Analizë e Radio France mbi situatën në Shqipëri me një intervistë të një eksperti | Çfarë po ndodh aktualisht në Shqipëri? Kush po proteston, kundër çfarë, dhe që kur kanë nisur këto protesta?

Miguel Roán, ekspert i Ballkanit perëndimor:

Shqipëria po përballet me mobilizime qytetare prej pak më shumë se një jave kundër një mega-projekti të zhvillimit urban të planifikuar në gadishullin e Zvërnecit, i cili përfshin ishullin e Sazanit dhe lagunën e Nartës, pranë Vlorës. Kjo është një nga zonat më të vyera të vendit në aspektin ekologjik, e lidhur me deltën e lumit Vjosa, që konsiderohet si lumi i fundit i egër i madh në Evropë. Këto mobilizime janë pagëzuar si “Revolucioni i Flamingove”, si referencë ndaj shpendëve që popullojnë lagunën.

Megjithatë, kjo lëvizje shkon përtej çështjes mjedisore. Bëhet fjalë për mobilizimin e parë të madh qytetar dhe të pavarur në Shqipërinë bashkëkohore: jopartiak, transversal, i udhëhequr nga të rinjtë, kuadro, banorë vendas dhe organizata ekologjike. Kjo lëvizje po kundërshton si partinë e kryeministrit Edi Rama, ashtu edhe atë të opozitës. Shkëndija që ndezi protestën ishte mbërritja e ekskavatorëve, kur rojet e një kompanie private sigurimi ushtruan dhunë ndaj liderëve të protestës në praninë pasive të policisë.

Flitet për Jared Kushner, dhëndrin e Donald Trump, dhe Ivanka Trump, vajzën e tij. Cili është saktësisht roli i tyre dhe pse ky projekt ngjall aq shumë reagime, përtej shkatërrimit të ekosistemeve që denoncojnë OJQ-të?

Ivanka Trump dhe Jared Kushner janë në krye të kësaj iniciative. Jared Kushner ka pranuar se bëhet fjalë për një investim masiv që kalon vlerën e një miliard eurove për të ndërtuar një kompleks turistik luksoz në ishullin e Sazanit dhe në bregdetin përballë tij. Pjesëmarrja e tyre i jep që në fillim një dimension ndërkombëtar këtij konflikti. Kritikët vlerësojnë se bëhet fjalë për një operacion politik për të mbështetur figura që janë në shënjestër të drejtësisë sepse ekziston edhe një problem i madh pronësie. Prej një dekade, ka pasur konflikte të shumta mbi pronësinë e këtyre tokave, që në të kaluarën u përkisnin për përdorim popullatave lokale. Këta banorë papritmas e gjejnë tani veten të privuar nga hapësirat që i shfrytëzonin historikisht me të drejtë.

Në çfarë mënyre qeveria e Edi Ramës i ndryshoi rregullat për t’i dhënë dritën jeshile këtij projekti të kontestuar?

Kjo zonë gëzonte statusin e “peizazhit të mbrojtur” që nga viti 2004 dhe mbrohej nga një ligj për zonat e mbrojtura që nga viti 2017. Një ligj i ri, i cili hyri në fuqi në vitin 2024 dhe që fillimisht ishte konceptuar për të plotësuar kriteret evropiane, integroi disa klauzola toleruese për motive të “interesit ekonomik”. Për shumë qytetarë, ky projekt simbolizon problemet strukturore që po e gërryejnë Shqipërinë prej vitesh. Edi Rama e ka ndërtuar strategjinë e tij mbi tërheqjen e ethshme të investitorëve të huaj dhe mbi aleancat diplomatike të drejtpërdrejta me figura si Donald Trump, Benjamin Netanyahu apo Giorgia Meloni, pa asnjë kompleks ideologjik, megjithëse ai vetë drejton një parti të qendrës së majtë. Dhuna e ushtruar në terren ka njollosur seriozisht imazhin e tij si një lider modern, duke shpërfaqur një udhëheqës që përqendron pushtetin dhe mban lidhje të dyshimta me afaristë të vënë nën akuzë nga drejtësia.

Gjatë marshimeve, njerëzit thërrasin se “Shqipëria nuk është në shitje”. Çfarë tregon kjo për modelin e zhvillimit ekonomik të vendit?

Kjo është një çështje shumë ambivalente, nuk është aq e thjeshtë. Turizmi në Shqipëri ka dy anë të medaljes. Nga njëra anë, kontributi ekonomik është i pamohueshëm. Trafiku në aeroportin e Tiranës është shumëfishuar me 200 herë gjatë viteve të fundit, duke e rreshtuar vendin ndër destinacionet kryesore. Kjo hapje ndërkombëtare ka qenë pozitive për një shoqëri thellësisht të traumatizuar që kaloi nga diktatura e Enver Hoxhës në një tranzicion brutal drejt ekonomisë së tregut, me një shoqëri sot të minuar nga emigracioni masiv i të rinjve. Megjithatë, ky model zhvillimi ka rënë në anarki. Bregdeti është betonizuar me nxitim, shpesh pa leje ndërtimi dhe pa studime të ndikimit në mjedis. Janë krijuar zona turistike të mbyllura, krejtësisht të paarritshme për vetë shqiptarët, qoftë sepse janë privatizuar, qoftë sepse janë jashtëzakonisht të shtrenjta.

Ky projekt në Shqipëri ngjan me një tjetër projekt për një kompleks luksoz të udhëhequr nga Jared Kushner në Beograd të Serbisë, i cili gjithashtu ka ngjallur protesta të ashpra. Pse ekziston ky interes i madh për Ballkanin vitet e fundit?

Ata gjejnë atje hapësira thjesht “transaksionale” dhe një mjedis ku interesat ekonomike private dhe pushteti politik gërshetohen pa pasur kundërpesha të vërteta, as nga drejtësia , as nga opozita apo nga mediat sepse pushteti në fuqi kontrollon thuajse gjithshka. Ballkani ofron hapësira të mëdha natyrore ende të egra, me çmime të tokës dhe kosto të fuqisë punëtore shumë të ulëta.
Familja Trump tentoi të njëjtën gjë në Beograd, duke kërkuar të shndërronte ish-Shtabin e Përgjithshëm të ushtrisë të bombarduar nga NATO në vitin 1999 – një vend me ngarkesë të fortë emocionale për serbët – në një hotel luksoz. Ky projekt sot është i bllokuar, por ai ilustron mungesën totale të ndonjë filtri moral kur bëhet fjalë për të bërë biznes, si dhe ndërthurjen e plotë mes funksioneve diplomatike të Jared Kushner dhe interesave të tij private.

A është ky projekt simptomë e një shkarjeje që po ndodh dhe gjetiu në Ballkan?

Absolutisht, kjo nuk është një specifikë vetëm shqiptare. Në Kosovë, Serbi, Bosnjë apo Maqedoninë e Veriut, përqendrimi i pushtetit ka pësuar rritje eksponenciale gjatë pesëmbëdhjetë viteve të fundit, ndërsa treguesit e demokracisë dhe lirisë së shtypit kanë rënë. Për dhjetë vjet, procesi i zgjerimit evropian mbeti i ngrirë, duke u dhënë mundësi liderëve si Edi Rama të grumbullojnë një pushtet të pamasë pa asnjë kontroll të jashtëm.

Sa i përket Shteteve të Bashkuara, marrëdhënia e tyre me rajonin tashmë është thjesht transaksionale: motivet që lidhen me demokratizimin janë fshirë, ndërsa sjelljet autoritare tolerohen për sa kohë që ato lejojnë ruajtjen e lidhjeve ekskluzive të biznesit. Ironia më e madhe është se prokuroria antikorrupsion (SPAK) që u desh të ndërhynte në këtë çështje, u krijua dhe u financua fillimisht pikërisht nga Uashingtoni dhe Brukseli.

A mund ta detyrojë ky mobilizim Edi Ramën të tërhiqet?

Lëshimet që ai mund të bëjë janë të mundshme, por Edi Rama ka investuar një kapital politik tepër të madh për t’u tërhequr vërtet pas. Protestat janë domethënëse, por për momentin nuk kanë një volum kritik të mjaftueshëm për të kërcënuar qeverinë e tij të bjerë. Nga ana tjetër, ato nuk mund të përvetësohen nga asnjë parti opozitare. Ky është i njëjti problem si në Serbi: një mobilizim i madh popullor, por me një vështirësi të madhe për t’u përkthyer në një forcë politike të aftë për të rivalizuar pushtetin në fuqi. Kjo krizë nxjerr në dritë përçarjen totale që ekziston në Ballkan mes klasës politike dhe shoqërisë civile, si dhe paaftësinë e kësaj të fundit për t’u strukturuar në mbrojtje të interesit të përgjithshëm.