuar arratisjen nëpërmjet Bunës.

Tomor Dosti cilësohej “i pandehuri ushtar, bir i kriminelit Hasan Dosti”, i cili nuk e kish pritur mirë pushtetin popullor dhe reformat e tij. Të gjithë bëheshin fajtorë për përgatitje për t’u arratisur. Gjykata Ushtarake Territoriale Tiranë, e drejtuar nga nënkolonel Mit’hat Goskova, me pjesëmarrjen e prokurorit kapiten II Rako Caci, me vendimin nr.(nuk shënohet), datë 26.11.1953, e deklaroi fajtor dhe e dënoi Tomorin me 25 vjet burgim, humbjen e të drejtës zgjedhore për 5 vjet. Po kaq u dënua edhe Aliko. Leka u dënua me 20 vjet. Leka u lirua më 20.2.1966. Tomori u lirua më 8.7.1967. Alikoja u lirua më 23.5.1968.