VOAL

VOAL

Arkiv- PËRSE DUHET TË HAPEN DOSJET? Prej 1991 e deri sot në krahun pseudo të djathtë mbi 134 deputetë kanë qenë me dosje Nga FATMIR LAMAJ, ish i burgosur politik

November 6, 2021
blank

Komentet

blank

Rekuiem për Kristaq Dhamon – Një ditë do vinte, por brenga është e madhe…Nga Përparim Kabo

Ikja është po aq borxh, sa edhe ardhja…, s’ka ardhje pa ikje dhe nuk ka ikje pa ardhje. Mes tyre është filmi i jetës; fëmijëria, ëndrrat, vështirësitë, lufta për të ndërtuar karrierën dhe bashkë me të, kontributet.
U shua një artist me “ A” të madhe! Kristaq Dhamo e dha sinjalin për motor dhe nisi xhirimi i filmit me titull imagjinar: “ Një artist drejt amëshimit”. Nuk di se si kanë qenë çastet e fundit, por besoj , mes vegimesh gjithçka ka ardhur tek ti si një dritë e fuqishme, ashtu si prozhektorët e sheshit të xhirimit, që ti i ngrite i pari, duke hyrë në historinë e kombit shqiptar, si i pari regjisor filmi, që xhiroi filmin shqiptar me metrazh të gjatë. Ai titullohej “ Tana”. Në qendër, një grua, një vajzë lozonjare, që dashurohej nga dy burra njëkohësisht. Një Tinka Kurti, mes Naim Frashërit dhe Kadri Roshit. Sot mund të duket një romantizëm i tejkaluar, disi fshataresk, por asokohe, ai film tronditi një shoqëri të tërë. Shqipëria hyri në rrugën e kinematografisë. Ishte bash 17 gushti i vitit 1958, plot 64 vite më parë, dita e premierës së filmit…, sot është 14 gusht 2022, e Ju, Profesor me “ P “ të madhe, jeni në heshtjen sublime…
Kam dhimbje, profesor, por dua të të përcjell me kujtimet më të bukura…!
Ju hytë në historinë e artit dhe të kulturës , sepse ishit vetëm 25 vjeç , kur e xhiruat “ Tanën”. Aso kohe mendoje kë të merrje për rolin e Tanës; zgjodhe Tinkën e cila qe veriore, por që, për arsye familjare, kishte lëvizur në të gjithë Shqipërinë dhe fëmijëria e kishte kapur në Korçë, në Dardhë, ku edhe kishte nisur shkollën në klasën e parë. Ajo ishte një femër e bukur dhe, si më ka treguar Tinka, kur ishit ndeshur në një aktivitet, ju kishit pyetur për të dhe ajo kishte thënë për ju: “ Ky që i ngjan Shubertit.”
Po me ato syze dhe me shtatin jo të lartë, ju ngjanit me Shubertin.
Në vendin tonë nisi jetën kinematografia dhe ju jeni regjisor e skenarist ose bashkëskenaristë në shumë filma. Por ju jeni dhe një studiues i thellë i kinematografisë, kritik arti dhe pedagog me sqimë, me filozofi filmike dhe me zemër të gjerë, sepse ju krijuat shkollën e kineastëve të rinj pranë Kinostudios, duke shprehur besimin te gjeneratat e reja dhe duke u dhënë atyre ndihmën që shumë të tjerë e patën të kursyer. Ju nuk kishit frikë apo ndroje nga hapja e tregut të punës regjisuriale, përkundrazi, e shihnit këtë gjë , si një arritje që siguronte, si vazhdimësinë, ashtu edhe shumëllojshmërinë në tipin e filmit dhe mënyrën e trajtimit…
Profesor Kristaqi, unë jam me fat që ju njoha, që jemi takuar dhe biseduar, sepse mësoja shumë nga ju. Takimet tona ishin si ato të pelegrinëve, që niseshin nga drejtime të ndryshme dhe që përfundonin në tempull, atje fillonin të rrëfenin dhe kështu, gjithçka shndërrohej në një klimë frymëzimi dhe humanizmi. Ju ishit një njeri me kulturë, madje të gjerë dhe të thellë, të ndërtuar me investim dijësor. Si një artist i përgatitur në shkollën hungareze të kinematografisë, e cila njihet dhe vlerësohet për traditën e fotografisë dhe kameras, aq sa është fakt , që themeluesit e Hollywood janë artistë hungarezë të kameras, që kishin emigruar në Amerikë; ju zotëronit edhe një kulturë të gjerë historike dhe kulturore për jetën dhe popullin hungarez. Në Shoqatën e Miqësisë Shqipëri- Hungari, ju bëtë punë të mira, serioze dhe me vlerë. Nën kujdesin tuaj, me përkthimet më të mira, erdhi në shqip, në një antologji, poezia e zgjedhur e poetit më të shquar hungarez, Endre Ady, po ashtu, shumë aktivitete në Tiranë, Shkodër e gjetiu u zhvilluan nga shoqata jonë. Gjallëria juaj ishte model, por edhe shpirti kritik, antikonformizmi dhe intuita krijuese. Kurrë nuk ndodhi, që të të pyesnin për një zgjidhje regjisuriale dhe të thoje:”… po ja të shohim, po ja kështu apo ja ashtu..”
Përkundrazi, gjithmonë i ndihmove të rinjtë, edhe duke rrezikuar për veten…
Vitet e fundit na u largove, sa në Amerikë e sa në Itali, ku edhe nga sot , je tashmë një ëngjëll… Por komunikimi ynë nuk u ndërpre. Ju lexonit gjithçka timen në faqen e Fb, ju lexonit shkrimet dhe librat e mi, e me një dashuri e korrektesë, më shkruanit aq qartazi, me aq pathos, dashuri dhe respekt… Nuk munde më të vije edhe një herë… Edhe titullin “ Nder i Kombit”, që më në fund ta dhanë, nuk ishe i pranishëm në ceremoni , që ta merrje… Por kombi të ka dashur e vlerësuar, edhe para titullit zyrtar. Të falësh art, nuk është pak. Ju, në mënyrë të hapur, pranuat edhe kritikat që bëhen në kohën e lirisë për filma të ideologjizuar dhe propagandistikë, por ama , me masë dhe me argumente, dhe në të njëjtën kohë, po ju, parashtruat pse një shoqëri me industri filmi, është një shoqëri që mund të zhvillohet. Ju përkrahët dhe filmat pas 1990-s, edhe si bashkëprodhime. psh:”Dasma e Sakos”, një bashkëpunim hungarezo- shqiptar, me një lojë brilante të Ndriçim Xhepës, Agim Qirjaqit, Elvira Diamantit, Xhevdet Ferit, Tinka Kurtit etj…me skenarin e Vath Koreshit regjinë e Vladimir Priftit dhe muzikën e Aleksandër Peçit,
Ju e nisët më 1958 ,me “ Tanën” dhe e latë më 1987 , me “ Botë e padukshme”, pra, pothuaj 30 vjet…
I nderuar kineasti ynë, Kristaq Dhamo…, mbaroi filmi i jetës dhe nisi filmi ëngjëllor…, por arti yt nuk humbet…, sepse ne do t’i shohim sërish “ Qortimet e vjeshtës”, “ Mëngjeset e luftës” apo “ Nga mesi i errësirës”… Kujtesa do t’i çajë brazdat , si edhe ju i hapët në lëmenjtë e kulturës sonë kombëtare…
Në heshtjen tënde frymore, ndez një qiri respekti…
Do na mungosh shumë, por komunikimi do vijojë…
Sa keq që e prisje librin tim, “ Antropologjia e Artit”, por më the se, sa të dilje nga spitali dhe të bëheshe më mirë…
Mirënjohje, Profesori i kinematografisë shqiptare…, i paharruari, Kristaq Dhamo…!
P.Kabo, 14 gusht, 2022
blank

Jeta dhe vepra e filozofit stoik romak Lucius Annaeus Seneca

VOAL- Lucius Annaeus Seneca, ose Seneca i riu, lindi nga Marcus Annaeus Seneca dhe Helvia në Kordoba të Spanjës, ndoshta në vitin 4 para Krishtit, vdiq në vitin 65 pas Krishtit. Ishte filozof i urdhrit të stoikëve, kishte zoetësi të rrallë në punët publike, ishte dhe poet.

Babai i Senekës, i quajtur Seneca Plaku, vetë profesor i artit të retorikës, i dërgoi fëmijët e tij në qytetin e Romës për të studiuar artet liberale dhe për të marrë mësime e para të retorikës. Por Seneka dëgjoi edhe filozofët, p.sh. Sotion, i cili ndoqi sektin e Pitagorës, dhe Sextius dhe Attalus. Gallius, vëllai i madh, ishte prokonsull në Akai, ku takoi apostullin Pal rreth vitit 53. Më në fund, ai kishte një nip poetin Lucan. Në vitin 41, nën perandorin Klaudi, Seneka u akuzua për tradhti bashkëshortore me motrën e Kaligulas, Livilla dhe u dërgua në mërgim në Korsikë. Megjithatë, në vitin 49, Agrippina e vogël, e sapomartuar me perandorin, kujtoi Senekën që të ishte mësuese e djalit të Neronit. Më pas, në vitin 54, kur Klaudi kishte vdekur dhe Neroni kishte arritur në fron, ai u bë këshilltar i Cezarit së bashku me Sextus Afranius Burrus. Seneka shkroi disa vepra mbi temën e këshillës—njëra prej të cilave titullohet Për mëshirën—për të treguar pse një perandor që përdor mëshirën vepron me mençuri. Dhe ai princ, Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus, në vitin 65, kur Seneka dyshohej se ishte hatues dhe bashkëpunëtor i komplotit të Pisos, urdhëroi që të vritet pa asnjë gjyq; të cilën e bëri filozofi duke i prerë arteriet në prani dhe bisedë të miqve të tij. Faqja më e famshme për vdekjen e tij është Tacitus (Analet, Libri XV).

Rreth veprave

Në përgjithësi, duhet thënë se synimi i Senekës nuk ishte aq shumë të hartonte teori, por të hartonte vepra morale, në të cilat ai zbatonte parimet e stoikëve për jetën, në mënyrë që filozofia të ishte e dobishme për njerëzit. Por fjalimet, me të cilat ai ishte bërë më i famshmi në kohën e tij, kanë humbur plotësisht. Atij i atribuohet edhe një shkëmbim letrash me apostullin Pal, gjë që e bëri Jeronimin ta konsideronte Senekën si një shenjtor të besimit të krishterë. Por ka nga ata që thonë se mënyra e jetesës së Senekës ishte në kundërshtim me kërkesat e ndershme të veprave të tij. Stili i të shkruarit është i shkurtër dhe i mprehtë, ai dëshiron të mahnisë lexuesin dhe për rrjedhojë të ndezë interesin e tij. Antiteza (e kundërta) zakonisht përdoret si metaforë.

Seneka hodhi poshtë mbishkrimin në broshurën e tij “Për shkurtësinë e jetës”, i cili duket se është shkruar para vitit 50. Sepse jeta nuk është e shkurtër, por e shkurtojmë ne që e kalojmë në punë të lehta e boshe. Në të vërtetë, e ardhmja do të kishte qenë mjaft e gjatë, nëse do t’i kishim dhënë vetes kohë për ta përdorur mirë filozofinë. Por epshi dhe ambicia dhe dëshira për të sunduar na largojnë nga liria e mendjes dhe mos bëni atë që duhet bërë këtu dhe tani. Nuk kurseu as ata që iu afruan shtetit.

Serenus i dedikohet paqes shpirtërore. Seneka shkroi dhjetë dialogë filozofikë, të cilët quhen Dialogë, në të cilët donte të përshkruante atë që një njeri duhet të kërkojë në jetën e tij, pra urtësinë. Ai që nuk i kërkon këto gjëra, nuk jeton.

Një njeri i pakënaqur me veten është një njeri që ndryshon shpesh qëllimin e tij, i cili shqetësohet nga mërzia dhe mendjelehtësia. Është sëmundje të mos e pëlqesh veten, sepse në fund të fundit vetë jeta dhe bota janë të neveritur nga ai njeri që ishte gjithmonë i ndryshueshëm. Shkaqet e pakënaqësisë së tij janë se ai i drejtohet dëshirave të ndryshme pa pushim. (Krh. Unë mendoj se argumenti i parë i një mendjeje të përbërë është se ajo mund të qëndrojë dhe të banojë me veten, Ep. 2.) Efektet janë të zbehen dhe jo të ofendojnë vendin e risisë.

Sipas providencës, ajo i kushtohet Lucilius, mikut më të dashur të Senekës, të cilit Seneka i kushtoi edhe letrat e tij morale (vepra më e madhe e Senekës) më vonë. Providenca është arsyeja hyjnore që qeveris botën. Asgjë e keqe nuk mund t’i ndodhë një njeriu të mirë, sepse të kundërtat nuk përzihen. Zoti dëshiron t’i zemërojë njerëzit e mirë, prandaj të mençurit stërviten nga fatkeqësitë. Një njeri i mençur në gjëra të pafavorshme përdor të gjithë forcën e tij jo një herë, por ruan dhe kujton virtytin.

Seneka shkroi gjithashtu një satirë ose dramë për vdekjen e Klaudit, e cila titullohet Apokolocintosis (përafërsisht ‘shndërrimi në pagur’), ​​kështu që “apoteoza” e perandorit nuk dëgjohet dhe tallet; pastaj një vepër mbi filozofinë natyrore e ndarë në shtatë libra, me titull Pyetje natyrore; dialogë të ndryshëm filozofikë; 124 letra drejtuar Luciliusit, të cilat kanë të bëjnë me çështje të moralit; edhe dhjetë a nëntë tragjedi. Interpretimi i Senekës i filozofisë së stoikëve pati një rëndësi të madhe për zhvillimin e pjesës morale të filozofisë. Dramat e tij themeluan shumë format e dramës së Rilindjes, veçanërisht në Angli në shekullin e gjashtëmbëdhjetë nën mbretëreshën Elizabeth.

Janë shtatëdhjetë e dy epigrame të dhëna nën emrin e të njëjtit filozofi – dhe pjesërisht që i atribuohen atij nga shumë pak njerëz të ditur. Pjesërisht ato kanë njëfarë ngjashmërie me poezitë e Ovidit dhe Martialit dhe Silius italianit, por mbi të gjitha ato janë plot me doktrinat e stoikëve. Ato qortojnë Kserksin, Cezarin dhe Pompeun për dëshirën e tyre për të sunduar dhe pushtuar.

Seneka filozof

Seneka debatoi për etikën ose një jetë të nderuar. Ai e konsideronte qetësinë stoike si virtytin më të lartë. Së bashku me Epiktetin dhe Mark Aurelin, ai ka rëndësinë më të madhe në mesin e stoikëve romakë. Ai mendoi se ishte detyra e tij të shpëtonte njerëzit. Siç shkruante, ai studioi për të jetuar. Prandaj, megjithëse ishte shumë i pasur, ai jetoi me modesti, sepse pinte vetëm ujë, hante vetëm pak dhe flinte në një dyshek të fortë. Ai nuk mendonte se pasuritë e tij ishin kundër doktrinës stoike. Ai tha se një njeri i mençur nuk duhet të jetë i varfër, me kusht që të ketë fituar me nder pasuritë e tij. Për më tepër, është e nevojshme që një filozof të jetë në gjendje të pakësojë pasurinë e tij.

Seneka e mendoi veten jashtëzakonisht të mençur. “Unë nuk e lavdëroj mënyrën e jetesës me të cilën jetoj,” thotë ai, “por e lavdëroj atë sipas të cilit e di se duhet të jetojmë.” Emocione të tilla si kënaqësia, dhimbja, dëshira dhe frika duhet të kapërcehen. Qëllimi nuk është të privoni veten nga shqisat, por të kapërceni emocionet. Fati është i paracaktuar. Njeriu ose mund ta pranojë fatin ose ta refuzojë atë. “Fati i prin të vullnetit, e tërheq zvarrë të padëshiruarin”. (Letra 157.) Vdekja është natyra e dytë. Të jemi të vetëdijshëm se vdekja nuk është e huaj për natyrën. Seneka shkroi gjithashtu një fjali shumë të bukur: “Ne nuk mësojmë nga jeta, por nga shkolla” (Letra 16.) të cilën njerëzit në epokën e ringjallur të antikitetit e ndryshuan në: “Ne nuk mësojmë nga shkolla, por nga jeta. ”

Selecta opera Senecae

Apocolocyntosis divi Claudii
Naturales quaestiones
Dialogi
De providentia
De constantia sapientis
De ira libri III
De consolatione ad Marciam
De vita beata
De otio
De tranquillitate animi
De brevitate vitae (quo in opere Seneca exponit quamque vitae partem satis bonam esse, dummodo sapienter degatur)
De consolatione ad Polybium
Ad Helviam matrem
De clementia (ad Neronem)
De beneficiis
Epistulae morales (ad Lucilium collectio 124 epistularum de quaestionibus ad mores pertinentibus)
Tragoediae
Hercules furens
Troades
Medea
Phoenissae
Hercules Oetaeus
Phaedra
Agamemnon
Thyestes
Oedipus
Octavia (tragoedia falso Senecae adscripta, in quam Senecae persona inducitur

WIKIPEDIA/Elida Buçpapaj

blank

Jeta dhe vepra e Hesiodit, i njohur si babai i poezisë didaktike greke

VOAL- Hesiodi (greqishtja e vjetër: Ἡσίοδος Hēsiodos; latinisht: Hēsiodus) ishte një poet i Greqisë së Lashtë. Daton rreth vitit 700 para Krishtit. Disa autorë e kanë konsideruar edhe si filozofin e parë grek.

Poeti i famshëm i njohur si babai i poezisë didaktike greke, mendohet nga studiuesit se ka qenë aktiv në vitet 750-650 p.e.s. Ai konsiderohet gjithashtu nga shumë shkencëtarë si historiani i parë i ekonomisë, për shkak të informacionit që ai dha në veprën e tij të titulluar Punët dhe Ditët.

Kronologjia

Që nga kohërat e lashta, është diskutuar për marrëdhëniet kronologjike midis Homerit dhe Hesiodit. Ksenofani dhe Filokori i përkisnin grupit të autorëve që e vendosën Homerin përpara Hesiodit.

Hulumtimet aktuale zakonisht e vendosin Hesiodin kronologjikisht si më të vonshëm se Homeri dhe e vendosin lindjen e tij në gjysmën e dytë të shekullit të 8-të para Krishtit.

Biografia

Të dhënat biografike të Hesiodit janë marrë kryesisht nga ato që ai vetë thotë në veprat e tij, me përjashtim të të dhënave të vdekjes (që vijnë nga Aristoteli). Babai i Hesiodit merrej me tregti në Kyme, në bregun perëndimor të Anadollit, ku u përpoq të bënte pasurinë e tij, por, i falimentuar, iu desh të kthehej në tokën e prindërve të tij: në Beotia. Atje, në qytetin e vogël të Askra, atij iu dha pak tokë dhe iu përkushtua bujqësisë dhe blegtorisë, dhe ndoshta ishte vendi ku lindi Hesiodi.

Sipas legjendës, teksa kulloste dhentë në shpatet e Helikonit, muzat i dhuruan poezi. Hesiodi, ku dhe kur vdiq nuk dihet, është një nga burimet kryesore të informacionit për epokën e parë greke, përveç Homerit.

Fëmijërinë dhe adoleshencën e kaloi duke iu përkushtuar bujqësisë dhe blegtorisë, së bashku me vëllain e tij Persesin, me të cilin përfundoi në mosmarrëveshje për shkak të trashëgimisë që morën. Me sa duket, Persesi e kishte shpërdoruar shpejt pjesën e tij dhe filloi një proces gjyqësor me Hesiodin. Gjykata e drejtësisë ra dakord me Persin dhe Hesiodi duhej t’i jepte atij një pjesë të asaj që kishte marrë si trashëgimi. Më pas, Perses ishte edhe një herë në një situatë të pasigurt ekonomike dhe u përpoq të kërkonte ndihmë nga vëllai i tij, i cili madje e kërcënoi se do të shkonte përsëri në gjykatë, por ai nuk pranoi ta ndihmonte.

Hesiodi tregon se vendosi të bëhej poet kur iu shfaqën muzat ndërsa ishte me kopenë e tij në rrëzë të malit Helikon.

Ai shkoi në Kalkidë për të marrë pjesë në disa lojëra funerale për nder të Amfidamantes dhe atje mori pjesë në një konkurs poezie ku fitoi. Mori si çmim një trekëmbësh me dy doreza që ua ofroi muzave të Helikonit.

Ai vdiq në Askra. Pak kohë më vonë, Askra u sulmua nga thespianët, të cilët shkatërruan qytetin. Të mbijetuarit shkuan në Orchomenus dhe morën me vete hirin e Hesiodit, të cilin e vendosën në agora, pranë varrit të Minias, heroit me emër të qytetit.

Vepra

Hesiodi e ndan historinë në pesë faza, të cilat ai i quan epoka e artë, e argjendtë, e bronxit, heroike dhe e hekurit, secila më e vështirë dhe më e korruptuar se e para. Sipas tij, epoka e artë, e cila është një periudhë e bollëkut dhe paqes, përbën një kulm midis këtyre periudhave. Në atë kohë, perënditë olimpike kishin krijuar një brez të artë njerëzish dhe ata jetonin si perëndi në zemrat e tyre, pa ankth, punë të palodhur dhe vështirësi. Nuk i jetuan ditët e shkreta të pleqërisë, vdiqën sikur pesha e gjumit të ishte ulur mbi qepallat.

Vallja e muzave në malin Helicon,
Erga kai Hemerai (Punët dhe ditët)

Punët dhe ditët, një poezi autentike, përshkruan jetën e fermerit në përgjithësi. Në veprën, e cila nuk ka asnjë përshkrim heroik, përshkruhen pesë moshat e njeriut dhe jepen disa këshilla. Pjesa më e madhe e asaj që dihet sot për jetën e fermave greke bazohet në këtë vepër të Hesiodit.

Në Theogonia, e cila është afër veprave dhe ditëve për nga stili, Hesiodi standardizoi besimin grek në njëfarë kuptimi. Vepra, tema e së cilës është origjina dhe ekzistenca e gjithësisë, e botës dhe e perëndive në përgjithësi, jep shumë të dhëna për perënditë greke dhe është një vepër referimi edhe sot./Wikipedia/Elida Buçpapaj

blank

Jeta dhe vepra e tragjedianit të madh antik Sofokliu (Sophocles)

“Ka shumë gjëra të mrekullueshme, por asnjë nuk është më e mrekullueshme se njeriu.” (Sofokliu, Antigone, 332)

blank

VOAL- Sofokliu, i biri i Sofilo-s nga Demoja e Colonus Hippus (në greqishten e vjetër: Σοφοκλῆς, Sophoklḕs, shqiptuar: [so.pʰo.klɛ̂ːs]; kolonist, 496 pes – Athinë, 406 pes), ishte një dramaturg i lashtë grek.

Ai konsiderohet, së bashku me Eskilin dhe Euripidin, një nga poetët më të mëdhenj tragjikë të Greqisë antike.

Biografia

Sofokliu lindi në vitin 496 para Krishtit në zonën e Colonus Agoreus, që është një periferi e Athinës. Djali i Sofilos, një pronar i pasur skllevër athinas, ai mori trajnimin më të mirë kulturor dhe sportiv, i cili e lejoi atë të këndonte korin për fitoren e Salamis në moshën 15 vjeçare. Karriera e tij si autor tragjik është kurorëzuar me sukses: në moshën 27-vjeçare ai fiton triumfin e tij të parë duke konkurruar me Eskilin. Plutarku, në Jeta e Cimonit, tregon për triumfin e parë të Sofokliut të ri të talentuar kundër Eskilit të famshëm dhe deri atëherë të padiskutueshëm, i cili përfundoi në një mënyrë të pazakontë pa barazimin e zakonshëm të gjyqtarëve: Eskili, pas kësaj disfate, zgjedh mërgim vullnetar në Siçili. Në total, Sofokliu merr 24 fitore, duke përfunduar i dyti në të gjitha rastet e tjera.

Mik i Perikliut dhe i angazhuar në jetën politike, ai është strateg me këtë të fundit në luftën kundër Samos (441-440 p.e.s.) [4]. Ai gjithashtu mban pozicionin e Hellenotamus (kujdestari i thesarit të ligës Delian-Atik) në 443-442 para Krishtit, dhe kur simulacruma e perëndisë Asclepius transferohet nga Epidaurus në Athinë, Sofokliu caktohet ta presë atë në shtëpinë e tij deri në shenjtëroren e destinuar për perëndinë, duke fituar pseudonimin “dèxios” (δέξιος, “ai që pret”, nga folja δέχομαι, dèchomai, “marr”), gjë që dëshmon më tej për vlerësimin e madh që poeti grek gëzon midis bashkëqytetarëve.

Në funksionet e tij publike kontribuoi në përpunimin e kushtetutës së shekullit të katërt.

Më pas ai martohet me athinasen Nicostrata e cila i jep një djalë, Jofonin. Ai gjithashtu ka një dashnore të quajtur Teoris, një grua nga Sikoni, me të cilën ka një djalë tjetër, Aristonin, i cili do të bëhet babai i Sofokliut të Vogël: thuhet se pak para vdekjes së tij, Jofoni synon një gjyq kundër babait të tij Sofokliut. një çështje trashëgimie duke pohuar paaftësinë e tij mendore për shkak të moshës së shtyrë. Leximi i thjeshtë i veprës së tij të fundit, Edipi një Kolonus, i jep fund procesit.

Ai vdiq në vitin 406 para Krishtit dhe tragjedia e tij e fundit, Edipi një Kolonus, është kryer pas vdekjes në të njëjtin vit (ose disa vjet më vonë) si një shenjë nderi të madh. Sipas historiografisë së lashtë, shumë i dashur për anekdota të tilla piktoreske, ai vdiq i mbytur nga një kokërr rrushi gjatë një simpoziumi.

Tragjeditë

Veprat e gjetura

Sipas të dhënave historike, Sofokliu shkroi deri në njëqind e njëzet e tre tragjedi, nga të cilat kanë mbetur vetëm shtatë: Ajaksi midis viteve 450 dhe 442 para Krishtit; Antigone 442 p.e.s.; Trachinie ndërmjet viteve 438 dhe 429 p.e.s.; Data e Edipit mbret është e pasigurt: sipas disave midis 429 dhe 425 para Krishtit, sipas të tjerëve më vonë; fiton çmimin e dytë; Electra data e pasigurt: sipas disave midis 418 dhe 413 para Krishtit, sipas të tjerëve, më shumë gjasa, midis 410 dhe 409; Filokteti 409 p.e.s., fiton çmimin e parë; Edipi tek Kolonat 406 para Krishtit, e shfaqur pas vdekjes më 401 para Krishtit (sipas të tjerëve në vitin 405), fiton çmimin e parë.

Vepra të humbura

Ndër tragjeditë e humbura kemi pak a shumë lajme të qëndrueshme dhe fragmente ngaː

Athamanteː Tradhtia e Inos, gruas së Athamantes, e cila korrupton të dërguarit në orakullin e Delfit, çon në sakrificën (e supozuar) të njerkut të tij, Phrysus dhe Elle; Athamante shpëtohet nga vdekja kur i thuhet se fëmijët e tij janë gjallë.
Euripilusː Lufta e fundit e Euripilit, birit të Telefit dhe vdekja e tij nga duart e Neoptolemit; ka mbetur një pasazh i madh në të cilin heroin vajton nëna e tij Astioche (motra e Priamit), e cila ishte korruptuar për ta bindur të shkonte në luftë.
Niobeː njohuritë tona për dramën e frymëzuar nga Eskili janë shtuar në mënyrë të konsiderueshme nga fragmente papirusi (duke përfshirë pjesë të konsiderueshme të një përmbledhjeje) [6], të cilat tregojnë se si u përqëndrua në katastrofën e heroinës, një pjesë e së cilës u prezantua në mënyrë gjeniale në skenë, ose virtualisht (një mënyrë dramatizimi e cila është e pranishme, për shembull, në trajtimin e vetëvrasjes së Ajaksit ose vrasjes së Klitemnestrës)
Odiseu i shpuar ː heroi i Itakës vritet pa e ditur nga djali që kishte me Circen, Telegono.
Tereoː Procne dhe motra e saj Filomela vrasin djalin e vogël të Procne, Iti, dhe i shërbejnë mishin e saj burrit të saj Tereo, për t’u hakmarrë për përdhunimin dhe gjymtimin e Filomelës nga Tereus.
Tiroː Tire ribashkohet me djemtë e saj të humbur Neleus dhe Pelias, të cilët vrasin njerkën e tyre persekutuese Sidero.

Vlen të përmendet gjithashtu një papirus oksirinhite, i cili përmban gjysmën e dramës satirike Kërkuesit e gjurmëve.

Bota poetike dhe konceptuale e Sofokliut

Inovacionet teknike dhe stilistike

Sofokliu hoqi detyrimin e “trilogjisë së lidhur”, përdori së pari aktorin e tretë në tragjedi (më vonë u përdor edhe nga Eskili në një skenë nga Oresteia), solli nga dymbëdhjetë në pesëmbëdhjetë koristët dhe përsosi përdorimin e skenografive. Prezantimi i aktorit të tretë solli një artikulim më të madh të marrëdhënieve ndërpersonale dhe një lehtësi të re dinamike të ritmit teatror. Në fakt, rritja e numrit të koristëve nga dymbëdhjetë në pesëmbëdhjetë do të kishte bërë të mundur që të theksohej funksioni i korifeut dhe elementi spektakolar.

Krahasuar me Eskilin, koret tragjike të Sofokliut tërhiqen nga aksioni, marrin pjesë gjithnjë e më pak aktivisht dhe më tepër bëhen spektatorë dhe komentues të fakteve. Sofokliu prezantoi monologun (në greqishten e vjetër: ῥῆσις, rhêsis) – për shembull, ato të Ajaksit ose Edipit – i cili lejonte aktorin të tregonte aftësinë e tij dhe personazhin të shprehte plotësisht mendimet e tij.

Heroi i Sofokliut

Thellohet psikologjia e personazheve, del në pah një analizë e paparë e realitetit dhe e njeriut. Sofokliu u përpoq të hiqte theksin (onkos) nga personazhet e tij, për të rikthyer plotësisht dramën e tyre, në një botë të cilësuar si të padrejtë dhe pa dritë. Në Edipi në Kolonë, kori përsërit “fati më i mirë është të mos lindësh”. Ngjarjet që dërrmojnë jetën e heronjve nuk janë aspak të shpjegueshme apo të justifikueshme.
Heronjtë e tij janë zhytur në një botë kontradiktash të pashërueshme, konfliktesh me forca të destinuara në mënyrë të pashmangshme t’i mposhtin. Kontributi i tij origjinal në zhvillimin e tragjedisë greke u përfaqësua nga theksimi i humanitetit të personazheve, të cilët të gjithë kanë diçka të gabuar me ta, një skedë fizike dhe psikike. Personazhet e Sofokliut janë gjithashtu bujarë dhe të mirë, por jashtëzakonisht të vetëm dhe të çuar në tragjedi nga e keqja që kanë brenda vetes. Megjithatë, ata kurrë nuk shfaqen plotësisht të dërrmuar nga fati, por pikërisht në luftën e kotë kundër tij, ata marrin një dimension të plotë njerëzor, bartës të një fati mallkimi dhe, njëkohësisht, lavdie./Wikipedia- Elida Buçpapaj

 

 

blank

Portret Artisti – Violinisti Florian Vlashi Nga Anisa Përparim JAUPAJ

Artist virtuoz me karrierë ndërkombëtare, Florian Vlashi prej pothuajse tre dekadash jeton në La Coruña të Spanjës, duke u bërë një ambasador i kulturës shqiptare, të cilën e përfaqëson denjësisht në skenat botërore, një mision të cilin ai e kryen më së miri nëpërmjet përhapjes së artit dhe kulturës sonë nëpër botë. Po si nisi rrugëtimi i tij?

“Vij nga fëminia ime”, do të përgjigjej ai duke cituar Princin e vogël të Antoine de Saint-Exupéry- së, në një prej intervistave për revistën spanjolle “Mundoclasico“[1]. Kjo etapë e parë jetësore, e cila lë gjurmë dhe brumos personalitetin, rrugëtimin dhe proçesin e rritjes përgjatë “këtyre 4000 ditëve që përfshijnë fëmijërinë”, vazhdon më tej Vlashi për “Mundoclasico-n”.

I lindur më tetë nëntor të vitit 1963 në një prej familjeve të nderuara të qytetit të Durrësit, Florian Vlashi kaloi një fëmini të lumtur dhe të ushqyer hap pas hapi nga interesa artistike e kulturore. Ai ishte bir i një mësueseje të përkujdesur dhe i shkrimtarit, regjisorit dhe përkthyesit të njohur Gjergj Vlashi. Duke folur jo pa nostalgji për ato vite të shkuara, ai shprehet se jeta e tij ishte e ndarë midis dy botëve, të asaj bote të madhe që përfaqësonte realitetin e shoqërisë shqiptare të kohës dhe të një mikrobote të kufizuar brenda katër mureve të shtëpisë. Kjo e fundit ushqente tek ai një energji të pashpjegushme, e cila e mënjanonte plotësisht prej asaj çfarë ndodhte jashtë. Nga rrëfimi i tij për vitet e fëmijërisë, kuptohet fort mirë se dashuria e madhe dhe e vazhdueshme për artin nuk i erdhi rastësisht. Pasuria më e madhe që zotëronte familja Vlashi ishte biblioteka e stërmadhe, në raftet e së cilës gjendeshin me mijëra libra, duke filluar nga klasikët grekë e deri tek modernistët e ndaluar, që nga albumet e pinakotekave të mëdha të artit klasik dhe e deri atij bashkëkohor, si dhe mbi 250 disqe të muzikës klasike, po ashtu edhe muzikë të regjistruar nga vetë Gjergji, të koncerteve të RAI-t apo të premierave të veprave bashkëkohore.

Ishte i ati që e këshillonte jo vetëm për librat që duhet të lexonte, por që edhe me shumë durim i shpjegonte artin kubist të Picasso-s, readymade-t e Duchamp-t apo përmbajtjen e baleteve te Stravinskit.

blank
Foto nr. 1
Biblioteka e shtëpisë në Durrës e Gjergj Vlashit

Të dy prindërit më drejtonin me një formulë magjike “… shumë disiplinë dhe shumë dashuri, por gjithmonë duke luajtur” thotë ai në po të njëjtën intervistë. Në shtëpinë e tij ai ishte gjithashtu i rrethuar nga miq të familjes që i ngjallnin kureshtje, muzikantë, shkrimtarë, aktorë, intelektualë të njohur, mes të cilëve edhe Ismail Kadare, i cili e cilësonte shtëpinë e Vlashit si “Lidhja e shkrimtarëve dhe artistëve”. Kjo mikrobotë pra ndikoi në mënyrë mbizotëruese në formimin e interesave të tij të hershme artistike dhe kulturore, duke e futur natyrshëm në universin magjik të artit, në një kohë kur “arti ishte e domosdoshme për të jetuar (Oscar Wilde)”, për të mos vdekur nga e verteta (Nietzsche)”, thotë Vlashi. Por ajo gjithashtu e ruajti prej mediokritetit të një shoqërie të kontrolluar nga ajo dorë e hekurt, e cila i shtynte njerëzit drejt një rryme të vetme, drejt populizmit apo zërit të “masës”. T’i shmangeshe kësaj vorbulle ishte, në mos e pamundur, posaçërisht e vështirë, dhe në rastin e Florianit, arratia më e mirë për këtë ishte zhytja në bibliotekë.

Që do të studjonte edhe muzikë, kjo ishte e zgjedhja e padiskutueshme e prindërve të tij, por vetëm kaq. Violina, instrumenti që do ta lidhte me muzikën që prej fëminisë, u përcaktua pasi kaloi me sukses konkurrimin, në moshën gjashtë-vjeçare, në shkollën e muzikës së Durrësit.

Mbresat e ditës së parë të shkollës si dhe të atyre viteve të para ai i hodhi në letër, dhe rastësisht ato ranë në dorën e Kadaresë, i cili, i entuziasmuar nga shkrimi, vendosi t’i botojë në gazetë nën titullin “Premtimi”.

            E mbaj mend si tani ditën e parë të shkollës në Durrës. Ishte klasa e parë djathtas në hyrje. Jam ulur në bankën e fundit në rreshtin nga dera. Shoku i bankës ishte Edisoni. Unë isha i lumtur atë ditë, ndërsa Edi nuk pushonte duke qarë. E shikoja me habi dhe nuk e kuptoja pse qante. Edhe ai më shikonte me habi dhe nuk e kuptonte pse isha i lumtur.

            Nga profesorët e violinës, kush më shumë e kush më pak, të gjithë kanë lënë gjurmë tek unë, por nuk e harroj atë që më vuri duart në violinë, Stathi Qehajefin. Mësimet me profesor Stathin më kujtohen shumë mirë. Kishte një metodë interesante për të nxitur fëmijët në studim; në mur kishte vënë një tabelë ku, me kuadrate e kryqe, jepte ecurinë e nxënësve çdo ditë si të ishte një garë sportive.

            Një ditë ai më pyet “Si e ke ushtrimin?” “Mirë, veç një masë nuk më del…” “Për një masë nuk ka problem” më thotë dhe ma kalon ushtrimin. Atëhere unë, kur merrja ushtrimin e ri, kërkoja masën më të vështirë dhe studjoja të gjithë pjesën përveç asaj mase. Në këtë mënyrë fitoja mjaft kohë… deri sa një ditë me thotë me një ton të ftohtë: “Për herën tjetër dua të më sjellësh të gjitha masat që ke lënë pa bërë !”. Tronditja ime merret me mend. Duhet të studjoja të gjitha ato “masat e zeza” të të gjitha pjesëve. Një tmerr! Edhe sot e kësaj dite unë filloj të punoj një vepër gjithmonë nga “masat e zeza”.

             Ishte mësimi i parë që më dha ai mbi ndershmërinë në profesion e për sforcimin deri në vuajtje për të realizuar diçka. Atë ditë, për herë të parë, pata parandjenjën se violina do të ishte miku dhe armiku im…

            Me profesor Stathin u lidhëm shumë. Im atë, që bisedonte shpesh me të për letërsinë dhe shkëmbenin libra, më thoshte se ishte mjaft i kulturuar e fliste shumë gjuhë. Mua, bashkë me dy nxënës të tjerë nga klasa, na mbante shumë afër dhe na thërriste shpesh në shtëpinë e tij. E kalonim shumë mirë dhe, kur iknim, na jepte disa lodra të vogla plastike që për ne ishin mrekullia vetë.

            Në vitin tjetër shkollor nuk erdhi më … Na thanë se e kishin arrestuar si agjent… Në një fotografi të madhe ku kishim dalë ne nxenesit me të, fytyrën e tij e prishën me stilolaps. Askush nuk fliste më për të sikur kurrë nuk kish ekzistuar.

blank

Foto nr. 2
Florian Vlashi në klasë të parë, përkrah Fatmir Libohovës (drejtori i shkollës së muzikës). Figura e prishur me stilolaps është e profesorit Stathi Qehajefit (1970)

       Disa vite më pas, duke kaluar nga rruga e gjykatës, ndalon para meje një makinë policie nga ku zbresin dy policë që mbanin nga krahët një njeri. Ishte profesor Stathi. M´u duk krejt i bardhë në fytyrë. Unë mbeta pa lëvizur në mes të rrugës dhe m`u mbushën sytë me lot.

            Pas disa kohësh na thanë se kish vdekur në burg…

            E kujtoj shpesh atë moment para gjykatës. Ishin vetëm disa sekonda. Duhet ti kisha folur, ta përshëndesja, t´i thoja se e kujtonim shumë apo ta falenderoja për lodrat. Sa mirë do kish qenë për të një fjalë e mirë në ato momente. “Për herën tjetër dua të më sjellësh të gjitha masat që ke lënë pa bërë!”… Kësaj here, profesor, e kam të pamundur ta korrigjoj gabimin.

            Kur vij për pushime në Durrës gjithmonë shkoj tek shkolla. Në verë aty thuajse nuk ka njeri. Dëgjohet ndonjë nxënës që studion piano dhe unë, nën tingujt e asaj pianoje të çakorduar, shëtis pa ngut duke u futur në të gjitha sallat, klasat, banjot. Ritmi i hapave të mi dhe jehona e tyre në koridoret bosh kanë diçka ndërmjet misterit dhe melankolisë…

            Në fund ndaloj tek banka e klasës së parë. Kanë kaluar mbi 40 vjet dhe unë akoma nuk e kam kuptuar kush kishte pasur të drejtë atë ditë, unë që isha i lumtur apo Edisoni që qante[2].

Çdo i vogël që i vihet studimit të muzikës, është i privuar nga gëzimet e moshatarëve të fëmijërisë, nga lodrat dhe argëtime të tjera. Padyshim që asnjë fëmijë i vogël nuk mbyllet brenda katër mureve me dëshirë, i detyruar që të përsërisë disa masa me dhjetëra herë. Por, nga ana tjetër, kjo rutinë e mërzitëshme është një mësim i madh për jetën edhe pse paradoksale për vetë moshën. Ndryshe është kur një fëmijë i vogël merr një lodër një ditë dhe e “hedh” për ta ndërruar me një lodër tjetër, ndërsa me instrumentin ndodh e kundërta, atë e ke po aty. Çdo ditë ke bërë nga katër masa, pas disa kohësh mund të jesh në gjëndje të interpretosh një vepër të tërë. Dhe kështu, mësimi më i madh që merr një fëmijë për jetën është se suksesi arrihet “gurë më gurë” dhe nuk vjen nga rastësia me një shkop magjik. Vështirë që një fëmijë i vogël të ndjejë kënaqësi kur fillon studimin, sidomos violinën, e cila, ndryshe nga piano për shembull, që mjafton të godasësh në tastierë për të nxjerrë tinguj, nëse nuk di t’i biesh nxjerr veçse zhurmë. Pra janë një seri gjërash komplekse, si muskuli, intuita, veshi, pozicionet etj, që të mundësojnë për të nxjerrë një tingull të bukur a një intonacion të saktë.

Siç u përmend edhe më lart, vajtja në shkollën e muzikës për Vlashin nuk ishte rastësi (jo vetëm për faktin e ndikimit të prindërve intelektualë, por edhe afërsia e banesës së tij me shkollën e muzikës), por nuk ndodhi kështu me përzgjedhjen e instrumentit të violinës.

Eshtë i njohur fakti, që instrumenti të izolon dhe kjo gjë bëhet shumë e trishtueshme për një fëmijë (madje Vlashi thekson gjatë një bashkëbisedimi, se nga përvoja e tij personale nuk do ta rekomandonte këtë izolim për një fëmijë të asaj moshe), por është vërtetuar ndërkohë që fëmija ta dashurojë krejt natyrshëm muzikën dhe instrumentin e tij, kjo ndodh kur ai luan me fëmijë të tjerë duke mos e konsideruar më instrumentin si një detyrim, por si lojë. Vetë shprehja “luaj në instrument” është shumë e bukur (ndonëse jo e përdorur në të gjitha gjuhët, p. sh në Spanjë thuhet “prek instrumentin”, në Rumani “tingëlloj në instrument”), është si të thuash një çelës sekret për ta joshur fëmijën në lojën me instrumentin.

blank
Foto nr. 3
Florian Vlashi në klasë të pare (1970)

Në bisdë me të, Floriani rrëfen se në dashurinë e tij të vërtetë për violinën, krahas kalimit të viteve, do të ndikonin edhe faktorë të tjerë. Një prej tyre, ishte pjesëmarrja në orkestrën e harqeve të shkollës, e cila, që në çastin e parë solli një kthesë e madhe në marrëdhëniet e tij me muzikën. Një tjetër fakt i treguar me shumë fanatizëm prej tij, është violina e re që i solli i ati nga Pogradeci në kohën kur atij, tashmë 13 vjeç, i duhej të luante me një violinë 4/4 nga ajo në ¾. Ishte një instrument që tingëllonte aq bukur sa u dashurova me zërin e tij, tregon ai me shumë entuziasëm sikur të përjetonte po të njëjtat emocione të shumë viteve të shkuara.

Pyetjes se kush ka qënë njeriu, që e inkurajonte dhe tek i cili kishte besim që do t’ia dilte, ai, pa asnjë lloj mëdyshje, i përgjigjet se gjatë tetë viteve të para ka patur mbështetjen e familjes dhe sidomos të të atit, që e ushqente me dashurinë për artin, por edhe të së jëmës përsa i takon formimit të dispilinës së punës. Por ai i është gjithashtu mirënjohës mësuesve të tij të shkollës së muzikës, që edhe pse të rreptë, e kanë mbështetur në çdo hap të rrugës së tij, në mënyrë të veçantë profesori i violinës Vaso Papa.

Pasi dëgjon një rrëfim të tillë, pyetja që të lind natyrshëm dhe që të ndjell kureshtje është: nëqoftëse nuk do të ishte violina zgjedhja e Florit, në cilin drejtim do të kanalizohej rrugëtimi i tij? Edhe në këtë rast, pa mëdyshjen më të vogël, ai përgjigjet: sigurisht diçka që do të lidhej me botën e artit, pasi shkencat e sakta më dukeshin të ftohta edhe të largëta, edhe pse në vetvete muzika është shkencë më vete. Por pavarësisht kësaj, ai ndërkohë shprehet me bindje që muzika lidhet në një farë mënyre me shkencat dhe për këtë i referohet disa koncerteve që ka bërë me temën “muzika dhe matematika”, të cilat i vlerëson ndër koncertet më të sukseshme për të rinjtë dhe me shumë interes në llojin e tyre. Duke iu rikthyer idesë se nëse jeta e tij nuk do i kushtohej muzikës, ai flet për dashurinë për letërsinë, e cila mbetet pasioni i tij i dytë. Dhe për këtë përmend intervistën e dhënë në revistën spanjolle, ku në lidhje me pasionin e tij të hershëm për letërsinë kujton se, një nga librat e tij të dashur të fëmijërisë, Fari në fund të botës i Jules Verne-it, në një farë mënyre kishte shënjuar apo paralajmëruar të ardhmen e tij. Prej Durrësit të tij të dashur, ai u vendos në një qytet të bregdetit spanjoll që, siç thotë ai vetë, është qyteti me farin më të vjetër të botës dhe që, si çdo qytet i tillë, është i hapur në të gjitha drejtimet, po ashtu edhe për dashurinë e madhe për muzikën.

Pas përfundimit të shkollës së mesme të muzikës, ëndërra e Vlashit ishte, padyshim, vazhdimi i studimeve në Institutin e Lartë të Arteve. Por kjo dëshirë e zjarrtë u shoqërua nga një gotitje e madhe: iu mohua e drejta të merrte pjesë në konkursin e pranimit për shkak të problemeve biografike. U detyrua kështu të punonte për një periudhë një-vjeçare në prodhim. Duke pohuar me sinqeritet se puna është gjithnjë nder, pavarësisht se çfarë bën dhe ku punon, ai ndërkohë nuk i fshihet faktit që ky detyrim jo vetëm që i humbiste kohë, por shoqërohej edhe me frikën e lëndimit të duarve apo kontraktimit të muskujve, fatale këto për një violinist. Pasi mori një karakteristikë pozitive nga vendi i punës si edhe mendimin që e meritonte të merrte pjesë në konkursin e ILA, erdhi një gotitje e dytë. Përmes një fletë-rrufeje të vendosur në sheshin e qytetit të tij të lindjes, akuzohej se po braktiste punën në prodhim. Trauma ishte e jashtëzakonshme, po aq sa edhe absurdi i mendësisë se ndjekja e studimeve të larta shihej si një mëkat përkundrejt largimit nga gjiri i klasës punëtore. Kjo betejë për shkollim, në të cilën nuk munguan as ndërhyrjet e disa intelektualëve miq të familjes, së fundi përfundoi me dhënien e së drejtës për t’u paraqitur në konkurs. Kundërshtitë dhe vështrirësitë me të cilat iu desh të përballej në këto hapa të jetës, duket se i dhanë më shumë forcë për të ecur përpara. Intuitivisht e ndjeu se erërat e kundërta e bënë edhe më të vendosur për të arritur suksesin. Për të mos folur gjatë për këtë, ai i referohet fjalëve të Nietzche -s, sipas të cilit, “ajo që nuk të vret të bën më të fortë”.

Tensioni që e shoqëroi gjatë kohës së përgatitjes ishte i vetëkuptueshëm për një njeri si ai, i mbrujtur me pikësynimin e paepur për të dalë fitimtar. Ishte rasti i jetës time, thotë Vlashi, duke folur për përgjegjësinë që ndjente jo vetëm ndaj atyre që e kishin mbështetur dhe besuar, por edhe për faktin që do të përballej me violinistë të ardhur nga i gjithë vendi. Lajmin e fitores në konkurs e përjetoi me një krenari të pamasë, pasi ndër 42 violinistët pjesëmarrës ishte renditur i pari me 160 pikë (maskimale), ndërkohë që vendi i dytë kishte siguruar vetëm 90 pikë.

Përshtypja e parë që krijoi te pedagogët e ILA ishte shumë e madhe, lakmohej nga të gjithë për të qenë student i tyre. Ai tregon se Ibrahim Madhi në mënyrë të veçantë kishte rekomanduar  Vlashin për të studiuar jashtë vendit, ekzaktësisht në Francë, çka nuk u bë e mundur për shkak të biografisë dhe “dosjes së errët”, e cila i sillte gjithmonë probleme. U caktua me Raimonda Stefin (Koço), nën drejtimin e së cilës i përfundoi studimet me rezultate të shkëlqyera, me mesatare të përgjithshme 9.8. Duke folur për vitet e Institutit, ai përmend se krahas profesoreshës së violinës, në formimin dhe zhvillimin e tij një rol shumë të rëndësishëm kishin të gjithë pedagogët e tjerë të shkollës. Megjithatë, fakti që në Durrës ishte drejtuar në mënyrë të shkëlyer nga pedagogu Vaso Papa, ia bënë më të lehta vitet e studimeve.

blank
Foto nr. 4
Formacioni i ILA drejtuar nga I. Madhi (1985)

Duke spikatur si një ndër studentët më të mirë violinistë, Vlashi u përzgjodh nga Ibrahim Madhi si violinë e parë e Formacionit të harqeve të ILA. Gjatë katër viteve të studimeve, Vlashi thotë se nuk ishte koshient që ajo dosje e mallkuar po e përndiqte këmba-këmbës, “madje e kam shijuar plotësisht atë kohë dhe kam punuar fort me violinën”, pohon ai.

Megjithëkëtë, gjatë rrëfimit të tij ai kujton një ngjarje të trishtë në lidhje me programin e diplomës. Midis veprave që do të luante në diplomë ishte edhe Koncerti Nr. 2 i Prokofievit. Pas një pregatitje dhjetë-mujore plot përkushtim, atij iu komunikua se nuk mund ta luante koncertin, pasi autori i saj, të cilin ai e adhuronte, ishte një kompozitor modernist. I ndodhur përballë faktit të kryer, ai u detyrua që brenda një kohe shumë të shkurtër, gjithësej dyzet ditë, të përgatiste Koncertin e Brahams-it në Re+. Nën shoqërimin e pianistes Anita Tartari, për të cilën flet me shumë nostalgji dhe adhurim, Florian Vlashi realizoi një mbrojtje diplome të shkëlqyer, ku krahas Brahms-it interpretoi dhe Koncertin Nr. 2 të Kujtim Laros. Koncerti i tij i diplomës u regjistrua në radio dhe u trasmetua i shoqëuar me një intervistë të tij në korrik të vitit 1987.

blank
   Foto nr. 5
Artikull nga Gëzim Kabashi (1985)

Përfundimi i studimeve me rezultate të shkëlqyera, hapte përpara Florianit të gjitha mundësitë për t’u emëruar në ndonjë prej institucioneve kryesore artistike të vendit, si në ILA, ashtu edhe në Teatrin e Operas dhe Baletit apo në Orkestrën simfonike të RTSH. Por kjo nuk ndodhi. Betejat e tij duket se nuk kishin të sosur. Fillimisht ishte vendosur që të punonte si mësues në Gjirokastër, por rastësia e solli që të qëndronte në qytetin e lindjes për të zëvendësuar një nga mësueset e shkollës së muzikës.

Duke mos u mjaftuar vetëm me mësimdhënien në violinë, ai ka bërë koncerte recitale të ndryshme duke luajtur në publik një sërë veprash të repertorit tradicional por edhe të autorëve të shekullit XX si Ravel dhe Bartok (ky i fundit interpretohej për herë të parë në Shqipëri). në sajë të përvojës së fituar në orkestrën e harqeve të Ibrahim Madhit, të cilën e vlerëson si një shkollë më vete, Vlashi ngriti formacionin e harqeve të shkollës së mesme artistike “Mujo Ulqinaku”.

Kështu, në vitin 1989 Florian Vlashi krijoi Orkestrën e Harqeve “Jan Kukuzeli” në Durrës (emër të cilin e mori më vonë edhe shkolla e mesme artistike e këtij qyteti), me të cilën luajti “Katër Stinët” e Vivaldit që interpretohej për herë parë në Shqipëri. Përveçse vepra u luajt e plotë me katër koncertet përbërëse të saj dhe sonetet shoqëruese, fakti tjetër me interes është që Vlashi përmend një fakt pothuajse të panjohur. Sipas tij, Konti Durazzo me prejardhje nga një familje fisnike durrsake, kishte blerë pothuajse të gjitha dorëshkrimet e Vivaldit, të cilat ia trashëgoi brez pas brezi pasardhësve të tij, derisa këta të fundit ia shitën Bibliotekës së Torinos në vitin 1924. Pikërisht rreth kësaj kohe dolën në dritë veprat e Vivaldit, një pjesë e mirë e të cilave, përfshi edhe “Katër stinët”, u luajtën për herë të parë në qytetin e Siennas.

blankFoto nr. 6
Koncerti premierë “Katër stinët” e Vivaldit (1989)

Në dhjetor të 1989 me këtë formacion u luajtën për herë të parë koralet e Jan Kukuzelit (shekullit XIII) dhe Niketë Dardanit (shekullit IV). Kjo ngjarje mjaft e rëndësishme zgjoi interesin e emrave më të njohur të muzikës së kohës, veçanërisht për faktin që muzika kishtare e Kukuzelit, e krijuar rreth 700 vjet më parë, interpetohej për herë të parë në Shqipëri e përshtatur për formacion harqesh. Po në të njëjtin vit, juria e Konkursit të Solistëve dhe Orkestrave Sinfonike të Shqipërisë, e kryesuar nga Çesk Zadeja, e vlerësoi Florian Vlashin me çmimin e parë për lojën solist me Orkestrën Simfonike të Durrësit, nën drejtimin e dirigjentit P. Afezolli.

blank

Foto nr. 7
Pas koncertit me Koralet e Jan Kukuzelit tek Torra. Në foto Gjergj Prevazi, Ramadan Sokoli, Petrika Afezolli, Feim Ibrahimi, Florian Vlashi, Edmond Buharaja dhe Ylli Ademi, Nikolet Vasia (1989)

Tashmë që për Vlashin dukej se çdo gjë po shkonte më së miri, rastësia e solli që ai të largohej nga Shqipëria, kur prej një miku të fëmijërisë mori njoftimin mbi një konkurs të organizuar për zgjedhjen e instrumentistëve që do të bëheshin pjesë e Orquestra Sinfónica de Galicia. Konkursi do të mbahej në muajin shkurt të vitit 1992 në disa qytete të botës, Stuttgart, Londër, New Jork, Bratislavë, San Petersburg dhe A Coruña. Gjatë intervistës me të, Vlashi thotë se vendimin për të marrë pjesë në konkurs e mori pa asnjë dilemë, i udhëhequr nga dëshira e tij e brendëshme – duke nënvizuar njëkohësisht se te të gjithë ne fshihet “sindroma e trubadurëve” – për të udhëtuar në distanca të largëta. Me një ton të lehtë humori, Vlashi rrëfen se vetëm pas arritjes në Stuttgart, për udhëtimin drejt të cilit iu desh të merrte para hua, u informua që konkursi ishte i hapur për instrumentistë nga e gjithë bota, duke shtuar se nëse do ta dinte më parë këtë fakt nuk do ta kishte marrë vendimin për të konkuruar. Por atij iu desh të përballej me një sfidë edhe më të madhe, që kishte të bënte me programin e konkursit. Midis partiturave të veprave të detyruara, dhjetë prej tyre mungonin në Shqipëri. Habia që kjo i shkaktoi sekretares së konkursit ishte më se e natyrshme. Vetëm një ditë para mbajtjes së konkursit, një instrumentist i ardhur nga Shqipëria i kërkonte ndihmë për gjetjen e partiturave! Kjo aventurë e Vlashit, të cilit iu desh që brenda 24 orëve të studionte 10 vepra të reja orkestrale solo, përfundoi me sukses të plotë dhe shërbeu si një gur prove për afirmimin e aftësive të tij.

Lajmin se ishte fitues i konkursit Vlashi do ta merrte pas kthimit në vendlindje, në një prej ditëve kur nuk kishte drita në shtëpi. Por tashmë një dritë tjetër, jeshile, ishte ndezur për të duke i hapur rrugën e drejt një të ardhmeje të re, të panjohur, por shumë premtuese.

Pasi përfundoi me sukses turneun e planifikuar në Itali me orkestrën “Jan Kukuzeli” të Durrësit”, në vitin 1992 Florian Vlashi u bë një prej instrumentistëve të Orquesta Sinfónica de Galicia, e cilësuar nga kritika e specializuar si më e mira në Spanjë.

Sigurisht që kjo arritje ishte shumë e rëndësishme për të, por ai nuk u ndal me aq. Vajtja në Spanjë ishte veçse fillimi i një stadi të ri, që do të vijohej më tej me përpjekjet e vazhdueshme për perfeksionimin e lojës në instrument si edhe me ndërveprimin multi-kulturor me kolegë të tjerë.

Në vitin 1993, Florian Vlashi mban koncertin e tij të parë në Spanjë, një recital me vepra nga Bach, Paganini dhe Stravinski, pas të cilit i erdhën oferta për realizimin e koncerteve të tjera. Ndërsa i nënshtrohet disa kurseve të specializimit me G. Egger (Bachakademi Stuttgart) dhe me L. Müller (koncertmaestër i Orkestrës së Dhomës së Vienës), Vlashi vazhdon aktivitetin koncertal. Midis të tjerash, një ngjarje e rëndësishme e veprimtarisë së tij artistike të kësaj periudhe është interpretimi për të parën herë në Spanjë i veprës së plotë të kompoziotrit vendas Andres Gaus-i, të shoqëruar më pas edhe me regjistrimin në një disk, që u prit mjaft mirë.

blank
Florian Vlashi me Placido Domingue në një nga koncertet e para në Spanjë (1993)

Pas katër vitesh, në shtator 1996, Vlashi themeloi grupin instrumental me emrin sinjifikativ Siglo XX, të vendosur në shenjë nderimi për shekullin, që beri ndryshimin më të madh në historinë e muzikës. Ky ansambël u formua kryesisht me qëllimin për të luajtuar vepra të autorëve të muzikës bashkëkohore. Kjo nevojë lindi, midis të tjerash, për faktin që zona në të cilën Vlashi jetonte nuk kishte një ansambël të mirëfilltë të specializuar për muzikën e shekullit XX. Duke folur mbi këtë çështje në intervistën për gazetën “Mundoclasico“, ai thekson se dy mbeten synimet kryesore të grupit: 1) paraqitja e kryeveprave të muzikës së dhomës të shekullit XX deri në ditët tona; dhe 2) bashkëpunimi dhe mbështetja e krijuesve spanjollë. Ai parashtron gjithashtu se grupi Siglo XX nuk njeh kufizime të përbërjeve instrumentale, të cilat, në varësi të veprave mund të jenë duo, kuartete, kuintete deri edhe me pjesëmarrje të prej dhjetë a njëzet instrumensitëve. Solistët e Siglo XX janë gjithashtu edhe anëtarë të OSG (Orquestra Sinfonica de Galicia), nga të cilët mund të veçojmë: Lilia Chirilov, Stefan Utanu, Caroline Bournaud, Luminita Burca, Mihai Tanasescu, Enrique Iglesias (violinistë); Raymond Arteaga, Arben Llozi, Despina Ionescu, Wladimir Rosinskij (violistë); Ruslana Prokopenko, Gabriel Tanasescu, Rediana Lukaçi, Raúl Mirás (çelistë); Todd Williamson (kontrabas); Claudia Walker (flaut); Juan Ferrer, Pere Anguera Camós (klarinetistë); Casey Hill (oboe): Steve Harriswangler (Fagot); Alejandro Vázquez, Manuel Moya (trompistë); John Etterbeek (trombon); José Belmonte, Alejandro Sanz (perkusionistë); Ayako Zemba (piano); Ramón Carnota (kitarë); dhe Celine Landelle (harpë). Të ardhur nga shkolla, vende e kultura te ndryshme, çdonjëri prej tyre, sipas tij, ka prodhuar energji të jashtzakonshme dhe të gjithë së bashku janë shtresëzuar mes tyre si “një Babel”, shprehet ai në mënyrë metaforike.

Prej koncertit të parë të Siglo XX, të mbajtur në Teatrin Rosalía de Castro (A Coruña) më 8 prill 1997 (me vepra nga autorët F. Poulenc, D. Milhaud, M. Barber, I. Xenakis dhe I. Stravinsky), kanë kaluar plot 25 vite, një rrugë e tërë e mbushur me sfida për përballimin e një repertori të njohur për vështirësitë veçanërisht të mëdha.

Me profesionalizëm dhe përkushtim, grupi Siglo XX i drejtuar nga Florian Vlashi tashmë numëron përmbi 170 “permiera botërore” të autorëve kryesisht spanjollë si: Manuel Alejandre Prada, Fernando Alonso, Ramiro Cartele, Paco Casal, David Cuevas, Julio Montero, Helena Palma, Eligio Vila etj, por edhe të kompozitorëve shqiptarë, si Feim Ibrahimi, Gjon Gjevelekaj, Donika Rudi, Aleksandër Peçi, Haig Zacharian.

Nga numri i madh i veprave të luajtura në koncerte gjatë gjithë këtyre viteve të grupit Siglo XX, Vlashi veçon: Black Angels nga George Crumb për katër instrumenta elektronikë, vepra të muzikës së re të Galicias të paraqitura në Festivalin e Veronës, Pierrot Lunaire nga Schönberg, Qatuore pour la fin du temps nga Messiaen si dhe Historia e ushtarit të Stravinskit, këto dy veprat e fundit janë luajtur edhe në Bienalen e qytetit të Durrësit si vepra premierë në Shqipëri.

Përsa i takon lojës së tij si solist, në intervistën e përmendur Vlashi rrëfen se me violinën e tij ka shëtitur që nga sallat e njohura të Spanjës, Ukrainës apo Italisë e deri në vendet më të paimagjinueshme sikundër janë lagjet e varfra në São Paulo të Brazilt, rrënojat e frikshme të nerofumos në Durrës, në një dasëm apo në varrezat e San Amaros të A Coruña-s etj. Në mënyrë të veçantë ai ndalet te një recital i mbajtur në Logroño, pas të cilit kompozitoria e njohur María Dolores Malumbres, e emocionuar, i dhuron një violinë të çmueshme të shekullit XVIII të trashëguar nga i ati. Disa muaj më vonë, kompozitorja shkruajti për të një vepër interesante për violinë solo, të titulluar Violina e tim eti, që Vlashi e cilëson si një krijim me bukuri abstrakte të rrallë, duke e përfshirë më pas në ciklin “Espacios sonoros”. Duke folur për këtë episod mbresëlënës të jetës së tij, Vlashi shprehet se: “Kjo është nga ato histori aq të bukura e prekëse, për të cilat mendohet që ndodhnin vetëm nëpër libra”. Por Malumbres nuk është e vetmja që ka krijuar posaçërisht për Florian Vlashin (mbi 30 vepra i janë dedikuar atij). Në vitin 2005, Paulino Pereiro i ka dedikuar atij Sonatën nr. 2 op. 118 për violinë solo, të titulluar “Vlashiana”.

blank
Foto e sonatës “Vlashiana” (2005)

Themelimi i Siglo XX nga Florian Vlashi, përveç arsyeve të përmendura, erdhi edhe si një nxitje e brendëshme e tij për të eksperimentuar. Kjo dëshmohet, midis të tjerash, edhe nga një Konferencë-koncert që ai mbajti në universitet, me temën “Historia dhe misteri i violinës”. Duke luajtur me katër instrumente të ndryshme harkorë si lahuta, violina baroke, violina klasike dhe ajo elektrike, ai bën së bashku katër tradita dhe kultura të ndryshme. Lidhur me këtë ndërmarrje kaq interesante, gjatë intervistës së tij ai i referohet si model frymëzimi përvojës së shquar eksperimentale të John Cage-t. Në një shkrim mbi këtë ngjarje, kritiku spanjoll Julio Andrade, duke folur për eksperimentimin e Florian Vlashit, shprehet midis të tjerash: se violina elektrike dukej “si e pa mishtë, gjë që i jepte pamjen e një skeleti… me tingëllim fantazmagorik”, pra, “djalli vetë”, rrëfen Vlashi.

Një tjetër projekt i tij i dashur për të është Bienalia “Netët e Muzikës Klasike”, të cilën e themeloi në 2003 në qytetin e Durrësit (festivali i parë i muzikës klasike në Shqipëri që vijon aktivitetin ende). Ideja për këtë, thotë ai, “lindi në një formë krejt të natyrshme, si të gjitha gjërat e paparashikuara”. I gjendur atë vit në Durrës për të kaluar pushimet verore, me një grup miqsh të shkollës, teksa u përfshimë në biseda dhe kujtime plot nostalgji, filluam të improvizonim dhe të interpretonim me njëri-tjetrin vepra të ndryshme. Të mbështetur nga dashamirësit e muzikës si edhe nga Bashkia e qytetit, në ditët e fundit “menduam që këto vepra t’i luanim në publik dhe aty për aty vendosëm themelimin e aktivitetit nën emrin “Netët e muzikës klasike”.

Shumë shpejt festivali mori formën dhe strukturën e duhur, të përbërë nga shtatë netë me tematika të ndryshme, si një rrugëtim në epoka të ndryshme të muzikës, përfshi edhe një konkurs për talentet e reja, fituesi i të cilit ftohet nga Rediana dhe Florian Vlashi për të luajtur në Spanjë. Vlashi e vlerëson konkursin si një mundësi të artë për të rinjtë, “një mundësi që në moshën e tyre mua nuk ma ofroi njeri”, thekson ai jo pa një ndjenjë dhimbjeje. Festivali përmban në çdo edicion nga një vepër të porositur premierë. Po kështu, krahas muzikantëve shqiptarë aty luan rregullisht edhe Grupi i Vlashit (Siglo XX) duke krijuar një “urë tingujsh” ndërmjet dy vendeve. Ndër vite, koncertet e “Netëve të Muzikës Klasike” janë mbajtur në ambjente të ndryshme të qytetit si: amfiteatri, teatri, muzeu, katedralja deri edhe te një klub apo te rrënojat e një fabrike të braktisur në periferi të qytetit.

Tanimë grupi Siglo XX ka hyrë në vitin e njëzet e pestë të veprimtarisë së tij dhe ndërkohë po përgatitet për një seri koncertesh në Spanjë, të cilat do të kurorëzohet me veprën madhore të muzikës së shekullit XX, “Le Marteau sans maître” (Çekiçi pa mjeshtër) të Pierre Boulez-it dhe me premierën botërore “25 Microsecuencias” (25 mikrosekuenca) të 25 kompozitorëve nga Galicia.

Aktualisht Florian Vlashi është duke punuar për një tjetër projekt, përtej veprimtarisë koncertale. Karriera ndërkombëtare dhe mundësia e krijuar përmes saj për njohjen e përvojave, që zbatohet sot në vende të zhvilluara të botës, e shtynë Vlashin për t’iu vënë punës së hartimit të një fjalorthi terminologjik në gjuhën shqipe (me 47 pjesë të violinës), i cili i mungon shkollës shqiptare të violinës. Vlashi vetë pohon se gjatë kohës kur punonte në Sinfonica de Galicia (një orkestër ndërkombëtare me instrumentistë nga mbi 20 vende të botës), ai vetë nuk ngurronte të konsultohej mbi emërtimet, jo vetëm në italisht e frëngjisht, por edhe në gjuhë më të rralla si finlandisht apo japonisht.

Iniciativa shumë e dobishme e hartimit të këtij fjalorthi për violinistët shqiptarë, e ka përqendruar punën e Vlashit në një angazhim shumë serioz, i cili fillon që nga hulumtimi nëpër biblioteka i literaturës së shkruar për instrumentin e violinës, për luterinë në përgjithësi, pra i një fondi tejet të pasur, një pjesë të të cilit ai e ka njohur dhe seleksionuar përgjatë 30 viteve.

blank
Fjalorth në gjuhën shqipe me 47 pjesë për violinë, nga F. Vlashi.

Dashuria për artin në përgjithësi, e kultivuar që prej fëmijërisë së hershme, mbetet një ndër tiparet më dalluese të botës intelektuale të Florian Vlashit. Krahas lidhjes me letërinë, ai është një pasionant, të themi gati një “fanatik”, i pikturës.

Kjo ka zgjuar tek ai shpirtin e koleksionistit të tablove të autorëve të ndryshëm shqiptarë, të cilat i mban të ekspozuara në sallonin e shtëpisë së tij. Gjatë gjithë këtyre viteve ai numëron në koleksionin e tij më shumë se 100 vepra, ndër të cilat veçon një skulpturë të Nikoletë Vasisë të titulluar Muzika, të cilën e ka ekspozuar në oborrin e shtëpisë së tij.

Është fjala për një skulpturë me orientim disi kubist që, siç e përshkruan Vlashi, ka në epiqendër një instrument bashkë me një kokë njeriu e një kokë kafshe, nga e cila përciellet ideja e Menuinit që violinisti është një qenie e çuditshme, një gjysmë tigri e gjysmë poeti. Ndoshta në koleksionimin e tablove të autorëve shqiptarë të pikturës, Vlashi, krahas dashurisë për artin, gjen edhe mundësinë për të plotësuar gjithë sa i mungon nga vendi i tij.

blank

Foto e Florianit me prindit në Muzeun Guggenheim

Duket sikur dashuria për muzikën është gjithëpërfshirëse në familjen Vlashi, pasi ajo nuk mbaron tek Floriani. Të dy djemtë e tij janë instrumentistë, përkatësisht Danieli luan si violinist solist në orkestrën Deutsches Symphonie-Orchester të Berlinit, ndëra Martini ka zgjedhur instrumentin e violonçelit duke ecur nën gjurmët e së jëmës, Rediana Lukaçit.

blank
Foto e familjes Vlashi, prindërit, djemtë dhe bashkëshortja e Florianit.

Pyetjes se çfarë do të bënte Flori kur të mbaronte misioni i tij me violinën, ai i përgjigjet me shumë thjeshtësi, se ndoshta do t’i kushtohej verërave apo mbase t’i rikthehj figurave në plastelinë, që bënte dikur tek biblioteka e të atit. Por një gjë është e sigurtë. Violina, e cila e ka shoqëruar dhe përmbushur gjithë jetën e tij, do të vazhdojë të mbetet përherë e tillë për të.

Kanë shkruar për të:

Me talentin e kulturën e gjerë që zotëron, jep një imazh të vërtetë të shpirtit të shqiptarit, që mbijetoi përmes diktaturës e indiferencës europiane. Me personalitetin e tij mundohet të zhbëjë, të davarisë sado pak atë perde errësire që kanë hedhur mbi Shqipërinë

Pirro Dollani

Ju jeni shqiptari i dytë që kam takuar në jetën time pas Nënë Terezës

                                                    Zubin Mehta, dirigjent

Vlashi luan me shumë elegancë, zhdërvjelltësi teknike e muzikalitet. Loja e tij është thjështë mjeshtërore . Një artist i shkëlqyer.

Ramiro Cartelle , kritik muzikor

Florian Vlashi , një tjetër shqiptar që i bën nder kombit

                                                 Gëzim Kabashi, gazetar

Peneli i artë ishte koncerti i Florian Vlashit, interpretim i shkëlqyeshëm, plot virtuozitet, dominim e asimilim të muzikës moderne.                                    

                                            Carlos Blanco Ruiz, kritik muzike

Muzika klasike e re triumfon në duart e Vlashit

O. Castro, kritik muzike

Vlashi është një muzikant i kategorisë së lartë. Ishte një koncert vërtet i mahnitshëm

                                              Enrique Sacou , kritik

Vlashi ka të rralla jo vetëm cilesitë si instrumentist, por dhe ato njerëzore. Është kënaqësi ta kesh pranë edhe si muzikant edhe si njeri.

                                               Juan Duran , kompozitor

Pa të muzika moderne në Galici nuk do të ishte ajo që është. Një person që beson në muzikën e re dhe në kompozitorin e vendit tonë.

Paulino Pereiro, compozitor

                                             nga dedikimi i sonates “ Vlashiana”

Një violinist i jashtëzakonshëm

Miguel Anxo Fernan Vello, poet

Bagazhi artistik e bën Vlashin një nga protagonistët më të mëdhenj të muzikës së re në Galici – Spanjë në këto dekadat e fundit. … ka një teknik të lartë në interpretim, me një ekspresivitet e ndjenjë tepër të përshtatshme. Gishtat e tij janë të përkryer në pasazhet më virtuoze që i përballon me një natyrshmeëri të habitshme. Teknikisht loja e Vlashit më duket verbuese.

Paco Yánez, muzikolog

Shpirti i tij i kultivuar dhe drejtpeshimi i brendshëm, zbuloi një talent të fortë, të aftë për të kuptuar botën e muzikës së re, si dhe rrugën e domosdoshme në artin interpretativ modern. Gjithë edukimi violinistik dhe estetik që ai shprehu shfaqi një univers muzikor te freskët … Një thesar i vyer njerezor.

                                  Luminica Virginia Burca, violiniste dhe muzikologe

Me muzikën, violinisti Florian Vlashi është qiell dhe dritë, frymë dhe dehje, ngjizje dhe krijim, është ai që ribëhet në çdo rast kur interpreton muzkën klasike dhe atë moderne, jo si një moderator shërbyes në rrëfenjë, por si një eskplorator magmash muzikore që për t’i shkoduar duhet talent, mendje, kulturë, genuinitet muzikor, mjeshëtri gati magjike për të hapur portat sekrete të këtij arti që gjithnjë nuk e tregon sekretin e fundit.(…)

Për ata që e kuptojnë dhe e duan me thellësi, muzika nuk është një qejf; është një fe. Kështu shprehej një mendje e ndritur e kombit shqiptar, Faik Koncia. Dishepull i këtij besimi e rituali lutjesh, pra i muzikës si një religjion arti dhe fryme, është violinisti Florian Vlashi. Tempulli është instrumenti dhe psalmi është tingulli tij ekzistencial…e dëgjoj në ajër dhe i them mirënjohje. (…)

Magjia vazhdon me pengje enigmash ndaj vijojmë ta dëgjojmë violinën e Florian Vlashit!.

Përparim Kabo, filozof

Kur Florian Vlashi organizon nje koncert, duke drejtuar Camerata Brigantina apo Grupo Instrumental Siglo XX, kemi bindjen se po asistojmë në një ngjarje muzikore të kategorisë më të lartë

                                           Julio Andrade Malde, kritik muzike

... (koncerti) që trajton në formë qarkore ekzistencën e një jete, me artikulimin e jashtëzakonshëm e plot vitalitet në violinën e Florian Vlashit, nënshkruan plot nerv e shkëlqim, këtë besimin absolut – si në Majin 68 ashtu dhe në atë të 2018 - në fuqinë revolucionare, utopike dhe transformuese të muzikës. 

                                           Paco Yañez, muzikolog, kritik muzike

[1] Intervistuar nga muzikologu dhe gazetari i njohur  spanjoll Paco Yáñez.

[2] Nxjerrë nga shkrimi “Premtimi”, Gazeta Shqiptarja.com 17/02/2012 Florian Vlashi

Marrë nga Kosova.info

blank

Më 2 gusht 1849 lindi pashai shqiptar Mehmet Aliu, themelues i Egjiptit modern

Muhamed Ali Pasha (osmanisht: محمد علی پاشا المسعود بن آغا‎ Meḥemmed ʿAlī Pāshā; arabisht: محمد علي باشا‎‎ Muḥammad ‘Alī Bāshā; turqisht: Kavalalı Mehmet Ali Paşa; 4 mars 1769 – 2 gusht 1849) ishte pasha osman me prejardhje shqiptare, vali i Ejaletit të Egjiptit (Eyalet-i Mısr) gjatë viteve 1805–1848. Megjithëse nuk ishte një nacionalist modern, ai konsiderohet si themeluesi i Egjiptit modern për shkak të reformave që ai bëri në sferat ushtarake, ekonomike dhe kulturore. Ai gjithashtu sundoi territore levantine jashtë Egjiptit. Dinastia që ai krijoi do të udhëhiqte Egjiptin dhe Sudanin deri më Revolucionin egjiptian të vitit 1952, të udhëhequr nga Muhammed Nagib dhe Gamal Abdel Naser.

Lindja dhe karriera

Mehmet Ali Pasha (1769-1849) i njohur me emrin Mehmed Ali, lindi në Kavalla, në perandorinë osmane të atëhershme, qytet i cili ndodhet sot në Greqi. Vizitorëve dhe diplomatëve evropian shpesh u thoshte se “ishte lindur në një fshat shqiptar[1]”.

Për Mehmet Aliun tregohet që të ketë lindur në një familje tregtaresh shqiptar me origjinë nga Korça. Atij i vdiqën prindërit në moshë të vogël dhe shkoi të jetoj me xhaxhanë e tij. Mehmeti për njëfarë kohë është marrë me tregti nëpër Çamëri, më vonë ka vendosur që t’i bashkohet ushtrisë së Perandorisë Osmane. Për Mehmet Aliun tregohet se edhe pse nuk ka ditur të shkruajë dhe të lexojë ka qenë një njeri i mençur dhe largpamës, gjë që e bëri atë të bëjë karrierë në ditët e më pasme të jetës.

Në ditët kur Napoleon Bonoparti pushtoi Egjiptin i cili që nga koha e Sulltan Selimit kishte qenë pjesë e pandashme e perandorisë osmane, Mehmet Aliu, ashtu si edhe shumë myslimanë të tjerë, shtetas të perandorisë u ngrit për të mbrojtur këtë tokë të perandorisë osmane nga këta kolonizator të rinj.

Në krye të një batalioni me shqiptar, Mehmet Aliu marshoi drejt Egjiptit, ku pas përpjekjeve të ndryshme luftarake me francezët më në fund, Egjipti u çlirua nga zgjedha Bonaparta. Pas çlirimit të Egjiptit dhe mosmarrëveshjeve të ndryshme civile, më në fund në vitin 1805 Mehmet Aliu më këshillën e sheikut të Azharit, morri fermanin nga Sulltani për tu bërë guvernator i Egjiptit së bashku me titullin Pasha.

Eliminimi i kundërshtareve politikë

Duke parë situatën e prapambetur të Egjiptit të asaj kohë, ne vitin 1811, Mehmet Aliu ishte ai që filloi zhvillimin e vendit. Por si rrjedhoje e konflikteve me çifligaret vendas (Mamlukët), intrigat e tyre, kërcënimet ndaj Mehmet Aliut dhe mosbindshmërinë ndaj rregullave të shtetit, Mehmet Aliu me rastin e dërgimit të birit të tij Tosum Pasha në Arabi kundër “Vehabive” organizoi një darke për të gjithë parinë vendase Memluke (këtu fillon konspiracia Arabe J).

Pasiqe i ftoi të gjithë Memaliket në kështjellën e tij, Mehmet Aliu që e kishte rrethuar kështjellën me rojet e tij Shqiptar, i urdhëroi ata që të ekzekutonin të gjithë kundërshtaret e tij,afersisht 1000 vete që i kishte ftuar atë natë në kështjellë. Pas këtij veprimi, Mehmet Aliu e siguroi njëherë e përgjithmonë pushtetin e tij mbi Egjipt, pasiqe ai arriti që ti eliminojë rivalet e tij në atë mbrëmje. Nga ky akt, sa mizor dhe i pabese i Mehmet Aliut, shumë Memluk që shpëtuan, filluan të nxisin urrejtjen arabe kundër Mehmet Aliut që mbahet si i pari politikan Makiavelian në historinë moderne Islame.

Luftrat e Mehmet Aliut

Një nga zotësitë kryesore që Shqiptarët kanë pasur në Perandorin Osmane, ka qenë arti i luftës. Kështu, që nga ditët e marrjes së Egjiptit e deri në ditët e fundit të jetës së tij, Mehmet Aliu, me ndihmën e djemve të tij zhvilloi mjaft beteja të suksesshme nëpër botë.

Nga të parat ekspedita luftarake që Mehmet Aliu organizoi ishin disa fushata me radhë që kreu në Arabi me urdhër të Sulltanit kundër Vehabive, ku djemtë e tij, Tosum dhe Ibrahim Pasha arritën që kryengritjen e Saudeve në Arabi ta shype dhe të ktheje qytetet e shenjta të Mekes dhe Medinës në gjendje paqeje, nga ku Haxhijte dhe Umraxhijnte të mund të kryenin vizitat e tyre në token e shenjte në mënyrë të qete dhe pa probleme.

Nga vitet 1820 deri më 1822 Mehmet Aliu filloi ekspeditat kundër Sudanit, ku në 1823 Mehmet Aliu themeloi shtetin e Sudanit dhe Hartumin si kryeqytet të tij. Më 1824, si rrjedhoje e kryengritjeve të shqiptareve (arvanitasve) dhe grekeve (romejve) në Greqi, Sulltan Mahmudi i II që nuk mund të ta shtypte dot këtë rebelim , thërriti në ndihme Mehmet Aliun, i cili duke çuar në krye të kësaj ekspedite djalin e tij Ibrahim Pasha arriti që të shuaje dhe shtype revoltat në Greqi. Si rrjedhoje e kësaj fitore, Mehmet Aliu u shpërblye nga Sulltani që të bëhej edhe guvernator i Kretës. Por fuqitë e mëdha (Britania e Madhe, Franca, Rusia), duke pare shtrirjen e gjere që Mehmet Aliu pati që nga Sudani e deri në Kretë, më 1827 dërguan armatat e tyre për të luftuar Ibrahim Pashen, të birin e Mehmet Aliut, i cili pas përplasjes me fuqitë e mëdha u thye.

Si rrjedhoje e disa mbeturinave mamluke që kishin lënë Egjiptin pas masakrës së Mehmet Aliut, shumë prej tyre që nga Siria kryenin akte sabotazhi kundër Mehmet Aliut. Për këtë arsye në 1831 Mehmet Aliu u detyrua që të pushtoje Sirine dhe të ndjeke Mamluket e hikur. Por kjo hapje e madhe e Mehmet Aliut e zemëroi Sulltan Mahmudin i cili hyri në konflikt me Mehmet Aliun (besohet se në këtë luftë ka influencuar një armik personal i Mehmet Aliut, që ishte këshilltar i Sulltanit). Pas betejës së 1839 djali i

Mehmet Aliut, Ibrahim Pasha i cili theu ushtrinë Osmane, filloi marshin për në Anadoll, ku sipas shumë historianeve ambiciet e Mehmet Aliut ishin që ai tu bënte Sulltan i shtetit Islam. Por duke parë forcën dhe vitalitetin e Mehmet Aliut fuqitë e mëdha e ndaluan dhe kërcënuan serisht Mehmet Aliun që të mos avanconte me tej. Nëse ky plan do të kishte ndodhur, bota nuk do ti njihte me Shtetet e Bashkuara Islame, si Khalifati Osmanli, por do ta njihnin si Khalifati Shqiptar.

Pas kësaj përpjekje të fundit Mehmet Aliu u tërhoq në Egjipt, ku atij iu njoh e drejta e Khedivllëkut mbi Egjiptin (mbretërisë), nga ku gjenerata e nipërve të tij udhëhoqi deri në vitin 1956.

Arritjet e Mehmet Aliut

 

Cami Mehmet Ali, përvec betejave të tija të suksesshme në botën Islame, mbahet si i pari modernizues i botes Islame. Ai ishte i pari që në boten Islame futi shtypshkronjën, ndërtoi fabrika, ndërtoi sisteme moderne për shtetet ku ai udhëhoqi. Ne veçanti, vepra të Mehmet Aliut që vlejnë për tu theksuar janë : Krijimi i Egjiptit si shtet, modernizimi, ndërtimi i qyteteve, qendrave tregtare, qendrave industriale etj.

Krijimi i Sudanit si shtet, emancipimi i shoqërisë Sudaneze dhe dhënies së saj të një fizionomie qytetare (Hadara) përndryshe nga fizionomia fshatare (Badava) që Sudani kishte përpara ardhjes së Mehmet Aliut.

Emancipimi i shoqërisë Egjiptiane, që sot është zemra e botës Arabe, ku nëpërmjet aktivizimit të shoqërisë vendase beduino – felahe në jetën shoqërore qytetare (Hadara), Mehmet Aliu është ai që mbahet si arkitekt i Intelektualizmit dhe Iluminizmit arab Abham al-Xhedid ; që do të thotë sistemi i ri dhe ka të bëjë me atë se Mehmet Aliu ishte ai që për herë të parë në botën Islame, krijoi një ushtri me të vërtet profesionale, dhe mjaft herë më të avancuar sesa ajo e Osmanëve. Vetë suksesi i ushtrive të Mehmet Aliut nëpër botë, i tregoi Sulltan Muratit së Sistemi Osman ishte vjetruar, gjë që e coi Sulltanin që pas Mehmet Aliut të shpalli edhe ai “Nidham Al Xhedidin'” ala – Turce, por që asnjëherë nuk arriti suksesin e Mehmet Aliut.

Dhe pse pasardhësit e Mehmet Aliut më vonë u korruptuan dhe e dobësuan Egjiptin që Mehmet Aliu themeloi, sërisht vlerat e Mehmet Aliut për zemrën e sotshme të botës Arabo – Islame janë të panumërta. Me të drejtë për punën në themelimin e Egjiptit dhe ringjalljen Arabe që zë rrënje aty, Mehmet Ali Shqiptari mbahet si themeluesi dhe illuminatori i intelektualizmit Arab. Wikipedia

blank

Më 1 gusht 1936 lindi Yves Saint Laurent, gjeni francez i modës së lartë

VOAL- Një emër që është bërë logo, tingulli i pagabueshëm i tre fjalëve që përbëjnë emrin e tij mund të thotë vetëm një gjë në të gjitha gjuhët: moda. Ose më mirë, Haute Couture. Po, sepse Yves Saint Laurent, përveçse një nga baballarët e modës franceze, është edhe njeriu që e bëri Haute Couture markën e tij, një stil jete që nga butiqet e tij është përhapur në të gjithë botën, duke infektuar mijëra njerëz.

I lindur në Algjeri më 1 gusht 1936, si të gjithë talentet, ai tregon një pasion shumë të parakohshëm për artin që do ta çojë në lavdi. Tërheqja për pëlhurat dhe për pasarelat është shumë e fortë tek ai dhe kështu, në vend që të bredhë apo të shpenzojë kohë duke shkelmuar një top (me rrezik, për më tepër, të bëjë pis rrobat e tij), ai mësohet me pëlhura, coha dhe gjilpëra. Ku eshte? Askund tjetër veçse në Maison Dior ku, pasi u diplomua në Ecole de la Chambre Syndicale de la Couture në Paris, ai zëvendëson mjeshtrin Christian Dior, i cili vdiq nga një atak në zemër në një hotel në Montecatini. Një përgjegjësi e madhe, duke pasur parasysh se në atë kohë Dior ishte tashmë “Dior”; por Yves nuk është shumë i frikësuar.

Ai zhytet me kokë në punë dhe kështu lind koleksioni i tij i parë, i quajtur “Trapezio”. Por as në ëndrrat e tij më të çmendura, stilisti i ri nuk mund të shpresonte se do të ishte një sukses i tillë, aq sa në kopertinat e gazetave të specializuara flitet për të si një fëmijë i vogël. Fatkeqësisht, diçka e papritur vjen për të ndërprerë idilin, për të bllokuar përkohësisht atë rrugë tatëpjetë që tani dukej se ishte pa pengesa. Në fakt, atdheu e thërret për të kryer shërbimin ushtarak: një ndërprerje shumë e rëndë e angazhimeve të tij që në fakt do të thotë fundi i marrëdhënies së tij me shtëpinë Dior (maison do ta zëvendësojë me Marc Bohan).

Për fat të mirë, Yves nuk është i dekurajuar, i vendosur për të ndjekur profesionin e tij. Kthehet në Paris në vitin 1962 dhe sa hap e mbyll sytë prezanton koleksionin e parë me emrin e tij, i karakterizuar nga zgjedhja e linjave të stilizuara dhe shumë të thjeshta, pa frika. Të gjithë të pranishmit janë të mahnitur nga cilësia e punimit të veshjeve, një veçanti të cilës stilisti francez do t’i kushtojë gjithmonë vëmendje të veçantë.

Por ka edhe një element tjetër që ngre diskutime të shumta për koleksionin Saint Laurent: pantallonat për femra. Një zgjedhje stilistike që e vendos në atë moment jashtë çdo skeme, duke e bërë një revolucionar të vërtetë. Yves Saint Laurent i vesh gratë, u jep atyre dinjitet të ri dhe një dimension të ri lirie, atë liri që vjen nga aftësia për të zgjedhur se çfarë të veshësh me besim. Pa harruar kostumet e saj të mrekullueshme, pranë modeles Chanel.

Vitet që do të vijnë nuk do të jenë asgjë tjetër veçse vitet e shenjtërimit përfundimtar. I fiksuar pas punës dhe me tendencë introverte (nëse jo mizantropik), ky gjeni i modës ka vendosur një sërë operacionesh mbresëlënëse inovative, shumë prej tyre të frymëzuara nga kultura e tij e madhe.

Në vitin 1965, për shembull, ai e transformoi vinylin në një pëlhurë mushamash të prerë në mënyrë rigoroze, frymëzuar nga Mondrian. Në vitin 1966 ai krijoi veshje me një ajër pop-art. Koleksioni për vjeshtë/dimër 1971-72 përmban fustane tafta që i përkasin veprave të Marcel Proust. Baletet ruse janë pika fillestare për koleksionin e vitit 1976 që New York Times e quan “revolucionar, i destinuar për të ndryshuar rrjedhën e modës”. Në vitin 1979 ai vizaton duke iu referuar Pikasos dhe në vitin 1981 Matisse, pa harruar botën arabe të origjinës, të cilës stilisti francez i është drejtuar gjithmonë, duke e lejuar veten të ndikohet thellë.

Në vitin 1966 ai më në fund lindi një linjë të prêt-à-porter dhe, në 1972 një linjë të kozmetikës dhe parfumeve, të puthura gjithashtu me sukses të madh.

Në janar 2002, stilisti tashmë i moshuar francezi njoftoi në një konferencë shtypi emocionuese se po largohej nga moda e lartë. Prandaj Maison i lavdishëm i Avenue Marceau ka mbyllur dyert.

Për të justifikuar këtë vendim, Pierre Bergè, partneri i tij shumëvjeçar i jetës dhe punës, shpjegoi se: “Moda e lartë ka mbaruar. Nuk është një art që varet si një pikturë. Por është diçka që ka kuptim nëse shoqëron artin e të jetuarit. Sot, koha për xhinse dhe Nike, arti i të jetuarit nuk ekziston më”.

Pas një sëmundje të gjatë, ai vdiq në Paris natën e 1 qershorit 2008, në moshën 71-vjeçare./Elida Buçpapaj

blank

Më 1 gusht 1942 lindi aktori i shquar italian Giancarlo Giannini

VOAL- Giancarlo Giannini (Xhankarlo Xhanini) lindi në La Spezia më 1 gusht 1942. Ai u diplomua në Napoli si ekspert elektronik, më pas studioi aktrim në Romë në Akademinë Kombëtare të Artit Dramatik Silvio D’Amico. Ai debutoi në teatër në moshën tetëmbëdhjetë vjeç me “In memoria di una signora amica” “Në kujtim të një zonje mike”, të Giuseppe Patroni Griffit. Në vitin 1960 arrin edhe suksesi i tij i parë ndërkombëtar, falë “Romeo dhe Zhuljeta” nga Franco Zeffirelli, i përfaqësuar në Old Vic në Londër.

Në vitin 1965 Giancarlo Giannini bëri debutimin e tij në kinema me “Libido e Fango sulla metropoli” dhe në televizion, ku fytyra e tij u bë e njohur për publikun e gjerë falë interpretimit të protagonistit të “David Copperfield”, një skenar i xhiruar nga regjisori Anton Giulio Majano.

Një vit më pas (1966) ai punoi përkrah Rita Pavone dhe për herë të parë me Lina Wertmuller, në “Rita la zanzara” “Rita the mushkonja”, titull që do të pasohet nga “Non stuzzicate la zanzara” “Mos e ngacmoni mushkonjën” (1967). Me Lina Wertmuller lindi një bashkëpunim i lumtur dhe i qëndrueshëm që do të çojë në krijimin e veprave të shumta cilësore. Ndërkohë, Giannini u thirr nga Ettore Scola për “Dramma della gelosia – tutti i particolari in cronaca” “Drama e xhelozisë – të gjitha detajet në lajme”, që nga viti 1970.

Gjatë viteve 70 bëhet shenjtërimi: titujt më përfaqësues janë “Mimì metallurgico aboveito nell’onore” (1972), “Film d’amore e d’anarchia ovvero: stamattina alle 10 in via dei Fiori nella nota casa di tolleranza” “Film i dashurisë dhe anarkisë ose: sot në mëngjes në orën 10 në via dei Fiori në bordello të njohur” (1973) , për të cilin fitoi çmimin për aktorin më të mirë në Festivalin e Kanës), “Travolti da un insolito destino nell’azzurro mare d’agosto” “I pushtuar nga një fat i pazakontë në detin blu të gushtit” (1974), “Pasqualino Settebellezze” (1975, për të cilin u nominua për ‘ Oscar), “La fine del mondo nel nostro solito letto in una notte piena di pioggia”  “Fundi i botës në shtratin tonë të zakonshëm në një natë me shi” (1978), “Fatto di sangue fra due uomini per causa di una vedova – si sospettano moventi politici” “Bërë me gjak midis dy burrave për shkak të një të veje – dyshohen për motive politike” (1978). Me këta filma – nga Lina Wertmuller – të çiftuara shpesh me Mariangela Melato, fytyra e Giancarlo Giannini bëhet ikona e mashkullit italian, i vrazhdë dhe i turpshëm, dhe i përcjellë nga efekti stereotipik, ai shkon nëpër botë duke marrë famë ndërkombëtare.

Talentet e jashtëzakonshme dramatike të Giannini shprehen gjithashtu në “La prima notte di quiete” (1972, nga Valerio Zurlinie) dhe në “L’innocente” (1976, nga Luchino Visconti).

Gjatë karrierës së tij të gjatë dhe prestigjioze, Giannini interpreton në mënyrë të jashtëzakonshme dhe kameleonike personazhe të të gjitha llojeve, të dialekteve të ndryshme italiane, si dhe në anglisht. Gjatë viteve 1980 ai punoi ndërkombëtarisht, i zgjedhur nga regjisorë si Rainer Werner Fassbinder (“Lili Marleen”, 1981) dhe Francis Ford Coppola (“La vita senza Zoe”, episodi i New York Stories, 1989).

Gjatë viteve 90 ai varion nga filmat aksion (“Palermo Milan one way”, 1995 – “Terra bruciata”, 1999) tek e ashtuquajtura kinema më e lehtë (“Cervellini fritti impanati”, 1996), deri te angazhimi civil (“Giovanni Falcone “, 1993).

Pas vitit 2000 ai shfaqet më shpesh në drama televizive si “Il Generale Dalla Chiesa” apo “Il Maresciallo Rocca”, por nuk mungon të ndjekë produksionet e mëdha të Hollivudit, si “Hannibal” (2001), “Man on Fire” “Njeriu në zjarr” ( 2004), “Casino Royale” (2006), “Agjenti 007 – Quantum of Solace” (2008).

Statusi interpretues i Giancarlo Giannini shquhet edhe në veprimtarinë e aktorit të zërit: ai është zëri zyrtar i Al Pacino-s, por ai ia dha zërin Jack Nicholson-it edhe në “The Shining” (1980) dhe në “Batman” të Tim Burton (1989). ), në maskën e Joker./Elida Buçpapaj

blank

MELINA MËRKURI Gjaku shqiptar në themelet e shtetit grek Nga Liljana Islami

blank

LILJANA ISLAMI

Vlerësime të merituara, portrete të qendisura me ndjenjë adhurimi, fjalë zemre për arvanitasen Melina Mërkuri, e cila mundi të ngjiste me sukses shkallët e hierarkisë politike.

“Gruaja homerike që nuk e humbi pathosin e saj burrëror”..,”Mallëngjim ndërkombëtar”.., “Greqia përkulet para saj”.., “E lindur për t’u admiruar.., “Melina përgjithmonë”.., “Shuhet ylli grek”.., “Ikën hyjnesha e fundit greke”..etj etj..

Ishin disa nga titujt e gazetave greke e botërore të dielën e 6 Marsit 1994, kur lajmi mbi vdekjen e gruas legjendare të dyzuar artiste dhe politikane, trishtoi mbarë qytetarët grekë.

Maria Amalia – Melina Mërkuri, lindi në Athinë në Tetor 1920 në familjen me tradita arbërore të Mërkurajve, ikur nga Gusmari i Kurveleshit për në Himarë e më tej në ishullin e Specës, (ishull midis Athinës e Gadishullit të Peloponezit) banuar plotësisht nga arvanitët. Gjyshi i saj, Spiro Mërkuri, u zgjodh njëzëri kryetar i bashkisë së Athinës, qysh në moshën 30 vjeç, gjë e rrallë për një qytet me aq histori.

Për 30 vjet rrjesht, proverbial për ndershmërinë e tij, ndoshta nga më rrallët burra të politikës greke, në vitet e ndërtimit të vrullshëm të qytetit modern.

Të shumtëishin njerëzit që i ofruan toka dhe pasuri të tjera përrallore në shkëmbim tëlehtësirave e përfitimeve të shpronësimeve publike për hapjen, zgjerimin dhe modernizimin e rrugëve dhe instalimin e linjave moderne të mjeteve të transportit masiv të qytetarëve (metro, troleibus, tramvaj, trena etj..), ndërtesave e institucioneve publike, pallateve e gjithë urbanizimit të territorit.

 

Indiferent deri në vdekje ndaj këtyre përfitimeve, i vuri gjoksin me përkushtim detyrës, duke gëzuar respektin maksimal të qytetarëve duke e zgjedhur unanimisht për 30 vjet rrjesht në atë detyrë. Shpërblimi që mori ishte tepër modest: vetëm emri i një rruge dhe shtatorja e tij në zonën e Pagratit. Ishin pikërisht këto vlera të ndershmërisë që gjyshi i saj tregoi dhe vazhdimësia e traditës familjare që të atit të saj i u besua mandati i deputetit në Parlament në moshën 32 vjeç.

Pikërisht, për shkak të trashëgimisë politike, fati i Melinës u lidh pazgjidhshmërisht me fatet e Greqisë dhe spiegon qartë plagosjen e saj të thellë dhe zhvillimin e një fryme flakëruese me ardhjen e juntës së kolonelëve në 21 prill 1967 në vend.

Herë optimiste e herë pesimiste, me shtetësi e kombësi të mohuar, shpallur armike e popullit dhe e vendit ku u lind e u rrit, ku të parët e saj dhanë djersë e mund për ngrijen e vendit nga zikzaket e historisë, duke shpresuar tej çdo shprese, e ndjeshme dhe e ngurtë, Melina nxorri në pah tiparet e arvanites së vjetër , koshiente për të vazhduar rrugën e Bubulinës – Laskarinës dhe të udhëheqësve të tjerë të Revolucionit grek të 1821, totalisht me gjak arbëror.

Në vitin 1981, kur u krijua Lidhja arvanite e Greqisë, kryesia e përkohëshme, organizoi një takim, me njerëz të shquar të fushave të ndryshme, por Melinën, jo për të mos u dhënë shkas goditieje korbave të zinj, pseudonacionalistë e shovinistë që të mos fillonin krakaritjet për të mbytur çdo zë tjetër me origjinë jo greke. Atëkohë drejtonte Ministrinë e Kulturës, duke gëzuar famën e ministres më të mirë në botë.

Mëson lajmin dhe shkon e zemëruar në mbrëmje:

– Mirë more vëllezër, po mua më harruat, a nuk jam dhe unë gjaku juaj? A nuk jam edhe unë arvanite?

Kontributi i saj financiar ishe rregullisht i pranishëm.

Në vitin 1984, financon shumën e madhe për kohën, 150 mijë dhrahmi për organizimin e Lidhjes dhe përjetësimin e këngës e valles së herëshme arvanitase.

Ky veprim provokoi zemërimin dhe dufin e kampit të zi të pseudopatriotëve me sharjet dhe fyerjet më të rënda.

Pak korba e mbysin zërin e shumë bilbilave.

Shumë intelektualë të shquar u ndodhën në dilemën :

Ose të ngrënë zërin e të paguajnë çmimin për guximin, ose të ulin kokën e të heshtin për gjëra që një shekull më parë ishin evidente si, fakti që krerët e Revolucionit ishin mbi 90 % arvanitë, përbërja e Parlamentit në dominancë arvanite, gjuha e folur lirshëm, veshjet kombëtare festive ishin ato arvanite, lagja e vjetër në qëndër që të çon tek Akropoli quhej dhe quhet edhe sot PLAKA, pastërtisht shqipe, rojet para parlamentit edhe sot bëjnë ceremoninë e parakalimit ditor, të veshur me fustanellën tradicionale të Labërisë, por që sot, fatkeqsisht, po varroset çdo element i kësaj tradite e kulture.

Pasioni i saj ishte teatri.

Në intervistat e saj, ajo pohon se qysh në moshën 5 vjeç ishte shoqëruesja e gjyshit gjithë kohës, gjë që luajti rol vendimtar në formimin dhe karakterin e saj.

Kur ishte 10 vjeç, ndodhur me pushime në ishullin e të parëve, Specia, fshehurazi, vesh fustanin e të ëmës dhe hyn në një kafene të ndaluar për fëmijë e fillon këngë e valle.

Duartrokitjet e pa reshtura të të rriturve e inkurajojnëkrahas pëllëmbës së të ëmës së befasuar. Nga ai moment, i përkushtohet teatrit me gjyshin për dore.

Vazhdon studimet në shkollën e Teatrit dhe në përfundim, shfaqjen e parë publike teatrale e jep me veprën “Monopatet e Lirisë”, ku roli dhe liria e saj e brëndëshme shkrihen në një për gjithë jetën. Në 1960, në kinematografi arrin kulmin me fituesen e çmimit të festivalit të Kanës, me filmin “Kurrë të dielën” e të këngës “Djemtë e Pireut”, me të cilën, jo vetëm u bë e njohur jashtë Greqisë, por reklamoi natyrshëm ishujt mahnitës të vendit dhe natyrën e mrekullueshme për të tërhequr turistët nga gjithë bota, veçanërisht ata amerikanë në shumicë artistët e holliëudit.

Melina që nuk dinte të mbante për vete, i ofroi me fisnikëri vendit që e rriti, gjithë shkëlqimin dhe flakërimin e saj, jo vetëm në fushën e kulturës me pafundësinë e çmimeve e nderimeve nga gjithë strukturat botërore, jo vetëm në fushën e artit e kulturës. Personaliteti i saj dhe autoriteti i jashtëzakonshëm politik, i mishëruar në aftësitë e jashtëzakonëshme organizuese në luftën kundër Juntës ushtarake të kolonelëve, kulmon me shfaqjet koncerto – manifestuese, së bashku me të vëllanë, Spiron, në 18 vende të botës, nga Australia në Porto Riko, Amerikë e Europë, sensibilizuan qarqet influente intelektuale e politike si Robert Kenedi, Miterra, Olaf Palme, Greta Garbo.

Diskreditimin ndërkombëtar të Juntës dhe sigurimin e mbështetjes morale e financiare nuk e ndërpreu as nga fyerjet personale e as nga bomba e vendosur në podiumin e saj në Gjenovë, ku do të fliste në 1971 para 10.000 puntorëve të kantierit detar. Gjatë kësaj periudhe i vdes e ëma dhe për shkak të presionit ndërkombëtar, autoritetet i japin vetëm 5 orë leje për ta përcjellë. Pos pikëllimit të thellë e të dyfishtë, e rrëmben turma.

Përfiton nga rasti dhe mban një fjalim emocionues në qëndër të Athinës.

Policit që i merr mikrofonin, e tenton ta largojë, i a rrëmben përsëri e i përgjigjet duke vazhduar fjalimin:

– Linda këtu e nuk ma mohon dot askush.

Në 1977 zgjidhet deputete dhe nga 1981 e deri në 1989, ministre e kulturës.

Gjithashtu edhe në vitet 1994 derisa dha frymën e fundit me amanetin që të varrosej me fustanin e kuq të Lirisë.

Ëndërra e saj ishte kthimi në Greqi i kryeveprave të arkitekturës së lashtësisë, mermereve të Partenonit në Akropol, grabitur në 1900 nga lordi Elgin, në Angli, duke gjymtuar kështu, një nga majat e kulturës së lashtë botërore.

Themeloi Institutin e Kulturës dhe me paratë e saj, pak më poshtë Akropolit, në pamundësi të vendit, së bashku me bashkëshortin, francezin e mirë Zhyl Dasie, ngriti muzeun dhe sallën më të madhe e la bosh, së bashku me amanetin që të mos hapet derisa të kthehet edhe skulptura e guri i fundit i rrëmbyer, si një akuzë dhe thirrje për gjymtuesit e kulturës europiane.

“Qytetërimi është industria e rëndë e Greqisë”, do të shprehej sa herë që kërkonte sensibilizimin e institucioneve kulturore europiane si UNESCO, etj.

Për këtë amanet u përpoq edhe i shoqi me themelimin dhe funksionimin e fondacionit “Melina Mërkuri” pas vdekjes së saj, si një amanet për të kryer atë që ajo nuk e përfundoi me shuarjen e yllit të saj në marsin e 1994, edhe pse kishte aq shumë për të bërë.

Një kortezh 20 km i gjatë me 3 milionë e gjysëm athinas shoqëruan Divën e mëndjes dhe të shpirtit për në banesën e fundit, nga aeroporti deri në varreza, pa llogaritur banorët që hidhnin lule nga dritaret e ballkonet mbi arkivolin e saj.

Asnjë grek i kohëve moderne nuk u varros me të tilla nderime të madhështisë popullore, sa Hyjnesha e fundit arvanite.

Shumë peronalitete botërore shprehën keqardhjen për gruan burrëreshë.

Greta Garbo do të shprehej:

– Nuk nevoitet asgjë tjetër, veç të ngrejë sytë Melina dhe ja, Akropoli vetë.

Për nder të saj Komisioni i Europës dhe Manuel Baroso aprovoi titullin e nderit “Melina Mërkuri” për të gjithë fituesit në fushën e artit e kulturës për çdo vit, me shumën koresponduese 1.5 milionë euro, si dhe UNESCO, me vlerësimet për njerëzit me kontribute të rralla në mbrojtjen dhe shpëtimin e objekteve të kulturës, me çmimin që mban emrin e saj, në çdo dy vjet, shoqëruar me shumën 20 mijë euro.

Edhe pse atdhetare e përkushtuar, sillte aromë ndërkombëtare në Greqi, jashtë klisheve që diktonin rrethanat e politikës. Ndjehej ambasadore e kudondodhur.

Fjala MIQËSI për të kishte rol parësor deri në vetflijim, për t’iu gjëndur pranë kujtdo, shprehen njerëzit rreth saj.

Në vitin 1988, kur mbante postin e Ministres së Kulturës, vizitoi vendin tonë dhe me krenari pohoi se vizita në Himarë është në respekt të origjinës së paraardhësve të saj.

 

blank

Metro e Athinës, në të djathtë portreti i Melina Mërkurit

blank

POETJA ARBËRORE ISABELLA KASTRIOTI SKANDERBEG 1704 – 1749 Nga Lutfi ALIA

Dinastia e Kastriotëve ka dhënë kontribute të shquara në historinë e Shqipërisë, të Italisë dhe të vendeve të tjera europiane. Në Itali, Kastriotët janë me prejardhje nga dy degë, e para dhe më e gjëra, janë pasardhësit e familjes të Gjergj Kastriotit me Andronika Ariantitin dhe djalin e tyre Gjon Kastrioti; ndërsa linja e dytë janë pasardhësit e Vrana Kontit, kushëri i Gjergj Kastriotit. Sipas censimentit të vitit 2020, në Itali janë 160 familje me mbiemërin arbëror Kastrioti, shumica në Napoli dhe në Pulja. Pasardhësit e familjeve Kastrioti kanë tituj fisnikërie si princ, duka, baron, kont, markez, kavalier dhe janë shquar në jetën italiane jo vetëm si feudatar por dhe në veprimtari politike, ushtarake, adminsitrative, fetare, kulturore, letrare, artistike, në shkencë dhe në gazetari. Ndër figurat e shquara në krijimtarinë letrare të Kastriotëve në Itali janë dy poete Giovanna Kastrioti Granai Karafa (1515 – 1592) dhe Isabella Kastrioti Skenderbeg (1704 – 1749).

Giovanna Kastrioti Karafa ishte pasardhëse e linjës të Vrana Kontit (Granai Kastrioti). Krijimet poetike të saj botuar në vitin MDXXCV (1585) dhe ribotuar në vitin 2017 me titull “Rime in lode della illustratissima et eccellentissima Signora Donna Giovanna Castriota Carafa, duchessa di Nocera e marchesa di Crosia Santo Angelo (botim i Rubettino)”.

Isabella Kastrioti Skenderbeg, e linjës të Gjergj Kastriotit, është personazzh historik i provincës së Leçes, e shquar për krijimtarinë e saj poetike dhe e përfshirë në disa enciklopedi italiane dhe në vëllimin me poezi të “Akademia degli Spioni di Leçe”, botuar në vitin 1747. Biografët dhe kritika letrare italiane e kanë vlerësuar Isabella Kastrioti Skendebeg, poetia mendjendritur, me formim intelektual në krijimtarinë poetike, në shkrimet filozofike dhe protagoniste e emancipimit të femrave në shekullin XVIII në shoqërinë leçeze.

 

blank

Konti Pardo Kastrioti Skenderbeg
(Portreti i skicuar nga Pietro Kavoti).

 

Isabella Kastrioti Skenderbeg

 

Gjoni II Kastrioti, Duka i parë i Galatina dhe Konti i Soleto, me gruan Irena Brankoviç, kishin katër djem dhe vajzën Maria. Djali i dytë Ferdinandi Duka i dytë i Galatina dhe Konti i Soleto, u martua dy herë dhe nga këto martesa lindën: Akile, Federiko, Alfonso, Pardo dhe Erina. Pasardhësit e kontit Pardo Kastrioti Skender-beg, ikën nga Kopertino dhe u vendosën në Leçe, kryeqendra e Terra D’Otranto, nga mori zanafillën dega leçeze e Kastriotëve. Don Aleksandër Kastrioti, djali i don Vitantonio (nipi i Pardo Kastrioti), në mbarim të studimeve në shkollën Nardò, fitoi një formim kulturor, që e bëri të njohur në jetën e re në Leçe.

Ai mbante ditar me kujtimet e tij, fillimisht të shkruara me shpirt rinor e më pas me karakter të paqartë dhe me dorën që i dridhej nga pleqëria. Në ditar ka shënuar gjithëçka rreth jetës së tij, llogaritë e aktiviteteve financiare, takimet me personalitete dhe klerikë, lajmet rreth ngjarjeve politike, lista dokumentash, pergamena, diplomën e shpalljes të Gjon II Kastrioti patric i Serenissima, plot akte notarile si ai i pronave të Pardo Kastrioti që kishte trashëguar, si dhe shumë të dhëna lidhur me jetën dhe aktivitetin poetik të Isabellës, vajzës së tij, mbi bazën e të cilave është ndërtuar jeta e saj private dhe letrare. Këtë ditar e shfrytëzoi Nikolla De Simone Paladini, i cili shkroi monografinë për Isabella Kastrioti Skenderbeg dhe Pietro Belli dhe më pas u shfrytëzua nga Rosella Barletta për monografinë “Isabella Castriota Scanderbeg: espressione di emancipazione feminile”.
(Lecce, Edizione Griffo 2021).

Ditari i Aleksandër Kastrioti fillon më 25 shtator 1682 me martesën me fisniken Katerina Giustiniani, nga familje leçeze e pasur, me origjinë gjenoveze: “Addì 25 settembre 1682 si fecero li capitoli matrimoniali tra me D. Alessandro Castriota e la Donna Caterina Giustiniani, fatti in Lecce da notar Staibano”.

Aleksandri me Katerinën nuk patën fëmijë. Më 20 nëntor të vitit 1702, vdiq Katerina Giustiniani.

Një vit më pas, më 17 dhjetor 1703, Aleksandri u martua me Irena Pieve-Sauli, nga një familje fisnike në Gallipoli, me origjinë gjenoveze. Me martesën e dytë lindën dy vajza binjake, si shkruan Aleksandri në ditar: “Ditën e hënë të 1 shtatorit 1704, Irena lindi dy vajza binjake, njera vdiq, ndërsa tjetra jetoi dhe e pagëzuam me emrin Isabella Giuseppa Maria Petronilla”.

Shtatzania me binjakët e rëndoi shëndetin e Irenës, e cila u sëmurë me ethen puerperale. Kur gjendja u përkeqësua Irena firmosi testamentin duke ia kaluar tërë pasurinë Isabellës foshnje. Tetë ditë pas lindjes më 9 shtator 1704, vdiq Irena Pieve – Sauli dhe Aleksandri përsëri mbeti i vè, me Isabellën e porsalindur, që ia besoj mendeshës Saveria Buttazzo nga Shen Pietro në Lama.

Sipas mentalitetit të asaj kohe, Aleksandri dorështërnguar dhe i pasur, pretendonte një djal që t’i trashëgonte pasurinë, titujt dhe nderet, ndërsa vajzën e priste jeta në manastir. Në gjendje dëshprimi, Aleksandri iu drejtua një fallxheshe. Profecinë e saj e përshkruan në ditarin e tij: “Isabellën dërgoje në manastir, kur të mbushi 18 vjeç do të jetë murgeshë, 42 vjeçe do të bëhet badessa e në vazhdim do të marri nderimet e tjera … do të jetë shëndetligë, do të vuaj nga dhimbjet e kokës, do të jetë e thjeshtë dhe hokatare, do të krijojë miqësi me personalitete etj”. Natyrisht këto profeci nuk u realizuan, veç asaj që shumë vite më pas, Isabella krijoi raporte miqësie me personalitetet e artit dhe të kulturës leçeze.

Aleksandër Kastrioti më 13 qeshor 1706 u martua për të tretën herë me Giuseppa de Torris nga Trani nga një familje fisnike me origjinë spanjolle dhe mbesa e ipeshkëvit të Trani. Bashkëshortja Peppa, lindi dy djem Françesko Paolo dhe Vitantonio, ndërsa për Isabellën e vogël, njerka zemërgurë përgatiti valixhet me veshjet e nevojshme dhe e mbylli në manastirin e Shen Giovanni Evangjelista i murgeshave benedektine në Leçe.

Për rritjen, edukimin dhe arsimimin e Isabellës së vogël u impenjuan murgeshat. Isabella kaloi një fëmijëri të vështirë, rrethuar nga mistiçizmi, rregullat e rrepta dhe mësimet fetare, pa dashuri e pa përkëdhelje prindërore, pa lojra fëminore me shoqe dhe shokë. Kur Isabella mbushi moshën 11 vjeçe, daja i saj Giambatista Pieve-Sauli vendosi ta largoi nga ky manastir. Giambatista ishte mashkulli i fundit i familjes Pieve – Sauli, ishte i pasur, por nuk kishte fëmijë, andaj vendosi ta merrte pranë Isabellën, si trashgimtare të pasurisë. Ky veprim i Giampatista ishte djallëzor, sepse ai nuk e mori në shtëpinë e tij, por e mbylli përsëri në një tjetër manastir në Gallipoli.

Isabella Kastrioti në manastirin Shen Kiara në Gallipoli

Më 15 janar 1715, Isabella adoleshente doli nga manastiri Shen Giovanni Evangjelista, iku nga Leçe dhe nga shtëpia atërore, ku nuk u kthye më kurrë. Isabella shkoi në Gallipoli me dajën Giambatista, i cili e mbylli në manastirin e Shen Kiara, ku shërbenin murgesha dy mikeshat e tij, të cilat e pritën dhe ia trajtuan me dashuri mbesën. Ndonëse e privuar nga dashuria prindërore, e braktisur dhe e izoluar në manastir, Isabella e përballoi këtë fat mizor duke iu përkushtuar shkollimit dhe thurjes të poezive të para. Isabella adoleshente iu dedikua krijimtarisë letrare, me poezi që shprehnin gjendjen e saj shpirtërore, çka ndikoi që gratë leçeze të njiheshin me kushtet e vështira të jetës së asaj kohe, me poezi që shprehnin idetë për t’u çliruar nga jeta e ndrydhur nga padrejtësitë familjare dhe shoqërore. Të kësaj kohe janë dhe sonetat e para. Jetesa në mjedis të mbyllur nga fanatizmi fetar dhe nga paragjykimet, nuk e thyen shpirtin e saj të lirë, që e shprehu fuqishëm me krijimtari poetike, që synonte emencipimin e femrave të asaj kohe të vështirë. Në manastirin e Shen Kiara, Isabella qëndroi deri në shtator të vitit 1720, kur mbushi 16 vjeç.

 

Martesa e Isabellës me baronin Filippo Guarini

 

Më 11 shtator 1720, daja Giambatista Pieve – Sauli e nxorri Isabellën nga manastiri i Shen Kiara, me justifikimin se do ta merrte në shtëpinë e tij. E ashtuquajtura mbrojtje nga daja Giambatista, ishte një kurth djallzor, sepse ai pa biseduar dhe pa miratimin e Isabellës, kishte përgatitur martesën e saj me një burrë të moshuar. Giambatista e martoi mbesën 16 vjeçare me feudalin e Tuglie, baronin Filippo Guarini 60 vjeçar, që kishte mbetur beqar. Kjo martesë e detyrushme për Isabellën, u krye me qëllim, që fëmijët meshkuj që do të lindnin nga kjo lidhje martesore, të merrnin mbiemërin Pieve – Sauli dhe të trashgonin pasuritë e mëdha, që dispononte Filippo Guarini. Martesa u celebrua po më 11 shtator 1720, në shtëpinë Giambatista, që ishte dhe kryetar i Bashkisë të Gallipolit. E detyruar të martohej me një burrë, që nuk e donte e për më tepër shumë i madh në moshë, për Isabella Kastrioti ishte zhgënjim, ishte fyerje, që i krijuan vuajtje shpirtërore, por dhe
zëmërim ndaj Giambatista, që e kishte poshtëruar duke e martuar me një të moshuar për përfitime personale. Baroni Guarini e konsideronte fat të madh që u martua me një fisnike të familjes Kastrioti dhe trashëgimtare e pasurive të Giambatista, andaj që në fillim u tregua zemërgjër, i sjellshëm dhe respektues ndaj nuses së re.

I ati Aleksandro Kastrioti, i cili prej gjashtë vite që Isabella kishte qëndruar e mbyllur në Manastirin e Shen Kiara nuk e kishte takuar asnjëherë, nuk mori pjesë në ceremonin martesore, por në ditarin e tij shkruan: “Më 11 shtator 1720, Donna Isabella doli nga kuvendi i Gallipolit dhe pas dy orësh, në shtëpinë e Giambatista Pieve – Sauli, u martua me baronin Filippo Guarini i Tuglie”.

Pak kohë pas martesës, i ati Aleksandri i kërkoi Isabellës të hiqte dorë nga e drejta e pronave të trashëguara nga nëna dhe ajo me urtësi dhe zemërgjërësi pranoi t’i kalonte të atit, si rezulton në aktin noterjal të 2 tetorit 1725 të firmosur me noterin Mangia në Leçe. Nga ana tjetër Don Aleksandri, i bindur se për moshën e madhe Guarini nuk do të kishte fëmijë, synonte që pas vdekjes të baronit pasuria e tij t’i kalonte Kastriotëve.

Ky fat mizor e shoqëroi Isabellën fisnike gjatë tërë jetës së saj të shkurtër të mbushur me plot dhimbje. Ajo nuk njohu dashurinë dhe përkëdheljet e nënës, por që e vogël u përballë me ftohtësinë dhe mllefet e njerkës, u rrit larg familjes atërore, iu thyen ëndërrat për të takuar princin e kaltër, ndërsa daja mizor e detyroi të martohej me plakun Guarini dhe jo vetëm kaq, por iu desh të përballej dhe me lakmitë e të atit dhe të kushërinjëve që kërkonin t’i merrnin pasuritë që kishte trashëguar nga nëna dhe ato që i përkisnin nga martesa me Guarinin.

Jeta e Isabella Kastrioti Skenderbeg rridhte trishtushëm në qetësinë e humbëtirave të Tuglie të baronit Filip Guarini. Ajo rrinte duke vështruar nga ballkoni detin e Gallipolit dhe në thellësi ishullin e Shen Andrea e ndërkohë në shpirtin e Isabellës rinushe vërshonin ëndërra dhe fantazia për lumturinë, që gjithmonë e kishte imagjinuar, e kishte kërkuar, por kurrë nuk e kishte gjetur.

Më e trishtuar se heshtja në manastiret, që ndërpritej nga këngët liturgjike, Isabella përjetonte në vetmi ftohtësinë e pallatit Guarini dhe e kalonte kohën në shoqërinë e zogjëve të kopështit e të mendeshës së saj, si dhe duke thurur poezi si këngë zemre dhe soneta për të thyer ritmin monoton të ditëve të trishta dhe për të larguar ankthin mundues të jetës bashkëshortore. Në dhomat e zymta të pallatit, nuk arrinin rrezet e diellit për të shpërndarë errësirën, ndërsa shpirti i saj i dlirtë, poetik dhe mistik kërkonte dritë dhe jetë, kërkonte rrugën e shpresës për të gëzuar rininë e saj të mbyllur në kështjellën Guarini, kërkonte shtigjet për të dalë në jetën e lirë. Këtë gjendje shpirtërore të tronditur nga fati mizor, Isabella e pasqyroi në poezitë e saj dhe në letrat e gjata plot dhimbje që i dërgonte vazhdimisht të atit shpirtzi, dajës të pabesë dhe murgeshave të Shen Kiara, duke iu përshkruar vuajtjet që i kishte shkaktuar fati mizor dhe i pa merituar dhe iu kërkonte ta ndihmonin, ta çlironin nga kjo padrejtësi, por të gjithë i dhanë të njejtën përgjigjie, kërkonin që Isabella të respektonte detyrimet e lidhjes martesore, që për atë kohë ishin ligj që nuk shkelej.

Isabella përsëri uli kokën, iu nënshtrua fatit dhe u mbyll në dhimbjen e saj të gjatë edhe për disa vite dhe gjëndjen e saj shpirtërore të tronditur nga fati i pamerituar e shprehu në poezitë e shumta.

Kështu kaluan shtatë vite me një jetë bashkëshortore të rreme, të palumtur e me plot sakrifica nga Isabella, e cila më së fundi nuk duroji dhe gjeti forca dhe kurajo t’i kundërvihej fanatizmit, ostraçizmit fetar dhe paragjykimeve shoqërore, duke i kërkuar burrit ndarjen de fakto. Në shtator të vitit 1727, Filippo Guerini pranoi ndarjen de fakto, por me kusht, që baronesha Isabella të hynte në Konservatorin e Shen Anna në Leçe, ku pranoheshin vetëm vajza të rendit fisnik, që i nënshtroheshin një forme jetese manastiriale. Për këtë zgjedhje të Isabellës, Aleksandër Kastrioti me cinizëm shkruan shkurt në ditar: “Addì 11 settembre 1727 entrò nel Conservatorio di S. Anna donna Isabella Castriota – ditën e 11 shtatorit 1727 Isabella Kastrioti hyri në Konservatorin e Shën Anna”.

Në fakt, Konservatori i Shen Anna nuk ishte manastir, por një pallat ku jetonin të tërhequra femra fisnike, ku çdo njera kishte apartamentin e vet, i përballonin vetë shpenzimet, jetonin në bashkësi sipas rregullave fetare të diktuara nga murgeshat, por kishin të drejtë të dilnin e të vizitonin mjediset shoqërore të Leçes dhe të takonin të afërmit. Gjatë viteve në këtë konservator, Isabella iu dedikua studimeve të literaturës klasike dhe bashkëkohore, formimit kulturor dhe filozofik si dhe krijimtarisë poetike. Në këto vite, Isabella vizitoi disa herë mjediset shoqërore leçeze dhe në ato takime u prezantua me bukurinë e një vajze njëzetvjeçare, me formim kulturor dhe letrar dinjitoz, që shpejt u njoh dhe u miklua nga lajkatarë të shumtë, por që ndikuan dhe të hapi një horizont të ri në realitetin e jetës në shoqërinë e Leçes. Pikërisht në këto takime njohu personin e duhur, me të cilin u dashurua dhe bashkëndanë lumturinë bashkëshortore, që i kishte munguar prej shumë vitesh.

 

Isabella Kastrioti në jetën aktive të shoqërisë leçeze

 

Jetesa në Konservatorin e Shen Anna zgjati pesë vite, si rezulton në ditarin e Aleksandër Kastrioti, i cili shkruan: “A 31 agosto 1732, uscì dal Conservatorio Donna Isabella – më 31 gusht gruaja Isabella doli nga Konservatori”. Si shprehen biografët Paladini dhe Barletta, shumë zgjati jeta e Isabellës e mbyllur në kafazin e artë, por çdo çast e ndjente jetike domozdoshmërinë e lirisë, kërkonte ta gëzonte jetën në esencën e saj,  kërkonte të fluturonte në kaltërsi e të kendonte në liri ato këngë, që për kohë të gjatë i këndoi brenda mureve të manastireve, të kështjellës Guarini dhe të Konservatorit Shen Anna.

Pas insistimit të Isabellës, më së fundi baroni Guarini 80 vjeçar e jo pak i matufepsur, ia dha lejen Isabellës të dali nga Konservatori. Dhe i ati Aleksander Kastriot nuk e kundërshtoi këtë vendim, por me shpirtvogëlsinë dhe manipulator si gjithmonë, nëpërmjet noterit të tij, i kërkoi Isabellës që disa nga pasuritë e saj dhe kapitalin prej 500 dukatesh t’ia dhuronte dy vëllezërve nga i ati.

Fisnikja zemërmirë dhe e sjellëshme pranoi t’iu dhuroj vëllezërve këto pasuri, si rezulton në aktin e firmosur prej saj më 1 shtator 1732, ditën e nesërme që doli nga konservatori. Ky vendim i Isabellës nuk i pëlqeu dajës Giambatista Pieve-Sauli, i cili i revoltuar i ndërpreu mardhëniet me mbesën, madje paknaqësinë e shprehu në testamentin e tij, duke e përjashtuar si trashëgimtare.

Takimi i dy poetëve: Isabella Kastrioti Skenderbeg dhe Pietro Belli

E çliruar nga martesa me Filippo Guarini dhe nga vartësia e të atit zemërgurë Aleksander Kastrioti i cili për dhjetë vjet më pas nuk e permend në ditarin e tij, e shkëputur nga lidhja me Giambatista Pieve – Sauli, tashmë Isabella e bukur, inteligjente, hokatare, e kulturuar, pa pargjykime dhe me krijimtari poetike të admirueshme, u prezantu plot dinjitet dhe me personalitetin e gruas me kulturë të lartë në shoqrinë leçeze. Bazuar në krijimtarinë e saj, menjëherë e pranuan antare në “Accademia dei Spioni” në Leçe, ku shumica ishin burra.

Gjatë takimeve në akademi bashkëbisedohej dhe debatohej për probleme kulturore dhe filozofike, si dhe recitoheshin krijimtaritë poetike. Në rrethin letrar të akademisë, në mbledhjet vetëm me burra të drejtuara nga kryetari Saverio de Blasi, Isabella Kastrioti ndërhynte me diskutime rreth filozofisë platoniane, të gjeometrisë karteziane, të historisë, të traditës letrare klasike dhe të krijimeve poetike, ku ëmbëlsisht e më pasion recitonte sonetat e veta. Historianët dhe kritikët letrar theksojnë se Isabella u prezantua me repertor poetik të stilit Arkadia, që shprehte transfigurimin letrar, si vend i qetë i jetës baritore dhe jetës idilike, të asaj pjese jete që i kishte munguar, andaj poezitë e saj ishin mbushur me vargje që shprehin dashurinë platonike. Krijimet poetike të Isabellës ishin të bukura dhe të rimuara, madje shprehnin sugjestionim kartezian rigoroz dhe racional në planin llogjik.

Isabella Kastrioti Skenderbeg renditet ndër gratë e pakta të shekullit XVIII, që shprehu dhuntitë intelektuale, letrare dhe kulturore duke iu përkushtuar filozofisë dhe krijimeve poetike, në të cilat shprehu pavarësinë dhe ndjenjat e dashurisë në një mjedis të mbushur me paragjykime duke u prezantuar me dinjitet si protagoniste në emancipimin e femrave të Salentos të asaj kohe.

Pjesmarrja në mbledhjet e akademisë vetëm me burra, fillimisht u konsiderua skandal nga opinioni, por shpejt ky shembull u ndoq nga katër gra fisnike leçeze si Katerina Belli, markezia Ugento, Teresa Paladini, Mariana Boci e më pas dhe nga të tjera.

Në takimet në rrethin letrar të akademisë, Isabella njohu dhe u miqësua me poetin – filozof Pietro Belli, atë kohë në moshë mature dhe me famë, i cili pas një jete pelegrine dhe aventurave të shumta, vendosi të kthehet e të jetoi në Leçe. Me këtë njohje, Isabella u dashurua me Pietro Belli dhe për atë vashë rinushe ishte dashuria e parë dhe e vetmia në jetën e saj, ishte zjarri dashuror që ia zbukuroi dhe e lumturoi jetën në dy dekadat e fundit të jetës. Për rreth tetë vite, Isabella Kastrioti dhe Pietro Belli përjetuan vetëm dashurinë platonike, të cilën të dy palët e shprehnin me poezitë e bukura të mbushura me ndjenja dashurie. Pietro në atë moshë ishte në kërkim të një gruaje që ta kuptonte, ta dashuronte e të lidhnin së bashku jetën dhe Isabella ende e virgjër, e re me shpirt poetik dhe plot vitalitet, ishte në kërkim të lumturisë, të mrekullisë të jetës bashkëshortore, për të kompensuar vitet e rinisë që ia kishin mohuar. Këtë dashuri Pietro Belli për Isabella Kastrioin e shpreh në një nga poezitë në dorëshkrimin “Canzioniere – përmbledhje lirikash”:

Ti piktor, ne se dëshiron të më bejsh portretin për së gjalli,
më pikturo brenda detin nga era të trazuar,
me lojën e dallgëve, që mbajnë brenda ikanakun,
me tallazet mizore që rrahin shkëmbijtë …

Pietro Belli përktheu në italisht poemën “Siphilis sive de morbo gallico” shkruar në latinisht nga Girolamo Frakastoro, me një parathënie dedikuar Giampatista Viko, që e kishte inkurajuar dhe nxitur vazhdimisht në përkthimin e kësaj vepre. Për krijimtarinë letrare të Pietro Belli, për miqësinë me filozofin Viko, për raportet dhe martesën me Isabella Kastriotin ka shkruar hollësisht Benedetto Kroçe.

Në pranverën e vitit 1741 vdiq baroni Filippo Guarini, kështu pas ndarjes de facto të më pareshme, tani u hoq dhe pengesa e fundit e lidhjes martesore, që konkretizoi ndarjen de juro dhe tani Isabella Kastrioti ishte e lirë të realizonte lidhjen dhe të martohej me Pietro Belli.

Më 22 qershor 1741 Pietro Belli u martua me Isabella Kastrioti Skenderbeg, kështu u ligjërua ajo lidhje e ngushtë dashurie deri atë kohë platonike. Jeta e lumtur bashkëshortore u zbukurua me lindjen e dy vajzave, Raimondina në vitin 1742 dhe Katerina në vitin 1745. Jeta e lumtur bashkëshortore e Isabellës u shoqërua dhe me krijime të reja poetike, sidomos me soneta dhe një madrigale. Në një mbledhje të akademisë në vitin 1745 në shtëpinë e kryetarit të bashkisë të Leçes Angelantonio Paladini, të organizaur për nder të mbretit Karli III Borbon, morën pjesë katër gra fisnike, të cilat recituan poezi dhe soneta. Tereza Paladini recitoi në frengjisht “Lutem zotit për madhërinë Karli Borbon”; baronesha Isabella Kastrioti Skenderbeg recitoi sonetën “Maria Amaglia Regina”, zonja Baumont këndoi sonetën “La Reale Infanta”, markeza Ugento recitoi një sonetë dedikuar mbretëreshës, ndërsa Pietro Belli recitoi epigramën latine “Praesagium ad Amaliam”.

Shumë nga krijimet poetike të Pietro Belli dhe të Isabella Kastriotit kanë humbur dhe pak prej tyre janë përfshirë në përmbledhjen poetike të “Akademia degli Spioni” të Leçes, të mbledhura nga kryetari i bashkisë të Leçes Domeniko Maria Guarini me rastin e lindjes të trashëgimtarit të parë të mbretit Karli III Borbon dhe të botuara në vitin 1747.

Edhe ne këto pak vite lumturie të përjetuara nga Isabella në familjen e saj, nuk munguan problemet. Pietron e dënuan se nuk kishte shlyer borxhet e vjetra dhe Isabella u detyrua të shesi pjesë pronash, duke e shpëtuar Pietron nga burgu. Kalvari i Isabellës vazhdoi dhe pas vdekjes të Giambatista Pieve – Sauli në pranverën e vititi 1748, i cili në testamentin e tij, e kishte perjashtuar Isabellën nga pronësia.

Vitet e jetuara nga Isabella me braktisjen, izolimin dhe mohimin e të drejtave të pronësisë dhe të lirisë, u shoqëruan dhe me përkeqësimin e shëndetit, që po rëndohej vazhdimisht. Më 4 mars 1749, në moshën 44 vjeçe, në pallatin Belli në Leçe dhe në kulmin e krijimtarisë poetike, baronesha Isabella Kastrioti Skenderbeg, u ngjit në amëshim, Pegasi rendi në lartësi duke mbajtur në flatra madhështinë dhe dlirësinë e Isabellës, kapërceu gurin e fatit dhe e dërgoi në parajsë pranë Atit tonë. Isabella Kastriotin e varrosën në kishën “Shen Pietri i Alkantara” dhe në nderim të jetës dhe veprës së saj, u celebruan mesha në të gjitha kishat e Leçes.

Një ditë para ndarjes nga jeta, Isabella Kastrioti ia dorëzoi testamentin noterit, duke deklaruar trashëgimtarë dy vajzat Raimondina e Katerina dhe burrin e saj të dashur, por duke caktuar dy tutorë të vëllanë Françesko Kastrioti dhe kunatin Karlo Belli, të kujdeseshin për vajzat dhe për bashkëshortin shëndetlig. Në këtë testament nuk harroi të shpërblejë Saveria Gaballo, kamarjeria e shtëpisë, si dhe mendeshën e saj Tereza Butazzo, që e kishte shoqëruar gjatë gjithë jetës së saj me plot vuajtje e mundime.

Pas vdekjes të Isabellës, Pietro Belli poeti-filozof përjetoi dy dhimbje të tjera, që e rënduan shpirtërisht, vdiqën e bija Katerina dhe i vëllai Karlo. Pietro i sëmurë mbeti i mbyllur në pallatin e zbrazur i shoqëruar nga vajza Raimondina e vogël. I preokupuar për të ardhmen e të bijës, Pietro Belli hartoi testamentin duke ia besuar Raimondinën Zonjës Giovanna Fiore, gruas të kryetarit te

Bashkisë të Leçes Angelantonio Palladini, që ta merrte në shtëpinë e saj ta rriste dhe ta edukonte.

Më 20 gusht 1751 u nda nga jeta Pietro Belli. E varrosën pranë Isabellës në kishën “Shen Pietri i Alkantara”.

Pak vite pas vdekjes të Pietro, Raimondinën e dërguan në manastirin e Shen Giovanni dhe kur mbushi moshën doli nga manastiri dhe u martua me dukën Françeskantonio Guarini. Dukesha Raimondina i ruajti krijimet poetike, epigramat dhe shkrimet filozofike të nënës Isabella Kastrioti dhe të babait Pietro Belli. Raimondina vdiq më 30 nëntor 1804 në Leçe dhe të gjitha krijimet e prindërve që kishte, humbën ose u shkaterruan, madje dhe u përvehtësuan nga të tjerët.

blank

Tabella me emrin Isabella Castriota Scanderbeg, në një nga rrugicat e qytetit Leçe.

Në vitin 1871, në nderim të poetes arbërore Isabella Kastrioti Skenderbeg dhe bashkëshortit të saj poetit- filozof Pietro Belli, Këshilli Bashkiak i Komunës Leçe, vendosi që dy rrugë të mbanin emërat e tyre, emëra që janë dhe aktualisht. Shtëpia ku lindi Isabella në rrugën Dei Peroni, krah pallatit Giustiniani dhe kisha Shen Matteo pranë saj janë shembur. Sipas rrëfimeve të dukeshës Venturi edhe kështjella Guarini, e braktisur pas vdekjes të baronit Filippo Guarini që nuk la trashëgimtar, mbeti në duart e shërbëtorëve injorantë, të cilët e keqmbajtën dhe e shkatërruan, hoqën nga kornizat telajot e pikturave, ndër ato dhe atë me portretin e Isabella Kastrioti Skenderbeg dhe i përdorën si lecka për pastrimin e dyshemeve dhe të enëve të kuzhinës.

Krijimtaria poetike e Isabella Kastrioti Skenderbeg është pasqyruar në botime të shumta si në “Accademia dei Spioni” në vitin 1747, në studime të shumta, së pari nga Nicola De Simone Paladini me veprën: “Due poeti nel travagliato‘700 salentino Lecce” 1871; është vlerësuar nga kritikë letrarë dhe studiues të shumta, dhe nga autorë aktualë si Rossella Barletta me botimin në vitin 2021 të studimit: “Isabella Castriota Scanderbeg. Espressione di emancipazione femminile”, ashtu si dhe me dhjetra studime biografike, skica letrare si dhe me aktivitetete përkujtimore kulturore të organizuara në ditët e sotme, ku krahas prezantimit si protagoniste e emancipimit të femrave leçeze, recitohen dhe sonetat e pakta që janë ruajtur.

blank
Autorja Rossella Barletta, në prologun e këtij studimi thekson: “Shpresoj se kam kontribuar në heqien e asaj perde harrese, që deri tani e kishte mbuluar emrin e Isabella Kastrioti Skenderbeg dhe t’i kem dhënë lexuesve elemente të mjaftueshëm për ta çliruar nga anonimati”.

Natyrisht arbërorja Isabella Kastrioti Skenderbeg nuk mund të harrohet, sepse renditet ndër gratë e pakta të shekullit XVIII, që shprehu dhuntitë letrare dhe intelektuale, duke u prezantuar me dinjitet në krijimtarinë poetike dhe protagoniste në emancipimin e femrave të asaj kohe. Uroj, që dhe ky shkrim, të ndihmoi lexuesit shqiptarë të njohin arbëroren Isabella Kastrioti Skenderbeg dhe të krenohen me kontributin e saj poetik dhe shoqëror.

Bibliografia

01. Nicola De Simone Paladini. Due poeti nel travagliato ‘700 salentino Lecce,
Rinascenza Salentina 1941, IX, 56 – 160
02. Rossella Barletta. Isabella Castriota Scanderbeg. Espressione di emancipazione femminile. Edizioni
Grifo Maggio 2021, p. 5 – 70
03. Sara Foti Sciavaliere. Isabella Castriota Scanderbeg, nobile letterata del ‘700 salentino.
ADMIN. 17 aprile 2014
04. Angela Pensato. Aspetti, e momenti della civiltà pugliese di Schena editore, maggio 1995
05. Nicola Merola. Isabella Castriota Scanderbeg, in “Dizionario biografico degli Italiani” Roma, vol. 22, 1979
06. Carlo Villani, Scrittori e artisti pugliesi antichi, moderni e contemporanei, Trani 1904, p. 1234;
07. Foscarini Amilcare. Armerista e notiziario delle famiglie nobili, notabili e feudatarie di Terra d’Otranto.
Lecce, 1903
08. Foscarini Amilcare. Genealogia della famiglia Guarini. Lecce, 1928
09. Croce Benedetto. Una dedicatoria e una prefazione di Giambattista Vico. In Aneddoti di varia letteratura.
Bari, 1953.
10. Croce Benedetto. Settimo supplemento alla bibliografia vichiana. “Rivista di Filosofia”, nuova serie,
vol. 10 , n. 2, 3, pagine 19 – 20.
11. Federico Natali. Isabella Castriota Scanderbeg e Petro Belli due poeti leccesi del’700
nell”Accademia degli Spioni”. Docplayer.it 25. 07. 2022
12. Anna Maria Nuzzo. Isabella Castriota, tra le prime intellettuali donna del ‘700 salentino.
A.M.N. 16 novembre 2020.
13. Carmine de Leo. Isabella Castriota, la poetessa protagonista della cultura settecentesca leccese.
22 luglio 2022.
14. Giambatista Vico. Al discreto Leggitore, prefazione alla traduzione italiana del “Siphilis sive de morbo
gallico” di Girolamo Fracastoro, tradotta da Pietro Belli e dedicata “all’eccellentissimo e Reverendissimo
Monsignore Ernesto de’ Conti d’Harrach auditore della Sagra Ruota Romana” In Napoli,
presso il Parrino il 1731

blank

Jeta dhe vepra e dijetarit Ptolomeu, solli për herë të parë të dokumentuar emri ‘Albanian’

Klaudio Ptolomeu (Greqisht: Klaudios Ptolemaios) (87 – 150) ishte një astronom, gjeograf, matematikan dhe teorist muzike nga Aleksandria.

Prejardhja e saktë e tij nuk dihet; disa thonë se ishte romak, të tjerë thonë, helen, por nisur nga emri ‘Ptolemy’, ai mund të ketë qenë me prejardhje nga Ptolemenjtë e periudhës së Aleksandrit të Madh. Pavarësisht.., Ptolemy shkroi shumë libra, traktate shkencore, studime, por shqiptarët e përmendin atë kryesisht për Gjeografinë e tij (rreth vitit 130), ku Ptolemy sjell për herë të parë të dokumentuar emri ‘Albanian’ me kryeqytet Albanopolis, sa kalon Durrësin, diku midis Tiranës dhe Krujës. (kjo faqe në librin e tij thuhet se ka humbur a është grisur, por të dhënat citohen nga burime të asaj kohe). Dhe kështu fillon rrugëtimi historik i një emri; ‘Albania’ u popullarizua nga Anna Komnena (1083-1146), bija e perandorit bizantin Aleks i parë, e cila shkroi në historinë e saj të famshme Alekseida, se njerëzit që banonin në zonën përtej Durrësit e quanin veten ‘Arbanez’; në fillim të shekullit XII normanët në epikën e tyre në frëngjisht, ‘Këngët e Rolandit’ e quajtën ‘Albania’ rajonin nga Durrësi në Vlorë; në shekullin XIV, ata që ikën në Greqi nga këto troje e quajtën veten në dialektin gjuhësor ‘Arbanitë’ – ‘Arvanitë’; në shekullin XV ata që ikën në Italinë jugore e quanin atdheun e tyre ‘Arbana’ dhe veten ‘Arbëreshë’; Gjon Buzuku, një nga shkrimtarët e pare shqiptarë të shekullin XVI, i referohej vendit të vet ‘Arbën’; Madje Buzuku ishte i pari që e quajti gjuhën e tij ‘Shqip’; ndërkohë bota vazhdon të përdorë emrin e vjetër ‘Albania’ (ndikuar nga Ptolemy) dhe ‘Albanian’ për gjuhën që flitet, ndërsa vendasit mbështeten në fjalën ‘shqip’ dhe ‘Shqipëri” dhe ‘Shqiptarë’ e quajnë veten e tyre.

Jeta

Claudius Ptolemaeus ishte astronom, gjeograf dhe matematicien greko-romak nga Aleksandria. Ka jetuar gjate fundit të shekullit I dhe fillimi I shekullit II pas lindjes së Krishti (90-120 pas.e.s). Ptolomeu krijoi veprën ”Përmbledhje e madhe astronomike”. Është themelues i teorisë gjeocentrike, ku sipas së cilës të gjitha trupat qiellor rrotullohen rreth Tokës. Kjo teori ka vlerë më tepër se 1400 vite derisa u hodh poshte nga teoria e Nikolla Kopernikut, ajo heliocentrike, ku ne qender te planeteve eshte Dielli.

Vepra e Ptolomeut “Përmbledhje e madhe astronomike” është ruajtur në gjuhën arabe në vendet e lindjes. Me vonë është përkthyer në latinisht me e emrin e “Alamgest”.

Astronomi

Ptolemaeus ka pasur një shikim gjeocentrik kundrejt Sistemit Diellor. Koncepti i tij ndaj astronomisë, i cili njihet si “Sistemi i Ptolemaeusit”, ka mbizotëruar më shumë se 1400 vjet, deri vonë pas mesjetës, në Evropën veriore dhe Arabi. Tek më vonë është ripërshkruar nga Kopernikus. Arsyeja që botëkuptimi i Ptolemeut ka mbizotëruar aq gjatë ka pasur shumë të bëjë me konceptet e kishës.


Sipas Biblës toka është qëndra e gjithësisë, një shikim që përputhet me atë të Ptolemeut.

 

Ptolemeu e ka kompletuar teorinë epicikele të Hipparchus. Sepse me “modelin e yjeve” të Aristotelit nuk ishte e mundur të sqarohet pse planetët në gjithësi nganjëherë lëvizin shpejt e nganjëherë ngadal ose mbrapsht. Për ti sqaruar këto lëvizje me ndihmën e teorisë Epicikel Ptolemaeusi perdori qindra epicikla (rrathë ndihmës), mirëpo edhe mu tani Toka nuk do të ishte në qendër. Këtë model Ptolemaeusi e ka vendosur në manuskriptin e tij 13-pjesësh ‘Hè mathèmatikè syntaxis’ (‘ese matematikor’). Punimet e Ptolomaeusit për Astronominë janë dorezuar në arabisht, të cilat janë quajtur ‘Kitab-al-Madjisti’ nga astronomët arab, që do të thotë ‘Libra e madhe’. Më vonë kjo është degeneruar ne Almagest (shumë e madhe). Almagesti poashtu përmbante një katalog të yjeve dhe një listë prej 48 piktura të yjeve, të krijar nga Hipparchus.

Ptolemeu ka qenë ndër gjeografët më të përmendur të kohës antike . Ai shkroi dhe publikoi punimin e tij të famshëm Gjeografia në njëzetë libra të ilustruara me harta. “Gjeografia “ është ndarë në tetë libra. Libri i tetë përmban 27 harta , 26 harta regjionale dhe një hartë e Tokës “Mapa Mundi”.” Mapa Mundi “ është një ndër hartat më të rëndësishme historike është e punuar në projeksionin konik kurase hartat tjera i kanë paralelet dhe meridianet që prehen me kënd të drejtë (cilindër).

Në mes hartave të “ Gjeografisë” ku janë përfshirë pjesët e Evropës Juglindore, i hasim shënimet e para që kanë të bëjnë me trollin e Kosovës. Vargmalet e Evropës Juglindore që ndajnë rrjedhjet e lumenjëve dhe viset e kësaj treve bashkojnë të Scardusi ( Mali Sharr), në veri të së cilit shtrihet Dardania. Në këtë provincë janë lokalizuar vendbanimet Ulpiana, vendis (afër Podujevës) dhe Aribantium ( diku rreth Qafës Dules), kurse në afërsi të rrjedhjes së lumit Drilon ( Drin) janë: Thermidava ( Prizreni), Siparantum ( Peja) dhe Chinna ( Klina). Wikipedia

blank

Më 23 korrik 1941 lindi Sergio Mattarella, Presidenti i 12 i Republikës Italiane

VOAL- Sergio Mattarella (Serxho Matarela) lindi më 23 korrik 1941 në Palermo, i biri i Bernardos (i cili më vonë u bë anëtar i parlamentit të DC, nënsekretar dhe ministër) dhe vëllai i Piersanti (i cili nga ana e tij do të hynte në politikë). I rritur në një familje me traditë solide kristiane dhe demokratike, si i ri ka luajtur në radhët e Fuci (Federatës Italiane Katolike të Universitetit).

Më pas, Sergio Mattarella bëhet profesor i së Drejtës Parlamentare në Universitetin e Palermos.

blank

Sergio Mattarella

Një zi e tmerrshme

Aktiv në politikë në partinë e Demokracisë Kristiane, në vitin 1980 iu desh të përballej me një zi të tmerrshme: vëllai i tij Piersanti (në atë kohë guvernator i Rajonit të Siçilisë), në fakt, u qëllua për vdekje më 6 janar gjatë një prite mafioze (për ta bërë të qartë) krimin më vonë do të jetë i penduari Tommaso Buscetta).

Vitet 80

Në vitin 1983 Mattarella u zgjodh në Parlament, duke u bërë anëtar i Komisionit Parlamentar për opinionin e qeverisë për ndarjen e fondeve për rindërtimin e Belices, të Giuntës për autorizimet për të vazhduar në gjyq dhe të Komisionit të 1-të (Çështjet Kushtetuese ).

Gjatë përvojës së tij të parë në Dhomë, ai paraqiti tri projektligje si nënshkrues i parë, njëri prej të cilëve lidhej me organizimin e profesionit të punonjësit social. Si bashkënënshkrues, nga ana tjetër, ai nënshkruan, ndër të tjera, një projektligj për dhënien e ndihmës së sëmundjes për punonjësit e shërbimeve shtëpiake dhe familjare, një për disiplinën e mësimit në distancë, një për heqjen e aktivitetit të boksit, një për ngritjen e qendrës së tretë universitare puliane në Foggia, një për riorganizimin e funksioneve të kontrollit të Gjykatës së Audituesve dhe një për institucionin e ombudspersonit për mjedisin.

blank

Mattarella në vitet 1980

Ministër i Republikës

Në vitin 1987 u emërua ministër i marrëdhënieve me Parlamentin për qeverinë De Mita dhe e mbajti atë detyrë edhe kur u bë kryetar i Këshillit të Gorias.

Më pas, Sergio Mattarella është Ministër i Arsimit Publik në qeverinë Andreotti VI, nga e cila jep dorëheqjen në protestë kundër ligjit Mammì.

Vitet 90

Në vitin 1992, me fillimin e legjislaturës së 11-të, ishte nënkryetar i Komisionit Parlamentar për reformat institucionale dhe anëtar i Komisionit të Posaçëm për shqyrtimin, në referencë, të projektligjeve për reformën e imunitetit parlamentar.

Gjithashtu në vitin 1992 merr drejtimin e gazetës “Il Popolo”, ndërsa vitin e ardhshëm ishte babai i reformës së ligjit zgjedhor në kuptimin mazhoritar që u miratua në gusht dhe që për nder të tij mori pseudonimin (zgjedhur nga Giovanni Sartori) nga Mattarellum.

Në vitin 1994 Mattarella largohet nga drejtimi i “Popolo”; gjatë legjislaturës XII ishte pjesë e komisionit hetimor parlamentar për fenomenin e mafias dhe shoqatave të tjera kriminale të ngjashme, si dhe nënkryetar i komisionit të parë (çështjeve kushtetuese) dhe i komisionit hetimor parlamentar për terrorizmin në Itali. dhe mbi shkaqet e mosidentifikimit të përgjegjësve për masakrat.

Dy vjet më vonë ai u zgjodh kryetar i deputetëve popullorë me legjislaturën e re me shumicë ulliri, gjatë së cilës ishte anëtar i komisionit parlamentar për reformat kushtetuese. Zëvendëskryeministër gjatë qeverisë D’Alema I, ai mori postin e Ministrit të Mbrojtjes për qeverinë D’Alema II dhe për qeverinë Amato II.

Vitet 2000

Në vitin 2001 ai u rizgjodh në Parlament në listën Margherita dhe mori postin e Zëvendës Presidentit të Komisionit për Legjislacion; vitin e ardhshëm, ai u bë president, duke braktisur më pas rolin më 2003.

Gjatë legjislaturës së 14-të, me Silvio Berluskonin si kryeministër, ai ishte anëtar i Delegacionit Parlamentar në Asamblenë e NATO-s dhe i Komisionit III (Çështjet e Jashtme dhe Komunitetet). Ndër faturat e paraqitura si bashkënënshkrues në këtë moment, vërejmë se për vendosjen e Ditës së Përkujtimit për marinarët e zhdukur në det, ajo që ka të bëjë me dispozitat për dhënien e ndihmës së solidaritetit për të moshuarit që banojnë jashtë vendit dhe atë në lidhje me krijimi i Agjencisë Kombëtare të Turizmit.

blank

Sergio Mattarella

 

Me rastin e zgjedhjeve politike të vitit 2006, Sergio Mattarella u zgjodh sërish deputet në radhët e Ullirit. Gjatë legjislaturës së 15-të, me Romano Prodin kryetar të Këshillit, ai ishte kryetar i Komisionit Juridiksional për personelin dhe anëtar i Komisionit Parlamentar për Çështjet Rajonale, i Komisionit Zgjedhor dhe i Komisionit III (Çështjet e Jashtme dhe Komunitetet).

Ai paraqet si nënshkrues të parë një projektligj për rregullimin e sistemit të informacionit për sigurinë dhe si bashkënënshkrues, propozimet – ndër të tjera – për pranimin e subjekteve fabike në punësim në Forcat e Armatosura, për të drejtën për t’u harruar personat e proceduar dhe për dhënien e një kontributi për ngritjen e Observatorit Euro-Mesdhetar të Detit të Zi për zhvillimin e qëndrueshëm dhe luftën kundër varfërisë.

Vitet 2010

Më 5 tetor 2011 Mattarella u zgjodh gjyqtar i Gjykatës Kushtetuese nga Parlamenti në seancë të përbashkët; ai betohet zyrtarisht disa ditë më vonë, ndërsa më 24 tetor emërohet Kalorësi i Kryqit të Madh të Urdhrit të Meritave të Republikës Italiane me iniciativën e Presidentit të Republikës Giorgio Napolitano.

Sergio Mattarella President i Republikës

Në janar 2015, me dorëheqjen e paralajmëruar të vetë Napolitanos, i cili largohet nga Quirinale me përfundimin e presidencës italiane të Këshillit të Bashkimit Evropian, emri i Sergio Mattarella futet në listën e kandidatëve për postin e Presidentit të Republika.

Në raundin e katërt të zgjedhjeve që zhvillohen më 31 janar 2015 ai bëhet Presidenti i 12-të i Republikës Italiane.

Si kreu i shtetit, ai emëroi Paolo Gentilonin si president të Këshillit të Ministrave në vitin 2016.

Nga 2018 në 2022: një krizë çdo vit

Nga pikëpamja politike ai përjeton një moment delikat të Presidencës së tij në fund të majit 2018. Pas zgjedhjeve të 4 marsit, në fakt, formohet një qeveri e mundshme me emërimin e Giuseppe Contes, i cili është në kufi mes teknikut dhe politikanit, të paraqitur nga drejtuesit e dy partive fituese të zgjedhjeve: Movimento 5 Stelle (Luigi Di Maio) dhe Lega (Matteo Salvini).

Pas javësh pune arrijmë më 27 maj, kur Quirinale refuzon propozimin për formimin e qeverisë, për shkak të emrit të hipotezuar për Ministrinë e Ekonomisë, Paolo Savona. Në të vërtetë, ky i fundit ka shprehur vazhdimisht qëndrimin e tij shumë kritik ndaj Bashkimit Evropian. Prandaj Mattarella, për të mbrojtur interesat dhe perspektivat ekonomike të Italisë, e konsideroi të përshtatshme të mohonte lindjen e legjislativit, në vend të kësaj ia besoi detyrën e një qeverie teknike Carlo Cottarelli – të cilin ai e pranon me rezervë.

blank

Sergio Mattarella në një foto të famshme: 25 Prill 2020, vetëm, në Altare della Patria. Periudha është ajo e urgjencës së koronavirusit Covid-19.

Pas një mandati eksplorues që iu besua Roberto Fico, president i Dhomës së Deputetëve, lind qeveria Conte. Megjithatë, Mattarella duhet të përballet me një krizë çdo vit: në gusht 2019 Liga e Salvinit largohet nga qeveria; Conte jep dorëheqjen, për të rimarrë mandatin e dytë nga Mattarella (shumica e re formohet nga M5S dhe Pd).

Vitin e ardhshëm, 2020, kriza që duhet të përjetojë Presidenti i Republikës është ajo e pandemisë së koronavirusit, me pasoja të mëdha në jetën sociale dhe ekonomike të vendit. Në fillim të vitit 2021, ende në emergjencë të plotë shëndetësore, qeveria përballet me një krizë të re (këtë herë e shkaktuar nga Italia Viva, nga Matteo Renzi). Mattarella për herë të dytë i beson Ficos detyrën eksploruese për të verifikuar një shumicë të re.

Nga 13 shkurti 2021, kryeministri i ri i emëruar nga Mattarella është Mario Draghi.

Një vit më vonë, Sergio Mattarella i vjen fundi i mandatit të tij si President.

Në një klimë konfuze politike dhe pas gjashtë raundeve të pasuksesshme të votimit, përfaqësuesit e Parlamentit kërkuan Sergio Mattarella të vihej në dispozicion për një mandat të dytë si President. Pra, më 29 janar 2022 ai u rizgjodh: është hera e dytë në historinë e Republikës – për më tepër radhazi, pas Napolitanos – që një President qëndron në detyrë për dy mandate radhazi./Elida Buçpapaj

 

 


Send this to a friend