VOAL

VOAL

Albumi i Piktorit – Nazmi Hoxha – “love”

September 20, 2020
blank

Komentet

blank

Artisti MILOT fiton çmimin e karrierës “Dy Principata” në Itali 

blank
Më datë 25 Nëntor 2022 në orën 19:00 në selinë prestigjioze të Palazzo Manchiarelli në Montoro (AV) u zhvillua ndarja e çmimit Premio Due Principati 2022, e cila pa mes fituesve artistin e njohur Italo Albanese Milot.  Çmimi, i organizuar nga Shoqata “Campania Sud-Ovest”, me Enzo Pecoraro si President, përfaqëson një njohje prestigjioze për ata që kanë kontribuar në Itali dhe jashtë saj në përhapjen e kulturës dhe dijes dhe është krijuar për të nderuar personalitete që, me guximi, përkushtimi, sakrifica dhe përkushtimi janë dalluar veçanërisht me rezultate të merituara dhe të prekshme.  Personalitete që me angazhimin e tyre kanë kontribuar për t’i sjellë prestigj vendit tonë dhe kanë rritur trashëgiminë e tij kulturore, ekonomike dhe njerëzore, si dhe civile e demokratike.  Milot, pas vendimit të komisionit shkencor institucional të kryesuar nga Avv.  Antonio Larizza, u vlerësua me këtë çmim për shtrirjen domethënëse të mesazhit të përcjellë nga veprat e tij.  Çelësat e Milotit, vepra vigane që përshkruajnë “çelësat e shtrembëruar” janë vepra që flasin për dialogun mes popujve, bashkimin dhe vëllazërinë, vizioni i artistit është ai i një bote të hapur ku dyert nuk mbyllen.  I dukshëm në zonë, Çelësi i Cervinarës (2017) dhe së shpejti në Napoli “Çelësi i sotëm” i porositur nga kryebashkiaku Manfredi, i prezantuar nga APS Millevolti në bashkëpunim me Jean Wolf nga Los Angeles (sponsor i eventit).  Momenti është veçanërisht i favorshëm për Milotin, i cili së fundi ishte fitues në vendlindjen e tij të konkursit ndërkombëtar Art në Hapësirë ​​Publike të organizuar nga Ministria e Kulturës së Shqipërisë ku së shpejti do të përurohet “Çelësi i Shqipërisë”, drejtoresha artistike Michele Stanzione. .  Të gjitha skulpturat janë pjesë e projektit unik “Çelësi i Unitetit”.
 Ndër fituesit e tjerë: për seksionin e Enogastronomy Vincenzo Borrelli, menaxher i përgjithshëm i grupit Sire Receptions, si dhe Zëvendës President kombëtar i Assoeventi of Confindustria;  për rubrikën e Gazetarisë, çmimi iu dha gazetarit Pierluigi Melillo, drejtor i Otto Channel TV;  për seksionin e Legalitetit Antonio F. Caputo, General Guardia di Finanza në rezervë si dhe President i Konsorciumit ASMEL;  për seksionin e Kulturës tek Tiziana D’Angelo Drejtoresha e Parkut Arkeologjik të Paestum dhe Velia;  për seksionin e Zhvillimit Maria Tortoriello, drejtoreshë e Coldiretti Avellino;  për seksionin e Mjekësisë për Carlo Iannace, drejtues i Njësisë më të Mirë të Spitalit Moscati në Avellino;  Seksioni i sipërmarrjes për Martina Oliviero, pronare të kompanisë Oliviero Dolciaria dhe për seksionin e Mjedisit tek Enzo De Luca presidenti i Observatorit Rajonal për Menaxhimin e Mbetjeve.
blank

Më 10 nëntor 1928 lindi Ennio Morricone, një nga emrat më legjendarë të muzikës botërore të filmit

VOAL- Ennio Morricone (Enio Morrikone), një nga emrat më legjendarë të muzikës botërore të filmit, lindi në Romë më 10 nëntor 1928, i pari nga 5 fëmijët: babai i tij Mario është një trumpetist dhe nëna e tij Libera Ridolfi, një shtëpiake. Në moshën 10-vjeçare ai filloi të frekuentonte Konservatorin e Santa Cecilia-s në klasën e Trupës së Umberto Semproni. Mësuesi plotësues i harmonisë Roberto Caggiano ndjen aftësitë e parakohshme të të riut Ennio dhe i sugjeron studimin e kompozicionit, i cili do të fillojë në 1944.

Dy vjet më vonë Ennio Morricone mori një diplomë në trumpetë dhe kompozoi “Il Mattino”, për zë dhe piano bazuar në një tekst të Fukukos, i pari i një serie prej 7 Lieder giovanili. Në këtë periudhë ai mori angazhimet e para si instrumentist dhe aranzhues në teatrin e revistës.

Më vonë ai kompozoi “Imitazione” për zë dhe piano bazuar në një tekst të Giacomo Leopardit dhe mori porosinë e tij të parë për kompozimin e muzikës rastësore për teatrin e prozës.

Disa vite më vonë ai filloi të ndiqte vitin e tretë dhe të fundit të kursit të muzikës korale dhe dirigjimit të korit në Konservator, por do të tërhiqej përpara se të merrte diplomën.

Ennio Morricone në vitet 1950

Në vitin 1952 u diplomua për instrumentim për grupin, kompozoi “Barcarola funebre” për piano dhe “Preludio a una Novella senza titolo” “Preludi i një novele pa titull”, si dhe shkroi muzikën e parë komentuese për drama radiofonike. Më pas ai shkroi “Verrà la morte”, për alto dhe piano në një tekst të Cesare Pavese, “Oboe sommerso” për bariton dhe pesë instrumente në një tekst të Salvatore Quasimodo. Dy vjet më vonë ai mori një diplomë në Kompozicioni nën drejtimin e maestro Goffredo Petrassi.

Është në vitin 1955 që Ennio Morricone merr atë që ai do ta njohë si rrugën e tij të vërtetë, duke filluar të aranzhojë muzikë për kinemanë. Pas lindjes së djalit Marco, të cilin e kishte bashkëshortja Maria Travia, ai kërkon punë për nevojat që i detyrohen: punësohet nga Rai si asistent muzikor, por që ditën e parë jep dorëheqjen.

Megjithatë, ai do të vazhdojë të bashkëpunojë si aranzhues në varietetet televizive.

Vitet 1960

Në vitin 1961 lindi vajza e tij Alessandra dhe kolona e saj e parë zanore për filmin “Il federal” nga Luciano Salce.

Tre vjet më vonë do të lindë djali i tretë Andrea dhe një partneritet i destinuar të shënojë një epokë: bashkëpunimi me Sergio Leone dhe kinemanë e tij perëndimore (“Per un pugno di dollari”, 1964 – “Il buono, il brutto e il cattivo”, 1966) që do t’i japë atij famë të madhe. Me Sergio Leone do të nënshkruajë edhe “C’era una volta in America” “Një herë në Amerikë” që do të vlerësohej me shumë çmime.

Pasi ishte i pranishëm në jurinë e Festivalit XX Ndërkombëtar të Filmit në Kanë dhe pas lindjes së fëmijës së tij të katërt, Morricone e redukton ndjeshëm aktivitetin e aranzhuesit në të mirë të muzikës për kinemanë, ku do të nënshkruajë dhjetëra kolona zanore brenda pak kohësh- mbi 400 gjatë gjithë karrierës së tij të gjatë dhe prestigjioze, e cila e pa atë të bashkëpunonte me regjisorë të rëndësishëm italianë.
I përmendim disa: Bernardo Bertolucci (“Prima della rivoluzione”, 1964 – “Partner”, 1968), Marco Bellocchio (“I pugni in tasca”, 1965 – “La Cina è vicina”, 1967), De Seta (“Un uomo a metà”, 1966), Patroni Griffi (“Un tranquillo posto di campagna”, 1968 – “Metti una sera a cena”, 1969), Pier Paolo Pasolini (“Uccellacci e uccellini”, 1966 – “Teorema”, 1968), Gillo Pontecorvo (“La battaglia di Algeri”, 1966), Carlo Lizzani (“Mussolini ultimo atto”, 1974) e Dario Argento. Përveç filmave me regjisorë ndërkombëtarë si Brian De Palma e Oliver Stone e plot të tjerë.

Vitet 90

Në vitet 1990, Ennio Morricone mori një sërë çmimesh të pafundme: i propozuar për një doktoraturë nderi në Universitetin e Goeteborg nga muzikologu anglez Philip Tagg, i emëruar anëtar i Komisionit Artistik të Institutit të Koncerteve Universitare të Romës dhe i ftuar për të qenë pjesë e juria e Festivalit të 49-të të Filmit në Venecia. Ministri francez i Kulturës Jack Lang i dha atij në vitin 1992 titullin Officier de l’Ordre des Arts ed des Lettres. Në vitin 1994 ai ishte kompozitori i parë jo-amerikan që mori çmimin për arritje jetësore nga Shoqata për Ruajtjen e Muzikës së Filmit (SPFM).

Angazhimi i tij kulturor nuk duhet harruar: me Michele Campanella, Uto Ughi dhe Vittorio Antonellini ai ishte ndër folësit në një konferencë mbi problemet politike dhe ekonomike të muzikës, organizuar nga CAMI (Komiteti Autonom i Muzikantëve Italianë) në Teatro dell’ Opera në Romë në 1995.

Në të njëjtin vit me propozimin e Presidentit të Këshillit të Ministrave Lamberto Dini, Presidenti i Republikës Oscar Luigi Scalfaro i jep atij nderin e Komandantit të Urdhrit “Al Merito della Repubblica Italiana”.

Vitet 2000

Më 28 shtator 2002, një aventurë e re dhe një jetë e re artistike filloi nga Arena e Veronës për Maestro Ennio Morricone, i cili që atëherë i është përkushtuar veçanërisht dirigjimit. Në vitin 2004 pikërisht në Verona, në teatrin më të rëndësishëm të hapur që njeh bota, më 11 shtator (datë mjerisht e paharrueshme) Morricone mbajti një koncert “kundër të gjitha masakrave në historinë e njerëzimit” ku prezantoi për herë të parë kompozimi “Zëra nga heshtja”.

Në vitin 2007, American Academy Awards i dha Ennio Morricone çmimin e Akademisë për arritje jetësore. Nëntë vjet më vonë ai fiton një Oscar të ri: këtë herë është për kolonën zanore të filmit “The Hateful Eight” nga Quentin Tarantino.

Çmime dhe shpërblime të mëdha

1970-1980

 

1969 – Çmimi Spoleto Cinema
1970 – Fjongo argjendi për muzikën e filmit “Metti, una sera a cena”
1971 – Fjongo argjendi për muzikën e filmit “Sacco e Vanzetti”
1972 – Çmimi Cork Film International  për muzikën e filmit “La califfa”
1979 – Nominim për Oscar për muzikën e filmit “Days of Heaven”
1981 – Çmimi i Kritikës Diskografike për muzikën e filmit “Il prato”“Il prato”
1985 – Merr fjongon e argjendë dhe Bafta (The British Academy of Film & Television Arts) per le musiche del film “C’era una volta in America”
1986 – Nominime për çmimin Oscar, Bafta dhe Golden Globe për muzikën për filmin “Mission”
1988 – Fjongo argjendi, Bafta, çmimi Grammy dhe nominimi për Oscar për muzikën e filmit “Të paprekshmit”(The untouchables)
1988 – David di Donatello për muzikën e filmit “Gli occhiali d’oro”
1989 – David di Donatello për muzikën e filmit “Nuovo Cinema Paradiso”
1989 – Nint Annual Ace Winner për muzikën e filmit “Il giorno prima”
1989 – Leopardi i Artë për arritje të jetës (Festivali i Filmit në Locarno)

1990-2010

1990 – Bafta, Prix Fondation Sacem i Festivalit XLIII të Kanës dhe David di Donatello për muzikën e filmit “Nuovo Cinema Paradiso”
1991 – David di Donatello për muzikën e filmit “Stanno tutti bene”
1992 – Nominim për Oscar për muzikën e filmit “Bugsy”
1992 – Grolla d’oro për Arritjen e Jetës (Saint Vincent)
1993 – David di Donatello dhe Efebo d’Argento për filmin “Jonas i cili jetonte në balenë”
1994 – Çmimi ASCAP Golden Soundtrack (Los Angeles)
1995 – Luani i Artë për arritje të jetës (Bienalja e 52-të e Filmit në Venecia)
2000 – David di Donatello për muzikën më të mirë me filmin “Canone inverso”
2007 – Çmimi Oscar për arritje të jetës
2016 – Oscar për kolonën zanore të “The Hateful Eight”

Kompozitori i jashtëzakonshëm u nda nga jeta në Romë më 6 korrik 2020, në moshën 91-vjeçare./Elida Buçpapaj

 

 

 
blank

Darka e fundit – Nga Dr. Bledar Kurti

Darka e Fundit (1495–1498), e Leonardo da Vinci (1452–1519) vepra madhështore e gjendur në një prej mureve të mensës së manastirit të Santa Maria delle Grazie në Milano, është mbi 4.5 metra e lartë dhe 8.8 metra e gjerë, por madhështia e saj nuk qëndron aspak te përmasat por te novacioni që mbart jo vetëm për shekullin e 15-të por edhe deri më sot. Ajo është një përzierje e perspektivës shkencore me dredhitë teatrale, një ndërthurje e intelektit me fantazinë, dhe një shkrirje ndjenjash njerëzore me mesazhin hyjnor.

Më vonë Leonardo do pikturonte Mona Lisa, tablonë më të njohur ndër epokat,  por nëse Mona Lisa është simbol i përsosmërisë, ky afresk është plot të meta, sajesa dhe dredhi, të cilat në fakt nuk e nënvlerësojnë aspak atë, por përkundrazi na tregojnë më shumë për natyrën e hallakatur e të shpërqendruar të Leonardos, i cili jo vetëm nuk i përfundonte shumicën e veprave të tij, por edhe eksperimentonte me teknika pikturimi për t’i kryer ato sa më shpejt, kësisoj, fatkeqësisht, sot ky afresk gjendet në një gjendje të keqe. Por nëse mrekullohemi vetëm nga hija e mbetur e kësaj vepre, mund ta imagjinojmë sesi janë magjepsur murgjit dhe shikuesit e asaj kohe.

Kur Leonardo nisi të pikturonte afreskun, spektatorë të ndryshëm vinin e uleshin me qetësi vetëm që ta shikonin teksa ai punonte. Krijimi i veprave artistike, ashtu si edhe diskutimet mbi shkencën dhe filozofinë, në shumë raste shndërroheshin në ngjarje publike. Sipas shënimeve të një prifti të atij manastiri, Leonardo do shkonte herët në mëngjes, do montonte skelën e më pas do pikturonte me penel në dorë nga agimi deri në muzg, duke harruar të hante apo pinte, duke pikturuar pa ndërprerje. Megjithatë, kishte raste që në ditë ndryshme të mos pikturonte aspak. Ai do qëndronte përpara veprës për një apo dy orë duke u menduar në heshtje, duke analizuar e kritikuar me vete figurat që kishte krijuar. Kishte edhe nga ato ditët dramatike kur ndërthurej mania dhe pasioni i tij për t’i zvarritur gjërat. Sikur të ishte zaptuar nga një kapriço apo pasion i momentit, pa pritur e pa kujtuar, ai do shkonte në mes të ditës, ngjitej në skelë, merrte penelin, hidhte ndonjë penelatë tek njëra nga figurat e veprës, e pastaj largohej.

Në këtë vepër është vënë në zbatim perspektiva lineare, të cilën artistët e Rilindjes e aplikonin në çdo vepër të tyre për të sjellë një realitet më të natyrshëm në pikturë. Të gjitha linjat të çojnë te Krishti, i cili është edhe qëllimi i kësaj vepre dhe mesazhi kryesor që kërkon të japë Leonardo. Të gjitha figurat në afresk i përkasin një forme gjeometrike, ndaj trekëndëshat, rrathët dhe drejtkëndëshat janë kudo në funksion të perspektivës dhe gjeometrisë.

Kjo është një tablo lëvizjesh. Por, në këtë larmi ka aq shumë rregull dhe në këtë rregull ka aq shumë varietet, saqë ndërthurja harmonike e lëvizjes dhe reagimit ndaj saj duket sikur nuk shteron kurrë. Asnjëherë më parë ky episod biblik nuk ishte dhe vazhdon të duket aq i afërt dhe jetësor.

blank

Në këtë afresk të Leonardos përshkruhen reagimet e apostujve pasi Jezusi u thotë atyre se, “Njëri nga ju do të më tradhëtojë.” Në pamje të parë duket si një moment i ngrirë i ngjarjes, sikur Leonardo ta ketë kapur skenën me shpejtësinë e syrit të tij të mprehtë, duke e ndalur kohën, e duke e ruajtur vetëm në një moment. Darka e Funditë shtë guri i themelit për artin evropian, dhe vështirë të gjenden fjalët e duhura për të përshkruar atë moment fotografik të kohës përmes lëvizjeve mjeshtërore.

Drama nis fill pas fjalëve të Jezusit. Koka e tij është e ulur në heshtje ndonëse duart janë në lëvizje për nga buka. Ashtu si një gur i hedhur në një pellg, deklarata e tij shkakton valë që përhapen për nga jashtë, duke u shpërndarë nga ai e deri tek skajet e afreskut, duke krijuar kështu një reagim trillues të historisë. Teksa fjalët e Jezusit lenë pas ekon e tyre, momentet pasuese të ungjillit bëhen pjesë të kësaj drame. Në vargjet e Ungjillit sipas Mateut shkruhet, “Ata u pikëlluan shumë dhe secili prej tyre filloi të thotë: Mos jam unë, Zot?” Ndërsa te Ungjilli sipas Gjonit shkruhet, “Atëherë dishepujt u panë njëri me tjetrin, por nuk arritën të kuptonin për kë po fliste.” Edhe pse tre dishepujt në cepin e majtë të veprës janë në reagim e sipër, të tjerët sapo kanë nisur të reagojnë apo të pyesin njëri-tjetrin.

Përveçse shohim portretizimin e lëvizjes të kapur në një moment të vetëm, Leonardo ishte mjeshtër në përshkrimin e moti dell’anima, lëvizjet e shpirtit. Darka e Fundit është shembulli më i mirë dhe më drithërues i lidhjes midis gjesteve dhe mendimeve në mbarë historinë e artit.

Jezusi, i pozicionuar në qendër të veprës, me gojën pakëz të hapur, sapo ka mbaruar së bëri deklaratën e tij. Shprehitë e figurave të tjera janë të forta, paksa të ekzagjeruara, sikur të ishin aktorë të një drame të vënë në skenë. Por shprehia e Jezusit është e qetë dhe e paqtë. Ai duket gjakftohtë dhe jo i shqetësuar. Ai është paksa më i madh në madhësi sesa apostujt, ndonëse Leonardo e mbuloi me zgjuarsi faktin që e kishte përdorur këtë dredhi. Dritarja e hapur, me peizazhin e shndritshëm përtej, formon një aureolë natyrale. Manteli i tij është pikturuar me ngjyrë blu, një nga pigmentet më të shtrenjta të kohës. Tek studimet e tij mbi optikën, Leonardo kishte zbulura se objektet që kanë një sfond me dritë duken më të mëdha sesa ato që kanë sfond të errët.

Dora e djathtë e Jezusit është e drejtuar për nga një gotë e mbushur deri në çerek me verë të kuqe. Një detaj tejet i çuditshëm është se, gishti i tij i vogël shihet përtej qelqit të gotës. Pas gotës gjendet një pjatë dhe një copë bukë. Dora e tij e majtë e ka pëllëmbën për nga lartë, duke treguar për nga një copë tjetër buke, të cilën e sheh më vështrimin e tij me kokën e varur poshtë. Perspektiva dhe kompozimi i veprës, sidomos e parë nga dera ku hynin murgjit për në sallën e ngrënies, udhëheqin vështrimin e shikuesit për të ndjekur vështrimin e Jezusit, i cili zbret përmes krahut të majtë te copa e bukës.

Ai vështrim i referohet sakramentit kishtar të Kungimit. Në Ungjillin sipas Mateut, kjo ndodh pas deklaratës që ai bëri se do të tradhëtohet: “Jezusi mori bukën, e bekoi, e theu, ia dha dishepujve të tij, dhe tha, ‘Merreni, hani, ky është trupi im.’ Më pas ai mori kupën, bëri lutjen e falenderimit, dhe ua dha atyre, e tha, ‘Pini ju të gjithë, sepse ky është gjaku im i beslidhjes së re, i cili derdhet për larjen e mëkateve.’” Kjo pjesë e historisë shpërndahet si valë nga Jezusi për tek të tjerët, duke shkaktuar kështu si reagimet për zbulimin se Juda ishte ai që do e tradhëtonte, ashtu edhe themelimin e Kungimit, si një sakrament të shenjtë.

Dymbëdhjetë apostujt janë të grumbulluar në katër grupe prej nga tre veta. Me pamje të errët, të shëmtuar dhe me hundë të kërrusur, Juda i ka ngulur thonjtë e dorës së djathtë te qesja me argjend që i është dhënë për të tradhëtuar Jezusin, fjalët e të cilit ai e di që janë për të. Ai tërhiqet paksa me shpinë, dhe rrëzon me krah kupën e kripës (e cila duket shumë qartë në kopjet e para por jo te vepra që kemi sot) në një gjest famëkeq. Ai largohet nga Jezusi dhe është pikturuar në hije. Edhe teksa trupi i tij zmbrapset dhe spërdridhet, dora e tij e majtë drejtohet për nga buka që ai dhe Jezusi do ndajnë me njëri-tjetrin, e cila edhe do shpallë fajtorin. “Ai që ka ngjyer bashkë me mua dorën në çanak, ai do të më tradhëtojë,” thotë Jezusi, te Ungjilli sipas Mateut. Te Ungjilli sipas Markut shkruhet, “Ju them në të vërtetë, dora e atij që do të më tradhëtojë gjendet me mua në këtë tryezë.”

Në afresk, Pjetri dallohet menjëherë. Ai është i kurdisur prej acarimit, me supet e ngritura plot mërzi. “Tradhëti ndaj teje? Tradhëtar? Për kë e ka fjalën zoti ynë?” pyet ai. I shquar për gjaknxehtësi ai është mëse i gatshëm të veprojë. Në dorën e tij të djathtë ka një thikë të gjatë e cila është një parashikim për aktin e tij të mëvonshëm, kur në po atë mbrëmje ai do priste veshin e një prej shërbëtorëve të kryepriftit, duke u munduar të mbronte Jezusin nga ata që kishin ardhur për ta arrestuar.

Pas figurave janë tri dritare dhe duket që përtej tyre është ditë dhe jo natë, fakt që bie në kundërshtim me titullin e afreskut, por edhe me kulturën hebraike që darkonte për festa pas perëndimit të diellit. Por dhoma ku u bë ky afresk nuk kishte dritare, ndaj Leonardo improvizoi me dritaret në pikturë për të shtuar dritë artificiale. Tri dritaret simbolizonin trinitetin, por edhe sillnin dritë artificiale në dhomë. Por, nuk ishte problem, askush nuk e kritikoi, arti është trillim, ai jep një mesazh dhe Leonardo e dha mesazhin e tij të Krishtit ndaj apostujve dhe ndaj shikuesve të kësaj vepre. Prandaj, edhe mbi tavolinë nuk ka ushqim mjaftueshëm për trembëdhjetë veta, as edhe gota vere, pasi këtë banket të varfër me ushqime e mbushin shpirtërisht ata që janë në të.

Ajo që duket më qartë në perspektivën e veprës Darka e Fundit është pika qendrore, drejt të cilës të gjitha linjat e vështrimit drejtohen dhe takohen. Këto vija që largohen nga syri i shikuesit, ose vijat ortogonale, të çojnë të gjitha te balli i figurës së Jezusit. Kur nisi punën, Leonardo nguli një gozhdë të vogël në qendër të murit. Arrijmë ende ta shohim vrimën e gozhdës në anën e djathtë të kokës së Jezusit. Më pas, nga ajo pikë ai bëri skalitje të vogla në mur të cilat rrezatonin për nga jashtë. Këto do ndihmonin të drejtonin linjat paralele në atë dhomën imagjinare, si për shembull trarët në tavan dhe majat e sixhadeve, teksa zhduken drejtë pikës së shuarjes në pikturë. Për të kuptuar se si Leonardo e manipuloi në mënyrë të jashtëzakonshme perspektivën e kësaj pikture, shiko me vëmendje sixhadet e varura në dy anët e murit. Majat e sixhadeve formojnë linja që takohen te balli i Jezusit, ashtu si edhe të gjitha linjat e tjera të perspektivës. Këto sixhade u pikturuan në mënyrë të atillë që duken sikur janë në të njëjtën linjë me sixhadet e vërteta në sallën e ngrënies, duke krijuar kështu iluzionin se piktura ishte vazhdim i dhomës.

Krishti është figura boshtore në këtë afresk. Ai ndodhet në qendër në përshtatje me natyrën e tij hyjnore dhe me rëndësinë e kësaj tematike të veprës. Bëj një eksperiment të vogël: bashkoi tërthorazi këndet, dhe do shikosh një X të madh në qendër të veprës, me pikën qendrore ballin e Krishtit. Ajo pikë është pika e konvergjencës, personifikimi i Perëndisë, shpalosja e së vërtetës universale. Duke e ndërthurur këtë sistem matematikor me aftësinë e tij artistike, Leonardo ka pikturuar me mjeshtëri një imazh harmonie dhe idealizmi brenda kredos së Krishterë.

Trupi i Krishtit ka formën e një trekëndëshi barabrinjës. Ai qëndron i ulur në një ndenjëse brenda një hapësire që gjurmon formën e një rrethi. Këto forma gjeometrike ideale i referohen përqendrimit të madh që kishte Rilindja me Neo-Platonizmin (një element i ringjalljes humaniste që pajton aspekte të filozofisë greke me teologjinë e krishterë). Në alegorinë e tij, Shpella, filozofi i lashtë grek Platoni theksoi papërsosmërinë e jetës tokësore. Gjeometria, e përdorur nga grekët për të shprehur përsosmërinë qiellore, është përdorur nga Leonardo për të festuar Krishtin si mishërim i qiellit në tokë.

Por Darka e Fundit fsheh edhe shumë të meta. Dhoma e pikturuar zvogëlohet aq shpejt në madhësi saqë muri i pasëm i saj mjafton vetëm sa për të pikturuar tri dritare në të cilat shihet peizazhi i përtejmë. Sixhadetë nuk janë porporcionale. Tryeza është shumë e ngushtë për një darkë të rehatshme, dhe apostujt janë të ulur vetëm në njërën anë të saj, duke bërë që të rrinë ngushtë me njëri-tjetrin, pasi nuk ka vend mjaftueshëm. Dyshemeja shkon për nga lart, si një skenë, dhe tryeza është anuar paksa për nga shikuesi. Të gjithë personazhet janë ballazi, sikur janë në skenë, e madje edhe gjestet e tyre janë teatrale.

Përveç Krishtit qendror, Judës tradhëtar dhe Pjetrit gjaknxehtë, një figurë tjetër e rëndësishme është ajo e apostullit Gjon, i cili qëndron i qetë dhe i trishtuar, duke pranuar i pafuqishëm atë çfarë po e pret Zotin e tij. Është pikërisht kjo figurë, Gjoni, që u bë objekt botëror debati pas botimit të librit Kodi i Da Vinci-t në vitin 2003, nga Dan Brown, në të cilin autori, edhe pse idenë e kishte huazuar nga libra të mëparshëm, ngre teorinë konspirative se në fakt ajo figurë nuk është e Gjonit, por e Mari Magdalena, gruaja e Jezusit. Për dikë të dhënë pas historive rozë ky spekullim tingëllon shumë trillues e joshës por për besimin më të madh të botës kjo përbën herezi. Një burrë që bëhet grua nuk të bën më përshtypje në jetën e sotme moderne, por jo në këtë kontekst që po diskutojmë, pasi një ndryshim i vetëm një gjinie cënon themelet e një besimi dymijëvjeçar dhe fesë më të madhe në botë. Në krishtërim, Jezusi erdhi si hyjni në formë njerëzore dhe jo njeri i zakonshëm që hante, pinte dhe martohej.

Por lënë mënjanë aspektin teologjik e fetar, kjo teori e Dan Brown nuk qëndron aspak, asnjë kritik serioz arti nuk e mbështet, dhe mbi të gjitha, vetë Leonardo as që e çoi ndonjëherë ndër mend.

Por, ai libër është mbi artin dhe fantazinë, ndaj le të luajmë pak e të supozojmë për një moment se është vërtet e tillë. Se në të djathtë të Jezusit ndodhet një grua dhe jo një apostull mashkull. Dhe pyetja e parë dhe e thjeshtë që na vjen ndër mend është se nëse ajo është Mari Magdalena, ku është Gjoni? I bie të jetë Krishti dhe njëmbëdhjetë apostujt. Apo jo? Pra, na mungon një apostull! Por, jo, ajo figurë mund të duket si grua, por nuk është grua.

Një tipar tjetër i Rilindjes ishte ringjallja e artit grek dhe romak, rilindja e buzëqeshjes greke dhe bukurisë së trupit greko-romak, për këtë arsye të gjitha figurat në pikturat apo skulpturat e Rilindjes, qofshin profetë, apostuj apo edhe luftëtarë trima kanë një finesë femërore. Shikoi veprat e tjera të Rilindjes e do e kesh të vështirë të kuptosh gjininë e figurave.

Për më tepër, çështja e seksualitetit dhe e përzierjes së gjinive ishte pak komplekse në atë kohë. Një mashkull fisnik dhe i bukur portretizohej si femër, siç është rasti i veprës Davidi i Donatelos, i cili ka pozën dhe linjën trupore të një femre apo ndoshta siç ndodh edhe sot me fotografitë e retushuara të yjeve të Hollywood-it.

Leonardo ishte mjeshtër në shkrirjen e dallimeve midis gjinive. Figurat e tij hermafrodite joshëse, që i përkisnin të dyja sekseve, kishin nisur që në pikturat e tij të para e vazhduan edhe gjatë viteve të fundit të jetës së tij. Gjithashtu, ajo çfarë nuk mësohet shumë në shkolla është se Firence, kryeqyteti i Rilindjes, shquhej jo vetëm për finesën dhe artin e rafinuar, por edhe si kryeqyteti i lirisë seksuale dhe sidomos homoseksualitetit. Firence dhe qytete të tjera toskane ishin mbushur me homoseksualë. Në fakt, qytetet toskane ishin aq të njohura për këtë aspekt, saqë qeveria e Genova nuk do të lejonte mësues toskanë për të dhënë mësim në Genova. Firence ishte e njohur si qendër e homoseksualitetit. Thashetheme qarkullonin rreth shumë emrave të mëdhenj, dhe sot dihet se vetë Leonardo ishte homoseksual. Në veprat e tij ka nuanca të forta të ndërthurjes gjinore dhe figurave transseksuale. Për shembull, nëse krahasojmë veprat e tij më të njohura si Mona Lisa dhe Gjon Pagëzori, shohim se këto figura, edhe pse me gjini të ndryshme, kanë të njëjtën fytyrë femërore.

Leonardo nuk fshehu asnjë kod sekret në figurën e Gjonit, përkundrazi ai pikturoi natyrën e apostullit të përshkruar në Bibël. Aty, apostulli Gjon përshkruhet si djalë i ri, i brishtë dhe që Jezusi e donte më shumë nga të tjerët, ndaj edhe Leonardo e ka pikturuar në krahun e djathtë të Krishtit, ndaj dhe e ka portretizuar me sensualitetin e kohës. Kjo figurë, e mbuluar me magjinë e Rilindjes, e venitur apo e transformuar sado pak nga restaurimet e shumta ndër shekuj, e mbijetuar nga bombardimet e Luftës së Dytë Botërore, ndoshta konfuzon edhe sot sytë e pastërvitur me art dhe ngjyra, por nuk ka figurë tjetër në të përveçse Gjonit, personazhit biblik të mishëruar në vepër arti me nuanca finese të Rilindjes nga vetë dora e brishtë dhe delikate e Leonardos.

Në këtë afresk, mjeshtri më i madh i artit i mbarë kohërave, ka pikturuar Jezus Krishtin dhe dymbëdhjetë apostujt e tij duke darkuar për herën e fundit me ta, pasi të nesërmen ai nuk do të ishte më në mesin e tyre por të do kryqëzohej. Leonardo ka pikturuar momentin më kyç të darkës, ku Krishti tregon për vetëflijimin e tij, mundimet që e presin në kryq për të shlyer mëkatet e njeriut, për vdekjen dhe ringjalljen.

Dhe ashtu si Krishti kaloi përmes Kalvarit të tij, edhe kjo vepër kaloi përmes një rrugëtimi të gjatë vuajtje. Dhe e gjitha si pasojë e vetë krijuesit të saj, Leonardos.

Kur Leonardo përdorte bojëra vaji mbi telajo, ai hidhte ndonjë penelatë, bënte me raste ndonjë njollë apo prekte një pjesë të pikturës, meditonte për pak kohë, e pastaj shtonte disa shtresa deri sa ta bënte të përsosur. Kjo e lejonte atë të pikturonte tone delikate te hijet, dhe të zbuste konturet e objekteve. Penelatat e tij ishin aq të lehta dhe të shtresuara në atë mënyrë që cekjet e penelit ishin të padukshme, dhe në shumë raste ai priste me orë ose ditë të tëra përpara se të shtonte me butësi shtresa dhe prekje të tjera të penelit.

Fatkeqësisht, ky proces kaq i rehatshëm në telajo ishte një luks që nuk i ofrohej piktorit në një afresk muri, i cili kërkonte që boja të hidhej menjëherë në allçi të njomë në mënyrë që të mbante në mur. Sapo të vendosej një pjesë e allçisë, ajo duhej pikturuar brenda një dite, përpara se të thahej, sepse më vonë ishte shumë e vështirë të punohej mbi të. Dhe duke qenë natyrë eksperimentale, e shpërqendruar dhe gjithmonë e nxituar, Leonardo përdori një teknikë të shpejtë e cila do bënte që kjo vepër të zgjaste vetëm pak vite.

Në vitin 1550, Giorgio Vasari (piktor, arkitekt, shkrimtar, historian, etj) raportoi se piktura ishte tashmë e dëmtuar, ndërsa në vitin 1652 afresku ishte aq i zbehtë dhe i venitur sa që murgjit nuk e patën aspak problem që të hapnin një derë te muri ku ishte afresku, duke prerë këmbët e Jezusit, të cilat, ka të ngjarë që të kenë qenë të kryqëzuara si shenjë e kryqëzimit që e priste Krishtin të nesërmen e asaj darke.

Përgjatë viteve, ka patur të paktën gjashtë përpjekje madhore për ta restauruar veprën, shumë prej të cilave s’bënë gjë tjetër veçse e përkeqësuan situatën. Përpjekja e parë e restaurimit, për aq sa e kemi të regjistruar, i përket vitit 1726 nga një kurator i cili përdori bojra vaji për të mbushur pjesët që mungonin, e që më pas i lyu me një shtresë llaku. Më pak se pesëdhjetë vite vite më vonë, një restaurues tjetër prishi të gjitha pjesët që kishte shtuar kuratori i fundit dhe nisi t’i restauronte vetë fytyrat e figurave në afresk; një protestë publike e bëri që ta ndërpriste punën me vetëm tri fytyra të papërfunduara. Gjatë Revolucionit Francez, forcat antiklerike gërvishën sytë e apostujve, e më pas salla e ngrënies u përdor si burg. Restauruesi i rradhës u përpoq ta shkëpuste pikturën nga muri, duke menduar gabimisht se ishte pikturuar me teknikën e afreskut. Në fillim të shekullit të njëzetë, u bënë dy pastrime, të cilat shmangën dëmtimin e mëtejshëm të afreskut dhe ngadalësuan kështu prishjen e saj. Bombat e forcave aleate gjatë Luftës së Dytë Botërore, e goditën sallën e ngrënies, por afresku u mbrojt nga thasë me rërë.

Restaurimi i fundit nisi në vitin 1978 dhe zgjati për njëzetë e një vjet. Ai pranohet si restaurimi më i plotë në histori. Kryekuratorja Pinin Brambilla Barcilon dhe ekipi i saj e nisën punën duke përdorur reflektoskopi infrakuqe dhe mostra mikroskopike për të zbuluar, në mënyrën më të mirë të mundshme, elementët origjinalë të afreskut. Ajo detyroi restauruesit e ekipit të saj të studionin vizatimet e Leonardos, dhe kopjet e kësaj vepre të bëra gjatë jetës së tij. Qëllimi fillestar ishte të shfaqej në mur vetëm ajo pjesë e pikturës që njihej si e bërë nga dora e Leonardos, por kjo rezultoi e pakënaqshme për shkak se vetëm pak kishte mbetur nga origjinali. Kështu që restauruesit rikrijuan pjesët që mungonin në mënyrë të atillë që të dukej se çfarë ishte dhe çfarë nuk ishte origjinale; aty ku nuk ishte e mundur të bëhej dallimi i veprës origjinale, ekipi përdori me shumë delikatesë bojra uji me një ngjyrim më të lehtë, për të shpalosur konktrastin me origjinalin, dhe për t’i bërë me dije shikuesit që ato ishin vetëm pjesë spekullative.

Shumë njerëzve kjo gjë nuk i pëlqeu aspak, por në tërësi Brambilla Barcilon mori lëvdata për krijimin dhe rikrijimin e asaj që në fakt është një vepër arti që duket shumë besnike ndaj origjinalit. “Jo vetëm që u rekuperua ngjyra origjinale, por gjithashtu edhe qartësia dhe struktura arkitekturale, mjetet e perspektivës, dhe fizionomitë e figurave,” tha ajo. “Fytyrat, të ngarkuara me tipare groteske për shkak të restaurimeve të shumta, edhe një herë arrijnë të shfaqin shprehi të vërteta. Tashmë fytyrat e apostujve duken se janë të përfshira realisht në dramën e momentit, dhe ndjellin gamën e reagimeve emocionale që synonte Leonardo pas asaj deklarate të Krishtit.”

Ndonëse kjo vepër i mori Leonardos tri vite kohë dhe punë, ajo i siguroi atij jo vetëm patronazhin e Dukës së Milanos por në vitin 1498 edhe një shpërblim të majmë: një vresht dhe 80,000 m2 tokë në San Vittore, e shumë privilegje të tjera. Por, ato tri vite të punës së Leonardos lanë një trashëgimi artistike dhe ndërthurje mendimi aq të madhe saqë privilegji tashmë i përket brezave ndër shekuj të cilët do e shohin dhe admirojnë këtë kryevepër.

Përmes afreskut monumental Darka e Fundit, gjenialiteti i Leonardos i prezantohet epokave në mënyrë madhështore, dhe arti shpaloset në një formë të re. Risia është qëllimi i artit, një forcë pararojë, e cila mbart të gjithë dijen epokale të historisë njerëzore dhe e udhëheq botën drejt së ardhmes.

Marrë nga ExLibris

blank

GJAMA E BURRAVE DHE VAJI I GRAVE NË MALËSI, SIPAS UDHËTARËVE DHE MISIONARËVE TË HUAJ TË SHEKUJVE XV-XVII- Gjekë Gjonaj, Ulqin

Vajtimi i çuditshëm i burrave malsorë, i natyrës së hershme pagane , shqiptare

GJAMA E BURRAVE DHE VAJI I GRAVE NË MALËSI, SIPAS UDHËTARËVE DHE MISIONARËVE TË HUAJ TË SHEKUJVE XV-XVII

Kronikanët e kohës kanë shënuar se, kur vdiq Gjergj Kastrioti- Skënderbeu në vitin 1468, Lekë Dukagjini rrihte gjoksin e shkulte flokët, siç bëri Akili kur u vra Patrokli në luftën e Trojës, 3.000 e më shumë vjet më parë. Udhëtarë e misionarë të huaj të shekujve XV-XVII, që kanë studiuar dhe vërejtur këtë dukuri të malësorëve të Shqipërisë së Veriut, sidomos ritet e vajtimit ndër burra, i vlerësojnë ato si të natyrës pagane e të çuditshme. Esenca e këtij rituali është që të lihet dhimbja, të shkojë dhe të largohet nga njeriu e po ashtu edhe të respektohet i vdekuri. Në Hot, Grudë, Triesh e Kojë, ka qenë zakon që të vedekurin/ën ta vajtojnë burrat dhe gratë. Domethënë në Malësi ka pasur vajtorë ( gjamtarë) dhe vajtore.

Gjekë Gjonaj

Gjama e burrave, është një traditë që është përdorur nga burrat shqiptarë – malësorë vetëm për burrat e vdekur. Ky ritual mortor në trevën e Malësisë së Mbishkodrës është aq i vjetër sa edhe në malësitë –krahinat tjera veriore shqiptare në Shqipëri, në Kosovë, në Labëri dhe në arbërorë të Greqisë
Sipas studiuesve vendas dhe të huaj të kësaj fushë riti i gjëmës ( vajtimit) zanafillën e ka që nga koha e Skënderbeut, por realisht praktika është më e vjetër dhe përshkrime të ritualeve të tilla gjenden që tek Odisea i Homerit. Kronikanët e kohës kanë shënuar se, kur vdiq Gjergj Kastrioti- Skënderbeu në vitin 1468, Lekë Dukagjini rrihte gjoksin e shkulte flokët, siç bëri Akili kur u vra Patrokli në luftën e Trojës, 3.000 e më shumë vjet më parë. Udhëtarë e misionarë të huaj të shekujve XV-XVII, që kanë studiuar dhe vërejtur këtë dukuri të malësorëve të Shqipërisë së Veriut, sidomos ritet e vajtimit ndër burra, i vlerësojnë ato si të natyrës pagane e të çuditshme. Esenca e këtij rituali është që të lihet dhimbja, të shkojë dhe të largohet nga njeriu e po ashtu edhe të respektohet i vdekuri. Në Hot, Grudë, Triesh e Kojë, ka qenë zakon që të vedekurin/ën ta vajtojnë burrat dhe gratë. Domethënë në Malësi ka pasur vajtorë ( gjamtarë) dhe vajtore.

GJAMTË E BURRAVE ( VAJTORËT )

Njeriu apo personi që shprehë ( thërret-bërtet) vaj ( qan me ligje të vdekurin) në Malësi quhet vajtor. Ai shkonte kudo merrte lajmin e vdekjes në Malësi, pa pagesë, për t’i thirrë vaj të vdekurit sipas zakonit në këtë trevë. Të vdekurin burrë e kanë vajtuar meshkujt dhe gratë, ndërsa nëse një e vdekur ka qenë femër, atë e kanë vajtuar vetëm gratë. Nuk jam në dijeni që në Malësi një burrë të ketë vajtuar një grua, por nuk e përjashtoj një fenomen të mundshëm të këtillë.
Gjamët e buarrave në Malësi kanë qenë në grupe (korale) dhe kanë vazhduar deri në ditët e para pas Luftës së Dytë Botërore. Çdo person i grupit thurte vargje ashtu siç dinte duke mbajtur duart në pozitë horizontale, me rrahje të krahërorit, me gërvishtje të fytyrës. Gjamë të tilla më nuk ka në Malësi.
Vajtimi në grupe, sipas studiuesve vendas dhe të huaj të kësaj fushë, bisedës me vajtorë e vajtore të vjetra , me pleq e me plaka, është zhvilluar në disa faza. Vajtorët në grup kishin prijësin e tyre i cili zgjidhej nga pjesëmarrësit e grupit. Ata në shenjë të dhimbjes thërrisnin vaj të gjithë përnjëherë me zë të lartë, duke rrahur gjoksin, duke i gërvishtur faqet, duke i shkulur flokët, duke rënë përmbys mbi të vdekurin ( vigun-arkivolin) dhe duke gjëmuar dhimbshëm me fjalët:“ Ëh, ëh, ëh”. Gratë e rrethonin vigun ( kufomën) , nga ana e kokës së të vdekurit , e shoqëronin gjamën e burrave me :“ Ëj, hë, ëj”.
Malësorët, përveç gjamëve kolektive, më vonë kanë thirrë vaj në mënyrë individuale, një nga një. Vajtori para se të thërrasë vaj qëndron në këmbë. Ai i vë dy duart në brez duke qitur njërën këmbë (në të shumtën e rasteve të majtën) përpara dhe ia fillon gjamës, me fjalët : “ I mje-e-ri, o Gjelosh Toma”, por edhe : “ Mjer-o sot për ty Deli Meta” duke i theksuar ato virtyte e tipare që e kanë cilësuar të ndjerin, familjen e tij apo fisin. Vajtori mund të thërras vaj te shtëpia vetëm në mëngjes dhe aty ku i bëhet ceremonia e vdekjes. Natën nuk ka vajtorë te shtëpia, që thërrasin vaj. Gjithashtu, as vajtore. Vajtori thërret vaj për mashkullin e vdekur e jo për gruan. Malësia gjatë shekujve ka pasur shumë vajtorë të njohurë, që kanë lënë gjurmë të pashlyera në jetën shpirtërore të popullit tonë. Në vazhdim po përmendim disa prej tyre.
1.Vajtorët (gjamëtarët) nga Hoti: (Nikollë Prëkë Dushaj, Traboin, Rrok Pjetër Zeku Camaj,Vuksanlekaj, Mark Paloka Junçaj, Rapshë, Cak ( Tomë) Gjoni Camaj, Vuksanlekaj.)
2.Vajtorët nga Gruda: (Tomë Bishi Ivezaj, Kolë Zefi Lulgjuraj, Zef Ujka Lulgjuraj, Gjokë Kola Ivezaj, Zef Dasha Lulgjuraj, Dedë Luli Gjolaj, Lekë Ujka Lulgjuraj, Sokol Deda Kalaj.)

3.Vajtorët nga Trieshi: (Dodë Smajli Gjeloshaj, Nikollë Gali Lekoçaj, Gjeto Gjeka Arapaj, Nikë Gjeti Arapaj, Gjon Deda Arapaj, Gjon Mixhi Gjurashaj, Nua Kola Gjurashaj, Kolë Gjoni Gjurashaj, Hilë Toma Margilaj, Nikollë Hila Margilaj, Gjergj Pali Ujkaj, Gjel Deda Nikprelaj, Zef Toma Dedivanaj, Zef Uci Memçaj, Prëkë Uci Gjolaj, Rrok Gjoka Gjokaj, Zef Toma Dedivanaj, Pjetër Prëla Lucaj, Mal Kaculi Cacaj, Mark Smajli Nikollaj, Mark Noshi Gjeloshaj, Gjekë Arapaj.)
4.Vajtorët nga Koja: ( Mark Zeka Ulaj, Zef Zeka Ulaj,Dodë Paloka Ulaj, Gjergj Leka Ulaj, Prëtash Uci Ulaj, Bardh Miri Kërcaj, Kolë Bardhi Kërcaj, Prëlë Kola Kërcaj, Mark Gjeti Gjokaj, Mark Luca Gjokaj, Dokë Marashi Ivanaj, Dodë Prëka Ivanaj, Prëlë Gjeka Kolçaj, Mark Prëla Kolçaj, Pjetër Kola Lucaj, Fran Tushi Lucaj, Vuksan Leka Nucullaj.)
Për kuriozitet themi se vajtorët në Hot, Grudë, Triesh e Kojë kanë qenë të besimit katolikë. Nuk mbahet mend të ketë pasur gjamtarë të besimit myslimanë.

VAJTIMI I FEMRAVE ( VAJTORET)

Siç theksuam më lartë te shqiptarët e besimit katolikë në Malësi është i përhapur dhe i njohur edhe vajtimi i femrave. Vajtimi i femrave dallohet nga ai i meshkujve. Vajtoret fillojnë vajin me fjalët: “ Ëj, hëë-ëj”. Këto poetesha popullore, për dallim nga vajtorët, të cilët mund t’i quajmë edhe poetë popullorë, kanë vajtuar edhe meshkujt edhe femrat. Vajtoret kanë vajtuar ulur pranë vigut. Me rëndësi është të theksohet një fenomen i rrrallë në Malësi se ka ndodhur që një grua myslimane të ketë qenë vajtore. Ajo është File Hasja Gjokaj, nga fshati Milesh, e martuar në Halaj të Kastratit.
Kjo grua e cila ka vdekur në Shkodër, ka qenë vajtorja e vetme e cila i përketë fesë islame në Malësi që dihet deri më sot. Ashtu si vajtoret e tjera katolike, që në vajin e tyre përdorin aspekte kanunore kur qajnë një mysliman , ka vajtuar edhe kjo brimtare e fesë islame. Ndër vajtoret tjera të njohura në Malësi po përmendim:
1.Nga Hoti: (Lulë Pjetra Camaj.)
2.Nga Gruda : (Mari Markja Ivezaj.)
3.Nga Trieshi: (Mare Gjonaj-Gegaj, Tereze Gjokaj, Pashkë Ujkja Dedivanaj, Age Gjonja Arapaj, Pakë Gjetja Memçaj.)
4.Nga Koja: (Tringë Kolja Gorvokaj.)
Vajtorët dhe vajtoret e Malësisë me fjalë shumë prekëse, me plot ndjenja emocionuese, me shprehje të bukura poetike, me një gjuhë të pastër dhe të pasur popullore theksojnë vetitë e mira njerëzore të të ndejrit/ës, gjendjen e vështirë që lë i vdekuri, e vdekura dhe pikëllimin e prindërve dhe familjes. Brimtarët dhe brimtaret në Malësi kanë qenë shumë të nderuar dhe të repsektuar. Ata gëzonin autoritet tek popullata vendase. Nuk mund të paramendohej asnjë vdekje pa pjesëmarrjen e vajtorëve dhe vajtoreve. Aq ishin të mirëpritur dhe të mirëseardhur në raste vdekjeje sa të pranishmit nga larg i vërenin në grupe njerëzish duke thënë ja po vjen filan vajtori. Ardhja e tyre në hatër vlerësohej si diçka madhore e madhështore dhe i gjithë populli i dëgjonte me shumë vëmendje e qetësi pothuaj absolute. Secili vajtuer dhe vajtore dallohej nga të tjerët për nga teknika e të bërtiturit vaj, nga mjeshtëria e thurjes së vajtimit, ngjyra dhe lartësia e e zërit të kthjellët si pushka.
Zhdukja e këtij riti të vdekjes
Ky zakon i lashtë i malësorëve nuk u ndërpre që nga zanafilla e tij e as në regjimin komunist në ish – Jugosllavi, siç ka ndodhur përshembull në Shqipëri në kohen e regjimit të egër të Enver Hoxhës. Por, për fat të keq, kjo traditë e shumëshekullore e malësorëve nuk arriti të mbijetojë në fillim të shekullit 21, që konsiderohet si shekull i teknologjisë. Tash disa vite u shua përfundimisht ky rit mortor në Malësi. Gjama e burrave dhe vaji i femrave në këtë trevë shqiptare u depozitua në muze e arkivë. Ndoshta përgjithmonë.

Marrë nga Gazeta Nacional

blank

Kapexhiu ironizon Ramën: E ka kthyer Shqipërinë në një gomone të madhe

Mjeshtri Bujar Kapexhiu ka goditur sërish me karikaturën e radhës ndaj kryeministrit Edi Rama, si firmëtar i shpopullimit të Shqipërisë.

Kapexhiu ka ironizuar Ramën për shpopullimin që po i bën Shqipërisë, duke larguar nga vendi 740 mijë shqiptarë në 9 vitet e qeverisjes së tij, ku pjesa më e madhe e rinisë po largohen me gomone në drejtim të Britanisë së Madhe.

Rama e ka kthyer Shqipërinë në një gomone të madhe e cila do vetëm të largohet nga qeverisja kriminale që ka mbërthyer shqiptarët e ndershëm.

blank

Etrita Ibrahimi: Ju ftoj në koncertin Peizazh i Pyllit të rralluar, romancë e Feim Ibrahimit –

Para disa kohësh, kjo ishte vetëm një ide e lindur nga një romancë e babait tim, për mezzosoprano dhe piano, që nuk interpretuam dot në një nga koncertet tona në teatër, në kohën e pandemisë..!

Me dëshirën e madhe të Vikenës që përveç talentit si artiste karriere, vetëm prodhon ide dhe me dëshirën time natyrisht, e zhvilluam pak më shumë dhe iu drejtova Gencit, artistit poliedrik dhe kushëririt tim ndër të tjera, të cilit i propozova këtë projekt, ku një pjesë janë disa nga romancat vokale që babai im, Feim Ibrahimi, krijoi në vite, ndërsa pjesa tjetër janë këngët më të mira të tij dhe për këtë i kërkova Gencit që të shkruante një part të ri, në stilin e Vikenës dhe të tijin…!

Njëra nga romancat, e fundit që Ati im kompozoi, ka edhe violonçelin përveç zërit dhe pianos, por ajo nuk ka lindur vetëm…ajo është bashkë me Dialogo-n për violonçel e piano…veprat e fundit të tij, të dyja krijime për mua…!

Atëherë iu drejtova Klaudios, sepse është muzikant virtuoz dhe kush më mirë se ai, mund të bëhet përcjellësi në botë e në breza të tjerë, i kësaj muzike?!

Genci, në këto muaj, krijoi gjashtë këngë fantastike, të cilat edhe kur i dëgjoja në kompjuter këto kohë që i dixhitalizoja, më krijonin një ndjesi freskie e nostalgjie sëbashku…!

Klaudio, me karakterin, teknikën dhe muzikalitetin e tij, më jep sigurinë që veprat me violonçel janë në duar të shkëlqyera…!

Dulcis in fundo, Vikena…qershia mbi tortë e këtij projekti, e cila në skenë do të ndërthurë klasiken me modernen: romancat në versionin origjinal dhe këngët e ripunuara këtë vit. Jam e bindur që ajo do t’ju rrëmbejë me artin e saj…!

Viki, Genci e Klaudio, ju falenderoj pa masë për gjithçka…!🥰🥰🥰

Koncerti e merr titullin nga njëra prej poezive të Dritëroit, poetit më të dashur për mua dhe mikut të madh të babait tim…poezi, e cila është teksti i romancës që hap mbrëmjen dhe ku pylli i rralluar është bota jonë, që humbet ditë pas dite “drurët” e saj të vyer…!

Publiku do të mund ta ndjekë këtë koncert në Tiranë, Gjirokastër dhe Durrës, në datat 10, 12 dhe 14 nëntor.

Jo më kot kam zgjedhur këto qytete natyrisht…qyteti ku babai im u shkollua dhe ku krijoi të gjitha veprat e tij, qyteti ku lindi dhe qyteti ku u rrit…!

Programi përfshin 26 vite krijimtari, 26 vite gëzimesh e vuajtjesh shpirtërore të një artisti që jetën ia kushtoi muzikës deri në ditën e fundit të tij!

Partiturat e të gjitha veprave të këtij projekti, do të botohen dhe do të jenë në dispozicion të të gjithë atyre që do të duan t’i interpretojnë!

Më pas do të vijë për të gjithë ju, edhe CD-ja e regjistruar nga Vikena, Genci, Klaudio dhe unë…!

Në fund, por aspak e fundit…ky projekt nuk do të kishte qenë kurrsesi i mundur pa ndihmën e vyer të institucioneve qendrore dhe vendore, si edhe te dashamirësve qe artin e mbështesin gjithmonë!

Faleminderit:

Ministria e Kulturës

Bashkia Tiranë

Credins Bank

One dhe Albtelecom

ASLV

Bashkia Gjirokastër

Teatri Aleksander Moisiu Durres!

Faleminderit Radio Televizioni Shqiptar për partneritetin mediatik!

Faleminderit Shtëpia Botuese “Mediaprint”!

Faleminderit Hasan Hafizi, për kontributin e çmuar për botimet dhe për dashurinë e respektin reciprok, që na lidh…!

Faleminderit Anila Bisha, për bashkëpunimin tepër miqësor dhe profesional…!

Faleminderit Klejvis Saliaj, që nuk hezitove aspak t’i bashkoheshe grupit tonë, për të drejtuar këtë produksion, si edhe për respektin tënd të gjithmonshëm ndaj familjes sime dhe meje personalisht…!

Faleminderit Bledar Luzi, që me gatishmërinë tënde të përhershme, do të ma bësh të lehtë vështirësinë e mungesës së pianove në Gjirokastër dhe Durrës…!

Faleminderit Ejona Karkini për krijimin e banerit dhe materialeve të tjera publicitare, si edhe faleminderit Ermal Bajraktari për ndihmën e dhënë për publikimin e tyre…!

Faleminderit Zigur dhe Adelina Kerma Zaimi, që më ndihmoni të kuptoj pjesën burokratike të administrimit të një fondacioni…!

Në fund fare, faleminderit Mami…je frymëzim dhe shembull për mua…!

Kurrsesi nuk do t’ia dilja pa ty, Vera Ibrahimi…!❤️❤️❤️

Mirënjohje për ty Ati im i ndritur, që më ke lënë këtë pasuri të madhe e të pavdekshme…!❤️❤️❤️

blank
P. S. Vendet për koncertin e Tiranës, mund të rezervohen në
blank

Bujar Kapexhiu: Alibeaj e Bardhi në ngërç parazgjedhor

Mjeshtri i karikaturës Bujar Kapexhiu ka publikuar karikaturën e radhës që shpjegon mjaft qartë situatën qesharake në të cilën ndodhen deputetët Enkelejd Alibeaj dhe Gazment Bardhi pas prishjes së negociatave për bashkimin me Partinë Demokratike për të dalë me një kandidat të përbashkët në zgjedhjet e 14 majit.

Ditën e djeshme Alibeja dhe Bardhi u tërhoqën nga negociatat me Kryetarin e Këshillit Kombëtar të PD, Edi Paloka dhe njoftuan se do të dalin me kandidatë të tyre në zgjedhjet lokale të 14 majit.

Por çështja qëndron se vërtetë Alibeaj dhe Bardhi kanë marrë mandatet e deputetëve nga PD, por në të vërtetë ata nuk përfaqësojnë asnjë demokrat dhe me lëvizjen e djeshme ata treguan qartë se janë në politikë vetëm për pazare dhe këtë gjë ua ofron vetëm Edi Rama me sejmenin e tij Taulat Ballën. syri.net

blank

ARBRESHA KELMENDI-RAMADANI DHE PRIVILEGJI I DRITËS SË FJALËS – Nga XHEMAIL PECI

Do ta duam gjuhën shqipe, sepse kjo gjuhë për mijëra vjet shprehu mendimin e sa e sa miliona njerëzve të një gjaku me ne, sepse fati i saj qe fati i Shqipërisë, jeta e saj historia jonë, mbretërimi i saj madhështia jonë. Ta duam, sepse fjala e saj na del nga fundi i shpirtit bashkë me çdo njësi tonën, trazohet me mendimet tona që prej burimit të tyre e më thellë, dhe nuk është vetëm trajtë, kumbim, ngjyrë, por krejt jeta e mendimit tonë. Do ta duam, sepse është ushqim mendor yni, fryma e mendjes dhe e shpirtit tonë, sepse është shprehja e vetisë më të madhe të cilësive të veçanta të kombit tonë, fytyra më e gjallë dhe më fisnikja, gati-gati natyra vetë e racës sonë. Do ta duam, sepse është lidhja më e fortë e njësisë sonë si popull, ushtima e së kaluarës sonë, zëri i ardhmërisë sonë, jo vetëm fjala por qenësia e shpirtit të Atdheut. Do ta duam gjuhën shqipe, sepse është e bukur, shumë e vjetër dhe shumë e fuqishme.

K. Gurakuqi, publicist dhe iluminist shqiptar, Dashunija për gjuhën shqipe, 1942

blank

Xhemail Peci

Ardhja e Arbreshës – një ogur i bardhë

Ardhja e saj është pritur sepse është ditur se një ditë ajo ka për të torkitur në portën e madhe të kulturës, ku përhapja e dritës së fjalës përbën një privilegj në vete. Është ditur se herët a vonë, një ditë Arbresha ka për të trokitur në dyert e mëdha të mediumeve të mëdha. Shfaqja e saj në një sfond të tillë, në të cilin mishërohen aq bukur drita e fjalës dhe pesha që ka fjala, është pritur sepse është ditur që moti se një kuadër i tillë, i dalë nga dyert e Fakultetit të Gazetarisë ‘Faik Konica’, nuk e meritonte të qëndronte në prapavijë.

Pra, edhe një arsye më shumë pse ardhja e saj jo vetëm që është pritur por gjthsesi edhe është mirëpritur.

Që në paraqitjen e saj të parë në Klan Kosova, ka rënë në sy dhuntia e saj, aftësia e saj, përkushtimi i saj, profesionalizmi i saj, përmasa e bashkëbisedimit, rrjedhshmëria e të folurit bukur dhe qartë, intuita për intervistën, përgatitja e duhur, si dhe qartësia e artikulimit të ideve në rrafshin e intervistës.

blank

Tek Arbresha fjalia është e thukët, shpesh e menduar mirë dhe e shpalosur bukur prandaj pikërisht fjalia është sinteza e mendimit të saj, kurse fjala me peshën e saj është vetë privilegji i dritës, përkushtimi dhe modestia është trashëgimia që ia kanë falur pararendësit e saj, si në fushën e gazetarisë televizive (Qazim Kelmendi), po ashtu edhe në fushën e fletorarizmës shqiptare (Ramiz Kelmendi), rrjedhshmëria e të folurit qartë dhe bukur në vetvete bart përmasën e një ligjërimi të hollë e përplot takt, shkathtësi dhe tipare këto me të cilat ajo e ka bërë për vete auditorin e saj në rritje e sipër.

Gjithsesi, në sfondin e larmishëm të emisioneve që përgatit Arbresha, vërehet qartë dashuria që ka ajo për gjuhën shqipe dhe për kulturën shqiptare, njohuria që ka ajo për jetën, për veprën dhe për sukseset e bashkëbiseduesve të saj, e që janë njerëz të fushave të ndryshme si dhe të arritjeve të ndryshme, brenda dhe jashtë atdheut. Të ftuarit e emisioneve të saj janë bashkatdhetarët tanë, të cilët në vete mishërojnë misionin dhe vizionin e një brezi që e ka formuar dhe shqiptuar identitetin e tij mjaft zëshëm, kudo që ka jetuar, punuar dhe vepruar.

Secili syresh veç e veç dhe që të gjithë së bashku, pra njerëz të fushës së arsimit, të kulturës, të artit, të letërsisë, të mësuesisë, të muzikës, të diplomacisë apo edhe figura të jetës publike e politike, kanë sa nderin po aq edhe kënaqësinë të jenë të ftuarit e saj, sepse në studion ku ata janë të ftuar, gjejnë jo vetëm mikrpitjen e ngrohtë e sjelljen fisnike por gjithsesi edhe një bashkëbiseduese të denjë, e cila i prin sfondit të bisedës duke e shpalosur ate në rrafshin e sinkronisë dhe të diakronisë, gjejnë një bashkatdhetare e cila njeh mjaft mirë temëm që rrah, bisedën që shpalos, çështjet që shtjellon.

Duke qenë të ftuar nga Arbresha dhe duke qenë të mirëpritur nga ajo, duke e ditur se ajo u gëzohet arritjeve të tyre dhe duke qenë njëlloj të bindur se ajo edhe krenohet me sukseset e tyre, secili syresh veç e veç dhe të gjithë së bashku, gjejnë një hapësirë komunikimi ku përçohen ide dhe shpalosen porosi, ku dëshmohen përvojat dhe ku paraqiten arritjet e tyre të shumta: gjithmonë nëpërmes një bashkëbisedimi të çiltër, të natyrshëm, të dyanshëm, të qartë dhe njëlloj të vetvetishëm në rrjedhat e emisionit që udhëhiqet nga Arbresha.

Po ta kundrosh me vëmendje rrjedhën e emisioneve të saj, po ta shikosh me vëmendje paraqitjen e saj, po ta analizosh me kujdes shpalosjen e bisedës që bën ajo, po ta përcjellësh me kureshtje ritmin e bashkëbisedmit që bën ajo në bisedat e shumta, po të krahasosh personalitetet dhe individualitetet krijuese që ajo fton në emision, doemos që do hasësh një dukuri të rrallë, gati-gati të bjerrur në mediumet e nduarduarta, një dukuri e cila më shumë se kaq në vetvete përbën një fenomen: fenomenin e privilegjit të dritës.

Që në emisionin e saj të parë e deri më sot, që në paraqitjen e saj të parë e deri më sot, që në ardhjen e saj në këtë portë mediale, vetvetiu vërehet një paralajmërim, paraljmërimi se një trokitje e tillë që gjithsesi paraqet edhe një ardhje të rrallë, në vetvete mishëron një ogur të bardhë sepse ajo mëton të shpalos sa një mision po aq edhe një vizion, misionin e së djeshmes në emisionin e të sotmes, si dhe vizionin e të sotmes kundruar nga prizmi i së ardhmes.

Gjithsesi edhe një lajmotiv më shumë, lajtmotivi i të gjitha breznive orëmira: Privilegji i dritës së fjalës! Ndërkaq, e bukura dhe e madhërishmja e një privilegji si ky, nuk është vetëm njëkahëshe, sepse ai shpaloset në plotninë e tij, gjithmonë sipas prizmit të bashkëbisedimit në raport me të ftuarit në emision si dhe me audiencën.

Ky raport, kjo ndërthurje, ky mishërim, kjo ndërvatësi, ky komunikim, kjo veçanti, kjo risi, kjo trini përbën një vlerë në vete dhe si e tillë kjo vlerë lartëson një emision si ky.

Biseda me Inva Mulën

Prologu i përzgjedhur për bisedën me soprano e njohur e me famë botërore, është një paralajmërim për një bisedë të veçantë, bisedë e cila është pararendëse e emisioneve të shumta që do të pasojnë më tej:

‘Inva faleminderit për besimin që të jesh ikona prijëse e një emisioni të ri që unë po drejtoj në Radio Klan Kosova. Unë dua të flasim për pjesën tënde njerëzore, për ngjarje dhe gjëra që nuk janë thënë më parë, ndoshta. Si e kujton rrugëtimin tënd muzikor duke nisur që nga fëmijëria?…’

Në këtë bashkëbisedim, Inva Mula shpalos dromca nga fëmijëria e saj, flet për dashurinë e prindërve, adhurimin e tyre për artin dhe të jetuarit me artin – ‘një edukim i mirëfilltë muzikor’ i të dy motarve, përkujdesin e veçantë për edukimin e vajzave, për çastet e paharruara lidhur me hapat e parë në publik, si dhe për krenarinë dhe filozofinë e madhe njerëzore të një artisti të madh siç ishte Avni Mula: ‘Tani e tutje nuk je më vajza e Avniut por unë jam babai i Invës’. Padyshim jo vetëm një krenari e ligjshme por edhe një profeci për sukseset e së bijës.

Inva flet me krenari, me mostalgji por edhe me plot pietet për një origjinë familjare, për prindërit e mishëruar me bukurinë, elegancën, botën e librit dhe atë të muzikës.

‘Avni Mula, fëmija i shtatë i Osman Mulës, e la Kosovën si fëmijë dhe vajti në Shkodër, e cila i priti me zemër të hapur. Babai ishte i dyzuar: Shkodranët e quanin shkodran, kosovarët e quanin kosovar…Ai e pa Kosovën në vitet 70, kur Ansambli i Këngëve dhe Valleve shkoi në Kosovë. Ai shkoi në Prishtinë dhe në Gjakovë.’

E kush nuk e mban mend koncertin e madh të atij viti, paraqitjen madhështore e përplot dhunti, zërin oshëtimë të Avni Mulës (me këngën e tij të paharruar Vajza me kaçurrela), të Ibrahim Tukiqit, Violeta Zefit, Bik Ndojës etj. Salla gjëmonte nga thirrjet dhe duartrokitjet për t’u kthyer prapë në skenë dhe për ta kënduar po të njëjtën këngë…

Viktor Hygo ka thënë me të drejtë se neve na prijnë shpirtrat e mëdhenj, prandaj kundruar nga ky prizëm, duke e vazhduar bisedën tutje, Arbresha përkujton me vend se: ‘Ne si shoqëri kemi nevojë për modele frymëzuese, e Inva Mula është e tillë për të gjithë brezat. Pra, e ka mbajtur lart një mbiemër të famshëm, i ka dhënë përmasa botërore atij mbiemri. Djali i saj Antoni, po ashtu kompozon një gjini muzikore moderne, mbase edhe vajza e saj Nina do ta lartësoj edhe më shumë trashëgiminë e madhe të një familje artistësh.’

Inva Mula nëpërmjet bisedës së saj evokon kujtime për jetën në Paris, për momentet emocionale sa dhe krenare të kthimit në Moskë-koncertin në po të njëjtën sallë ku ka shkëlqyer edhe bababi i saj Avni Mula, në vitin 1956, në Konservatoriumin ‘Çajkovski’, si dhe të interpretimin e saj artisik për herë të parë në Kosovë, diksutimi për jetën bashkëshortore me z. Hetem Ramadani, për Ninën dhe prirjet e saj.

Inva shpalos kështu faqe kujtimesh krenare, me një përshkrim të gjallë sa dhe mbreslënës: ‘Dhjetor, dëborë, acar në Moskë. Madhështia e një konservatoriumi me famë botërore’, ku siç thotë Imva: ‘çdo pikëpamje, çdo frymëmarrje dëgjohej; tingulli i zërit, tingulli i instrumentit merrte vlera, sa ti vërtet mrekulloheshe me tingujt e zërit tënd’.

Pyetjet që shtron Arbresha prekin fushën e jetës e të artit, fushën e muzikës e të jetës bashkëshortore. Ndërkaq, Inva përgjigjet përplot takt, përgjigje që ngjallin kërshëri sa dhe krenari, si tek bashkëbiseduesja ashtu edhe tek audienca.

‘Një koncert ëndërr. Prindërit e mi ishin në sallë. Vlera e një artisti të madh edhe pas pesdhjetë vitesh, nuk ishte shuar.’

Ajo flet gjithashtu me kënaqësi dhe dashuri të veçantë edhe për koncertet e saj të shumta në Kosovë, ku gjithmonë publiku e ka mirëpritur, e ka duartrokitur dhe e ka adhuruar zërin e zemrës së saj të madhe, si dhe artin e shpirtit të saj të madh:
‘Koncerti më mbreslënës në Kosovë, ka qenë ai i vitit 2003, në Gjakovë. Gjakova ishte mbushur plot me afishe të koncertit. Në vendlindjen e babait….Pastaj kënga Lulëzoi fusha, lulëzoi mali, këngë të cilën babait ia kishte kënduar e ëma. E vetmja këngë që kemi kënduar së bashku me babanë…Kujtime të përjetshme. Koncerti më i bukur dhe më mbreslënës ka qenë në Gjakovë.’
Pastaj biseda përëqëndrohet tej jeta dhe arti i të jetuarit, tek ajo që Inva e quan filozofia e mirëqenies personale, pesha që ka paqja mendore si dhe paqja shpirtërore…
Edhe në bisedën e zhvilluar me Arbresha Kelmendin, Inva Mula dëshmoi sërish se është një emër që nderon dhe lartëson një komb të tërë, përderisa zëri i saj ngjitet lartësive qiellore si një ansambël i tërë, si një filharmoni e tërë, tepër e rrallë në dhuntinë dhe në madhështinë e vet.

Aida Baro: Tung për të gjithë kosovarët

Sërish një bised|ë tjetër dhe një prelud akoma më intereant:

Është koha të prezentoj Aida Baro, Kryeredaktore e Shtëpisë Botuese ‘Pegi’ por edhe një përkthyese mjaft e njohur, me të cilën do të flasim për prezantimin e librit ‘Jeta shpirtërore’ të autorit Alberto Moravia.’

Është kjo një prezantim përmbledhës që ngërthen pikat kryesore rreth të cillave do të shtjellohet biseda: ‘Ajo na tregoi, për çka bën fjalë ky libër, a është e përfshirë gruaja edhe në këtë libër, si në shumë romane të Moravias që personazh kryesor ka gruan, sa ishte i vështirë përkthimi i librit ‘Jeta shpirtërore’, në kuadër të kujt u bë ky prezantim i kësaj vepre dhe pse vendosi Aida që prezantimin e këtij libri ta bëjë pikërisht në Prishtinë, pastaj edhe në Tiranë. Të gjitha këto i kuptoni përmes intervistës së mëposhtme.’

Nga biseda që zhvillojnë mes tyre, nuk është e vështirë të kuptohet se Arbresha ka një kërshëri të gjallë për botën e librit, kurse Aida ka njohuri të shumta rreth Moravias dhe prirjes së tij krijuese. Ajo e shpjegon bukur dhe qartë aspektin shumëdimensional të librit në linjat e ndërthurjes së shtresave shpirtërore dhe pushtetit, duke hequr paralele përkatëse: ‘Viola me pretendimin e pushtetit përpiqet t’i blejë këto gjëra.’

Përdhosja e dashurisë dhe vajtja në ekstrem është një dimension tjetër në të cilën Aida Baro e kundron veprën letrare të Moravias, padyshim një romancier nga më të shquarit e Republikës së Letrave të Italisë. Është një libër vërtet shumë kompleks, shumë i bukur. Moravia ka deklaruar se është një antikomunist dhe një antistalinist, thotë Aida. Ndërkaq, Moravia kundrohet në parabolat e krijuara në libër edhe nga aspekti i krahasimit të diktaturës së Enver Hoxhës.

Në vijim, pyetjet e reja i japin shtysë të re bisedës: Sa ka qenë i vështirë përkthim i këtij libri, sa kohë ju ka marrë përkthimi i këtij libri? Bashkëbiseduesja përgjigjet se përkthimi i një libri të tillë nuk ka qenë fare i lehtë dhe se përkthimi në vete është sfidë, duke e vënë më tej theksin tek veçoritë që ngërthen libri i Alberto Moravias:
‘Ka një gjuhë shumë intelektuale por e ka mendimin shumë të vështirë. Kemi pafundësi sinonimesh për të denigruar një grua por jo për profesionin, nuk i kemi të ngritur në një strukturë profesionale.’

Biseda në mes të Arbreshës dhe Aidës është një bashkëbisedim në rrafshin e mirëfilltë intelektual, bisedë e cila shpalos anë të shumta të jetës komplekse, të cilat Moravia i ka shtejlluar me një mjeshtëri të rrallë:
‘Moravia është një nga shkrimtarët më të njohur të shekullit XX-të në Itali. Një shkrimtar përfaqësues si Alberto Morvia ishte ideal për Javën e Kulturës Italiane në botë. Një shkrimtar që unë e dua shumë’- përfundon Aida.

Biseda me Lejla Pulën

Prologu tjetër që Arbresha vë në krye të bisedës ka të bëjë me një figurë të shquar nga fusha e muzikës: ‘Lejla Pula, drejtoreshë e festivalit ‘Chopin Piano Fest Prishtina’, na tregoi se çka do të prezantohet këtë vit në festival, çka i tërheq artistët të performojnë edhe përkundër kushteve jo të duhura dhe a është arritur qëllimi i këtij festivali. Znj. Pula, gjithashtu tregon, se ka interesim për masterklasë, gara për instrumentiste e kompozitore, por edhe aktivitetet të tjera. Për fund shprehet, se a e kanë menduar këtë sukses, që kur ka filluar festivali.’

Depërtimi në botën e muzikës, sfidat e mungesës së liberalizimit të vizave që praktikisht e rrëgjon mundësinë e shkëmbimit të përvojave, është një nga aspektet ku përqëndrohet biseda.
Mikpritja si një mrekulli e jashtëzakonshme që ofron Kosova, është një dëshmi tjetër se ‘arti depërton në shqisat dhe emocionet e çdo dëgjuesi’ gjë që e ka impresionuar drejtoreshën e festivalit, e cila ka kënaqësinë të vë në pah se: ‘Vërtet u mrekullova me reagimin e publikut’, ndaj të cilit ajo shpreh me të drejtë falenderimin dhe mirënjohjen e saj, veçmas për duartrokitjet dhe ovacionet e tyre të shumta.

Z. Pula përmend një varg pjesëmarrësish, talentesh e aktivitetesh, si maratonën pianistike të talenteve, duke përfshirë edhe Liceun Artistik nga Tirana, tingujt e flautës dhe pianos, Mbrëmja e Italianëve si rezultat i bashkëpunimit të shkëlqyeshëm me Ambasadën e Italisë; Bashkëpunimi me Universitetin e Tiranës, shënimi i Përvjetorit të Çesk Zadesë dhe 60-të vjetori i Universitetit të Tiranës; kurse lidhur me shpërblimin Çmimi i Festivalit ‘Pianisti’, thekson se ‘dëshirojmë ta nxisim krijimtarinë artistiko-muzikore për piano nëpërmjet një konkursi gjithëkombëtar. ‘
Në fund ajo shton se mbi të gjitha duhet të vihet në vend rendi i mirëfilltë i vlerave: ‘Duhet një punë ekipore. Ndihmën nuk duhet ta marrim sipas asaj sesa jemi të gjindshëm, por sipas vlerës.’

Gjithsesi, edhe një bisedë plot takt, njohuri, përkushtim e dashuri ndaj muzikës dhe madhështisë së saj, të cilën me të drejtë kompozitori Hektor Berlioz në memoaret e tij e krahasonte me një kështjellë në qiell.

Biseda me Prof. Dr. Zymer Ujkan Nezirin

Një figurë tjetër emblemantike shpaloset në një prizëm sa të shumanshëm po aq edhe kuptimplotë: ‘Zymer Neziri është i ftuari i radhës në emisionin ‘Special One’ Me Arbresha Kelmendin. Në pjesën e parë të intervistës, ai flet për shkollimin dhe arsyet e largimit nga puna. Ai tregon se ku qëndrojmë ne si Kosovë sa i përket shkencës, për punën në Institutin Albanologjik dhe tregon se a ka qenë i vështirë botimi i epikës gojore shqiptare në Harvard dhe a ka pasur mbështetje institucionale. ‘

Arbresha Kelmendi e prezanton në mënyrë të plotë portretin intelektual të Prof. Dr. Zymer Nezirit: ‘E në studio tash kam të ftuarin e Special One, është profesor doktor Zymer Neziri, epikolog i cili ka bërë disa koleksione arkivore me këngë folklorike, ka disa vepra të botuara, ndër to edhe botimin e epikës gojore shqiptare, siç e përmenda edhe më herët, pra në Harvard dhe Harvardi tashmë ka një libër shqip. Zotëri Neziri ka qenë profesor në universitete të ndryshme, si në vend po ashtu edhe jashtë, hulumtues i koleksioneve për foklorin, letërsinë, etnologjinë etj. Për këto e shumçka tjetër do të na flet vetë profesori.

Zymer Neziri është sa arismdashës po aq edhe arsimdhënës, gjithmonë i etur për dritë e për dije, si një ëndërr e përjetshme e një trashëgimie familjare me ndjenjën e theksuar për dritën dhe lirinë:
‘Ne ishim brezi që na thonin: S’po rrini mirë! I angazhuar në Lëvizjen Kombëtare, unë i takoj atij brezi të Republikës, brezi i ‘68, brezi i Kushtetutës.’ Zymer Neziri thekson se ia kishte zënë rrugën shtetit, sepse shteti ia kishte zënë atij dhe brezit të tij hisen e diellit.

Ai flet me pietet për profesorët e tij, për pasojat ‘të cilat do të zgjasnin 20 vjet’, për veprimtarinë e tij të vrullshme atdhetare, për çka ishte arrestuar disa herë, i diferencuar e i izoluar.
E veçanta e veprimtarisë së tij atdhetare është fakti se aty ku është flamuri është edhe profesor Zymeri. Ai i bën një analizë mjaft të hollësishme reprezaljeve që ka bërë pushteti barbar jugosllav:
‘Mes dy luftërave botërore kishim rreth 30 mijë vjet burg të rëndë (sipas Oliver Shmidt), pra rreth 300 shekuj, përkatësisht 666 shekuj për një popull sikur t’i kishim 66 milion e ne s’i kishim as 3 milion (sipas Institutit të Historisë nga Dr. Sabile Keçmezi-Bashës).’

Kujtimet e tij për rrathët e burgut të hapur jugosllav dëshmojnë se këta rrathë ishin si rrathët e ferrit dantesk:

‘Burgu ishte i hapur. Lëvizja kombëtare nuk është ndalur asnjëherë, lëvizja kombëtare ka qenë gjithmonë e gjallë dhe s’e ka ndalur asnjëherë ndjenjën për shpresën se vërtetë do të ketë ndryshim, ndjenjën për shpresën se do të ketë çlirim, ndjenjën për shpresën se do të ketë bashkim…Dhe brezi ynë e nisi me Republikën që pastaj Republika të forcohet, e që s’e kemi forcuar ende mirë por që është në rrugë të forcimit, dhe pastaj dera e bashkimit hapet natyrisht dhe është e hapur historikisht, sepse është derë e natyrshme sepse nuk është derë e shpikur nga një brez por përkundrazi, është e shpikur prej se na ka krijuar siç thonë Zoti, na ka lënë kështu bashkë, por të ndarë në 6 shtete të Ballkanit, pa llogaritur edhe diasporën.’

Prof. dr. Zymer Ujkan Neziri, e sheh lëzvijen kombëtare dhe çlirimin si luftë në kontinuitet: ‘Lufta e UÇK-ës krahas betejës për mbrojtjen e Plavës e Gucisë-Beteja e Nokshiqit, janë betejat më të suksesshme, sepse beteja kemi pasur shumë, por beteja të humbura.’

Duke e bartur bisedën në një rrafsh tjetër, shtrohen përpara pyetje që kanë të bëjnë me të kaluarën e hidhur por edhe me problematikën e tashme:
‘Ke paur një kohë kur ke punuar edhe pa dëshirën tënde mund të them, keni punuar si përkthyes, si lektor, në bankë më duket. Pse? Institutin e ke dashur dhe e don akoma, ku je i angazhuar ende. Ku renditemi si vend në fushën e studimeve albanologjike. A ka investime për shkencat albanologjike?’

Edhe në këtë rrafsh të bisedës, profesor Zymeri është i prerë në mendime dhe i thellë në gjykime: ‘Rrathët e albanologjisë janë të pakta. Luftën e madhe do të duhej ta bënim në albanologji. Nuk kemi kuadro. Instituti ka 20/25% më pak (kuadro) se pas lufte. Gjendje e rëndë është edhe në Tiranë, gjendje shumë shqetësuese. Jmi ashtu siç jemi. Shpresoj shumë se këto dy qeveri do të kthehehn nga vetvetja, nga albanologjia.’

Në konstantimin e tij për gjendjen e studimeve albanologjike sot, profesor Zymer Neziri sikur vë përballë dy realitete, realitetin e së djeshmes me zemër-thirrjen e njohur se gjuha shipe po pret Kristoforidhët e ri, si dhe realitetin e së sotmes me zemër-klithjen: ‘Kurrë ky vend nuk i ka pasur tri ditë të mira, por kanë shpresuar. Duhet t’i kthejmë sytë ka albanologjia. Instituti Albanologjik duhet mbushur me djem e varza të reja. Kuadri i ri ka mbetur ai vjetri!’

Krahas kësaj, nuk mungon as vlerësimi me vend që e pohon Arbresha, e cila parapëlqen që megjithatë të mos bjerret shpresa: ‘Gjithçka po sillet rreth politikës. Punët me pushtetin kurrqysh! Shpresoj se institucionet do të vetëdijësohen dhe të marrin masa që të ndihmojnë në çafarëdo mënyre.’

Edhe nga kjo bisedë, sa interesante po aq edhe domethënëse, del sërish në pah fakti se prof dr. Zymer Ujkan Neziri ka shkruar dhe ka kontribuar në përmasën e një akademiku të mirëfilltë, në fushën e studimeve të epikës dhe lirikës sonë gojore. Nuk ka dyshim se me studimet e tij të shumta ai është një figurë emblematike. Por si për paradoks ai nuk është në Akademi! Ai nuk është në një çati me akademikët, por ai është në një qiell me kreshnikët. Ai nuk është në Akademi, sepse ai as nuk ka qenë e as është në parti. Ai nuk i ka takuar kurrë të së përkoshmes, sepse ai e ka pasur për trashëgim të ligjshëm që t’i takojë gjithmonë të përjetshmes. Ai nuk ka lakmuar për të pasur librezë të partisë, sepse ai e ka pasur dhe e ka, sot e mot, për vizion dhe mision të tij, idealin e lirisë. Ai nuk është pjesë e kësaj Akademie, dhe kjo nuk është kurrfarë çudie. Prof. dr. Zymer Ujkan Neziri nuk është mësuar të rrijë kurrë nën hije, sepse koha ia ka këkuar atij dhe shokëve të brezit të tij, që të jenë në ballë, në lëvizje e me lëvizjen. Ai ka qenë dhe është gjithmonë, me turmën dhe jo me konjukturën, me masën dhe jo me nomenklaturën.

Prandaj, sikur të kishte një sistem vlerash të mirëfillta, në mos për asgjë tjetër, Zymer Ujkan Neziri do të mund të ishte pjesë e Akademisë, qoftë edhe për vetëm tri perlat e publicistikës së tij kombëtare: Biografia për Zhuj Selmanin, biografia tjetër për kreshnikun e penës Ramiz Kelmendin, si dhe tabloja epike për Betejën e Nokshiqit.

Këto tri perla, janë sa biografi po aq edhe vepra monumemntale që ai ka skalitur me penën e tij të denjë. Ai ka ngritur tre lapidare, ai ka lartësuar tre obelisqe, ai ka përjetësuar trinomin e shenjtë pena-pushka -qëndresa kolektive.

Zanat shqiptare që lindin në bjeshkë e thërrasin në legjenda janë amazonat e lashtësisë, zëdhënëse sa të njerëzve në tokë edhe të perëndive në qiell, ka shkruar poeti disident Agim Shehu. Ndërkaq, albanologu Maximilian Lamberci ka shkruar se: ‘Heronjtë shqiptarë janë luftëtarë të përjetshëm të Urdhrit të Kreshnikëve, të mbledhur rreth tryezës së rrumbullakët të bjeshkëve’.
Një njeri si Zymer Neziri, që ka ushqyer dhe ushqen dashuri për një Shqipëri, është ushqyer me botën e kreshnikëve, të atyre që kanë në sfond Mujin dhe Halilin, por edhe të atyre që si Zhuj Selmani e Adem Isufi, u bënë digë e pakëprcyeshme për hordhitë e egra barbare.

Nuk është rastësi pra pse ai ka një ndjeshmëri për atdhedashuri dhe jo për parti. Nuk është rastësi pse ai nuk është në Akademi, sepse ai parapëlqen më parë tryezën e rrumbullakët të bjeshkëve me këngët e dashura epike, sesa teserat e partive politike. Ai nuk është në radhën e akademikëve, sepse ai e ka për krenari të jetë bashkudhëtarë i Urdhrit të Kreshnikëve. Padyshim një titull dhe një epitet që herët a vonë, sot apo nesër, atdheu dhe koha ua jep vetvetiu njerëzve që flakën e shenjtë të dashurisë për atdheun e kanë në mendje, në zemër dhe në shpirt, duke e bartur atë nëpër breza, duke e shtruar nëpër sofra e fusha pajtimi dhe bashkimi, duke e shpalosur me urti nëpër oda, me mençuri nëpër libra, me dhunti nëpër vepra, me madhështi në këngë e valle kreshnikësh, dhe gjithsesi me krenarinë e ligjshme prej pinjojve të denjë të breznive orëmira.

Biseda me Zake Prelvukajn

Jeni rritur në një familje artistësh. Na thuaj cili ka qenë motivi që edhe ti të merresh me art?

Është një pyetje sa e drejtpërdrejtë po aq edhe kuptimplote për bashkëbiseduesen e radhës, duke i dhënë asaj mundësi për të folur me krenari për një traditë të tërë familjare për muzikën, për një dhunti dhe për një trashëgimi të rrallë.

Më tej një evokim kujtimesh për artin në të kaluarën, për sfidat e shumta. Arti dhe koha, motivet që mishëron arti i saj. Arti si dhunti, shkrimi si prirje, ditari si kronikë.
Ose shuhesh si artist, ose mbijeton! Kështu shpalos bisedën piktorja: Viten 90, ora policore, arti në shënjestër të pushtuesve, Hani i Robertëve si pikëtakim e promovim, Galeria Dodona, arti si gjakim, komponenta e ngjyrës, arti si eksperiment në pikturë e jo vetëm në të, arti si frymëzim dhe arti si mishërimi i ideve, si kombinim i ngjyrave, si interpretim i ndjenjave, përkatësisht i shtresave të shumta shpirtërore.

Arti si enigmë dhe artisti si sfidë, guximi kundruall çdo paragjykimi, ‘dashtnija’ si motiv, përkatësisht lajtmotivi mbase edhe jetësor i Zakes, të krijosh e të mos vrasësh, pra arti nuk merr jetë, arti falë bukuri, shpalos madhështi, arti është bekim sepse arti është dhunti.

Zakja ka një origjinalitet në idetë që shpalos, në motivet që shtjellon, në temat që rrah, në bisedat që shtron, në pikëpamjet që përfaqëson. Duke e ftuar atë në emision, Arbresha i ofron mundësinë që sërish të përkujton kohët e shkuara, ballafaqimin e realiteteve e të mendësive, thyerjen e tabuve, marrjen e nismave novatore.

Zake Prelvukaj është piktorja që beson në fuqinë e artit herë si rezistencë e herë si dokumentim, ashtu siç beson edhe në misionin që ka arti dhe artisti. Ajo flet me një theks të ëmbël të shkodranishtes, ka guximin e saj prej malësores dhe dhuntinë e dëshmuar prej piktores.

Biseda me Fatjona Matrakun

Duke e ftuar Fatjonën në emisionin e saj, Arbresha sikur mëton të kujton shprehjen e njohur të poetit kombëtar, Naim Frashërit: Eni vjen prej Çamërie. Do ta nisë këtë bisedë me origjinën tënde çame, pikërisht me këtë. Kështu e fillon bisedën Arbresha. Ndërkaq, e ftuara e saj përgjigjet sa me ndjenjën e krenarisë po aq edhe me atë të nostalgjisë: ‘Unë jam me origjinë nga Çamëria. Të katër gjyshërit e mi vijnë prej andej, dhe kjo më bën padiskutim krenare. Kjo më bën shumë krenare. Prandaj, lidhja ime me Kosovën është kaq e ngushtë, kaq e fortë. Kam një dashuri të madhe për ju, për Kosovën, për shqiptarët e Kosovës dhe për Kosovën në veçanti.’

Gjithsesi, zëri i gjakut gjithmonë flet ngapak. Pastaj biseda ka në sfond pianon, dhuntinë për të, Parisin (‘kryeqytetin kulturor të Europës’), rrugëtimin që ka bërë Fatjona. E ajo bën të ditur se mirënjohja i detyrohet babait të saj, i cili gjithashtu kishte dashuri për muzikën. Jeton në Paris prej 12 vitesh, ‘por edukimi është patjetër shumë shqiptar. Në Paris kam arritur të kuptojë se Shqipëria është vendi i zemrës, Kosova është vendi i dytë i zemrës… Jetoj në Paris por me shpirt dhe me mendje gjitmonë me Shqipërinë. Në Paris kam kuptuar se në qoftë se duam të ecim dhe të zhvillohemi, duhet të dijmë nga vijmë.’

Shpaloset kështu një vetëdije pë kombin dhe atdheun, dashuria për artin, për muzikën, dhuntia për të. Ajo ka sa talentin po aq edhe përkushtimin, është modeste por edhe krenare.
Gjithsesi një bashkëbisedim mes dy simotrash, një bisedë spontane, e çiltër, për violinën, pianon, muzikën, artin, këngën dhe vallen çame, për arbëreshët, Kadarenë, polifoninë çame, jetën mes Francës dhe Shqipërisë: ‘Unë jam mësuese e pianos në Patris. E dua shumë artin, kulturën, jam njohëse shumë e mirë e folklorit shqiptar si dhe e folklorit të të tjerëve.’

Përmes një bisede si kjo, bëhet e ditur se Fatjona Matraku (‘pianiste dhe krijuese inovative’), është edhe një poliglote e cila flet gjashtë gjuhë), dhe se ajo jeton mes Tiranës (‘vendi ku kam lindur dhe ku jam rritur’) dhe Parisit. Fatjona shpreh respektin dhe mirënjohjen për profesorët dhe pararendësit e saj. Zbulimi i një Shqipërie ndryshe është misioni dhe vizioni i saj, ëndrra e saj, aspirata e saj, sublimuar mes tjerash edhe në reportazhin e saj: ‘Të bësh një reportazh për Shqipërinë është shumë e vështirë…Akoma më e vështirë është t’i thuash një francezi se unë jam çame! Kush është Çamëria? … Kemi një kulturë të larmishme, është shumë e bollshme dhe patjetër duhet ta nxjerrim në pah’, gjë që vetvetiu nënkupton përmirësimin e imazhit të shqiptarëve.

Kemi për çka të flasim, kemi kulturë, kemi historinë…Unë jam kosovare por e dua muzikën çame. Pse çamët kanë muzikë aq të bukur? – e shtron pyetjen e radhës Arbresha, duke qenë sërish e drejtpërdrejtë, duke shprehur krenarinë e saj të ligjshme e të qenunit kosovare, si dhe dashurinë dhe adhurimin e saj për muzikën e simotrës së saj.

Hajde pyesim grekun që thotë është e jona! – ia kthen Fatjona…Çamët kanë muzikë të bukur sepse janë shqiptarë dhe shqiptarët janë shumë të talentuar…Muzika shqiptare buron nga zemra, nga shpirti. Janë këngë dhe valle, janë gjëra që kanë dalë natyrshëm dhe kur diçka është e thjeshtë dhe vjen natyrshëm, del edhe bukur. Kënga çame ka polifoninë, e cila është shumë e pasur, e jashtëzakonshme, por edhe vallet që janë të jashtëzakonshme…Një balancë ndërmjet qiellit, tokës dhe ajrit…Një dashuri për vendin, për tokën. Janë shumë heroike. Jemi popull simfonik…
Një konstatim domethënës, me të cilin Fatjona shprehu lumturinë për intervistën e saj të parë në Kosovë, kurse Arbresha kënaqësinë për mundësinë e ofruar simotrës së saj çame:
Veçori individuale artistike çelin gjithmonë dritare të rëndësishme të karrierës. Ne sot patëm një histori interesante të një pianisteje me origjinë, që e do Kosovën por edhe shqiptarinë.

 

 

Koha e Artë e Arbërisë

Vizioni dhe Misioni i Breznive Orëmira:
Përcëllimi drejt shqipes i zjarrit të shenjtë të ilirishtes

Arbresha Kelmendi-Ramadani i pret me ngrohtësi dhe i përcjellë me përzemërsi të ftuarit e saj. E folmja e saj, nuk ka sesi të mos na e përkujtojë thënien e De Radës së madh, se: ‘Bukuria e gjuhës shqipe rrejdh e kulluar dhe e pastër….Bukuria tërheqëse e fjalëve është veshja më emblemtaike e një gjuhe.’

Qartësia e mendimit dhe aftësia e artikulimit të ideve, janë para së gjithash e mbi të gjitha dhunti. Në fushën e fjalëve të sferës abstarkte mendimore (siç do të shprehej Eqrem Çabej Për pastërtinë e gjuhës shqipe, 1979), Arbresha shquhet për një ligjërim të përzemërt me simotrat e saj, ligjërim-përkatësisht bashkëbisedim që shpalos fisnikëri dhe bujari, çiltërsi dhe ngrohtësi komunikimi. Kjo e bën bisedën e saj të veçantë, kjo u jep kolorit intervistave që ajo zhvillon, kjo i bën të ftuarit e saj të ndihen komod në hapësirën e bisedës që u ofron ajo, në rrafshin e intervistave të cilave ajo u prin.

Pra, vihen re ca ‘fjalë mrekullore e magji imazhesh ylberore’ nga bota arbërore deradiane në rrjedhat e bashkëbisedimit që simotrat zadrimore kanë të përbashkët mes tyre të folmen e veçantë. Tek këto simotra, fjala merr një tingëllimë të veçantë, por edhe paraqitje të hijshme e fisnike.

Në një intervistë të fundit që Arbresha ka pasur në Klan Kosova, me të drejtë është thënë se ajo ka një zë dallues. Por edhe fjala e saj e ka peshën e mendimit dhe si e tillë ajo është një fjalë e fisme.
Studiuesi Tomor Osmani ka thënë me të drejtë se pena e Gjergj Fishtës i dha gjuhës dritë. T’i japësh gjuhës dritë do të thotë t’i japësh fjalës shpirt, do të thotë ta rigjallërosh atë.

Bernard Bilota, poet dhe folklorist arbëresh, do të vargëzonte: Dritëro me dritë të re…/Të ngrejmë gjuhën tonë/Ç’ësht gjuhë më e dritësuar. Shqiptaro-amerikani Nelo Drizari (në Fjalor shqip-inglisht dhe inglisht-shqip, New York, 1934) do ta përdorte epitetin: Zonja shqipe, për të cilën mëmedhetari Jani Minga (në Gramatikë e gjuhës sqhipe, Vlorë 1925) do të shprehje me shumë elegancë, se ajo është zana e vjetër e kohëve prehistorike, mëmëzonjë e hijshme gjuha shqipe. ‘Po ti, gjuhë e bekuar/Gjuhë e vjetër, gjuhë e luftuar/Gjithmonë je e gjallë,/Je pjesa e shpirtit të Arbërit’ do të shkruante një poet tjetër arbëresh Karmeli Kandreva, në vjershën e tij Gjuhë e fuqishme. Ndërkaq, poeti tjetër arbëresh Xhuzepe Skiro di Modika, në poezinë Gjuha ime, do të shkruante: Gjuhë e të gjithëve/Shqiptarë,/Arbëreshë e kosovarë,/Ti je gjuha ime…/Gjuhë e përgjakur/Gjuhë e përjetshme.

Tek e dëgjon Arbreshën duke folur, tek i përcjell intervistat e saj të shumta, tek i vë re bashkëbisedimet që bën ajo, tek e analizon rrafshin e bisedave që zhvillon ajo, të bie në sy të folurit e rrjedhshëm, të bukur, të dlirë, të qartë e të kulluar. Padyshim një të folur që s’ka sesi të mos na e kujtojë thënien aq të qëlluar të poetit arbëresh Gavril Dara i Riu, në Parathënie të arbreshvet, më 1897:
‘Gjaku ynë i shprishur nëpër katundet e arbëreshëvet të Italisë e në dhe të huaj, qysh prej katërqind vjetësh jo vetëm se ka ruajtur gjuhën, por edhe të folurit e kulluar e të bukur, ashtu si flitej në kohën e artë të Arbërisë, në kohën e Skëndërbeut’.

Padyshim edhe një dhunti më shumë, dhunti e cila e shquan aq shumë zërin e saj specifik radiofonik. Gjithsesi, një dhunti që ka të bëjë edhe me një lidhshmëri të vetvetishme me sfondin e emrave që del nga poemat e mëdha të poetit të madh Jeronim De Radës.

E s’do mend se në poemat e tij të mëdha, poeti i madh i kombit si dhe krijuesi me zemër të madhe, ka ëndrruar që atdheu i të parëve të tij, ta kishte sërish shkëlqimin e kohës së artë të Arbërisë, njëlloj siç do të ëndrronte Faik Konica më vonë, që shqiptarët një ditë t’ia kthenin Shqipërisë: shkëlqimin që kishte në kohët e Ilirisë.

&&&

E përderisa Gavril Dara i Riu bënte fjalë për të folurit e bukur dhe të kulluar, ashtu si në kohën e artë të Arbërisë Faik Konica në trajtesën e tij Letërsia shqiptare (1897) vinte në pah se në përkthimet gjeniale të Kristoforidhit, gjuha shqipe ‘ka një fuqi hyjnore dhe një hijeshi prekëse e bindëse që të mahnit’. Shtjefën Konstantin Gjeçovi thoshte se gjuha e pastër dhe e bukur asht n’gojë t’komit. Gjuha shqipe është një gjuhë luftare, gjuhë që ka ditë dhe që din me preftë heshta e shigjeta e jo pupla’ (Agimi i gjytetnis, Shkodër, 1910), kurse më 1930 Hafiz Ali Korça, në shkrimin e tij Rubajinat e Umer Khajamit, gjuhës shqipe do t’i falte epitetin: gjuhë engjëllore.

Poeti e poligloti Ndre Mjeda do të shkruante vargun e famshëm se gjuha shqipe është një diell pa hije (në vjershën Gjuha shqype), stolia më e shkëlqyeshme, kunora më e çmueshme në ballë të nanës sonë (Vrejtje mbi artikuj e mbiemna prones të gjuhës shqipe, 1934). Gjuha është veriga e artë, do të përkujtonte Gjergj Qiriazi, në Parathënie për ‘Krestomacinë’ e Gjerasim Qiriazit (Sofje, 1902). Zvetënimi dhe prishja e gjuhës asht nji shenjë e tatpjetës edhe të jetës kulturore të kombit’, do të vinte në pah Aleksandër Xhuvani (Mbi thtjeshtësinë e gjuhës, 1921), Fjala shqipe, shkruante Ernest Koliqi ‘asht drita e panjehun e syve që e shqyptuene, loti e gazi i njiqind gjeneratave të sosuna. Gjuha shyipe asht e bukur, pse asht e njerzishme (në Misjoni i letrarve të rinj shqiptarë, 1931). Ndërkaq, në shkrimin At Leonard Martini, Koliqi theksonte: ‘Gjuha e katundve shqiptare ka mbetun gjithkund e pastër, e thjeshtë, harmonioze dhe e fuqishme. Sidoms gratë kanë shpëtue mënyrën e shprehjes së tyne nga përdhosja e fjalëve të huaja. Zadrimoret janë të hijshme e të squeta. Veshja e tyne asht plot me ngjyra, ashtu si edhe mënyra e shprehjes së tyre.’
Studiuesi i shquar Shaban Demiraj (në Një bisedë për gjuhën shqipe, gazeta ‘Drita’, prill 1987) e ka përmbledhur më së miri rëndësinë që ka gjuha për kombin tonë: ‘Në rastin e popullit shqiptar, faktori vendimtar që e ka penguar romanizmimin e stërgjyshërve tanë ka qenë dashuria e madhe për gjuhën amtare, që nënat ua mëkonin fëmijëve të tyre bashkë me qumështin e gjirit.’
Ky mendim është shprehur po aq bukur edhe nga poeti i thelpinjve të hollë lirik Lasgush Poradeci, për të cilin është thënë me të drejtë se e ka përcëlluar drejt shqipes, zjarrin drithërues të ilirishtes:
‘Po edhe unë s’do të isha sot t’ju flas këtu po t’mos kisha patur një stërgjysh me emrin Kastriot, që i qëndroi për njëzet e pesë vjet me rradhë të njëzet e shtatë ekspeditave të sultanëve më të tmerrshëm të Turqisë dhe jo vetëm që s’i la ta merrnin Kryeqytetin e Trimërisë-Krujën, por mbrojti edhe Qytetin e Muzikës-Vjenën, edhe Qytetin e Dritës, Ville de la Lumiere-Parisin, dhe s’i la t’i jepnin tagji kalit të tyre në Altarin e Shën Pjetrit, në Citta Eternal, në Romë…

Ilirët. Magnum Ilirikum, i tha romaku, se kjo Iliri shtrihej që nga burimet e Danubit e gjerë në Greqi. Perandoria e tmerrshme e Romës, të tërë popujt që i nënshtroi, i romanizoi. Francezët, spanjollët, u romanizuan. Dakët u romanizuan. Ilirët – jo! As u nënshtruan, as u romanizuan. Prandaj ne sot flasim shqip!’

I përmasave të njëjta është edhe mendimi që ka shprehur historiani Aleks Buda (Për gjuhën letrare kombëtare dhe epokën tonë, në ‘Gjuha jonë’, 1985):
‘Ishte pikërisht kjo gjuha jonë e lashtë lidhja në mos e vetme, por nga më të fortat, që ka bashkuar, pavarësisht nga ndarjet krahinore e fetare, në një unitet të pavdirshëm nga motet, të gjithë ata që e flisnin – sa kohë që munguan hallkat e unitetit shteëror-politik, një unitet që gjeti shprehje në atë trinomin aq domethënës: shqip-shqiptarë si folës të saj – Shqipëri si truall që i bashkon bijtë e një trungu historik.
Gjuha shqipe – e vetmja pasuri që nuk mundën t’ia grabitnin këtij populli; në të u shkruan kryevepra të poezisë popullore, por edhe abetaret e para që u lanë me gjakun e mësuesve dhe nxënësve të tyre.’
Ndërkaq, udhëpërshkruesi anglez Henri Swinburn në kronikat e udhëpërshkrimeve të tij, të titulluara Udhëtime në dy Sicilitë (Londër, 1875), thoshte se gratë arbëreshe të Sicilisë gjuhën e tyre ‘e shqiptojnë me ëmbëlsi të madhe theksimi’.
F. Giroliamo Marafioti, humanist e historian italian, në librin e tij Kronika dhe lashtësi të Kalabrisë (Padova, 1601), shkruante në mes tjerash se arbëreshët e Kalabrisë ‘kur vallëzojnë, të gjithë këndojnë në gjuhën e tyre arbëreshe’. Kurse albanologu danez Holger Pedersen shprehej me një admirim edhe më të madh për gjuhën tonë: ‘Një gjuhë e bukur dhe e fuqishme, e cila lipset të jetë mburrje për folësit e saj dhe një vegël e shenjtë për rritjen mendore dhe arsimore të kombit të vjetër shqiptar (në Gjuha shqipe, botuar tek ‘Ylli i mëngjesit’ Boston, 1917).
Në këtë vistër nuk kanë munguar as vlerësimet e tjera si: Forca e qëndresës së gjuhës shqipe dëshmon ngulmësinë e kombit (Paul Meillet, gjuhëtar francez, në Gjuha Shqipe, 1915); Vetëm ajo bëri që të mbijetonte fati i kombit, edhe atëherë kur dukej sikur ndjenja kombëtare po errësohej më tepër. (Eugenio Vaina, publicist Italian, n. kombi shqiptar, 1917); Nga njëri skaj i Shqipërisë në tjetrin, nga Çamëria në Shkodër, flitet një gjuhë e vetme: shqip. Njësia gjuhësore e Shqipërisë është më e madhe se ajo e Francës. (Jacques Bourcart, gjeolog francez, Shqipëria dhe shqiptarët, Paris, 1922).

Rishfaqja e binomit Parashqevi e Sevasti në sfondin e kulturës sonë kombëtare

Ardhja e Arbreshës domosdo kontribon shumë në sfondin e rishfaqjes së një binomi të njohur në gazetari, si Parashqevi e Sevasti. Pra, ardhja e saj është risi por jo rastësi. Nuk është rastësi, sepse në shtëpinë prej së cilës vie Arbresha, gjithmonë ka pasur një adhurim për historinë, për traditën dhe për artin, një dashuri për kulturën dhe për gjuhën shqipe. Gjithsesi, ky adhurim është shfaqur jo rrallë edhe si pagëzim, herë si Adriatik, herë si Arbresha, e herë si Adonis. Por, po ky adhurim, nuk ka munguar as në shtëpinë ku është Arbresha tani. Ajo është vatra ku Bacë Rexhep Uka-Ramadani, shtratin e të birit-Bacë Hetemit, ia lëshonte Bacë Ademit-Adem Demçit. Nuk ka dyshim se ky adhurim dhe kjo dashuri për shkronjën A, nuk ishte thjesht një rastësi. Më shumë se kaq, shkronja me të cilët fillonte emri i atdheut tonë Arbëria, ose siç do e quanin të tjerët Albania, do të kthehej në një gjakim deri në përjetësi, sërish përmes pagëzimit si një formulë aq e qëlluar e përjetësimit të adhurimit ndaj kësaj shkronje: që nga Arbeni e deri tek Arba dhe Arisi.
Nuk është pra rastësi pse në një sfond të tillë po shfaqet sërish një emër prej një embleme të lashtë ilire. Nuk është pra rastësi, pse në këtë portë mediale në veçanti, por edhe në portën e madhe të kulturës shqiptare në përgjithësi, Arbresha ka hyrë me këmbë të mbarë.
blank
Lumira & Arbresha
Nuk do mend se kjo portë mediale, në të ardhmen do t’i ofrojë asaj edhe një hapësirë tjetër më të madhe në kuadër të programeve të veta të larmishme, jo vetëm në radio por edhe në television. Nuk do mend se një gjë të tillë do ta kërkojnë edhe teleshikuesit e shumtë të këtij mediumi, sepse si kënaqësia ashtu edhe krenaria është e të dyja palëve, si e udhëheqjes mediale ashtu edhe e auditorit.
Gjithsesi, Arbresha Kelmend-Rramadani, e meriton sa falenderimin po aq edhe respektin, sa mirënjohjen e thellë po aq dhe komplimentet më të mira. Sepse të përhapësh privilegjin e dritës së fjalës, do të thotë ta çosh tutje misionin dhe vizionin e breznive orëmira si dhe të pararendësve tu, sot e mot.
Përmbi çdo gjë, falë Arbreshës, po rishfaqet sërish në sfond binomi i mirënjohur, binomi i nderuar dhe i adhuruar aq shumë në kulturën kombëtare shqiptare: Parashqevia e Sevastia. Pra, Arbresha është motra e Parashqevisë. Edhe një arsye më shumë për respektin dhe mirënjohjen, edhe një privilegj më shumë në sfondin me flatra të fjalës shqipe. Pikërisht ashtu siç do të thoshte doajeni i gazetarisë tek ne, kreshniku i fjalës së ëmbël shqipe Ramiz Kelmendi, me shprehjen e tij të famshme ‘Mbajeni mend këtë emër’:
Arbresha Kelmendi-Ramadani.

blank

Nga albumi i piktores të talentuar Meri File: “Çark”

VOAL- Nga albumi i piktores të talentuar Meri File po iu sjellim grafikën “Çark”. Një çift pas aktit të dashurisë, në një gjumë të thellë, në një pafajësi dhe në një paqe të pafundme e të dlirë me vetveten dhe me botën.

Një fantazi e pamëkat që ngjall ndjenjat më të bukura estetike dhe fantazitë më të pasura njerëzore.

 

blank

 

blank

Kapexhiu tallet me SPAK-un: Kanë mbetur ende te sardelet

Mjeshtri i karikaturës, Bujar Kapexhiu ka ironizuar SPAK në lidhje me veprimet e këtij të fundit kundër korrupsionit në vend.

Dosjet dhe provat kundër aferave qeveritare janë bërë mal, ku ndër më të rëndat është ajo e inceneratorëve duke shpërdoruar 420 milionë euro nga taksat e shqiptarëve, por SPAK vijon të merret me ‘sardelet’ duke mos pasur kurajo të veprojë kundër ‘peshkaqenevë’ të korrupsionit në vend, ku janë të përfshirë kryebashkiakë, ministra biles edhe vetë kryeminsitri Edi Rama, i cili ka firmosur këto afera. syri.net

blank

JEAN-LUC GODARD, BABAI I NOUVELL VAGUE- IN MEMORIAM nga Skënder SHERIFI

 

Miq dhe Mikesha të nderuar, të dashurit Lexues…
në jetën time, më kanë shoqëruar përmes veprave të tyre magjike, si t’ishin pranë meje, disa artista madhorë të fushave të ndryshme krijuese, sepse bota e tyre me ka folur, mahnitur, provokuar, futur në pyetje, sharmuar, sensibilizuar, dhe dikur është bërë pjesë koshiente apo subkoshiente e imja… Mund t’ju përmend këtu, me siguri, mes 20 deri në 30 krijues artistikë të rangut madhor… «Champions League!»

Por me stilin tim anarshist, post Maj 68 dhe Woodstock, Pop dhe Rock and Roll, Free Jazz and Blue… aty ku ishte e pamundur për të ndaluar diçka, kur imagjinata mbretëronte kudo në sferën publike dhe ku çdo aventurë njerëzore dhe artistike ishte e mundur, ngaqë ideja qendrore ishte për ta bërë pikërisht të pamundurën, të mundur… çka kam tentuar gjithmonë deri sot për ta arritur dhe propozuar në veprat e mia poetike. Pra, e kam pasur, si me thënë, një TRESH MAGJIK, i cili më ka shoqëruar deri sot dhe më ka shërbyer pak si shembull emblematik, si një busull jetësore, një pikë referencimi, si filozofi globale ekzistenciale, në sensin Sartrian, si vijë drejtuese. Ata 3 Persona kanë qenë për mua, Arthur Rimbaud, një lloj vëllai shpirtëror, të cilin natyrisht nuk e kam njohur, por e kam admiruar dhe konsideruar si një vlerë ikonike, një model ( për mua, Poeti më i madh i Poezisë moderne në Planetin tokësorë ) së paku me «Anijen e dehur – dhe me – Ngjyrën e Zanoreve»  që edhe sot, më fasinojnë! Pastaj, miku im, të cilin e kam njohur mirë, Poetin dhe Këngëtarin madhor francez Léo Ferré… i cili i ka tekstet e tij, minimum në të njejtin nivel me Poetet më prestigjiozë francezë, të cilët mësohen si referenca nëpër shkolla. Por, për të mos ngelur Lypsarë nën urat e Parisit, për ta siguruar ndonjë lek dhe jetën e tij, ka vendosur për t’i muzikalizuar dhe kënduar ai vet tekstet e tij. ( Tamam, si me na thënë Charles Baudelaire, poet gjenial : « do t’i këndoj unë vetë Poezitë e mia » )

Çka e kanë bërë për arsye praktike, puro materiale, Bob Dylan dhe Leonard Cohen, Georges Brassens, Claude Nougaro, Jean Ferrat, Barbara, e ca të tjerë, të cilët e kanë pasur, pos penës së tyre fantastike, edhe një talent apo aftësi muzikore, të cilën unë fatkeqësisht nuk e kam, kështu që varem komplet nga dëshira eventuale e të tjerëve, në No Man’s Landin e shkretë, Jurasik Parkun pa kritere shqiptarë, «C’est la Vie!»

Dhe më në fund, kam adhuruar edhe Papën e « Nouvelle Vague-s » franceze, zotin Jean-Luc Godard. Do kisha thënë gati për ta nderuar « GOD – ART » në një kolazh poetiko surrealist. Ngaqë ndikimi i tij në artin e shtatë, por edhe në logjikën e të menduarit, për mendimin tim, është gjigant, në një shkallë që ndoshta akoma, nuk mund ta perceptojmë sot. Kam patur fatin për ta njohur, me 2 takime në Paris, dhe tjetrin absolutisht magjik në Bruksel, ku e kam pas kaluar një mbrëmbje komplete të paharrueshme pranë tij, ndërsa isha i shoqëruar në atë kohë, me një muzë spanjolle kastiljane, mjaft vullkanike dhe intuitive, e afërt me personazhet femërorë të filmave të Pedro Almodovar, babai i Movidës spanjolle ( një lloj maji 68 apo nouvelle vague hispanike ) me 20 vite vonesë, ngaqë spanjollët notonin në psikologjinë frankiste.

Më vjen super keq, që ajo mbrëmbje magjike dhe aq e pasur nuk ka qenë e filmuar, sepse do t’ishte një kryevepër, gati si një dokumentarë life për televizionin ARTE.

Do ishte tepër gjatë për t’ua detajuar këtu, si Marsel Prusti, në këtë shkrim.

Porse folëm për artin, kultin e emrit si markë fabrike në raport me veprën objektive kinematografike, shoqërinë e spektaklin, mediatizimin fiktiv apo real, dhe më pyeti pastaj mbi veprën e tij personale: « Çka mendon, zoti Sherif mbi Filmografinë time dhe pse nuk vijnë Njerëzit për të m’i pa filmat, por shumica prej tyre dalin nga salla, ndërsa më njohin si emër ?» E mora, siç e kam zakon në jetë, dhe siç kam vepruar 15 vite nëpër Paris mes elitës të shekullit 20, të jam ai që jam, autentik, i lirë dhe pa shumë protokolle, sa më human, i drejtë dhe i sinqertë në atë çka e shpreh, por me argumentet e mia personale. Dhe ia thashë disa të vërteta, që pak kush, ose askush nuk ia kishte thënë deri në atë moment. Por me sinqeritet dhe humanizëm të plotë, çdo gjë kalon dhe pranohet për mrekulli. Bile, sipas eksperiencës time në Paris, gjithë Figurat gjigante të kulturës shekullore, e prisnin pikërisht atë gjë. Që dikush ta merrte guximin për t’ju thënë diçka autentike dhe të vërtetë! Dhe i thoja vetes: i ardhur nga kanunet dhe Odat malësore, çka kam për të humbur ? Kështu që ju përgjigja shokut Jean-Luc, ish maoist: «Ka kohë miku im Godard, që e ke braktisur botën e filmit si FILM, kinematografinë si art komunikues me publikun, dhe ke kaluar në një hulumtim laboratorik, alla Pasteur, ku kërkojnë njerëzit me vite mjekime për t’i luftuar viruset, ndërsa ti ballafaqohesh me tinguj dhe imazhe, montazhe dhe inserte, mirëpo je komplet i vetmuar në botën tënde, i nderuar, dhe tenton me një energji të madhe, përmes një monologu me vetveten për të gjetur diçka, por, sipas meje, shpeshherë pa ndonjë idé të paracaktuar ( ishalla do më del një hipotezë bindëse dhe e fuqishme ? ) … dhe valavitesh brenda një puzzli ultra të komplikuar imazhesh, citatesh, tingujsh dhe montazhesh … ku më dukësh si një Eremit apo një Matematikaan para tabelës së tij duke luftuar me formulat shkencore. Por problemi është që ti na i filmon këto përpjekje të tua dhe na fton neve si Publik për t’i pa ne ekranin e një salle filmi, ku kemi paguar nga 10 deri në 12 euro, gjatë 90 minuta. Ne prisnim një përrallë si fëmija me Borëbardhen apo Kësulkuqen, një narracion me personazhe dhe një ngjarje, dhe jemi përballë kaosit tënd hulumtues, pa ja njohur gramatikën, alfabetin dhe qëllimin përfundimtar. Prandaj dalim nga salla për ta pi një birrë me pak çipsa dhe për t’u hajgarisur me çka na paraqitet para syve. Pse çuditesh që të ka braktisur Publiku, pasi ti vetë e ke zgjedhur këtë rrugë, me të cilën ke prishur çdo mundësi komunikimi me të. Ti sot e ke vendin në një Laborator kinematografik eksperimental – IMAGES and SOUNDS – tamam si shkencëtarët. Por nuk je më në artin kinematografik, i cili i adresohet Popullit. Se ti vet e thua në filmim mitik « Pierrot le Fou » përmes Samuel Fuller-it, me cigare kubaneze – Filmi është emocion, dashuri, luftë, urrejtje, pasion, romantizëm, dhe ndenja njerëzore bazë. Unë të dua shumë, je model dhe referencë për mua, dhe do i kam gjithmonë në Panteonin tim personal, së paku këto 3 filma mitik prej teje: A bout de souffle – Pierrot le Fou – et le Mépris … të cilët janë 3 kryevepra kinematografike.»

– Okay, Sherif, si Kauboj i dështuar që ka zgjedhur Poezinë, çka më propozon pra?

Dhe iu përgjigja: « një duel me magnum 44 në Rio Grande … jo po seriozisht, o Jean-Luc, si çdo krijues serioz, shikoje mirë Pikasonë, Gogenin, Dalin, Bergmanin, Truffaut, Almodovar, Cassavettes: si kanë funksionuar gjithë këta Krijues gjenialë? Brenda një alkimie misterioze me Muzat e tyre femërore. Pra, edhe ti adresoju përmes filmave të tu një Femre, o mik … siç e ke bërë mrekullisht mirë në fillimet e tua me Ana Karina, me Anne Wiazemski, me Brigitte Bardonë deri dikund… pra lidhu me botën humane dhe me preokupimet e saj dhe dialogon me të ! Sepse, sot për sot, ti dialogon apo hulumton vetëm në një izolim dhe monolog steril me trurin tënd dhe na merr neve për dëshmitarë të skicave të tua, të papërfunduara. A ke ndonjë shoqe, Jean-Luc, a je i dashuruar apo i provokuar nga dikush?»

Më tha: jo !

Pastaj i thashë, si në një provokim surrealist, sa për ta pa reagimin e tij – okay, pra, po ta propozoj shoqen time spanjolle, e cila është fanse absolute e jotja, siç jam edhe unë, pavarësisht këtyre rezervave të cilat t’i shpreha sonte, si mik albanez. Merre me vete në Zvicër, se të vjen me qejf dhe është dakort, por me kusht, që ta bëjsh një film rreth personit të saj … pra, provoje një shkëmbim human dhe filmik me këtë vajzë super interesante dhe plot potencial autodidakt! Përndryshe, na ngelet vetëm me të dërguar në një gulag stalinist të Enver Hoxhës, sa për t’i shkundur mirë neuronet e ndryshkura.

Dhe siç mund ta imagjinoni, ngaqë nuk e priste aspak këtë propozim, gati irreal dhe surrealist, u habitë dhe ngeli pa zë… Më tha: «është super tentuese ky sugjerim, miku im Poet, por a e ke seriozisht? Mirëpo, edhe jam mjaft i lodhur dhe i plakur tani dhe nuk interesoj askënd ! Nuk e di a mund ta përballoj një vajzë 25 vjeçare plot epshe?»

Ju përgjigja : « ai është problemi yt, Mister Godard, unë po ta ofroj me pëlqimin e saj dhe pikë! Sepse, për ta shpëtuar një gjeni të madh të filmit botëror nga depresioni, nihilizmi, apo vetëvrasja duhet për t’i bërë disa sakrifica dhe unë jam gati me të ndihmuar konkretisht me këtë spanjolle. Me të rikthyer në rrugën normale të artit të shtatë, i cili komunikon me neve, na mahnit, na emocionon, na bën për të ëndrruar, na dërgon dikund larg në mendim dhe në imagjinatë. Nuk e dua në Film një Ajnshtajnë në labirintin e tij cerebral dhe matematik, i cili është duke e filmuar veten duke kërkuar ndonjë formulë shkencore! Sepse, dikur do të detyrohem t’a hedh një tortë në fytyrë, si në filmat e zotit Charlie Chaplin, për t’u rikthyer tek ana puro njerëzore, në qeshjen e Bergsonit!

-Ha… ha… ha… – u përmalluar dhe më përqafoi. Më tha pastaj me insistim: «a mundesh me ma lënë një frazë definitive apo përfundimtare, diçka si formulë apo proverbë, sa për ta vazdhuar natën time me një meditim në vetmi, në dhomën e Hotelit AMIGO të Brukselit?»

Shoqja ime Izabela insistoi – «gjeja një frazë Godarit ose të hëngërt Kallukanxha… ti je poet i madh dhe ke plot vargje dhe fraza magjike në tekstet e tua… mos na e ler Godarin pa një frazë të fuqishme dhe bindëse, ose do të të braktisi në vend, për të parin idiot që kalon rrugës!» Cool, baby, cool, se po ta hedh këtë birrë në fytyrë … Waou, çfarë deliri, alla Cassavettes, porse ishte realiteti!

I thashë Godarit: «shiko, miku im i dashur dhe Profesori im shpirtëror me Rembonë dhe Léo Ferré… frazat definitive nuk dekretohen ashtu duke shtypur një buton. Nuk po gjej asgjë për momentin, i nderuar. Mos harro që autorët dhe filozofët e famshëm botërorë, mund ta kenë vetëm 1 frazë apo formulë definitive, e cila ua simbolizon gjithë veprimtarinë e tyre… kjo nuk është një kërkesë aq e lehtë, apo një fjalë goje e formuluar në një diskotekë, gjysmë i dehur. Sartri njihet me formulën «L’enfer, c’est les autres» dhe «L’essence précède l’existence!» ( Ferri janë të tjerët dhe Esenca e paraprinë ekzistencën. ) ndërsa Sokrati me frazën: » Connais-toi, toi-mêm !» ( Njihe vetveten ! ) Kurse Shekspiri me : » to be, or not to be ! » dhe Pablo Pikaso me: » Je ne cherche pas, je trouve!« (Unë nuk kërkoj, unë gjej!) Kurse unë, nuk e kam ndonjë frazë të tillë, miku im, e cila e simbolizon jetën dhe veprën time… Nuk kam mbrri akoma deri në atë shkallë të sintezës përfundimtare magjike. Më vjen super keq!

-Ah, jo Sherif, më duhet një frazë ose do bie në një dëshpërim gjatë kësaj nate dhe ku me e ditur se çka mund të ndodhë, me tha Godari. Ndersa, Izabela më bënte prapë presion … dhe i thashë vetes… duhet me gjetur diçka, sepse nuk mund ta përballoj depresionin e një kineasti aq madhor, vetëm për një frazë… do jem përgjegjës i ndonjë incidenti të papritur. Dhe dikur me erdhi një frazë e marrur nga një varg i librit tim frëngjisht «Passion” i vitit 1982 – që do bëhet më vonë në versionin tim në shqip, i botuar në vitin 2020 tek Ilari në Tiranë – me titullin – “Festivali i Pasioneve» – Il faut réduire tout au minimum pour se retrouver au maximum! Duhet të reduktojmë çdo gjë në minimum, për ta gjetur vetën në maksimum!

Ia thashë disa herë me zë, si një aktor amator dhe e shënoi në një çopë letre në restorantin e hotelit ku ishim në Bruksel. I pëlqej dhe iu dukë frazë interesante, dhe më tha: » faleminderit shumë, i dashur Skënder Sherifi, sepse ma ke shpëtuar natën e sotit nga një dëshprim i sigurt ! A mos ke qenë budist ? Jo, kam qenë gjithçka dhe asgjë ! I droguar nga oksigjeni dhe liria e lirë deri në pafundësi! SHERIF : tani më duhet të çohem, sepse jemi vonuar dhe unë zakonisht flej mjaft herët, në orarë të caktuar. Kemi përjetuar një moment të bukur dhe të pasur së bashku. Ju uroj ( ty dhe Izabelës ) që të dashuroheni shpirtërisht gjer në lotë!

Ia dham dorën, u përqafuam me Jean-Luc Godarin dhe vazhduam rrugën tonë, të përlotur nga fuqia magjike dhe sensibiliteti i këtij momenti të rrallë, me Papen e Nouvelle Vague-s franceze. Personi, që e ka rikrijuar një gjuhë të ré kinematografike, siç e ka krijuar Pikaso me Georges Braque rrymën kubiste në pikturë. Sot thuhet për shembull për mikun tim dhe disipulin e tij Leos Carax : « një film alla Godard ! » Pra, e ke kinematografinë para Godarit dhe pas Godarit ! Shembulli tjetër, zoti Quentin Tarentino, kineast atipik amerikan, me manga, filma të vizatuar dhe rock të vitëve 50 dhe 60, ka huazuar diçka nga Godari dhe bile nga admirimi që ka pasur për të, e ka emëruar Shtëpinë e tij të Produksionit « Band apart » që vjen direkt nga një film i Jean-Luc Godard, i quajtur « Bande à part ! » Çdo kineast i madh botëror e ka detyrimisht një referencë apo një gjurmë godardiane në backgroundin e tij.

Kam një hipotezë me disa pikëpyetje, por pa prova të konfirmuara. Mund të jetë edhe vet filozofi i famshëm francez, YLL i dikurshëm nëpër Universitetet amerikane, zoti Jacques Derrida, teoriciani i shkollës filozofike postmoderne të quajtur : Dekonstruktivizmi, i ndikuar direkt apo indirekt nga kinematografia e GODARD-it, i cili që në vitin 1960 e ka pas dekonstruktuar komplet gjuhën filmike. Pastaj, kam përshtypjen që edhe Liderët e Romanit të ri francez ( Le Nouveau Roman ) siç janë Nathalie Sarraute, Alain Robbe-Grillet, Claude Simon, e tjerë, deri tek Marguerite Duras-i … gjithë ajo gjeneratë do jetë e frymëzuar nga bota godardiane. Sepse, tek e fundit, çka është Romani i ri, pos dekonstruksioni radikal i romanit klasik ? Unë e kuptoj që për krenari, ego dhe famë, do t’ia atribuojnë vetës së tyre këtë shpikje, por në realitet do ta kenë huazuar direkt në botën e Jean-Luc Godard-it. Tamam, siç ka vepruar Kubizmi duke huazuar në vizatimet, pikturat dhe skulpturat primitive afrikane, sidomos tek Maskat, që për mua janë sinqerisht kryevepra artistike, të pa tejkalueshme edhe sot në shekullin 21, ngaqë e kanë një poezi të virgjër, dhe një fuqi misterioze.

Ndërsa Godard-i, është një kapitull në vete në çdo histori kinematografike serioze, Personalitet i mësuar nëpër Universitete dhe Institucione kinematografike, mbi të cilin janë shkruar shumë libra dhe ndërtuar shumë teza studimesh. Më rikujtohet Jean Paul Belmondo me atë stil aq të dekompleksuar, të dekontraktuar, në një improvizim poetik komplet, duke imituar Humphrey Bogart-in, duke i cituar libra, piktura, reklama, ose duke e provokuar me plot sharm aktorën amerikane Jean Seberg, ose Anna Karina … ose Brigitte Bardonë, në skenën e fillimit të kryeveprës « Le Mépris » me Michel Piccoli, dhe atë muzikën magnetike të Georges Delerue … e shtrirë nudo në një shtrat, duke e pyetur të dashurin e saj, – sa i do të gjitha pjesët e anatomisë time?

ADIOS MON AMI GODARD… në fundin e asaj frymëmarrjes tënde që ishte edhe titulli i filmit tënd mitik të vitit 1960, gati gramatika emblematike e valës së ré kinematografike, e cila korrespondonte edhe me rock and rollin, me muzikën Pop amerikane, me botën e Andy Wahrolit, me majin 1968 dhe me Woodstokun… një lloj psikologjie dhe filozofie globale, gati e imponuar intuitivisht nga nevoja njerëzore e asaj epoke të vitëve 60 dhe 70, me çlirimet e shumta mendore dhe trupore, me një frymë Lirie shpërthyese, shprehja e epsheve dhe fantazmave… diçka që na i heq të gjitha barierat dhe kufijtë, që na mundëson për të menduar lirisht siç duam dhe për të përjetuar pa asnjë tabu çka të duam. Një lloj REVOLUCIONI estetik, erotik, filozofik, psikologjik, utopik, kulturor, njerëzor… i cili nuk ka burgosur dhe pushkatuar me miliona njerëz, porse ua ka propozuar një ëndërr, një ideal, një dëshirë për t’i prekur Yjet me dorë … për t’i thyer gjithë kufijtë e censurimit dhe auto-burgimit të përditshëm brenda vetvetes!

Dhe ti Jean-Luc, e ke kapur për mrekulli atë moment të rrallë të njerëzimit, ku janë luajtur dhe ku kanë eksploduar shumë gjëra, dhe ku kanë ndryshuar mentalitetet.

Kurse sot, në Paris, Londër, Bruksel, Amsterdam, Vienë, New-York dhe Los Angeles: ku jemi në krahasim me ato propozime super interesante të vitëve 1960 dhe 70?

Në një regres të përgjithshëm dhe tragjik në të gjitha sferat e jetës, një rikthim në konservatizëm, në konformizëm, në eskstremizëm, në urrejtje, në fondamentalizëm, në të gjitha energjitë më negative, nihiliste, absurde, dhe auto-shkatërruese të Njerëzimit. Pra, welcome në Mesjetën moderne, ku askush nuk beson në asgjë, ku kanë përfunduar idealet, ëndrrat, imagjinata dhe poezia ekzistenciale, ku politika e vërtetë me idé dhe vizion ka agonizuar dhe eshtë zêvendësuar nga teknokratët dhe autokratët patetikë, të pa kulturë, nga lëvizjet e tregjeve financiare, ku çdokush është i verbuar, i droguar, i diktuar nga një Oligarki e paemër teknologjike, shkencore dhe informatike, duke ia dhënë iluzionin që është akoma një Qenie e lirë, ndërsa është në realitet i shndërruar jashtë vetëdijës apo dëshirës së tij, në një Kloun apo Klon patetik pa brendësi, pa filozofi, pa mendim, pa pyetje, pa kërkesa madhore, pa poezi, pa humanitet, pa kujtesë, një Qenie groteske, që konsumon dhe argëtohet në lojërat e Cirkut modern dhe që trullohet në maksimum në zhurmën dhe delirin e Shoqërisë permanente të Spektaklit… ngaqë SHOW e ka asgjësuar çdo Subjekt themelor me rëndësi! Si dinauzori i fundit i Jurasik Parkut dhe i Las-Vegasit shqiptar, po ju përshëndes dhe po e rikujtoj me mall dhe nostagji, mikun tim margjinal franko-zviceran Jean-Luc GODARD, që i mbante ngjitur dhe gjallë Faqet e Librit të kulturës kinematografike planetare dhe të revolucioneve ideore dhe artistike. Përqafime!

Skënder SHERIFI – me 15 shtator 2022 – në Bruksel

blank

Jeta dhe e vepra e kompozitorit të shquar shqiptar Feim Ibrahimi

Feim Ibrahimi (Gjirokastër, 20 tetor 1935 – Torino, 2 gusht 1997) ka qenë ndër kompozitorët më të njohur të Shqipërisë. Praktikisht autodidakt në fillimet e veta, ai ishte i pari kompozitor shqiptar me peshë që studioi në mënyrë ekskluzive brenda vendit, duke u regjistruar në vitin 1962 në Konservatorin e sapokrijuar të Tiranës, ku studioi nën drejtimin e Tish Daisë deri në 1966. Pas kësaj ai dha mësim në degën e kompozicionit, kontrapunkt dhe harmoni, në Konservator (1966–73), e më pas mbajti postin e Nëndrejtorit të Institutit të Lartë të Arteve, organizmi mëmë i Konservatorit (1973–1977). Posti i tij më i lartë ishte ai i Sekretarit për Muzikën në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë (1977–1991); më vonë ishte edhe Drejtor i Pergjithshëm i Teatrit të Operas dhe Baletit, Tiranë (1991–92). Nga viti 1992 deri sa u largua nga jeta, ishte profesor i teorisë dhe kompozicionit në Konservatorin e Tiranës.

Si sekretar për muzikën, gjatë periudhës së izolimit kulturor të Shqipërisë, Ibrahimi e tregoi veten si një administrator të zotin, duke pasur ndikim pozitiv në jetën muzikore të Shqipërisë. Edhe pse, i detyruar nga posti, të mbronte realizmin socialist, gjatë periudhës së izolimit kulturor të Shqipërisë nga pjesa tjetër e kulturës botërore, për shkak të skematizmit të detyruar nga politikat kulturore të shtetit totalitar, gjatë udhëtimeve zyrtare jashtë shtetit ai u përpoq, aq sa mundej, të ndiqte zhvillimet e muzikës ndërkombëtare, duke eksperimentuar në mënyrë të fshehtë me atonalitetin (p.sh. tek Sonata për Violonçel e 1975-s, ripunuar në 1990), duke shprehur interes për Xenakis-in që në 1981, dhe duke ftuar në Shqipëri një figurë të tillë të avant-garde-s si Stabler-i. Gjatë të gjithë karrierës së tij, ai u përpoq të çonte muzikën shqiptare në skenën muzikore europiane. Nga viti 1978 e deri në vitin 1991, punoi pa reshtur për pranimin e muzikës shqiptare në UNESCO dhe në 1991 ai u bë presidenti i parë i Këshillit Kombëtar të Muzikës, duke arritur më në fund, ta bënte atë, anëtar të Këshillit Ndërkombëtar të Muzikës në UNESCO. Për të rritur zhvillimin e kompozicionit shqiptar,në vitin 1992, Ibrahimi themeloi festivalin Mbrëmje të Muzikës së Re Shqiptare. Në 1994 themeloi shoqatën artistike Pentaton (sot Fondacioni Kulturor “Feim Ibrahimi”), me synim organizimin e veprimtarive kulturore, si edhe ngritjen e një konservatori privat për fëmijë të talentuar. Disa nga veprat e tij janë botuar në Angli prej Emerson Edition.

Për meritat artistike, në 1989, shteti shqiptar i akordoi titullin Artist i Popullit, titulli më i lartë artistik i Shqipërisë. Ndërsa në 2000, Bashkia e Tiranës i akordoi titullin Nderi i Tiranës, për kontributin e tij në kulturën shqiptare dhe veçanërisht për kulturën e kryeqytetit. Në 2001, Bashkia e Durrësit (qyteti ku kish kaluar fëmijërinë dhe rininë e tij), i dha titullin Qytetar Nderi. Në 2008, Bashkia e Gjirokastrës, qytetit të tij të lindjes, i akordoi titullin Qytetar Nderi, për meritat e kësaj figure të shquar në fushën e artit dhe të muzikës.

Ibrahimi ka fituar shumë nga çmimet kombëtare dhe ato të Koncerteve të Majit (aktiviteti kryesor muzikor i përvitshëm që prej 1967-s). Ka fituar dy herë Çmimin e Republikës – çmimi më i rëndësishëm për veprimtarinë krijuese. Në 1990, në Aalto Theaterfoyer, në Essen (Gjermani), u organizua një koncert-portret, që përmbante edhe një leksion mbi muzikën e tij. Në 1994, me ftesën nga Brahms-Gesellschaft, Ibrahimi ishte composer-in-residence në Brahmshaus të Baden-Baden-it (Gjermani) dhe menjëherë pas kësaj studioi muzikë elektro-akustike në Mozarteum në Salzburg (Austri). Në 1995, vepra e tij De Profundis – kompozuar gjatë qëndrimit të tij në Salzburg – u përzgjodh për festivalin e muzikës elektro-akustike në Bourges, Francë.

Muzika e Ibrahimit shtrihet thuajse në të gjitha zhanret: miniatura instrumentale, muzikë filmash, muzikë dhome, koncerte për instrumente solo dhe orkestër, simfoni, balete dhe vepra vokale. Dialogo për violonçel dhe piano, si dhe romanca E la tua veste è bianca (sipas një poeme të S. Quasimodo-s) për soprano, violonçel dhe piano, (të dyja të kompozuara në qershor të 1997-s), janë veprat e fundit të kompozitorit, i cili u largua nga jeta në 2 gusht 1997, në Torino, Itali. Wikipedia


Send this to a friend