Shkurti i vitit 1967: kur Shqipëria komuniste i shpalli luftë Zotit. Në shkurt të vitit 1967, regjimi komunist i Enver Hoxhës ndërmori një akt ekstrem e të pashembullt në botë: i shpalli luftë fesë dhe vetë Zotit. Kisha e xhami u mbyllën, u shkatërruan ose u shndërruan në magazina e stalla. Klerikët u burgosën, u internuan, u vranë e u poshtëruan, në kundërshtim me ligjet në fuqi. […] “pse, ligjet tona do të na ndalojnë neve që të djegim në zjarr dhe t’i zhdukim ato nga faqja e dheut?” (Enver Hoxha). Me dekret ideologjik, besimi u shpall “armik i popullit”, ndërsa Shqipëria u vetëquajt “shteti i parë ateist në botë”, një akt zyrtar ekstrem i paparë në botë.

Nuk ishte thjesht luftë kundër institucioneve fetare, por një përpjekje për të çrrënjosur ndërgjegjen shpirtërore të njeriut shqiptar dhe zhdukjen e identitetit kombëtar. Një revolucion barbar kundër traditës, kujtesës dhe lirisë së brendshme ndërgjegjësore të shqiptarëve, në përgjithësi. Një akt dhune, pra, jo vetëm kundër lirisë së fesë, por kundër lirive bazë universale të njeriut të njohura botërisht, përfshir Organizatën e Kombeve të Bashkuara, anëtare e të cilës ishte edhe Shqipëria komuniste.

Ajo që nuk u tha kurrë , zyrtarisht, ishte se Zoti nuk u mposht kurrë. U plagosën njerëzit, u shkatërruan tempujt, por megjithëkëtë, besimi mbijetoi në heshtje, në shtëpi dhe në zemra të shqiptarëve. Shkurti i vitit 1967 shënon pra, një nga kapitujt më të errët të historisë shqiptare, momentin kur shteti shqiptar dhe mbarë shoqëria, e dehur nga ideologjia komuniste sllavo-aziatike, i shpalli luftë Zotit. Një dëshmi kur pushteti absolut frikësohet nga shpirti i lirë, ai përpiqet të burgosë edhe qiellin, duke e shpallur besimin në Zot si armik të popullit. Ky përvjetor (shkurt,1967) — aq i errët dhe i hidhur që është si krim kundër njerëzimit — fton, detyron, moralisht, të mos harrojmë. Por, për më tepër, na kujton të mos pranojmë harresën si pajtim i këtij brezi të shqiptarëve me krimet e regjimit komunist. Ky përvjetor nuk fton Jo për urrejtje, as për hakmarrje, por fton për ndërgjegje dhe përgjegjësi morale, njerëzore dhe kombëtare. Sot 35-vjet pas shembjes së Murit të Berlinit — njëkohsisht, kujton nevojën urgjente të këtij brezi të klasës politike në Shqipëri për t’u përballur me të kaluarën komuniste duke dënuar, më në fund, zyrtarisht, krimet e komunizmit, nepërmjet një ballafaqimi të sinqert me të kaluarën komuniste, përfshir krimet kundër fesë dhe Zotit, jo vetëm me parula boshe, por nepërmjet një akti zyrtar shtetëror siç kanë bërë shumica e vendeve ish-komuniste me akte ligjore, si një paralajmërim që historia plot vuajtje e Kombit shqiptar, të mos përsërisë më periudha të tilla barbarizmi si ajo e vitit 1967.

Për më shumë se 3-dekada, shteti dhe qeveritë shqiptare gjatë këtij “tranzicioni” të pafund, me heshtjen e tyre zyrtare, duket se mbrojnë gjithnjë narrativën e Enver Hoxhës për krimet e regjimit të tij kundër fesë, që arrijtën kulmin në vitin 1967. Po, pse atëherë Shqipëria zyrtare sot druhet nga kjo e vërtetë historike?! – Në të vërtetë, bota është më mirë e informuar se vet shqiptarët — sidomos brezi i pas 90-ës – se çfarë ka ndodhur në shkurt të vitit 1967 dhe më vonë në Shqipërinë komuniste — një traumë e vërtetë në historinë moderne shqiptare. Atyre ngjarjeve u kushtohet pak ose aspak hapësirë në diskursin publik të brendshëm.

Është interesant fakti – për të mos thënë deri diku edhe hipokritik – se pothuaj të gjithë presidentët dhe kryeministrat e Shqipërisë “post-komuniste”, kanë vizituar Vatikanin, disa herë, përfshirë vizitën e fundit të para disa ditëve të Kryeministrit Edi Rama me Papa Leonin e XIV – shpesh të shoqëruar nga përfaqsues të feve kryesore të shqiptarëve. Megjithëkëte, heshtja e tyre zyrtare për këtë plage të harruar të historisë së krimeve kundër fesë dhe Zotit në Shqipërinë e Enver Hoxhës, ka qenë dhe vazhdon të jetë mbytëse. Ndonëse flitet ndonjëherë rrallë, me gjuhën e Ramiz Alisë, për “gabimet e së kaluarës” në lidhje me krimet fetare, fjala krime nuk përemendet as nuk merret përgjegjësi, zyrtarisht, në emër të shtetit dhe të Kombit.

Gjatë viteve, në mënyrën më njerëzore e vulllnet mirë jam përpjekur me disa dyzina artikujsh modest –— t’a sjell në vëmendjen e publikut shqiptar rëndësinë që ka dënimi zyrtar i krimeve të komunizmit dhe përballimi me të kaluarën e diktaturës së komunizmit në atë vend. Një çështje kaq me rëndësi për drejtësinë, lirinë, demokracinë dhe paqën shoqërore në Shqipëri, një vend që duket se nuk po gjen as paqë as drejtësi shoqërore dhe politike, midis grindjeve dhe mosmarrveshjeve politike ndër-shqiptare, për më shumë se tre dekada, “post-komunizëm.”

E them përsëri se kam drojë se, në mungesë të përballimit zyrtar-shtetëror, me të kaluarën komuniste, koha po tregon se është vështirë që në Shqipëri të arrihet paqa, drejtësia shoqërore dhe politike pa dënimin zyrtar të krimeve të komunizmit të regjimit komunist-enverist dhe pa distancimin zyrtar nga e kaluara komuniste, siç kanë bërë shumë ish-shtete komuniste në Evropë. Kjo është dhe mbetet një përgjegjësi e enteve shtetërore: Kryeministrit, Presidentit, Kuvendit Akademisë së Shkencave, e tjera. Prandaj po e sjell këtë përvjetor edhe njëherë në kujtesë publike sepse për fat të keq, shkurti i vitit 1967 vazhdon të mbetet një histori e harruar por e hidhur shqiptare dhe një plagë që gjakosë gjithnjë ndërgjegjen e Kombit. Një shtet që në shkurtin e vitit 1967, zyrtarisht, ndaloi fenë dhe i shpalli luftë Zotit — sot më shumë se 50-vjet më vonë — refuzon gjithnjë të shprehë pendesë dhe t’i kërkojë falje shqiptarëve. Të gjitha vizitat e përfaqsuesve politikë shqiptarë në Vatikan gjatë 35-viteve të kaluara e deri në ditët e sodit, nuk e fshijnë këtë turp shtetëror. Bini në fije, o njerëz! Nuk është vonë! Në emër të shtetit, nderoni historinë, kërkoni falje, kujtoni dhe nderoni viktimat e shkurtit të vitit 1967 dhe të gjitha viktimat e komunizmit gjysëm shekullor në Shqipëri, se heshtja e vazhdueshme nuk u bën nder!

Frank Shkreli

Fotot janë marrë nga faqja e Muzeut — Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës – Site of Witness and Memory /Shkodra Facebook — Një kujtesë e errët dhe e hidhur e krimeve të diktaturës komuniste në Shqipëri!

Krime prej “talebanësh” të regjimit komunist duke shembur kishat e xhamiat në Shqipëri pas fjalimit famëkeq të Enver Hoxhës, “T’i djegim me zjarr…”, 6 shkurt, 1967

Me Historianin e Muzeut, “Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës, Z. Pjerin Mirdita në Shkodër, shtator, 2023 —

Teksti që vijon paraqet një përshkrim të hollësishëm dhe të strukturuar të Vilajetit të Janinës, i mbështetur në të dhënat dhe analizat e Sami Frashërit, një prej figurave më të rëndësishme të mendimit enciklopedik dhe historiografik shqiptar të gjysmës së dytë të shekullit XIX. Si një intelektual me formim të gjerë kulturor dhe administrativ, Frashëri ofron një pasqyrë gjithëpërfshirëse të realitetit të një prej njësive më të rëndësishme administrative të Perandorisë Osmane në hapësirën ballkanike, duke e shndërruar këtë përshkrim në një burim parësor me vlerë të veçantë për studimet historike dhe gjeografike.
Të dhënat e paraqitura në këtë tekst ndihmojnë në rikonstruksionin e strukturës territoriale dhe administrative të Vilajetit të Janinës, duke ofruar informacion të saktë mbi kufijtë e tij, ndarjen në prefektura, kaza dhe fshatra, si dhe mbi funksionimin e qendrave urbane dhe rurale. Ky dimension administrativ është thelbësor për të kuptuar mekanizmat e qeverisjes osmane në provincat perëndimore të perandorisë dhe marrëdhëniet ndërmjet pushtetit qendror dhe strukturave lokale.
Një vëmendje e veçantë i kushtohet përshkrimit të veçorive fiziko-gjeografike të rajonit, përfshirë relievin malor dhe fushor, rrjetin hidrografik, klimën dhe pasuritë natyrore. Analiza e këtyre elementeve lejon një kuptim më të thellë të ndërveprimit ndërmjet mjedisit natyror dhe aktivitetit njerëzor, veçanërisht në zhvillimin e bujqësisë, blegtorisë dhe qarkullimit tregtar. Në këtë kuadër, teksti ofron të dhëna të rëndësishme për strukturën e prodhimit bujqësor, llojet e kulturave të mbjella, format e shfrytëzimit të tokës dhe rolin e kullotave sezonale në ekonominë lokale.
Nga pikëpamja demografike dhe shoqërore, dokumenti paraqet informacione me interes të veçantë mbi përbërjen etnike dhe fetare të popullsisë së vilajetit. Të dhënat mbi raportin ndërmjet popullsisë myslimane dhe asaj të krishterë, si dhe identifikimi i elementit shqiptar si përbërësi dominues i të dy këtyre grupeve, përbëjnë një dëshmi të rëndësishme për studimin e strukturës etnike të rajonit në prag të proceseve të nacionalizmit ballkanik. Prania e komuniteteve vllahe, greke dhe hebraike trajtohet si pjesë përbërëse e mozaikut shoqëror të Vilajetit të Janinës, duke reflektuar kompleksitetin kulturor dhe ndërfetare të kësaj hapësire.
Përshkrimi i detajuar i qyteteve dhe kazave kryesore, përfshirë Janinën, Prevezën, Pargën, Paramithinë, Filatin, Konicën dhe Margëlliçin, kontribuon në kuptimin e zhvillimit urban, funksioneve administrative dhe ekonomike të këtyre qendrave, si dhe në analizën e marrëdhënieve të tyre me hapësirën përreth rurale. Përmes këtij dimensioni, teksti hedh dritë mbi rolin e tregtisë, zejtarive dhe institucioneve arsimore e fetare në formësimin e jetës shoqërore dhe kulturore të vilajetit.
Në një plan më të gjerë historiografik, ky tekst duhet parë jo vetëm si një përmbledhje statistikore apo përshkruese, por si një dokument që pasqyron mënyrën se si një intelektual shqiptar i shekullit XIX konceptonte hapësirën, popullsinë dhe organizimin shoqëror të trojeve shqiptare brenda Perandorisë Osmane. Për rrjedhojë, ai ofron një këndvështrim të çmuar për studimin e diskursit historik dhe gjeografik të periudhës, si dhe për analizën e formimit të vetëdijes historike dhe kulturore shqiptare.
Në përfundim, ky përshkrim i Vilajetit të Janinës përfaqëson një burim dokumentar me rëndësi të veçantë për historiografinë shqiptare dhe ballkanike. Ai shërben si bazë e qëndrueshme për studime të mëtejshme ndërdisiplinore në fushat e historisë, gjeografisë historike, demografisë dhe studimeve kulturore, duke kontribuar në një kuptim më të thellë të realitetit politik, shoqëror dhe ekonomik të rajonit në fund të shekullit XIX.

Vilajeti i Janinës,sipas përshkrimit të Sami Frashërit

– Vilajeti i Janinës

Vilajeti i Janinës është një nga vilajetet e Rumelisë (bizanti europian). Ai përfshin pjesën më të madhe të Jugut, pra gjysmën e Toskërisë që më parë quhej Epir. Ka një sipërfaqe prej 18.200 km2 dhe 650.000 banorë. Kufizohet në Veri me Vilajetin e Shkodrës, në Verilindje me Vilajetin e Manastirit dhe në Juglindje me Greqinë. Në Jug, kufizohet me Gjirin e Artës, në Jugperëndim me Detin Jon dhe në Perëndim me Detin Adriatik. Shteti i Janines ka 4 Prefektura, 19 Komuna, 10 Krahina te mëdha dhe 1.597 fshatra.
Vargmali më i lartë malor është Pindi që shtrihet nga Veriu në Jug. Në Perëndim të tij është mali Gramos. Pranë Beratit ndodhet një mal i izoluar i quajtur Tomor. Ka shumë male të tjera brenda kufijve të vilajetit, të tilla si Trebeshina, Nemërçka, Lungara, Uliçka, Suli, etj. Në këto zona malore ka pak fusha dhe lugina të gjera. Ekziston një varg i bukur kodrash përgjatë vijës bregdetare në Jug, dhe në Veriperëndim ka një fushë të gjerë të quajtur Myzeqe. Të gjithë lumenjtë e këtij vilajeti zbrazen në detet Adriatik dhe Jon.
Lumenjtë më të mëdhenj janë Vjosa dhe Seman. I pari e merr burimin në malet e Pindit në Juglindje të Vilajetit dhe derdhet në drejtim të Veriperëndimit, duke u zbrazur në Detin Adriatik në Veri të Vlorës. Sa i përket lumit Seman, ai furnizohet nga lumenjtë Devoll dhe Berat, ky i fundit i njohur gjithashtu si Osum. Të dy këta i marrin burimet nga mali Gramos.
Liqeni më i madh është ai i Janinës, dhe pas tij vjen ai i fushës së Myzeqesë, Tërbufi dhe Lurusi. Përgjatë vijës bregdetare, ka laguna moçalore si Karavasta në Myzeqe.
Në dimër, malet janë mbuluar nga bora. Megjithëse është shumë ftohtë në shtrirje të larta, luginat dhe zona bregdetare kanë një klimë të butë dhe të ngrohtë. Prodhimi kryesor është misri, i ndjekur nga gruri, elbi, thekra, tërshëra, orizi, duhani dhe pak pambuk, etj. Pas mbulimit të nevojave të brendshme, shumica e prodhimeve të tij eksportohen. Afër bregdetit, ata rritin ullinj dhe në disa vende ullinj të egër. Rreth Prevezës, ka shumë pemë limoni, portokalli dhe mandarine. Dhe vreshtat prodhojnë shumë fruta, të cilat janë kryesisht për eksport. Pyjet janë kryesisht pisha dhe bredha skocezë, etj. Ka shumë kullota, si në verë ashtu edhe në dimër, dhe banorët rritin shumë dhi dhe dele. Nuk ka shumë lopë, dhe këto janë kryesisht të një race të vogël.
Sa i përket popullsisë, 2/3 e njerëzve janë myslimanë dhe 1/3 e krishterë. Përveç kësaj, të gjithë muslimanët janë shqiptarë, siç janë shumica e të krishterëve. Vetëm në Janinë ka fshatarë vllehë dhe grekë.
– Paramithia
Ёshtë rreth 40 kilometra në Jugperëndim të Janinës, Ka një klimë të këndshme edhe pse është në një lartësi të lartë. Ajo është e pajisur me vreshta dhe kopshte. Jo shumë larg janë rrënojat e qytetit antik të Orija. Një bimë shumë e njohur rritet në disa pjesë të kësaj zone është borziloku.
Parathimia përfshin 64 fshatra, nga të cilat 40 ndodhen në Veri të kryeqytetit dhe 24 në Jug. Krahina e Sulit, popullsia e së cilës njihet për guximin e saj dhe rezistencën që i dha Ali Pashë Tepelenës, ndodhet në Juglindje të kësaj kazaje. Ёshtë një rajon malor. Popullsia është rreth 16.000 nga të cilët shumica janë myslimanë. Ka 22 xhami, 51 shkolla të mesme, një medrese (shkollë fetare), dy shkolla fillore, tre dyqane lëkurësh dhe 13 ura.
– Filati
45 kilometra në Veri të Janinës. Ka 68 fshatra me 24.179 banorë. Ka shumë pemishte me ullinj dhe bajame, toka bujqësore të bukura dhe kodra të mbuluara me lloje të ndryshme pemësh. Klima është e butë, prandaj shumë njerëz vijnë këtu nga vendet më të larta për të kaluar dimrin. Aktiviteti bujqësor është lënë pas dore dhe, si i tillë, toka nuk përdoret në të vërtetë për bujqësi. Në fakt, shumë nga pemishtet e ullirit janë shkretuar sepse nuk ka kush t’i krasitë pemët. Shumica e njerëzve janë myslimanë dhe të gjithë janë shqiptarë. Ata janë të njohur për guximin, inteligjencën dhe pasurinë e tyre, por nuk janë të prirur drejt bujqësisë dhe blegtorisë.
– Janina
Ёshtë kryeqytet i vilajetit me të njëjtin emër i cili ndodhet në Jug të vilajetit të Shkodrës. Ёshtë 700 kilometra nga Stambolli dhe 200 kilometra nga Selaniku dhe ndodhet në bregun Perëndimor të liqenit që mban të njëjtin emër. Ka 35.000 banorë, 30 xhami, 6 kisha, 2 sinagoga, 3 teqe, shumë medrese, një bibliotekë, një idadiye (shkollë e mesme), një iptidayye (shkollë fillore), një shkollë të mesme posaçërisht për grekët e quajtur Zosimea, një mekteb (shkollë fetare) për gratë dhe një rushdiye (shkollë shtetërore, fetare-laike, si një gjimnaz) posaçërisht për vllehët. Ai gjithashtu ka një shtëpi greke për njerëz të moshuar, njerëz të varfër dhe jetimë, dhe një spital. Një spital u ndërtua kohët e fundit për të mbuluar nevojat e qytetit. Ka një treg tërheqës, shumë bujtina dhe banja publike. Në kufirin e ngulitur në liqen, ekziston një fortesë nga koha e Ali Pashë Tepelenës, rreth së cilës ndodhen shumë ndërtesa ushtarake për të stërvitur ushtrinë. Afër qytetit janë vreshtat dhe toka pjellore. Ka lëkurë punues, argjendar, kallajxhi dhe shumë tregtarë.
– Konica
45 kilometra në Veriperëndim të Janinës. Ajo shtrihet përgjatë anës së një fushe në këmbët e një mali që ngrihet mbi lumin Vjosa. Popullsia është e njohur për inteligjencën dhe zgjuarsinë e saj. Ka 34 fshatra me rreth 25.000 banorë, gjysma e të cilëve janë shqiptarë myslimanë dhe gjysma tjetër shqiptarë të krishterë dhe vlleh.
– Margëlliç [Margariti]
Kazaja, së bashku me krahinat e Pargës dhe Fanarit, përfshijnë 71 fshatra me rreth 25.000 banorë. E gjithë popullsia është shqiptare, nga të cilët shumica janë myslimanë. Ata njihen për guximin dhe guximin e tyre. Toka është pjellore dhe prodhon të mbjella si oriz, ullinj, etj.
– Parga
Ndodhet 45 km në Veriperëndim të Prevezës dhe 55 km në Jugperëndim të Janinës. Ka 5.000 banorë, 1 xhami, 1 fortesë që ngrihet në një shkëmb me pamje nga deti, e rrethuar nga pemishte portokalli, limoni dhe ulliri. Eksportet e saj kryesore janë portokall, limon dhe ullinj. Ka një klimë shumë të butë dhe të favorshme për shërimin e sëmundjeve të frymëmarrjes. Notimi në det është gjithashtu shumë i dobishëm. Megjithëse anijet nuk mund të ankorohen këtu, ai është porti kryesor i Çamërisë, me anije me vela që vijnë e shkojnë në Korfuz dhe Trieste dhe kryejnë shumë tregti. Ky qytet ishte në duart e anglezëve për një kohë të gjatë. Kur Ali Pasha Tepelena bleu qytetin nga anglezët, popullsia emigroi dhe ajo u bë çifliku personal i Ali Pashait. Pas ekzekutimit të tij, pasuritë e tij iu dorëzuan qeverisë. Në ditët e sotme, është në duar private. Njerëzit këtu janë shqiptarë myslimanë me disa shqiptarë të krishterë dhe grekë.
– Preveza
Qytet në jug të Shqipërisë, në Perëndim të Artës. Ndodhet në Vilajetin e Janinës Ёshtë 92 km në Jugperëndim të Janinës. Ka shumë pemishte me portokall, limon dhe ullinj. Ajo është e mbrojtur nga deti nga 4 fortesa, ka 2 xhami, njëra prej të cilave e ndërtuar nga Ali Pasha, si dhe 2 teqe. Ka një shkollë të mesme, disa shkolla fillore, 2 shkolla posaçërisht për grekët. Porti është shumë fitimprurës dhe fiton shumë të ardhura nga tregtia me Triesten, Korfuzin dhe disa porte në Greqi dhe Itali. Fjala Preveza është marrë nga emri i qytetit antik të themeluar nga Pirro i famshëm. Ajo u ndërtua nga Octaviani, ndërsa rrënojat që gjenden një orë në Veri të Prevezës janë ato të Nikopolis, shkatërruar nga Bullgaro-Serbët. Republika e Venecias ndërtoi Prevezën e sotme dhe qyteti ishte nën sundimin e saj për mjaft kohë. Më vonë, me shtatë ishujt [Heptanesos], ajo ra në duart e francezëve dhe në 1798, Ali Pasha Tepelena e mori atë në luftime me francezët. Që nga ajo kohë, ajo ka qenë nën ndikimin e autoriteteve osmane. Pozicioni i tij është premtues nga pikëpamja tregtare dhe ushtarake.
Pjesa më e madhe e tokës përbëhet nga kodra të mbuluara me pemishte me pemë limoni dhe portokalli dhe nga një kullotë e bukur. Lumi Arta rrjedh në Lindje dhe formon kufirin me Greqinë. Ka dy lumenj të tjerë në këtë rreth. Njëri prej tyre është në Janinë dhe bashkohet me ujërat që rrjedhin nga malet Uliçka për të formuar lumin Lurus. Lumi tjetër është Ferar që rrjedh permes Margëlliqit. Ai e merr burimin në malet e Sulit, rrjedh drejt Perëndimit, bashkohet me lumin Vouvo që vjen nga Veriu dhe derdhet në Detin Jon. Ky lumë i cili në legjendat e lashta Greke njihej si portat e ferrit, quhet Acheron.
Popullsia është rreth 55.000 shumica e të cilëve janë myslimanë. Ka edhe të krishterë dhe disa hebrenj. Popullsia myslimane është e gjitha shqiptare, ashtu si shumica e të krishterëve. Në këtë rreth ka 179 fshatra, 48 xhami, 2 medrese, 30 mektebe [shkolla fetare], 220 kisha dhe manastire, 450 dyqane, 50 mullinj, etj.

Analizë e tekstit
Teksti përshkrues i Vilajetit të Janinës, i hartuar nga Sami Frashëri, përbën një burim dokumentar të një rëndësie të veçantë për studimin e historisë politike, shoqërore, ekonomike dhe kulturore të jugut të trojeve shqiptare në fund të shekullit XIX. Përtej vlerës së tij informative, ky tekst reflekton një mënyrë të caktuar konceptimi të hapësirës dhe popullsisë, duke u bërë kështu edhe një objekt i rëndësishëm analize historiografike dhe diskursive.

Konteksti historik dhe ideologjik i tekstit
Teksti duhet të lexohet në kontekstin e reformave të Tanzimatit dhe të krizës strukturore të Perandorisë Osmane, periudhë në të cilën u hartuan dhe u sistemuan një sërë përshkrimesh administrative dhe gjeografike të vilajeteve. Sami Frashëri, si pjesë e elitës intelektuale osmane dhe njëkohësisht si figurë qendrore e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, operon në një hapësirë diskursive të dyfishtë: nga njëra anë, ai përdor gjuhën dhe kategoritë administrative osmane; nga ana tjetër, ai artikulon një vizion të qartë mbi vazhdimësinë dhe kohezionin etnik shqiptar.
Kjo dyzim ideologjik reflektohet në mënyrën se si ai i paraqet të dhënat: statistikat, ndarjet territoriale dhe përshkrimet gjeografike janë të standardizuara sipas praktikave osmane, ndërsa interpretimi i përbërjes etnike dhe shoqërore mbart një ngarkesë të dukshme afirmuese për elementin shqiptar.

Hapësira si kategori politike dhe kulturore
Hapësira në tekst nuk paraqitet thjesht si realitet gjeografik, por si një konstrukt politik dhe kulturor. Përshkrimi i kufijve të vilajetit, lidhja e tij me territore të tjera shqiptare dhe theksimi i vazhdimësisë territoriale të Toskërisë/Epirit nënkupton një konceptim të hapësirës si njësi historike dhe etnike.
Malet, lumenjtë dhe fushat nuk përshkruhen vetëm për vlerën e tyre natyrore, por edhe si elementë që kanë ndikuar në ruajtjen e identitetit, në mënyrat e jetesës dhe në organizimin shoqëror. Në këtë kuptim, relievi malor shfaqet si faktor mbrojtës dhe konservues i strukturave tradicionale, ndërsa zonat bregdetare dhe fushore lidhen me hapjen ndaj ndikimeve të jashtme dhe zhvillimin ekonomik.

Ekonomia si pasqyrë e strukturës shoqërore
Analiza ekonomike e tekstit zbulon një shoqëri kryesisht agrare, por jo të izoluar. Përshkrimi i kulturave bujqësore, i produkteve eksportuese dhe i rrjeteve tregtare tregon se Vilajeti i Janinës ishte pjesë e ekonomisë mesdhetare dhe ballkanike.
Megjithatë, teksti nxjerr në pah edhe kontradikta të brendshme: ndërsa disa zona përshkruhen si pjellore dhe të begata, të tjera paraqiten si të neglizhuara ose të pashfrytëzuara. Ky kontrast sugjeron pabarazi sociale dhe strukturore, si dhe probleme në menaxhimin e tokës dhe të fuqisë punëtore, të cilat lidhen me marrëdhëniet feudale, emigrimin sezonal dhe mungesën e investimeve.

Popullsia, identiteti dhe feja
Një nga pikat më delikate të analizës është trajtimi i marrëdhënies ndërmjet identitetit etnik dhe atij fetar. Teksti e ndan popullsinë sipas përkatësisë fetare, por në mënyrë të qartë e nënvizon përkatësinë etnike shqiptare si faktor unifikues. Ky pozicionim reflekton një paradigmë rilindase, sipas së cilës kombi përkufizohet mbi bazë gjuhe dhe prejardhjeje, jo feje.
Prania e komuniteteve të tjera etnike përmendet, por zakonisht në mënyrë periferike dhe pa një analizë të thelluar, çka tregon kufijtë e perspektivës së autorit dhe prioritetet e tij ideologjike. Megjithatë, vetë pranimi i pluralizmit etnik dhe fetar e bën tekstin një burim të rëndësishëm për studimin e bashkëjetesës ndërkomunitare.

Qyteti si qendër e modernitetit të hershëm
Qytetet, veçanërisht Janina dhe Preveza, paraqiten si qendra të administratës, arsimit dhe tregtisë. Përshkrimi i institucioneve arsimore dhe shëndetësore, i tregjeve dhe i zejtarive sugjeron një nivel relativisht të avancuar të urbanizimit dhe të diferencimit shoqëror.
Në këtë kuadër, qyteti shfaqet si hapësirë e modernitetit të hershëm, ku bashkëjetojnë struktura tradicionale dhe elemente të reformës osmane. Prania e shkollave për komunitete të ndryshme etnike dhe fetare tregon një proces paralel integrimi dhe fragmentimi shoqëror.

Diskursi i pushtetit dhe rezistencës
Teksti përmend figura dhe rajone të lidhura me rezistencën lokale, si Suli dhe qëndresa ndaj Ali Pashë Tepelenës. Këto përmendje nuk janë neutrale, por shërbejnë për të ndërtuar një narrativë të guximit dhe autonomisë lokale, e cila rezonon me diskursin kombëtar shqiptar.
Në të njëjtën kohë, përshkrimi i Ali Pashës si figurë qendrore administrative dhe ushtarake pasqyron ambivalencën e pushtetit lokal osman, i cili njëkohësisht shihet si forcë shtypëse dhe si faktor stabiliteti.

Vlera burimore dhe qasja kritike
Megjithë pasurinë e të dhënave, teksti duhet trajtuar me një qasje kritike. Shifrat demografike dhe ekonomike, ndonëse të vlefshme, nuk mund të merren si absolutisht të sakta, për shkak të mungesës së metodologjisë statistikore moderne. Gjithashtu, disa vlerësime cilësore mbi popullsinë reflektojnë stereotipe të kohës dhe qëndrime normative.
Megjithatë, pikërisht këto elemente e bëjnë tekstin të çmuar për analizën e mentaliteteve dhe diskurseve të shekullit XIX.
Në përfundim, teksti i Sami Frashërit mbi Vilajetin e Janinës përbën një dokument kompleks, ku ndërthuren përshkrimi empirik, analiza shoqërore dhe diskursi identitar. Ai ofron një pasqyrë të shumëanshme të një rajoni kyç të Ballkanit në një periudhë tranzicioni historik dhe mbetet një burim themelor për studimin e marrëdhënieve ndërmjet hapësirës, pushtetit dhe identitetit në fund të shekullit XIX.

Sami Frashëri,një intelektual i Rilindjes Kombëtare Shqiptare

Konteksti historik dhe formimi i një intelektuali
Sami Frashëri (1850–1904) lindi në një familje me ndikim të theksuar në jetën kulturore dhe politike të shqiptarëve në periudhën osmane. Familja Frashëri, e vendosur në Frashër të Përmetit, ishte e njohur për traditën e saj arsimore dhe për angazhimin në çështjen kombëtare, duke u bërë një nga qendrat më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Në këtë kuadër, Samiu rritet dhe formohet në një mjedis ku diskursi i identitetit, arsimit dhe emancipimit kombëtar ishte i pranishëm si një dimension i përditshëm i jetës familjare.1
Vitet e formimit të tij përkojnë me një periudhë të thellë transformimesh në Perandorinë Osmane. Reforma e Tanzimatit, e nisur në fillim të shekullit XIX dhe intensifikuar në mes të shekullit, synonte riorganizimin e administratës, modernizimin e institucioneve dhe konsolidimin e kontrollit shtetëror mbi provincat. Kjo periudhë krijoi një hapësirë të re për elitat intelektuale, duke i ofruar mundësi të reja për edukim, karrierë administrative dhe pjesëmarrje në diskursin publik.2 Sami Frashëri u rrit në këtë atmosferë reformash, ku konceptet e modernitetit, të qytetërimit dhe të identitetit kombëtar filluan të trajtoheshin në mënyrë më të hapur dhe sistematike.3

Edukimi dhe profilizimi kulturor
Formimi shkollor i Sami Frashërit lidhet ngushtë me qendrën e rëndësishme kulturore dhe arsimore të Janinës, një qytet që në atë kohë përfaqësonte një nga nyjet kryesore të dijes në Ballkanin osmoman. Aty ai merr kontakt me traditën islame të shkollimit, me kulturën greko-latine dhe me influencat evropiane të kohës.4 Kjo përzierje kulturash dhe gjuhësh do të bëhej një nga karakteristikat kryesore të profilit të tij intelektual: ai zotëronte njohuri të gjera në gjuhë dhe literatura të ndryshme, si shqip, osmanisht, turqisht e re, greqisht, arabisht, persisht dhe frëngjisht.5
Kjo shumëgjuhësi nuk ishte thjesht një aftësi teknike, por një instrument për të ndërtuar një vizion enciklopedik dhe për të krijuar urë midis botës osmane dhe asaj evropiane.6 Sami Frashëri u shfaq si një intelektual i aftë të përkufizojë, sistematizojë dhe transmetojë njohuri në mënyrë të organizuar, duke adoptuar një qasje shkencore të kohës.7

Vepra enciklopedike dhe gjeografia si fushë e studimit
Një nga dimensionet më të rëndësishme të veprimtarisë së Sami Frashërit është roli i tij në leksikografi dhe enciklopedistikë. Vepra e tij më e njohur, Kâmûsü’l-A‘lâm, përbën një enciklopedi të gjerë të botës osmane dhe përmban një përmbledhje të detajuar të njohurive gjeografike, historike dhe kulturore të kohës.8 Kjo vepër nuk është vetëm një produkt i dijes së kohës, por edhe një reflektim i një koncepti të ri të shkencës: njohja duhet të organizohet në mënyrë sistematike, duke përfshirë të dhëna të sakta dhe të verifikueshme.9
Në këtë kontekst, përshkrimet e rajoneve shqiptare, përfshirë Vilajetin e Janinës, shfaqen si pjesë e një projekti më të gjerë: dokumentimi i hapësirës dhe i popullimit, për t’u ofruar lexuesve një panoramë të plotë të realitetit në rajonet e Perandorisë Osmane.10 Për Sami Frashërin, gjeografia nuk ishte vetëm një disiplinë akademike, por edhe një instrument politik dhe kulturor për afirmimin e një identiteti kombëtar.11

Sami Frashëri si ideolog i Rilindjes Kombëtare Shqiptare
Përveç veprimtarisë enciklopedike, Sami Frashëri njihet si një nga teoricienët kryesorë të kombit shqiptar. Teksti i tij politik Shqipëria – ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet përbën një nga parimet themelore të mendimit kombëtar shqiptar.12 Në këtë vepër ai argumenton se kombi shqiptar nuk duhet të konceptohet në bazë të besimit fetar, por në bazë të gjuhës, historisë dhe kulturës së përbashkët.13 Ky koncept ishte i rëndësishëm për kohën, sepse Perandoria Osmane ishte një shtet shumëkombësh, ku identiteti shpesh përkufizohej përmes besimit dhe komuniteteve fetare.

Kontributi në gjuhësinë dhe arsimin shqip
Një tjetër dimension i rëndësishëm i veprimtarisë së Sami Frashërit është puna e tij në gjuhën shqipe. Ai mbështeti fuqimisht përpjekjet për standardizimin e alfabetit dhe për krijimin e një letërsie kombëtare. Ai besonte se arsimimi në gjuhën amtare ishte themelor për emancipimin kulturor dhe shoqëror të shqiptarëve.14 Në këtë kontekst, Sami Frashëri promovoi ide të reja për shkollimin dhe për përhapjen e dijes si një instrument për modernizim.15

Aktiviteti politik dhe marrëdhëniet me Perandorinë Osmane
Sami Frashëri jetoi dhe veproi në një kohë kur Perandoria Osmane po përjetonte krizë dhe transformime të thella. Si intelektual i njohur dhe i respektuar në Stamboll, ai zhvilloi një karrierë të suksesshme në administratën dhe jetën kulturore osmane. Megjithatë, ai mbeti gjithmonë i lidhur me çështjen shqiptare dhe me komunitetin e tij.16
Në aspektin politik, ai përfaqësonte një pozicion të ndërmjetëm: ai ishte kritik ndaj centralizimit dhe ndaj padrejtësive, por nuk u pozicionua si kundërshtar i hapur i Perandorisë. Përkundrazi, ai synonte reformimin e saj dhe riorganizimin e statusit të shqiptarëve brenda strukturave osmane. Kjo qasje reflekton kompleksitetin e kohës dhe përpjekjen për të gjetur një rrugë të mundshme mes autonomisë dhe unitetit perandorak.17

Vlerësimi i trashëgimisë dhe ndikimi në historiografinë shqiptare
Trashëgimia e Sami Frashërit është shumëdimensionale. Ai la pas një vepër enciklopedike, tekstet politike të Rilindjes, përpjekje për standardizimin e gjuhës dhe një sërë shkrimesh kulturore e pedagogjike. Në historiografinë shqiptare, Sami Frashëri konsiderohet si një nga themeluesit e mendimit modern shqiptar, i cili kontribuoi në formësimin e konceptit të kombit si një realitet i bazuar në gjuhë, kulturë dhe histori të përbashkët.18

Fusnota
1. Kristo Frashëri, Historia e Shqipërisë, vëll. II, Tiranë: Akademia e Shkencave, 2002, 230–236.
2. Carter V. Findley, Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire: The Tanzimat and the Age of Reform, Princeton: Princeton University Press, 1980, 42–56.
3. Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, Princeton: Princeton University Press, 1967, 92–110.
4. Nathalie Clayer, Aux origines du nationalisme albanais, Paris: Karthala, 2007, 24–32.
5. Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History, New York: I.B. Tauris, 2012, 145–149.
6. Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600, London: Phoenix Press, 2000, 303–310.
7. Suraiya Faroqhi, The Ottoman Empire and the World Around It, London: I.B. Tauris, 2004, 68–75.
8. Sami Frashëri, Kâmûsü’l-A‘lâm, Stamboll, vëll. II, 1889–1892, 102–118.
9. Şerif Mardin, The Genesis of Young Ottoman Thought, Syracuse: Syracuse University Press, 1990, 119–130.
10. Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, Lanham: Scarecrow Press, 2010, 215–220.
11. George Gawrych, The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913, London: I.B. Tauris, 2006, 38–45.
12. Sami Frashëri, Shqipëria – ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet, Stamboll, 1899, 14–30.
13. Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, Princeton: Princeton University Press, 1967, 133–150.
14. Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History, New York: I.B. Tauris, 2012, 152–158.
15. Luan Starova, The Albanian Alphabet and the National Question, Tiranë: Onufri, 1996, 55–68.
16. Hakan İpek, “Sami Frashëri and Ottoman Reform,” Journal of Balkan and Near Eastern Studies 13, nr. 2 (2011): 203–221.
17. George Gawrych, The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913, London: I.B. Tauris, 2006, 74–85.
18. Oliver Jens Schmitt, Shqiptarët: Historia e një kombi në Ballkan, Tiranë: K&B, 2014, 178–188.

Vendi i Lekës;08.02.2026

DESCRIPTION OF THE VILAJET OF IANINA IN ALBANIA
According to Sami Frashëri in the years 1889-1898

Isuf B.Bajrami

Preface
The following text presents a detailed and structured description of the Vilayet of Ioannina, based on the data and analyses of Sami Frashëri, one of the most significant figures of Albanian encyclopedic and historiographical thought in the second half of the nineteenth century. As an intellectual with broad cultural and administrative training, Frashëri offers a comprehensive portrayal of the reality of one of the most important administrative units of the Ottoman Empire in the Balkan region, thereby transforming this description into a primary source of considerable value for historical and geographical studies.
The data presented in this text contribute to the reconstruction of the territorial and administrative structure of the Vilayet of Ioannina, providing precise information on its borders, its division into prefectures, districts (kazas), and villages, as well as on the functioning of urban and rural centers. This administrative dimension is essential for understanding the mechanisms of Ottoman governance in the western provinces of the empire and the relationships between central authority and local structures.
Particular attention is devoted to the description of the physical and geographical features of the region, including its mountainous and lowland relief, hydrographic network, climate, and natural resources. The analysis of these elements allows for a deeper understanding of the interaction between the natural environment and human activity, especially in the development of agriculture, livestock breeding, and commercial circulation. In this context, the text provides valuable information on the structure of agricultural production, the types of cultivated crops, forms of land use, and the role of seasonal pastures in the local economy.
From a demographic and social perspective, the document offers information of special interest regarding the ethnic and religious composition of the population of the vilayet. Data concerning the ratio between the Muslim and Christian populations, as well as the identification of the Albanian element as the dominant component of both groups, constitute important evidence for the study of the ethnic structure of the region on the eve of the rise of Balkan nationalisms. The presence of Vlach, Greek, and Jewish communities is addressed as an integral part of the social mosaic of the Vilayet of Ioannina, reflecting the cultural and interreligious complexity of this area.
The detailed description of the principal cities and districts, including Ioannina, Preveza, Parga, Paramythia, Filiates, Konitsa, and Margariti, contributes to an understanding of urban development, administrative and economic functions, and the relationships between these centers and their surrounding rural hinterlands. Through this dimension, the text sheds light on the role of trade, crafts, and educational and religious institutions in shaping the social and cultural life of the vilayet.
From a broader historiographical perspective, this text should be viewed not merely as a statistical or descriptive account, but as a document that reflects the way in which a nineteenth-century Albanian intellectual conceptualized space, population, and social organization within the framework of the Ottoman Empire. Consequently, it offers a valuable viewpoint for the study of the historical and geographical discourse of the period, as well as for the analysis of the formation of Albanian historical and cultural consciousness.
In conclusion, this description of the Vilayet of Ioannina represents a documentary source of particular importance for Albanian and Balkan historiography. It serves as a solid foundation for further interdisciplinary research in the fields of history, historical geography, demography, and cultural studies, contributing to a deeper understanding of the political, social, and economic realities of the region at the end of the nineteenth century.

The Vilayet of Ioannina, according to the description of Sami Frashëri

The Vilayet of Ioannina is one of the vilayets of Rumelia (European Byzantium). It includes most of the southern region, namely half of Toskëria, which was formerly called Epirus. It has an area of 18,200 km² and a population of 650,000 inhabitants. It is bordered to the north by the Vilayet of Shkodra, to the northeast by the Vilayet of Manastir, and to the southeast by Greece. To the south it borders the Gulf of Arta, to the southwest the Ionian Sea, and to the west the Adriatic Sea. The State of Ioannina has 4 Prefectures, 19 Municipalities, 10 major regions, and 1,597 villages.
The highest mountain range is the Pindus, which stretches from north to south. To its west lies Mount Gramos. Near Berat there is an isolated mountain called Tomorr. There are many other mountains within the boundaries of the vilayet, such as Trebeshina, Nemërçka, Lungara, Uliçka, Suli, etc. In these mountainous areas there are few plains and broad valleys. Along the southern coastline there is a beautiful chain of hills, and in the northwest there is a large plain called Myzeqe. All the rivers of this vilayet flow into the Adriatic and Ionian Seas.
The largest rivers are the Vjosa and the Seman. The former rises in the Pindus Mountains in the southeast of the vilayet and flows northwest, emptying into the Adriatic Sea north of Vlora. As for the Seman River, it is fed by the Devoll and Berat rivers, the latter also known as the Osum. Both originate from Mount Gramos.
The largest lake is Lake Ioannina, followed by those of the Myzeqe plain, Tërbufi and Lurusi. Along the coastline there are marshy lagoons such as Karavasta in Myzeqe.
In winter, the mountains are covered with snow. Although it is very cold at high elevations, the valleys and coastal areas have a mild and warm climate. The main crop is maize, followed by wheat, barley, rye, oats, rice, tobacco, and some cotton, etc. After meeting domestic needs, most of the produce is exported. Near the coast, olives are cultivated, and in some places wild olives grow. Around Preveza there are many lemon, orange, and mandarin trees. Vineyards produce abundant fruit, most of which is destined for export. The forests mainly consist of pine and Scots fir, etc. There are many pastures, both in summer and winter, and the inhabitants raise large numbers of goats and sheep. There are not many cattle, and these are mostly of a small breed.
As for the population, two-thirds are Muslim and one-third Christian. Moreover, all Muslims are Albanians, as are most Christians. Only in Ioannina are there Vlach and Greek villagers.
Paramythia
It is about 40 kilometers southwest of Ioannina. It has a pleasant climate despite being at a high altitude. It is endowed with vineyards and gardens. Not far away are the ruins of the ancient city of Orija. A very well-known plant that grows in some parts of this area is basil.
Paramythia includes 64 villages, 40 of which are located north of the town and 24 to the south. The region of Suli, whose population is known for its bravery and resistance against Ali Pasha of Tepelena, lies southeast of this district. It is a mountainous region. The population is around 16,000, most of whom are Muslims. There are 22 mosques, 51 secondary schools, one madrasa (religious school), two primary schools, three leather shops, and 13 bridges.
Filiates
Located 45 kilometers north of Ioannina. It has 68 villages with 24,179 inhabitants. There are many olive and almond groves, fertile agricultural lands, and hills covered with various kinds of trees. The climate is mild, and therefore many people come here from higher areas to spend the winter. Agricultural activity has been neglected, and as such, the land is not truly used for farming. In fact, many olive groves have been abandoned because there is no one to prune the trees. Most of the people are Muslim and all are Albanian. They are known for their bravery, intelligence, and wealth, but are not inclined toward agriculture or livestock breeding.
Ioannina
It is the capital of the vilayet bearing the same name and is located south of the Vilayet of Shkodra. It is 700 kilometers from Istanbul and 200 kilometers from Thessaloniki and lies on the western shore of the lake of the same name. It has 35,000 inhabitants, 30 mosques, 6 churches, 2 synagogues, 3 tekkes, many madrasas, a library, an idadiye (secondary school), an iptidaiye (primary school), a secondary school specifically for Greeks called Zosimea, a mekteb (religious school) for women, and a rüşdiye (state religious-secular school, similar to a high school) specifically for Vlachs. It also has a Greek home for the elderly, the poor, and orphans, as well as a hospital. A hospital was recently built to meet the needs of the city. There is an attractive marketplace, many inns, and public baths. On a promontory extending into the lake there is a fortress from the time of Ali Pasha of Tepelena, around which many military buildings are located for training the army. Near the city there are vineyards and fertile land. There are tanners, jewelers, tinsmiths, and many merchants.
Konitsa
Located 45 kilometers northwest of Ioannina. It stretches along the edge of a plain at the foot of a mountain rising above the Vjosa River. The population is known for its intelligence and cleverness. It has 34 villages with about 25,000 inhabitants, half of whom are Muslim Albanians and the other half Christian Albanians and Vlachs.
Margëlliç (Margariti)
The district, together with the regions of Parga and Fanari, includes 71 villages with about 25,000 inhabitants. The entire population is Albanian, most of whom are Muslim. They are known for their bravery and courage. The land is fertile and produces crops such as rice, olives, etc.
Parga
Located 45 km northwest of Preveza and 55 km southwest of Ioannina. It has 5,000 inhabitants, one mosque, and a fortress rising on a rock overlooking the sea, surrounded by groves of orange, lemon, and olive trees. Its main exports are oranges, lemons, and olives. It has a very mild climate and is favorable for the treatment of respiratory diseases. Sea bathing is also very beneficial. Although ships cannot anchor here, it is the main port of Çamëria, with sailing ships traveling to and from Corfu and Trieste and conducting extensive trade. This town was under British control for a long time. When Ali Pasha of Tepelena bought the town from the British, the population emigrated and it became his personal estate. After his execution, his properties were handed over to the government. Today it is in private hands. The inhabitants are Muslim Albanians with some Christian Albanians and Greeks.
Preveza
A town in southern Albania, west of Arta. It is located in the Vilayet of Ioannina and lies 92 km southwest of Ioannina. It has many groves of oranges, lemons, and olives. It is protected from the sea by four fortresses, has two mosques, one of which was built by Ali Pasha, as well as two tekkes. It has a secondary school, several primary schools, and two schools specifically for Greeks. The port is very profitable and generates significant income from trade with Trieste, Corfu, and several ports in Greece and Italy. The name Preveza is derived from the name of the ancient city founded by the famous Pyrrhus. It was built by Octavian, while the ruins located one hour north of Preveza are those of Nicopolis, destroyed by the Bulgaro-Serbs. The Republic of Venice built modern Preveza, and the city remained under its rule for a long time. Later, together with the Seven Islands (Heptanesos), it fell into French hands, and in 1798 Ali Pasha of Tepelena seized it from the French in battle. Since then, it has been under Ottoman authority. Its position is promising from both a commercial and military standpoint.
Most of the land consists of hills covered with lemon and orange groves and fine pastureland. The Arta River flows to the east and forms the border with Greece. There are two other rivers in this district. One flows through Ioannina and joins the waters descending from the Uliçka Mountains to form the Lurus River. The other is the Ferar River, which flows through Margëlliç. It rises in the Suli Mountains, flows westward, joins the Vouvo River coming from the north, and empties into the Ionian Sea. This river, known in ancient Greek legends as the gates of hell, is called Acheron.
The population is around 55,000, most of whom are Muslim. There are also Christians and some Jews. The Muslim population is entirely Albanian, as is most of the Christian population. In this district there are 179 villages, 48 mosques, 2 madrasas, 30 mektebs (religious schools), 220 churches and monasteries, 450 shops, 50 mills, etc.

Analysis of the Text
The descriptive text on the Vilayet of Ioannina authored by Sami Frashëri constitutes a documentary source of exceptional importance for the study of the political, social, economic, and cultural history of the southern Albanian-inhabited territories at the end of the nineteenth century. Beyond its informational value, the text reflects a particular way of conceptualizing space and population, thereby becoming an important object of historiographical and discursive analysis in its own right.

1. Historical and Ideological Context of the Text
The text must be read within the context of the Tanzimat reforms and the structural crisis of the Ottoman Empire, a period during which numerous administrative and geographical descriptions of vilayets were compiled and systematized. Sami Frashëri, as part of the Ottoman intellectual elite and simultaneously a central figure of the Albanian National Awakening, operates within a dual discursive space: on the one hand, he employs Ottoman administrative language and categories; on the other, he articulates a clear vision of Albanian ethnic continuity and cohesion.
This ideological duality is reflected in the manner in which data are presented. Statistics, territorial divisions, and geographical descriptions are standardized according to Ottoman administrative practices, while the interpretation of ethnic and social composition carries a discernible affirming emphasis on the Albanian element.

2. Space as a Political and Cultural Category
In the text, space is not presented merely as a geographical reality, but as a political and cultural construct. The delineation of the vilayet’s borders, its connection to other Albanian-inhabited territories, and the emphasis on the territorial continuity of Toskëria/Epirus imply a conceptualization of space as a historical and ethnic unit.
Mountains, rivers, and plains are described not only for their natural value, but also as elements that have shaped identity, modes of subsistence, and social organization. In this sense, mountainous terrain appears as a protective and conservative factor preserving traditional structures, while coastal and lowland areas are associated with openness to external influences and economic development.

3. Economy as a Reflection of Social Structure
The economic analysis of the text reveals a predominantly agrarian society, though not an isolated one. The description of agricultural crops, export products, and trade networks demonstrates that the Vilayet of Ioannina was integrated into Balkan and Mediterranean economic systems.
At the same time, the text highlights internal contradictions: while some areas are described as fertile and prosperous, others appear neglected or underutilized. This contrast suggests structural inequalities and problems in land use and labor organization, linked to feudal relations, seasonal migration, and a lack of investment.

4. Population, Identity, and Religion
One of the most sensitive aspects of the analysis concerns the relationship between ethnic and religious identity. The text classifies the population according to religious affiliation, yet clearly emphasizes Albanian ethnic identity as a unifying factor. This positioning reflects a National Awakening paradigm in which the nation is defined primarily by language and origin rather than religion.
The presence of other ethnic communities is acknowledged, but generally treated in a peripheral manner and without in-depth analysis, revealing both the limits of the author’s perspective and his ideological priorities. Nevertheless, the recognition of ethnic and religious pluralism renders the text a valuable source for the study of intercommunal coexistence.

5. The City as a Center of Early Modernity
Cities, particularly Ioannina and Preveza, are presented as centers of administration, education, and commerce. The description of educational and healthcare institutions, markets, and crafts suggests a relatively advanced level of urbanization and social differentiation.
In this framework, the city emerges as a space of early modernity, where traditional structures coexist with elements of Ottoman reform. The presence of schools for different ethnic and religious communities reflects parallel processes of social integration and fragmentation.

6. Discourse of Power and Resistance
The text refers to figures and regions associated with local resistance, such as Suli and its opposition to Ali Pasha of Tepelena. These references are not neutral, but serve to construct a narrative of bravery and local autonomy, resonating with the Albanian national discourse.
At the same time, the depiction of Ali Pasha as a central administrative and military figure reflects the ambivalence of local Ottoman authority, perceived simultaneously as a repressive force and as a factor of stability.

7. Source Value and Critical Approach
Despite the richness of the data, the text must be approached critically. Demographic and economic figures, although valuable, cannot be considered entirely precise due to the absence of modern statistical methodologies. Furthermore, certain qualitative assessments of the population reflect contemporary stereotypes and normative attitudes.
However, it is precisely these elements that make the text particularly valuable for the study of nineteenth-century mentalities and discursive frameworks.

Expanded Analytical Conclusion
In conclusion, Sami Frashëri’s text on the Vilayet of Ioannina constitutes a complex document that intertwines empirical description, social analysis, and identity discourse. It offers a multifaceted portrayal of a key Balkan region during a period of historical transition and remains a fundamental source for the study of the relationship between space, power, and identity at the end of the nineteenth century.

Sami Frashëri, an intellectual of the Albanian National Renaissance

Historical Context and the Formation of an Intellectual
Sami Frashëri (1850–1904) was born into a family with a significant influence on the cultural and political life of Albanians during the Ottoman period. The Frashëri family, based in Frashër of Përmet, was renowned for its educational tradition and engagement in the national cause, becoming one of the most important centers of the Albanian National Awakening. In this context, Sami grew up and formed within an environment where discourse on identity, education, and national emancipation was present as a daily dimension of family life.1
His personal and intellectual formation occurred during a period when the Ottoman Empire was experiencing profound transformations at institutional, social, and ideological levels. The Tanzimat reforms (1839–1876) aimed to reconstruct the foundations of the Ottoman state, including administrative modernization, judicial reform, and the consolidation of a rule-of-law state.2 Within this framework, the issue of integrating provinces and managing ethnic and religious diversity emerged as one of the most significant challenges of the period. For Sami Frashëri, this context of reforms and tensions served as the field for forming an intellectual who sought to harmonize imperial modernity with the aspirations of a people building national consciousness.3
From this perspective, his early family experience and the cultural environment of Ioannina created a unique combination of influences: the Islamic tradition of education, Greek and Latin cultural influences, and the presence of contemporary European ideas. This cultural mosaic became a strong foundation for the creation of an intellectual identity capable of communicating with both the Ottoman and European worlds without abandoning the Albanian identity.4

Education and Cultural Profiling
Sami Frashëri’s educational formation is closely linked to the important cultural and educational center of Ioannina, a city that at the time represented one of the main hubs of knowledge in the Ottoman Balkans. There, he encountered Islamic schooling traditions, Greco-Latin culture, and European influences.5 Through this ecosystem, Sami developed a rare multilingualism for the time, mastering Albanian, Ottoman Turkish, modern Turkish, Greek, Arabic, Persian, and French.6
This multilingualism was not merely a practical skill; it constituted an intellectual strategy. It enabled Frashëri to absorb and adapt modern European thought, translate new ideas and concepts into the Ottoman context, and construct a new discourse on Albanian identity. In this sense, Sami Frashëri emerged as an intellectual capable of defining, systematizing, and transmitting knowledge in an organized manner, adopting a methodological approach consistent with modern standards of knowledge.7
Notably, Ioannina served as a “cultural laboratory” where different traditions converged: religious schools, Greek institutions, new publications in various languages, and a wide network of intellectuals and administrators connecting the region to Istanbul. This situation created an environment where Sami Frashëri could develop critical and analytical skills and build a broad vision of the role of education and culture in societal transformation.8

Encyclopedic Work and Geography as a Field of Study
One of the most important dimensions of Sami Frashëri’s activity is his role in lexicography and encyclopedism. His most famous work, Kâmûsü’l-A‘lâm, represents a broad encyclopedia of the Ottoman world and contains a detailed compilation of contemporary geographical, historical, and cultural knowledge.9 In this work, Frashëri sought to create a conceptual map of the Ottoman world, where administrative, economic, ethnic, and cultural data were organized clearly and verifiably. This approach reflects a modern vision of knowledge that emphasizes the documentation of reality and its classification.
In this context, descriptions of Albanian regions, including the Vilayet of Ioannina, appear as part of a broader project: documenting space and population to provide readers with a comprehensive overview of the realities within the Ottoman Empire.10 For Sami Frashëri, geography was not merely an academic discipline but also a political and cultural instrument for affirming a national identity. In particular, documenting Albanian territories in encyclopedias and other publications had a clear political dimension: it helped legitimize the Albanian presence within the Ottoman space and to make it recognized by the intellectual public of the time.11

Sami Frashëri as an Ideologue of the Albanian National Awakening
Besides his encyclopedic activity, Sami Frashëri is recognized as one of the main theorists of the Albanian nation. His political text Albania – What It Was, What It Is, and What It Will Be constitutes one of the fundamental principles of Albanian national thought.12 In this work, he argues that the Albanian nation should not be conceived based on religious affiliation, but on language, shared history, and culture.13
Moreover, Frashëri does not conceptualize national identity as a closed and static construct; he views it as an ongoing process of formation and consolidation. In this framework, education, culture, and science emerge as central instruments for creating a conscious community. Thus, he lays the foundations for a modern nation-building project, which aims to create political and cultural unity while preserving religious and local diversity.14

Contribution to Albanian Linguistics and Education
Another important dimension of Sami Frashëri’s work is his contribution to the Albanian language. He strongly supported efforts for alphabet standardization and the creation of a national literature. In his works and writings, he argues that education in the mother tongue is fundamental for cultural and social emancipation of Albanians and that schools should serve as instruments of modernization.15
In this context, Sami Frashëri promoted new ideas about schooling and the dissemination of knowledge as tools of modernization.16 He considered education a means of creating a new intellectual class capable of leading society toward economic and political transformation. This vision aligns with a broader tradition of the National Awakening, where education was seen as the foundation of modernization and national emancipation.17

Political Activity and Relations with the Ottoman Empire
Sami Frashëri lived and worked in a period when the Ottoman Empire was experiencing crisis and deep transformations. As a respected and well-known intellectual in Istanbul, he developed a successful career within Ottoman administration and cultural life. However, he remained strongly connected to the Albanian cause and community.18
Politically, he represented a moderate position: he criticized centralization and injustices but did not position himself as an open opponent of the Empire. Instead, he sought its reform and the reorganization of the status of Albanians within Ottoman structures. This approach reflects the complexity of the time and the attempt to find a feasible path between autonomy and imperial unity.19
In this context, Sami Frashëri exemplifies the intellectual who works within the system to influence internal changes. He believed that reform and modernization of the Ottoman Empire were essential for its survival and for securing the rights of communities. Therefore, his activity should be understood not only as a national project but also as a project of modernization and institutional rationalization.

Assessment of Legacy and Influence in Albanian Historiography
Sami Frashëri’s legacy is multidimensional. He left behind an encyclopedic work, political texts of the National Awakening, efforts toward language standardization, and a series of cultural and pedagogical writings. In Albanian historiography, Sami Frashëri is considered one of the founders of modern Albanian thought, contributing to shaping the concept of nation as a reality based on language, culture, and shared history.20
More broadly, his role represents a bridge between Ottoman culture and Albanian identity. He exemplifies the model of the National Awakening intellectual who seeks to build a modern vision without denying history and cultural heritage. Thus, Sami Frashëri remains a central figure for the study of Albanian national identity and for understanding how the idea of the nation developed in a multiethnic empire.

Footnotes
1. Kristo Frashëri, Historia e Shqipërisë, vol. II, Tirana: Academy of Sciences, 2002, 230–236.
2. Carter V. Findley, Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire: The Tanzimat and the Age of Reform, Princeton: Princeton University Press, 1980, 42–56.
3. Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, Princeton: Princeton University Press, 1967, 92–110.
4. Nathalie Clayer, Aux origines du nationalisme albanais, Paris: Karthala, 2007, 24–32.
5. Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History, New York: I.B. Tauris, 2012, 145–149.
6. Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600, London: Phoenix Press, 2000, 303–310.
7. Suraiya Faroqhi, The Ottoman Empire and the World Around It, London: I.B. Tauris, 2004, 68–75.
8. Sami Frashëri, Kâmûsü’l-A‘lâm, Istanbul, vol. II, 1889–1892, 102–118.
9. Şerif Mardin, The Genesis of Young Ottoman Thought, Syracuse: Syracuse University Press, 1990, 119–130.
10. Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, Lanham: Scarecrow Press, 2010, 215–220.
11. George Gawrych, The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913, London: I.B. Tauris, 2006, 38–45.
12. Sami Frashëri, Albania – What It Was, What It Is, and What It Will Be, Istanbul, 1899, 14–30.
13. Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, Princeton: Princeton University Press, 1967, 133–150.
14. Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History, New York: I.B. Tauris, 2012, 152–158.
15. Luan Starova, The Albanian Alphabet and the National Question, Tirana: Onufri, 1996, 55–68.
16. Hakan İpek, “Sami Frashëri and Ottoman Reform,” Journal of Balkan and Near Eastern Studies 13, no. 2 (2011): 203–221.
17. George Gawrych, The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913, London: I.B. Tauris, 2006, 74–85.
18. Oliver Jens Schmitt, The Albanians: A Modern History, New York: I.B. Tauris, 2014, 178–188.

The Land of Leka;08.02.2026

Elida Buçpapaj ka lindur në Tiranë. Ajo ka ndjekur  shkollën 8 vjeçare tek Emin Duraku, gjimnazin tek Sami Frashëri dhe Bachelor e Master shkencor në  Fakultetin Histori-Filologji, dega gjuhë dhe letërsi, pranë Universitetit të  Tiranës.

Si e bija e poetit dhe gazetarit Vehbi Skënderi, ajo bashkë me familjen kanë përjetuar kalvarin e vuajtjeve të diktaturës. Regjimi komunist, vëllavrasës e dënoi Vehbi Skënderi me punë të detyrueshme dhe me internim gjithë familjen në një fshat të humbur rrethi i Tiranës.

Si bija e një armiku të partisë, Elida Buçpapajt iu ndalua të ndiqte studimet universitare. Ajo u dërgua të punonte si punëtore në Kombinatin Josif Pashko, Varrezat e Sharrës, daktilografiste në Institutin e Kulturës Popullore dhe pranë arkivit të këtij instituti si ndihmëse shkencore e Prof.Qemal Haxhihasanit, falë mbështetjes që i dha Prof.Alfred Uçi, pasi gruaja e tij Rozeta Uçi kishte qenë kolege me Vehbi Skënderin, në Shtëpinë Botuese «Naim Frashëri».

Angazhimi i Elida Buçpapajt në gazetari

Elida Buçpapaj filloi angazhimet në gazetari, sapo u shpall pluralizmi. Shkrimin e parë e ka botuar tek Rilindja Demokratike, kushtuar shkrimtarit të shquar Petro Marko. Më pas ajo vazhdoi të botonte opinione nga politika dhe shkrime me temë nga kultura tek gazeta Atdheu, Tribuna Demokratike dhe Kosova. Në një tjetër shkrim botuar tek Atdheu, në fillimet e saj si gazetare, ajo e shihte të papranueshme që Arben Puto, kunati i Manush Myftiut, një nga krerët e nomenklaturës së lartë dhe bashkëpunëtor i ngushtë i Enver Hoxhës, të drejtonte “Komitetin Shqiptar të Helsinkit”, që u krijua menjëherë pas shpalljes së pluralizmit.

Në shkurt 1992 Elida filloi karierën e saj në gazetari si reporterja e parë nga Tirana e Zërit të Amerikës. Aty kontribuoi deri në tetor 1992. Kur ishte reportere e VOA, ajo nuk pranoi ftesën e Ramiz Alisë për ta takuar që i erdhi përmes këshilltarit të tij. Pavarësia nga politika dhe oligarkët e rinj të tranzicionit e udhëheq veprimtarinë e saj si gazetare, bashkëbotuese dhe qytetare.

Në mars 1992 Elida Buçpapaj refuzoi emërimin zyrtar si zëdhënëse e kryeministrit Aleksandër Meksi, duke preferuar të mos angazhohet afër politikës, kur bashkëshorti i saj Skënder Buçpapaj ishte Drejtor i Përgjithshëm i RTSH, pra zyrtar i lartë publik.

Pas shkëputjes nga Zëri i Amerikës, Elida Buçpapaj filloi të kontribuonte si redaktore tek Gazeta Zëri i Rinisë, me kryeredaktor Ilir Yzeirin dhe kolegë Agron Tufën e Mark Markun. Kishte një kolumnë në faqen e parë dhe mbulonte si redaktore kulturën.

Në të njëjtën kohë ajo ishte freelancer tek gazeta Republika me kryeredaktor Ylli Rakipin dhe zvkryeredaktor Lutfi Dervishi, ku botonte kolumnën e saj, dy herë në javë, në një vend të rezervuar në faqen e parë.

Në mars 1995 deri në tetor 1995 bashkë me shkrimtarin Fatos Kongoli, ai si kryeredaktor dhe ajo si redaktore, botuan pranë RTSH revistën dyjavore Shqipëria RTSH, ku përveç reportazheve apo intervistave dhe bashkëpunimeve botonte në faqen e fundit të gazetës opinionin e saj.

Më 15 mars 1996 largohen familjarisht nga Shqipëria për në Zvicër, ku Skënderi emërohet diplomat në Ambasadën e Republikës së Shqipërisë në Bernë, Zvicër, ndërsa Elida nis punën pranë Ambasades si sekretare teknike, sipas një praktike që ka qenë në diktaturë e vijon edhe sot, ku në shërbimet diplomatike punësoheshin edhe bashkëshortet e diplomatëve.

Në nëntor 1997 çifti Buçpapaj parashtroi pranë organeve kompetente kërkesë për azil politik, që e fituan përkatësisht të dy në gusht të 2004. Tashmë ata janë edhe të natyralizuar.

Më 1 mars 1998 çifti Buçpapaj filluan kontributin tek Gazeta Bota Sot, me qendër në Zürich Skënderi si kryeredaktor dhe Elida si kolumniste, ku të dy fituan të drejtën e punës si gazetarë, megjithëse në praktikën zvicerane nuk lejohet ushtrimi i profesionit me dokumenta të përkohshme në rastet kur kërkon azil. Rasti i tyre ishte përjashtim. Gazeta e përditshme mbuloi me sukses tri konflikte rresht: në Kosove, Luginën e Preshevës dhe Maqedoninë e Veriut, përfshi edhe Shqipërinë që përjetoi pothuaj një konflikt civil. Elida Buçpapaj ishte pjesë e impressum-it të gazetës Bota Sot. Botonte kolumnat e saj të përditëshme në faqen e tretë, po ashtu çdo ditë për një dekadë mbulonte faqet e kulturës dhe të lajmeve nga Shqipëria.

Bota Sot ishte një sukses i fjalës së lirë, gjatë dekadës 1998-2008 të angazhimit të çiftit Buçpapaj. Gazeta arriti të shitej në mbi 200 mijë kopje, në Zvicër, BE, Kosovë, Maqedoni e Veriut dhe SHBA, një shifër rekord që e ka arritur vetëm kjo gazetë në mbi një shekull e gjysmë të gazetarisë shqiptare. Bëhej gazetari profesioniste, megjithë pengesat, pa tabu, por jo pa pasoja. Prej 11 janarit vitit 1999 deri në 25 qershor të 2005 janë vrarë katër gazetarë e bashkëpunëtorë të Bota Sot: Enver Maloku, ish shefi i QIK, Xhemail Mustafa, këshilltar i Ibrahim Rugovës, Bekim Kastrati 23 vjeçar dhe Bardhyl Ajeti 28 vjeçar, vrasjet e tyre edhe sot e kësaj dite janë të mbuluara me heshtje.

Bashkëshortët Buçpapaj kanë mbi tre dekada bashkëpunim me Ligën Qytetare Shqiptaro-Amerikane, AACL, por bashkëpunimi i tyre me ish Kongresmenin JoeDioGuardi dhe Shirley Cloyes DiGuardi ishte shumë intensiv gjatë dekadës tek Bota Sot prej 1998-2008, dekada më e rëndësishme edhe për Kosovën.

Po ashtu bashkëshortët Buçpapaj kanë mbajtur lidhje të forta me Komunitetin Shqiptaro-Amerikan prej 1991, sidomos me Vatrën dhe Diellin, që është ndërprerë kur Vatra ndryshoi kursin e Konicës, Nolit dhe Elitës antikomuniste. Po ashtu mbajnë kontakte konstante me Komunitetin Shqiptar në diasporë.

Me vdekjen e Rugovës më 2006 dhe aleancat e reja politike midis LDK dhe PDK në nëntor 2007, nga punët e para të aleancës së tyre ishte largimi i çiftit Buçpapaj nga gazeta dhe humbja e një institucioni të fjalës së lirë. Sot Bota Sot ka vetëm një botim online.

Më 2008 çifti Buçpapaj, Skënderi dhe Elida filluan kontributin e tyre si pronarë dhe botues të VOAL.CH – Voice of Albanians, një platformë mediatike e pavarur dhe e suksesshme, antikonformiste, pro interesave kombëtare, Euroatlantike dhe truthteller, që i përcjell realitetet shqiptare me një rrjet të respektuar bashkëpunëtorësh nga elita në Shqipëri dhe sidomos diasporë.

Pjesëmarrja aktive e Elida Buçpapaj në organizmat e gazetarëve

Elida Buçpapaj është anëtare aktive e IFJ, International Federation of Journalists – Bruksel – prej vitit 1992;

Elida Buçpapaj është e regjistruar në Regjistrin e Gazetarëve Profesionistë të Zvicrës.

Ajo është anëtare aktive e Sindikatës të Gazetarëve Zvicër – Schweizer Syndikat Medienschaffender.

Ajo është anëtare aktive e APES, Association de la Presse Etrangère en Suisse et au Lichtenstein, Asosacion i gazetarëve të huaj në Zvicër e Lihtenshtejn, organizatë një shekullore e mediave më të njohura të botës me qendër në Gjenevë;

Elida Buçpapaj është anëtare aktive e UGSHPD, Unioni i Gazetarëve Shqiptarë Profesionistë të Diasporës, 2021 Verband Albanischer Berufsjournalisten der Diaspora (VABD) me qendër në Zvicër e krijuar me iniciativën e Elidës dhe mbështetjen e Skënder Buçpapajt dhe një grupi gazetarësh profesionistë të diasporës, si reaksion ndaj ngushtimit gjithmonë edhe më tepër të hapësirave të fjalës së lirë në Shqipëri dhe degradimit atje të sistemit, prej mungesës së shtetit të së drejtës.

Elida Buçpapaj nuk është anëtare e asnjë partie politike dhe mban qendrim të pavarur si profesioniste konform kodit dhe etikës së gazetarit.

Krijimtaria letrare dhe publicistike e Elida Buçpapajt

Elida Buçpapaj është autore e monografisë Hiperbola dhe Paralelizmi në Ciklin e Kreshnikëve, e botuar në dy numra në Revistën Kultura Popullore, organ i Institutit të Kulturës Popullore, pranë Akademisë së Shkencave së Shqipërisë.

Ajo është skenariste e dy dokumentarëve televizivë, prodhime të RTSH:

Dokumentari i parë i kushohej folkloristit dhe akademikut të shquar Qemal Haxhihasani, që u nda nga jeta më 1992, si një mendje e ndritur, mbledhës i shquar i folklorit dhe ekspert i epikës heroike dhe historike të folklorit shqiptar.

Dokumentari i dytë i kushtohej poetit dhe publicistit Vehbi Skënderi, i cili deri në rrëzimin e diktaturës përjetoi privime si krijues dhe njeri, duke u detyruar të punonte në repartin e plehrave të Poligrafikut në Tiranë.

Librin e parë poetik “Vij”, Elida Buçpapaj e çoi për botim kur ishte në Gjimnaz. Një kopje të librit përmes babait të saj poetit Vehbi Skënderi do t’ia paraqiste kryetarit të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, Dritëro Agolli, i cili pasi e vlerësoi librin i lëshoi një vërtetim si e re e talentuar, falë të cilit Elida Buçpapaj mundi të ndiqte studimet e larta.

Unë nuk jam e përjetëshme, Tiranë 1994. Ky libër u vlerësua nga dy poetë të rëndësishëm të Kosovës si Teki Dervishi dhe Ramadan Musliu.

Respodi e Golgotës së Tranzicionit, Omsca-1, 2012

Unë jam e përjetëshme, Omsca -1 2012

Anticirkland, Onufri, 2014

Ujshëm, Onufri 2019

Of-shaj, Onufri, 2022

Skaterr, Onufri, 2024

Elida Buçpapaj ka botuar edhe dy libra me publicistikë:

Tirania e Tranzicionit, Onufri, 2013 me redaktor, Akademik Mark Krasniqi dhe
dy parathënie nga Prof.Dr.Përparim Kabo e historiani e publicisti Jusuf Buxhovi.

Traumat e Tranzicionit, Onufri, 2013
Parathënia nga publicisti Shqiptaro-Amerikan Frank Shkreli, ish shefi i Zërit të Amerikës, gjuha shqipe.

Elida Buçpapaj ka përkthyer dhe botuar majat e poezisë botërore.

Ajo ka një angazhim prej mbi tri dekadash në gazetarinë e përditshme të shkruar shqiptare, në fillim në Shqipëri e në vijim në diasporë, duke kontribuar me të gjitha zhanret e gazetarisë nga kronikat e raportet, intervistat tek opinionet, komentet, analizat etj, duke botuar mijëra faqe publicistikë, krijimtari, përkthime etj..

——

Tetëdhjetë vjet nga martirizimi i Etërve të Kombit

80 vjet më parë, më, 15 shkurt 1946 u ekzekutuan At Anton Harapi, Lef Nosi dhe Maliq Beg Bushati, një nga aktet më tragjike dhe kulmore të asaj që regjimi komunist i sapovendosur në Shqipërinë e pas Luftës së Dytë Botërore, e quajti “drejtësi revolucionare”. Procesi gjyqësor ndaj tyre u zhvillua në Tiranë. Gjykimi nisi zyrtarisht më 4 janar 1946, por procedurat u zvarritën për disa javë, gjatë të cilave u ndërmorën përpjekje intensive diplomatike dhe humanitare për të ndalur një ndjekje penale që, në sytë e shumë bashkëkohësve vendas dhe ndërkombëtarë, konsiderohej thelbësisht e padrejtë.

Gjatë kësaj periudhe, Selia e Shenjtë iu drejtua autoriteteve britanike me kërkesën që të ndërhynin pranë qeverisë shqiptare për të ndalur ekzekutimin e At Anton Harapit. Kjo kërkesë u mbështet si nga kleri katolik, ashtu edhe nga pjesa më e gjerë e popullsisë jo-komuniste të Shqipërisë. ( TNA FO 371/48116, R 26538/26538/90, December 5, 1945, From Holy See to Resident Minister’s Office, Central Mediterranean, Caserta) Interes të veçantë për çështjen e At Harapit shfaqi edhe zonja Herbert, kryetare e Shoqatës Anglo-Shqiptare, e cila i drejtoi një apel të drejtpërdrejtë Sir Alexander Cadogan-it, në Ministrinë e Jashtme britanike. (TNA FO 371/48116, R 12827/12837/90, 8 August 1945)

Gjyqi kishte në shënjestër tri figura të spikatura të jetës politike dhe intelektuale shqiptare: dy personalitete të rëndësishme politike dhe kulturore dhe një ish-kryeministër.

Dy prej të pandehurve, At Anton Harapi dhe Lef Nosi, konsideroheshin gjerësisht si “etër të kombit”, jo vetëm në kuptimin historik, por edhe në atë moral. Ata ishin figura të njohura dhe të respektuara në qarqet perëndimore që ndiqnin nga afër çështjen shqiptare, ndër njerëzit më të ndershëm dhe më të ditur të brezit të tyre. Fati i tyre i afërt nuk mund të linte askënd indiferent.

Në dhjetor 1945, përmes Major Oakley-Hill, drejtor i UNRRA-s në Shqipëri, Margaret Hasluck i drejtoi Enver Hoxhës një letër personale, duke kërkuar mëshirë për Lef Nosin. Kjo letër përbënte jo vetëm një përpjekje të fundit për të shpëtuar jetën e një prej figurave themeluese të shtetit shqiptar, por edhe një apel thellësisht humanitar në mbrojtje të një njeriu të pafajshëm, pafajësi e kuptuar sipas standardeve juridike të vendeve të qytetëruara, në kontrast të plotë me normat represive që po vendoseshin në Shqipëri.

Hasluck shkruante: “Shkelqësi, Unë jam ulur me shkrue për t’ju kërkuar Ju, të ndihmoni mikun më të vlefshëm që unë kam në këtë botë, Lef Nosin. Unë e kam njohur atë shumë mirë, për më shumë se 15 vite, dhe Zoti e din që ai asnjëherë nuk ka thënë një fjalë në të mirë të gjermanëve dhe italianëve. Përkundrazi, ai punoi aktivisht, në bashkëpunim me mua, kundër gjermanëve gjatë kësaj lufte. Unë jam e gatshme të vij dhe të jap dëshmi në lidhje me këtë pohim, në çdo gjykatë shqiptare, por unë ende nuk jam ripërtërirë nga një sëmundje serioze që kalova në Kajro, vitin e shkuar, dhe doktori nuk do të më japë leje për të udhëtuar. Por pa ardhur unë, ju mund të inspektoni shtëpinë e tij dhe librat e tij. Ju mund të gjeni orenditë e mia dhe librat e mi atje, të cilat ai i ruajti përgjatë gjithë pushtimit armik, një sipërmarrje kjo mjaft e rrezikshme. Dhe unë nuk jam gjermane. Unë mora guximin t’ju shkruaj ju, si një mike e sprovuar e Shqipërisë. Kur unë të vij në Shqipëri, në qoftë se ju do ma lejoni këtë, unë do t’ju tregoj disa letra nga shqiptarët, të cilët shprehen se isha unë ajo që ju sigurova ju, premtimin zyrtar për pavarësinë e Shqipërisë, në dhjetor të vitit 1942. Pa zotin Lef, unë nuk mund t’i përfundoj librat që jam duke shkruajtur për Shqipërinë. Kështu që ju lutem, kujdesuni për sigurinë e tij. Mua më erdhi shumë keq kur ai u bë Regjent, por pas disa ditësh unë u kujtova se ai u bë kryetar i bashkisë së Elbasanit gjatë trazirave të vitit 1924, për të vetmin qellim: për të ndihmue njërëzit e varfër. Unë besoj se është e vërtetë që e njejta arsye e ka shtyrë edhe kësaj radhe. Ashtu sikurse ju Shkelqësi e dini më mirë se sa unë, ai ka qenë përherë një patriot shqiptar. Dhe në të vertetë, çfarë do të bënte Shqipëria pa një kryetar? Ju nuk mundeshit të vinit sepse ishit në male. Që prej 6 qershorit 1944, ku u ndjeva e sëmurë, unë nuk kam ndonjë pozicion zyrtar. Për këtë arsye unë po ju shkruaj ju si një person privat” ( TNA FO 371/48116, R 21173/21173/90, From Resident Minister’s Office Central Mediterranean Caserta, to Holy See, December 19th, 1945)

Mirëpo mëshira ishte një ndjenjë e rrallë në ato kohë të ashpra, në një vend të zhytur në injorancë dhe të qeverisur nga një elitë politike e pakultivuar dhe e paedukuar me formim kombëtarist. Vendimi i diktatorit ishte marrë tashmë. Hasluck nuk i mbeti gjë tjetër veçse të përgatiste shënimet nekrologjike për Lef Nosin dhe At Anton Harapin, duke përshkruar njëkohësisht rrugën pa kthim në të cilën kishte hyrë regjimi i ri.

Në atë kohë, Hasluck vështirë se mund ta imagjinonte shkallën në të cilën regjimi i ri “demokratik” dhe “çlirimtar” kishte depërtuar në jetën private dhe pronën e çdo individi të shpallur të dyshimtë. Asaj vete iu konfiskua gjithçka qe kishte ne Elbasan: shtëpia, biblioteka dhe korrespondenca personale e Lef Nosit, sendet e saj personale të lëna në Elbasan, si dhe pasuritë e pothuajse gjithë elitës shqiptare të periudhës para komuniste.

Sipas raportimeve që gjenden në arkiva, gjyqi ndaj Harapit, Nosit dhe Bushatit u zhvillua në tetë seanca, në një kinema të braktisur në Tiranë, përpara një publiku të përbërë kryesisht nga anëtarë të Partisë Komuniste. Në dokumentet diplomatike britanike atmosfera përshkruhet si haptazi armiqësore dhe kaotike. Seancat ndërpriteshin vazhdimisht nga thirrje tallëse, ndërsa tre gjyqtarët ushtarakë sulmonin hapur të pandehurit, duke minuar sistematikisht mbrojtjen ligjore.

Të akuzuarit u shpallën përgjegjës për pothuajse të gjithë shkatërrimin e luftës në Shqipëri: 50 mijë të vrarë, 47 mijë shtëpi të djegura, internimin e 18.800 personave, grabitjen e bagëtive, shkatërrimin e urave, tortura dhe masakra. Avokatët mbrojtës u penguan të flisnin me thirrje të vazhdueshme “fashistë!” dhe u privuan nga çdo mundësi reale për mbrojtje.

Ndërkohë, në dokumentet e inteligjencës britanike, të hapura sot për publikun, gjenden regjistrime mbi interceptimet e komunikimeve te autoriteteve gjermane, që pikërisht Harapi dhe Nosi kishin refuzuar dhe penguar me mosnenshkrim, ekzekutimet e dhjetra komunisteve dhe te tjereve te denuar nga gjykata speciale e Tiranës ne vitin 1944. (TNA HW 19/244, Group XIII/89 Tirana to Berlin, to Kleber, No. 133, 0615 GMT, 21/5/44.) ( TNA HW 19/244, Group XIII/89, Klagenfurt to Berlin, to Kleber, 0754 GMT, 8/3/44.)

Gjatë seancave ndodhi edhe një akt guximi qytetar: një grua u ngrit dhe mbasi thirri “Liri për popullin! kërkoi të marrë fjalen. Ngaqë u mendua se ajo do të fliste kundër të akuzuarve, iu dha fjala. Zonja guximtare iu drejtua trupës gjykuese me fjalët: “Ju po vrisni patriotët e fundit të mëdhenj që i kanë mbetur këtij vendi”. Ajo u kap menjëherë, u dhunua rëndë.

Dënimi me vdekje u shpall më 12 shkurt 1946 nga Gjykata Ushtarake e Tiranës, e kryesuar nga Irakli Bozo, Tonin Jakova dhe Gjon Banushi, me Misto Treskën prokuror. (AMPB, RSH, Dosja N-1086-A” dhe 7969)

Po atë ditë, At Anton Harapi paraqiti kërkesë për falje në Gjykatën e Lartë, duke kërkuar që, në rast refuzimi, çështja t’i përcillej Asamblesë Kushtetuese. Një kërkesë të ngjashme depozitoi edhe Maliq Bushati.

Ndërkohë, prokurori i Gjykatës së Lartë Ushtarake, Pëllumb Dishnica, rekomandoi ratifikimin e vendimit.

Më 14 shkurt 1946, Gjykata e Lartë Ushtarake, e përbërë nga Gaqo Floqi, Frederik Nosi dhe Veliedin Zeneli, la në fuqi dënimin me vdekje, duke konfirmuar përfundimisht eliminimin e tre figurave që përfaqësonin ndër përfaqësuesit e fundit të shtetësisë shqiptare para komunizmit.

Para ekzekutimit, At Anton Harapi iu drejtua trupit gjykues me fjalë që mbetën emblemë historike:

“Nuk shembet Shqipnia, se gjykohet për dekë Patër Anton Harapi. Gjithashtu nuk prishet Shqipnia në se nuk gjykohet për dekë Patër Anton Harapi. Kur para 40 vjetëve në Shkodër përpiqesha me ba Shqipninë, shumë gjysha na thojshin se nuk e duem Shqipninë, po na nuk i kena vu këta n’litar. Nuk kërkoj zoti Kryetar nji tolerancë. Un sipas mundit, kam derdhë djersë me ba Shqipninë. Franca e qytetnueme asht shembulla e revolucioneve popullore, e gjykoi Petain dhe e fali dhe këtë nuk ia njohën për të keq, por ia njohën për të mirë. Kujtoj se edhe Shqipnia kur gjykon Regjentat, besoj se sikur t’i falë këta, nuk ka me kenë ligësi për Shqipninë, por besoj se ka me kenë mirë. Unë, që kur kam hy në gojën e ujkut Hausding-ut, etj., jam përpjekë me ba mirë e më pshtue ndonji jetë prej egërsinave. Por me qenë se ishin bisha të egra, nuk kam mujtë me i zbutë, por prap me mundin tem kam pshtue mjaft. A ka pasë shqyptarë të marrë si unë, që me shpëtue njerëz, me shkue e me u fut vetë në gojë t’ujkut? Ka pasë qi sakrifikohen moralisht. Këtë e kam thanë edhe në ligjeratën teme. Mua më shtyni marrija me shkue e me u përpjekë për me lehtësue vuejtjet e disa familjeve dhe kam ba mjaft punë morale, sikurse e juaja asht materjale. Gja tjetër nuk kam me thanë: “Rrnoftë Shqipnija!” (Cituar sipas Fritz Radovanit, At Anton Harapi, Fjalët e fundit në gjyq dhe rrugës për ekzekutim, Gazeta “Panorama”, 6 janar 2018)

Dokumentacioni historik dëshmon se si At Anton Harapi, ashtu edhe Lef Nosi, kishin ndërhyrë gjatë luftës për të shpëtuar jetën e luftëtarëve komunistë, akte mëshire të njohura deri në qarqet gjermane në Berlin. Ironia tragjike ishte se ata që kishin shpëtuar do të ishin, vetëm dy vjet më pas, pjesë e mekanizmit që do të urdhëronte ose miratonte vrasjen e tyre. Në këtë kuptim, profecia e errët e Xhafer Devës—“ata që fal sot, do të jenë vrasësit e tu nesër”—rezultoi tragjikisht e saktë.

Ekzekutimi i Etërve të Kombit në vitin 1946 nuk ishte një akt hakmarrjeje spontane, por një vendim i qëllimshëm i një shteti në formim, të drejtuar nga përfaqësuesit ekstremistë te një krahine të vetme që nuk përfaqësonte Nacioni dhe që nuk e njihte Nacionin, e që në fund, e ndërtoi legjitimitetin e vet mbi dhunën politike dhe eliminimin e autoritetit moral dhe mirefilli patriotik të Elitës Tradicionaliste.

Etërit e vërtetë të Nacionit, të tjerë para tyre dhe pas tyre, që patën të njëjtin faj pas varrezave të Rrmajit, mishëronin traditën e nacionalizmit purist, shtetit të Gegëve dhe Toskëve bashkarisht; shembullin e ligjshmërisë, pluralizmit, etikës publike dhe përgjegjësisë morale. Eliminimi i tyre nuk ishte vetëm vrasje fizike, por shkatërrim i një modeli shtetëror nacional të arritun mbas aq shumë përpjekjesh modernizuese, shekullarizuese dhe formësuese të identitetit Arbnor.

Prej vitit 1991, pjesa e shoqerisë shqiptare që kupton, pret një reflektim të njimendtë që nuk mbërrin asnjëherë i sinqertë,i vërtetë dhe plotë, pavarësisht se Selia e Shenjtë, EU dhe USA e kanë kërkuar me aq ngulm.

Kur një shoqëri nuk ballafaqohet me krimet ndaj themeluesve të shtetit të vet, ajo rrezikon të trashëgojë praktika autoritare, cinizëm institucional dhe shpërfillje ndaj ligjit, në forma të reja të stërholluara me kinse votë demokratike , por me të njëjtën logjikë përjashtuese.

Mirëpo, pa një ndarje të qartë me dhunën komuniste, pa njohjen e fajit shtetëror, denimin e krimeve te diktatures si krime kunder njerezimit, pa respektimin e vërtetë të të drejtave komunitare të të gjithëve, pa respektimin dhe rinjohjen e pronave private të trashëguara dhe komunitare në Malësitë shqiptare (Thethë, Kelmend, Valbonë) dhe në Bregdet, nga Rrjolli në Himarë, pa zhbimjen e sistemit të prestanomeve të emëruar nga Oligarkia dhe Korrupsionistët, pa ndëshkimin e krimit të organizuar dhe korrupsionit, demokracia mbetet formale dhe e brishtë, ndërsa e kaluara që nuk mund të harrohet asnjëherë, vazhdon të peshojë mbi të tashmen.

Çdo vit, pothuajse pa përjashtim, politikanë nga Tirana dhe Prishtina zbarkojnë në Washington për të marrë pjesë në të ashtuquajturin “Mëngjesi Kombëtar i Lutjeve”, (National Prayer Breakfast). Këtu e kam fjalën për të gjithë dhe pa dallim, dmth – pjesëmarrës të pozitës dhe opozitës – sepse në frymën e pa-anësisë, autoritetet amerikane në bashkrendim me Fondacionin që organizon këtë tubim vjetor, ftojnë në këtë takim përfaqësues politikë — pa dallim dhe pa preferencë politike nga shumë vende të botës — 2-3 mijë veta, përfshir trojet shqiptare, përfaqsues të pozitës dhe opozitës politike shqiptare, por edhe përfaqësues nga shoqëria civile dhe ente të tjera politike dhe jo- politike, përfshir ato fetare.

Që nga viti 1953, Mëngjesi Kombëtar i Lutjes ka bashkuar liderë, miq dhe pjesëmarrës nga i gjithë spektri politik amerikan dhe ndërkombëtar për një qëllim të vetëm dhe të thjesht: Lutjen! – “Tubimi është një mundësi për anëtarët e Kongresit amerikan që të lutën së bashku për Amerikën, Presidentin e Shteteve të Bashkuara dhe liderë të tjerë kombëtarë dhe ndërkombëtarë, në frymën e dashurisë dhe pajtimit, ashtu si e mësoi Jezusi i Nazaretit 2,000 vjet më parë. Çdo president i Shteteve të Bashkuara, pa marrë parasysh partinë ose bindjen fetare, ka marrë pjesë që atëherë. Të gjitha besimet janë të mirëpritura.” National Prayer Breakfast – The purpose of National Prayer Breakfast Foundation is to organize and allow members of the United States House of Representatives and the United States Senate to host an annual National Prayer Breakfast.

Ky pra është qëllimi i këtyre tubimeve kombëtare/ndërkombëtare në Washington për të gjithë të ftuarit në Mengjesin e Lutjeve, përfshir përfaqsuesit politikë e fetarë të Kombit shqiptar, si çdo vit më parë, ashtu edhe këto ditë në Washington. Nuk dua të përmend emra sepse ky shënim nuk ka në shënjestër asnjë politikan/e aktual, ose parti politike, qoftë në Shqipëri, qoftë në Kosovë. Por kam venë re se për dekada që kam punuar e jetuar në Washington, e njëjta ka ndodhur sa u përket pjesëmarrësve shqiptarë në Mengjesin e Lutjeve: e kanë përdorur këtë takim, jo aq shumë për lutje, por më shumë si një rast për promovimin politik të vetes dhe të partive plitike që ata përfaqësojnë, duke menduar, gabimisht, se Mengjesi i Lutjeve është një tubim zyrtar shtetëror. Gati pa përjashtim, pjesëmarrësit politikë shqiptarë në këto tubime kthehen në atdhe me valixhe plot fotografi, me deklarata pompoze dhe tituj propagandistikë që ata vet shpërndajnë në rrjetet sociale dhe në mediat mbështetse të tyre në atdhe, në përpjekjet për ta “shitur” këtë event ceremonial si një sukses madhor diplomatik, për ata si individ dhe për partitë e tyre. Kthehen në atdhe edhe me deklarata pompoze dhe propagandë të gatshme për konsum të brendshëm, sikur të kishin firmosur traktate shtetërore në Washington. Në realitet, nuk kanë firmosur asgjë. E vetmja gjë që mungon sivjet, është vizita tek VOA, normalisht e doemosdoshme për politikanët shqiptarë në Washington gjatë viteve, për tu intervistuar nga redaksia shqip e Zërit të Amerikës.

Por sa për informacion për të gjithë ata që gjatë tre dekadave të fundit, për të cilët e kam fjalën, për pjesëmarrsit pra të partive politike shqiptare këtë vit dhe në të kaluarën, realiteti i këtyre tubimeve vjetore është më i thjeshtë dhe e vërteta ëhtë ndoshta pak më e hidhur. Nëqoftse mendojnë se pjesëmarrja e tyre në Mengjesin e Lutjeve dhe fotografitë me zyrtarë të lartë amerikanë me shtërngim duarsh është një dëshmi influence politike, atëherë ata gënjejnë veten, por edhe më keq gnjejnë zgjedhsit shqiptarë të cilët ata përfaqësojnë në vendet e tyre. E vërteta është se Mengjesi i Lutjeve është një ngjarje simbolike, fetare dhe publike, ku marrin pjesë mijëra të ftuar nga e gjithë bota, shumica pa asnjë rol vendimmarrës në politikën amerikane. Nuk është pra një takim diplomatik as zyrtar, në asnjë kuptim të fjalës.

Por,megjithëkëtë, ashtu si në të kaluarën, elita politike e Shqipërisë dhe Kosovës edhe sot e kësaj dite, këtë ritual lutjesh po e shndërrojnë në një instrument mashtrimi politik për publikun vendas nga vijnë. Realiteti është se në Shqipëri, politikanë që flasin për “partneritet strategji me SHBA-të”, përdorin Washingtonin si sfond, ndërsa në Tiranë drejtësia mbetet e politizuar, korrupsioni mbrohet nga pushteti, zgjedhjet kontestohen dhe institucionet përdoren si zgjatim partie.

Në Kosovë, ndërkohë, politikanët që predikojnë “vlera perëndimore” dhe bëjnë selfie në Capitol Hill, ndërsa në Prishtinë: përçahen institucionet, tensionohen raportet me aleatët, relativizohet përgjegjësia shtetërore, politika e brendshme sundohet nga populizmi dhe konfrontimi politik. Pra, me gjithë fotografitë me buzqeshje të shkrepura me zyrtarë amerikanë për albume private fotografishë, si në Tiranë ashtu edhe në Prishtinë, Washingtoni përdoret si dekor legjitimiteti për veten e tyre dhe jo si burim parimesh.
Ironia është e thellë: shkojnë për t’u lutur në SHBA, por nuk qeverisin me etikë në vendet e tyre. Në Washington, mund të luten ndoshta në grup me të tjerët për bekim ndërkombëtar, por shmangin llogaridhënien kombëtare të politikave të tyre në vendet nga vijnë. Amerika, nga ana tjetër, megjithse, as ajo nuk pretendon se është e përsosur, nuk e matë miqësinë me foto, as me pjesëmarrje ceremoniale. Washingtoni zyrtar, në përgjithësi e matë miqësinë me të tjerët me respekt për sundimin e ligjit, për funksionim normal të institucioneve, për ndarje të pushteteve dhe për mbrojtje të lirisë e të demokracisë dhe të dinjitetit njerëzor, Prandaj, për derisa, këto vlera mungojnë në Shqipëri dhe Kosovë dhe si rrjedhim çdo “pushtim” i Washingtonit nga politikanë shqiptarë në Mëngjesin e Lutjeve në kryeqytetin amerikan mbetet një shfaqje e zbrazët propagandistike – mbetet një lutje publike për të fshehur dështimet politike në vendet nga vijnë. Është hipokrizi, gjoja të lutesh në Mengjesin e Lutjeve në Washington, nëse qeveris kundër vlerave që përfaqëson Amerika.

Edhe njëherë pra, Mëngjesi i Lutjeve në Washington këto ditë nuk është diplomaci shtetërore as nuk është takim zyrtar i Shtëpisë së Bardhë. Por mbi të gjitha nuk është një dëshmi e mbështetjes amerikane për politikat e njerës apo tjetrës qeveri në Tiranë e Prishtinë, siç mund të pretendohet. Por është një tubim kombëtar/ndërkombëtar, simbolik dhe ceremonial, ku ftohen mijëra njerëz nga e gjithë bota—politikanë, klerikë, biznesmenë, aktivistë, shumica pa asnjë peshë reale në vendimarrjen amerikane.

Frank Shkreli

Nënë Tereza duke folur në Lutjen e Mengjesit, 3 shkurt, 1994 e rrethuar nga Presidenti Bill Clinton, Zëvëndës Presidenti Al Gore dhe udhëheqës të Kongresit amerikan

Më 6 Shkurt 1981, në një stërvitje në kushte ekstreme të motit e në terren shumë të vështirë ,në rajonin e Fekenit në afërsi të malit me gropa ,humbën jetën tragjikisht nga dy orteqe ( shkarje masive dëbore)8 studentë ushtarakë dhe 3 kolegë të mi oficerë dhe u plagosën rreth 80 të tjerë.
Si dëshmitar i asaj ngjarjeje tragjike ,e cila nuk mund të shlyhet kurrë nga memoria ,shpreh dhimbjen time të thelle në këtë ditë përkujtimore ,dhe njëkohësisht ngushëllimet për familjet e tyre ,duke u lutur që shpirti i tyre të jetë duke u prehur në paqen e merituar.
Të paharruar përjetësisht kolegët e mi ( tashmë dëshmorë të atdheut )oficeret :
-Çlirim Pulaj
-Dushan Shametaj
– Nikollaq Bero
dhe studentët:
– Bujar Aga
-Besnik Shehu
-Nexhip Çopa
-Ilir Gramatiko
-Pëllumb Rrapo
-Aleko Gjoni
-Bilbil Pashaj
-Qemal Lika
I përjetshëm kujtimi i tyre!

Në vitin 2025, Shtëpia Botuese zvicerane “Sandermoen Publishing” hodhi në qarkullim librin me titull “The Soviet Union through the eyes of witnesses” (Bashkimi Sovjetik me sytë e dëshmitarëve). Në parathënie thuhet:

Ky libër nuk ka autor, por aty ka një mori zërash, të cilët rrëfejnë historitë e veta, ndajnë me njëri-tjetrin kujtimet e tyre, dhe, e përbashkëta në të gjitha këto rrëfime, është e vërteta për Bashkimin Sovjetik në dhjetëvjeçarët e fundit të ekzistencës së vet, e cila përcillet për lexuesit nga njerëz që qenë rritur në Bashkimin Sovjetik, që kanë qenë të njohur me atë epokë jo me të dëgjuar. Pra, në këtë mes kemi të bëjmë me një të vërtetë që pasqyrohet jo me syze bojërozë, përmes së cilave është bërë e modës të shikohet e kaluara nga periudha passovjetike, nga Rusia e ditëve tona dhe të shprehet nostalgjia për Bashkimin Sovjetik.

Libri hapet me citatin e specialistes së krijimtarisë së poetit Aleksandër Bllok (1880-1921) dhe të historisë së simbolizmit rus, Zara Minc (1927-1990). doktore e shkencave filologjike, profesore e Tartu University (Estoni):
“Ja cila është njëra nga detyrat themelore të çdo njeriu të kulturuar: të mos lejojë të zhduket ajo pjesë e historisë, dëshmitar i së cilës është ai dhe vetëm ai”.

Me fjalë të tjera, para lexuesit shpaloset një libër-dialog, një libër-mozaik, në të cilin janë pasqyruar mbresa nga jeta në Bashkimin Sovjetik, kur mungesa e produkteve ushqimore ishte shqetësimi kryesor i çdo qytetari. Ideja për krijimin e këtij libri pati lindur gjatë diskutimit me një grup qytetarësh në fb.

Mbresat e 75 qytetarëve sovjetikë, i ka regjistruar analistja Ludmilla Novikova, e cila është edhe hartuesja e këtij libri. Por këtu jemi mjaftuar me përkthimin e mbresave vetëm të disave prej tyre, meqenëse shqetësimet e përditshme të qytetarëve për mungesën e furnizimit me produkte të dorës së parë, janë të njëllojta.

Në vijim citohen disa anekdota nge jeta sovjetike dhe mandej vazhdojnë mbresat e qytetarëve:
Në Bashkimin Sovjetik nuk ka papunësi, por askush nuk punon.
Askush nuk punon, por planin të gjithë e realizojnë.
Planin të gjithë e realizojnë, por shitoret janë bosh.
Shitoret janë bosh, por tryezat janë plot.
Tryezat janë plot, por askush s’është i kënaqur.
Askush s’është i kënaqur, por ama të gjithë votojnë “pro”.

Tatjana Litvinova
Mesi viteve 1970. Unë jam nxënëse, jetoj në Pjatigorsk. E mbaj mend si tani. Pjesën dërrmuese të fëmijërisë sonë sovjetike e kemi kaluar bashkë me prindërit, duke mbajtur radhë para shitoreve të produkteve ushqimore. Fëmija, për një sërë arsyesh, ishte e domosdoshme të zinte radhë. Së-pari, në qoftë se ndonjë produkt ushqimor ishte i pamjaftueshëm dhe, papritur, dilte në shitje, si, fjala vjen, gjalpi, lajmi përcillej gojë më gojë në mbarë rajonin dhe para shitores njerëzit rreshtoheshin në një radhë të gjatë. Duke mbajtur radhën, njerëzit mundoheshin të blenin sa më shumë, për të mbushur frigoriferët, për të mos zënë më radhë për njëfarë kohe. Dhe prandaj fëmijët ishin të domosdoshëm në radhë, për të ndihmuar prindërit në mbajtjen e torbave. Së-dyti, në një tjetër banak të shitores qëllonte që nxirrnin në shitje një tjetër produkt ushqimor, prandaj duhej zënë një tjetër radhë dhe fëmija përsëri duhej marrë me vete.

Anastasia Fjodorova
Novosibirsk. Gjysma e dytë e viteve 1980. Njerëzit kanë zënë radhë për produktet bazë. Isha 8-10 vjeçe. Prindërit më dërguan në shitore për të blerë një copë djathë dhe pak gjalpë.

Aleksej Llomakin
Moskë. Ishte mesi i viteve 1980. Një radhë para ushqimoreve e zinin vetë prindërit, në një tjetër radhë vendosnin fëmijët, të cilët ndiqnin me sy pindërit. Ja, pikërsht në një radhë të tillë, gjyshja ime pësoi infarkt.

Aleksandër Shepetkov
Perm. Në mëngjes mua më kishte vënë gjumi poshtë. Në orën 8 hapej bulmetorja. Radhë e gjatë njerëzish. Duhej ardhur herët. Prindërit kishin shkuar në punë. Motra e madhe – në shkollë. Në mbrëmje qumësht s’ke ku gjen.

Ana Jushkjeviç
Kiev. Viti 1961, dimër, janar, dëborë. Ora 5:30 e mëngjesit. Errësirë dhe acar. Dhe unë me mamanë nisemi për të blerë bukë në bodrum, në rrugën Iskrovskaja. Duhej të zinim radhë. Unë isha 6 ose 7 vjeçe. Dhe mamaja më mori me vete për të blerë dy bukë. Se asokohe të jepnin vetëm nga një bukë…

Anekdotë
Takohen socializmi, komunizmi dhe kapitalzmi. Dikush, papritur, kalon pranë me vrap dhe bërtet:
– Në shitoren matanë qoshes njerëzit kanë zënë radhë. Po shitet sallam.
Socializmi niset me vrap. Kapitalizmi pyet:
– Ç’do të thotë fjala radhë?
Ndërhyn me pyetje edhe komunizmi:
– Ç’do të thot fjala sallam?

Në Kongresin XXII të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik, i cili i zhvilloi punimet prej 17 deri më 31 tetor 1961, Nikita Hrushovi pati deklaruar:
“Me afrimin e viti 1980, në Bashkimin Sovjetik do të ndërtohet komunizmi dhe brezi i sotëm do të jetojë në komunizëm”. Dhe propaganda sovjetike u binte teneqeve në të gjitha udhëkryqet e vendit, duke u shpjeguar qytetarëve ndryshimin mis parimit socialist dhe parimit komunist të jetesës: “në socializëm njerëzit jetojnë sipas parimit: secili sipas mundësive, secilit sipas punës. Kurse në komunizëm, si faza më e lartë e zhvillimit shoqëror, njerëzit do të jetojnë sipas parimit: secili sipas mundësive, secilit sipas nevojave”.

Se çfarë “komunizmi u ndërtua” në Bashkimin Sovjetik, u duk fare qartë në sytë e mbarë botës në fundin e viteve ’80 dhe fillimin e viteve ’90 të shekullit që kaloi, kur ai mori tatëpjetën përfundimisht.
Frederik Kemp (Frederick Kempe – 1954), gazetar amerikan, komentator radioteleviziv, është autor i librit me titull “Berlin 1961: Kennedy, Khrushchev and the World’s Most Dangerous Place” (Berlin 1961. Kenedi, Hrushovi dhe vendi më i rrezikshëm në botë) ”, të botuar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës në vitin 2011. Në kreun e 7-të të atij libri, ai përshkruan takimin e ambasadorit amerikan në Bashkimin Sovjetik Tomson (Llewellyn Thompson  – 1904-1972) me Hrushovin. Takimi qe zhvilluar në Siberi, në qytetin e Novosibirskut, më 09 mars 1961. Në atë takim, në të cilin biseda qe vërtitur rreth Berlinit dhe Gjermanisë Perëndimore, Hrushovi i pati deklaruar ambasadorit Tomson:
“… Bashkimi Sovjetik në vitin 1965 do t’ia kalojë Gjermanisë Perëndimore në prodhimin e mallrave për frymë të popullsisë, kurse pesë vjet më vonë do t’i lërë prapa edhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës”.

Kjo ishte një deklaratë paradoksale e Hrushovit, për arsye se autori i librit, duke u ndalur në deklarata të tilla, të cilat Hrushovi i nxirrte si simitet nga furra poshtë e përpjetë nëpër Bashkimin Sovjetik, se, demek, do ta fituakej garën ekonomike me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, citon edhe anekdotat që qarkullonin asokohe mes njerëzve sovjetikë. Aty ai përmend dy të tilla:

E para:
Pyetje: Çfarë kombësie kishin Adami dhe Eva?
Përgjigje: Ata ishin rusë.
Pyetje: Po pse jeni i këtij mendimi?
Përgjigje: Sepse vetëm rusët mund të vrapojnë zbathur dhe me prapanicën të zbuluar, pa një strehë ku të futin kokën, të hanë një mollë dy veta dhe të bërtasin se jetojnë në parajsë.

E dyta:
Presidenti Xhon Kenedi shkoi te Zoti dhe e pyeti:
– Më thuaj, o Zot, pas sa vjetësh populli im do të jetë i lumtur?
– Pas pesëdhjetë vjetësh, – iu gjegj Zoti.
Kenedi filloi të qante dhe u largua.
Presidenti De Gol shkoi te Zoti dhe e pyeti:
– Më thuaj, o Zot, pas sa vjetësh populli im do të jetë i lumtur?
– Pas njëqind vjetësh, – ia ktheu Zoti.
De Goli filloi të qante dhe u largua.
Hrushovi shkoi te Zoti dhe e pyeti:
– Më thuaj, o Zot, pas sa vjetësh populli im do të jetë i lumtur?
Zoti filloi të qante dhe u largua.

Më 04 korrik 1958, Nikita Hrushovi mbajti një fjalim para punëtorëve të uzinës “Kirov” në Leningrad. Aty, ai, midis të tjerave, deklaroi:
– Ne, shokë, së shpejti jo vetëm do t’ia arrijmë, por edhe do t’ia kalojmë Amerikës.
Ndërhyn një punëtor nga turma:
– Që t’ia arrijmë Amerikës, ne, Nikita Sergejeviç, jemi dakord. Vetëm se për t’ia kaluar nuk do të ishte e nevojshme.
– Po pse? – e pyeti Hrushovi.
– Sepse do të na shikojë prapanicën lakuriq!!!

VËSHTRIM JURIDIK DHE FAKTIK PËR ICC, OKB DHE KËSHILLIN E EVROPËS

Mbi Ngjarjet e natës së 3 dhe 4 shkurtit 2000 në Mitrovicën e Veriut

Isuf B.Bajrami

Abstrakt
Ky dokument paraqet një analizë të plotë juridike dhe faktike të ngjarjeve të natës së 3–4 shkurtit 2000 në veri të Mitrovicës,Kosovë,ku u kryen vrasje, plagosje,dëbim masiv dhe shkatërrim prone. Analiza synon të përdoret nga ICC, OKB dhe Këshilli i Evropës, me fokus në:
– përgjegjësinë e autorëve (forcat serbe dhe paramilitare),
– rolin dhe dështimin e KFOR-it francez dhe UNMIK-ut,
– spastrimin etnik dhe pasojat demografike,
– të drejtën e rikthimit të të dëbuarve,
– rekomandime për hetim dhe ndjekje penale.

I. Konteksti historik dhe juridik
Pas përfundimit të konfliktit në Kosovë në qershor 1999, UNMIK dhe KFOR morën përgjegjësinë për sigurinë dhe mbrojtjen e civilëve. Mandati përfshinte ruajtjen e paqes, mbrojtjen e civilëve dhe lehtësimin e rikthimit të të shpërngulurve.¹
Në veri të Mitrovicës vazhduan tensionet etnike dhe strukturat paralele të sigurisë, përfshirë forca paramilitare dhe elementë të strukturave shtetërore serbe.

II. Përshkrimi i ngjarjeve (3–4 shkurt 2000)
2.1 Operacioni i dhunës
Në natën ndërmjet 3 dhe 4 shkurtit 2000, formacioni i njohur si “Rojat e Urës” ndërmori një operacion të dhunshëm në veri të Mitrovicës, duke përdorur armë dhe terror kundër civilëve shqiptarë.² Operacioni raportohet të ketë qenë i udhëhequr nga struktura e Ministrisë së Punëve të Brendshme të Serbisë, përfshirë ish-komandantin Dragan Delibašiç dhe Oliver Ivanović.³
2.2 Viktimat
Në natën e 3–4 shkurtit 2000 u vranë: Nezir Voca, Shqipe Voca, Niman Sejdiu, Bashkim Rrukeci, Sebiha Abrashi, Selime Berisha, Muharrem Sokoli, Nderim Ajeti, Nerimane Xhaka dhe Remzije Canhasi.⁴
Në total:
– 10 civilë shqiptarë të vrarë;⁴
– rreth 25 të plagosur rëndë;⁵
– të paktën 93 të keqtrajtuar fizikisht;⁶
– rreth 12,000 të dëbuar me forcë nga veri në jug të Mitrovicës;⁷
– shtëpi të djegura dhe pronë e shkatërruar.⁸

III. Roli i KFOR-it francez dhe UNMIK-ut
3.1 Prania e KFOR-it francez
Raportimet publike dhe organizata të të drejtave të njeriut theksojnë se krimet u kryen në prani të ushtarëve francezë të KFOR-it dhe të policisë ndërkombëtare të UNMIK-ut.⁹
Kjo ngre çështje të rëndësishme juridike mbi:
– detyrimin për parandalim (ndalimin e dhunës ndaj civilëve),
– detyrimin për hetim,
– përgjegjësinë për dështim të mbrojtjes së civilëve.¹⁰
3.2 Dështimi i ndërhyrjes
Pavarësisht pranishmërisë, raportimet tregojnë se KFOR/UNMIK nuk ndërhynë në mënyrë efektive për të ndaluar vrasjet, plagosjet dhe dëbimin masiv.¹¹

IV. Forcat serbe dhe paramilitare
4.1 Përfshirja e MPB-së dhe “Rojave të Urës”
Operacioni është raportuar të jetë koordinuar nga MPB e Serbisë dhe nga forcat paramilitare “Rojat e Urës”.³ Kjo tregon një përfshirje shtetërore dhe komanduesi në dhunë.
4.2 Përgjegjësia individuale
Figura të përmendura në raportimet publike:
– Oliver Ivanović — i akuzuar dhe më vonë i dënuar për krime lufte nga Gjykata Themelore në Mitrovicë;¹²
– Dragan Delibašiç — ish-komandant i MPB-së, i përmendur si udhëheqës i operacionit;¹³
– dhe figura të tjera të përmendura në raporte publike.¹⁴

V. Spastrimi etnik dhe dëbimi masiv
5.1 Kualifikimi juridik
Dëbimi i dhunshëm i rreth 12,000 shqiptarëve dhe shkatërrimi i pronës përbën:
– krim kundër njerëzimit (dëbim, persekutim),
– krim lufte (dëbim i paligjshëm, shkatërrim i pronës civile),
– dhe elementë të spastrimit etnik.¹⁵
5.2 Jurisprudenca përkatëse
Kualifikimi mbështetet në:
– Konventën IV të Gjenevës (neni 49),¹⁶
– jurisprudencën e ICTY (p.sh. Prosecutor v Krstic) dhe ICC (p.sh. Katanga), ku dëbimi i paligjshëm konsiderohet krim kundër njerëzimit dhe krim lufte.¹⁷

VI. E drejta e rikthimit
6.1 Bazat ligjore ndërkombëtare
E drejta e rikthimit është e njohur në:
– Konventën IV të Gjenevës (neni 49),¹⁶
– Rezolutat e OKB (p.sh. Rezoluta 1244 e KS),¹⁸
– ECHR dhe jurisprudencën e GJEDNJ-së, për të drejtat e pronës dhe familjes.¹⁹
6.2 Shkeljet e të drejtës së rikthimit në Mitrovicë
Dëbimi i dhunshëm, shkatërrimi i pronës dhe frika e vazhdueshme kanë penguar rikthimin e të dëbuarve, duke shkelur:
– të drejtën për të mos u dëbuar,
– të drejtën për të rikthyer në pronën e tyre,
– të drejtën për jetesë të sigurt.²⁰

VII. Pasojat humanitare dhe demografike
7.1 Pasojat humanitare
Ngjarjet shkaktuan trauma psikologjike, shkatërrim të pronës, dhe shpërbërje të komuniteteve shqiptare.²¹
7.2 Pasojat demografike
Dëbimi masiv shkaktoi ndryshime demografike dhe tensione të vazhdueshme etnike, duke penguar rikthimin e banorëve dhe krijuar një ambient të paqëndrueshëm.²²

VIII. Rekomandime për ICC, OKB dhe Këshillin e Evropës
8.1 Për ICC
1. Hapje hetimi paraprak;
2. Vlerësim i jurisdiksionit dhe komplementaritetit;
3. Hetim i përgjegjësisë komanduese;
4. Mbrojtje e dëshmitarëve dhe dokumentim i provave.
8.2 Për OKB
1. Krijim i mekanizmit të pavarur hetimor;
2. Rishikim i rolit të KFOR/UNMIK;
3. Raportim në Këshillin e Sigurimit.
8.3 Për Këshillin e Evropës
1. Monitorim i zbatimit të të drejtave të viktimave;
2. Rekomandim për hetim të pavarur;
3. Angazhim i GJEDNJ-së nëse plotësohen kushtet e jurisdiksionit.

IX. Përfundim
Ngjarjet e 3–4 shkurtit 2000 në Mitrovicën e Veriut përbëjnë krime ndërkombëtare me elemente të spastrimit etnik, krimeve kundër njerëzimit dhe krimeve të luftës. Dëbimi i dhunshëm dhe shkatërrimi i pronës shkelin të drejtën e rikthimit. Ky dokument kërkon hetim dhe ndjekje penale nga ICC, OKB dhe Këshilli i Evropës, si dhe zbatim të të drejtave të rikthimit për viktimat.

Fusnota
1. UNSC Res 1244 (1999) UN Doc S/RES/1244 (10 June 1999).
2. Klankosova.tv, ‘25 vjet nga nata e tmerrit në veri të Mitrovicës, ku 10 shqiptarë u vranë nga “Rojat e Ures”’ (3 February 2025).
3. Lajmi.net, ‘25 vjet nga nata e tmerrit në veri të Mitrovicës’ (3 February 2025).
4. Klankosova.tv, ibid.
5. GazetaBlic.com (2 March 2025) raporton plagosjet.
6. GazetaExpress.com (2019) raporton keqtrajtimet.
7. Kosova.info, ‘Nata e tmerrit: 24 vite nga masakra e 3 dhe 4 shkurtit’ (4 February 2024).
8. Klankosova.tv, ibid.
9. Syri.net, ‘Masakra në veri e kryer në prani të KFOR-it dhe UNMIK-ut’ (3 February 2019).
10. Ibid.
11. Amnesty International, Mitrovica Report (2000) për reagimin e KFOR/UNMIK.
12. Gjykata Themelore në Mitrovicë, Aktgjykim ndaj Oliver Ivanović (2014).
13. BalkanAcademia.com (2025) për përfshirjen e Delibašiçit.
14. BalkanAcademia.com (2025) për emra të tjerë të përfshirë.
15. Geneva Convention (IV) relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War (adopted 12 August 1949, entered into force 21 October 1950) 75 UNTS 287.
16. ICTY, Prosecutor v Krstic (IT-98-33-T) and ICC, Prosecutor v Katanga (ICC-01/04-01/07).
17. UNSC Res 1244 (1999) UN Doc S/RES/1244 (10 June 1999); Geneva Convention IV; ECHR jurisprudence.
18. Ibid.
19. Ibid.
20. Amnesty International, ibid.
21. GazetaExpress, ibid.
22. Amnesty International, ibid.

Vendi i Lekës;03.02.2026

LEGAL AND FACTUAL OVERVIEW FOR ICC, UN, AND COUNCIL OF EUROPE

Events of the Night of 3–4 February 2000 in North Mitrovica

Isuf B.Bajrami

Abstract
This document provides a comprehensive legal and factual overview of the events of the night of 3–4 February 2000 in North Mitrovica, Kosovo, which involved killings, injuries, forced displacement, and destruction of property. The analysis is intended for use by the ICC, the UN, and the Council of Europe, focusing on:
– the responsibility of perpetrators (Serbian state and paramilitary forces),
– the role and failure of French KFOR troops and UNMIK,
– ethnic cleansing and demographic consequences,
– the right of return of forcibly displaced persons,
– recommendations for investigation and criminal prosecution.

I. Historical and Legal Context
Following the end of the conflict in Kosovo in June 1999, UNMIK and KFOR assumed responsibility for security and civilian protection. Their mandate included maintaining peace, protecting civilians, and facilitating the return of displaced persons.¹
However, North Mitrovica remained an area of persistent ethnic tension and parallel security structures, including paramilitary groups and Serbian state-linked elements.

II. Description of Events (3–4 February 2000)
2.1 The Violent Operation
On the night of 3–4 February 2000, the paramilitary formation known as the “Bridge Guards” (Rojat e Urës) conducted a coordinated violent operation in North Mitrovica. The operation involved the use of weapons, intimidation, and terror against ethnic Albanian civilians.² Reports indicate the operation was coordinated by the Serbian Ministry of Interior (MUP) and led by individuals including Dragan Delibašić and Oliver Ivanović.³
2.2 Victims
During the night of 3–4 February 2000, the following ethnic Albanian civilians were killed: Nezir Voca, Shqipe Voca, Niman Sejdiu, Bashkim Rrukeci, Sebiha Abrashi, Selime Berisha, Muharrem Sokoli, Nderim Ajeti, Nerimane Xhaka, and Remzije Canhasi.⁴
In total:
– 10 ethnic Albanian civilians killed;⁴
– approximately 25 severely injured;⁵
– at least 93 physically abused;⁶
– approximately 12,000 forcibly displaced from the north to the south of the city;⁷
– homes burned and property destroyed.⁸

III. Role of French KFOR and UNMIK
3.1 French KFOR Presence
Public reports and human rights organizations indicate that the crimes were committed in the presence of French KFOR troops and UNMIK international police.⁹ This raises serious legal questions regarding:
– the obligation to prevent (to intervene to stop violence against civilians),
– the obligation to investigate,
– the responsibility for failure to protect civilians.¹⁰
3.2 Failure to Intervene
Despite the presence of KFOR and UNMIK, reports indicate they did not effectively intervene to stop killings, injuries, and mass displacement.¹¹
This may imply a failure to fulfil the duty to protect civilians under the KFOR mandate.

IV. Serbian Forces and Paramilitary Involvement
4.1 MUP and “Bridge Guards”
The operation is reported to have been coordinated by the Serbian Ministry of Interior and the paramilitary formation “Bridge Guards”.³
This indicates state involvement and command-level coordination in the violent acts.
4.2 Individual Responsibility
Public reports identify individuals including:
– Oliver Ivanović — publicly accused and later convicted by the Basic Court in Mitrovica for war crimes;¹²
– Dragan Delibašić — identified as a commander of the operation;¹³
– additional individuals mentioned in public reporting.¹⁴

V. Ethnic Cleansing and Forced Displacement
5.1 Legal Qualification
The forced displacement of approximately 12,000 ethnic Albanians, accompanied by killings and property destruction, constitutes:
– a crime against humanity (deportation, persecution),
– a war crime (unlawful deportation, destruction of civilian property),
– and elements of ethnic cleansing.¹⁵
5.2 Relevant Jurisprudence
This qualification is supported by:
– Geneva Convention IV (Article 49),¹⁶
– ICTY jurisprudence (e.g., Prosecutor v. Krstić) and ICC jurisprudence (e.g., Katanga), where unlawful deportation is considered a crime against humanity and a war crime.¹⁷

VI. Right of Return
6.1 International Legal Basis
The right of return for displaced persons is recognized in:
– Geneva Convention IV (Article 49),¹⁶
– UN Security Council Resolution 1244 (1999),¹⁸
– ECHR and ECtHR jurisprudence regarding property rights and family life.¹⁹
6.2 Violations in North Mitrovica
The violent displacement, destruction of property, and continued fear have prevented return and constitute violations of:
– the right not to be forcibly displaced,
– the right to return to one’s home,
– the right to safe and dignified living conditions.²⁰
6.3 Consequences of Non-Return
The lack of return has resulted in:
– demographic changes and long-term ethnic division,
– loss of property and community identity,
– ongoing insecurity and separation of families.

VII. Humanitarian and Demographic Consequences
7.1 Humanitarian Impact
The events caused:
– psychological trauma and family loss,
– destruction of homes and livelihoods,
– dissolution of Albanian communities in the north.²¹
7.2 Demographic Impact
The mass displacement resulted in:
– temporary demographic changes in North Mitrovica,
– territorial control by the Serbian community,
– persistent obstacles to return due to fear and destruction of property.²²

VIII. Recommendations for ICC, UN, and Council of Europe
8.1 For the ICC
1. Initiate a preliminary examination;
2. Assess jurisdiction and complementarity;
3. Investigate command and individual responsibility;
4. Ensure witness protection and evidence preservation.
8.2 For the UN
1. Establish an independent investigative mechanism;
2. Review the role and actions of KFOR/UNMIK;
3. Report findings to the Security Council.
8.3 For the Council of Europe
1. Monitor victim rights and access to justice;
2. Recommend independent investigations and prosecutions;
3. Engage ECtHR where jurisdictional conditions apply.

IX. Conclusion
The events of 3–4 February 2000 in North Mitrovica constitute serious international crimes with elements of ethnic cleansing, crimes against humanity, and war crimes. Forced displacement and property destruction violate the right of return. This document calls for investigations and criminal prosecutions by the ICC, UN, and Council of Europe, as well as full implementation of return rights for victims.

Footnotes
1. UNSC Res 1244 (1999) UN Doc S/RES/1244 (10 June 1999).
2. Klankosova.tv, ‘25 vjet nga nata e tmerrit në veri të Mitrovicës, ku 10 shqiptarë u vranë nga “Rojat e Ures”’ (3 February 2025).
3. Lajmi.net, ‘25 vjet nga nata e tmerrit në veri të Mitrovicës’ (3 February 2025).
4. Klankosova.tv, ibid.
5. GazetaBlic.com (2 March 2025) reports injuries.
6. GazetaExpress.com (2019) reports abuse.
7. Kosova.info, ‘Nata e tmerrit: 24 vite nga masakra e 3 dhe 4 shkurtit’ (4 February 2024).
8. Klankosova.tv, ibid.
9. Syri.net, ‘Masakra në veri e kryer në prani të KFOR-it dhe UNMIK-ut’ (3 February 2019).
10. Ibid.
11. Amnesty International, Mitrovica Report (2000) regarding KFOR/UNMIK response.
12. Basic Court in Mitrovica, Judgment against Oliver Ivanović (2014).
13. BalkanAcademia.com (2025) on Delibašić’s involvement.
14. BalkanAcademia.com (2025) on other individuals involved.
15. Geneva Convention (IV) relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War (adopted 12 August 1949, entered into force 21 October 1950) 75 UNTS 287.
16. ICTY, Prosecutor v Krstić (IT-98-33-T) and ICC, Prosecutor v Katanga (ICC-01/04-01/07).
17. UNSC Res 1244 (1999) UN Doc S/RES/1244 (10 June 1999); Geneva Convention IV; ECHR jurisprudence.
18. Ibid.
19. Ibid.
20. Amnesty International, ibid.
21. GazetaExpress, ibid.
22. Amnesty International, ibid.

The Land of Lek; 03.02.2026

ANALYSE JURIDIQUE ET FACTUELLE POUR la CPI, l’ONU et le CONSEIL DE L’EUROPE

Événements de la nuit du 3–4 février 2000 à Mitrovica Nord

Isuf B.Bajrami

Résumé
Ce document présente une analyse juridique et factuelle complète des événements de la nuit du 3–4 février 2000 à Mitrovica Nord, Kosovo, qui ont impliqué des meurtres, des blessures, des déplacements forcés et la destruction de biens. L’analyse est destinée à être utilisée par la CPI, l’ONU et le Conseil de l’Europe, en mettant l’accent sur :
– la responsabilité des auteurs (forces serbes et paramilitaires),
– le rôle et l’échec des troupes françaises de la KFOR et de l’UNMIK,
– le nettoyage ethnique et les conséquences démographiques,
– le droit au retour des personnes déplacées,
– des recommandations pour l’enquête et les poursuites pénales.

I. Contexte historique et juridique
Après la fin du conflit au Kosovo en juin 1999, l’UNMIK et la KFOR ont assumé la responsabilité de la sécurité et de la protection des civils. Leur mandat incluait le maintien de la paix, la protection des civils et la facilitation du retour des déplacés.¹
Cependant, Mitrovica Nord est restée une zone de tension ethnique persistante et de structures de sécurité parallèles, y compris des groupes paramilitaires et des éléments liés à l’État serbe.

II. Description des événements (3–4 février 2000)
2.1 Opération violente
Dans la nuit du 3–4 février 2000, la formation paramilitaire connue sous le nom de « Gardiens du Pont » (Rojat e Urës) a mené une opération violente coordonnée à Mitrovica Nord. L’opération impliquait l’utilisation d’armes, d’intimidation et de terreur contre des civils albanais.² Les rapports indiquent que l’opération était coordonnée par le ministère serbe de l’Intérieur (MUP) et dirigée par des individus tels que Dragan Delibašić et Oliver Ivanović.³
2.2 Victimes
Lors de la nuit du 3–4 février 2000, les civils albanais suivants ont été tués : Nezir Voca, Shqipe Voca, Niman Sejdiu, Bashkim Rrukeci, Sebiha Abrashi, Selime Berisha, Muharrem Sokoli, Nderim Ajeti, Nerimane Xhaka et Remzije Canhasi.⁴
Au total :
– 10 civils albanais tués ;⁴
– environ 25 grièvement blessés ;⁵
– au moins 93 personnes physiquement maltraitées ;⁶
– environ 12000 personnes déplacées de force du nord vers le sud de la ville ;⁷
– maisons brûlées et biens détruits.⁸

III. Rôle de la KFOR française et de l’UNMIK
3.1 Présence de la KFOR française
Des rapports publics et des organisations de défense des droits de l’homme indiquent que les crimes ont été commis en présence de troupes françaises de la KFOR et de la police internationale de l’UNMIK.⁹ Cela soulève des questions juridiques graves concernant :
– l’obligation de prévenir (intervenir pour arrêter la violence contre les civils),
– l’obligation d’enquêter,
– la responsabilité pour manquement à la protection des civils.¹⁰
3.2 Échec d’intervention
Malgré leur présence, les rapports indiquent que la KFOR et l’UNMIK n’ont pas intervenu efficacement pour arrêter les meurtres, les blessures et les déplacements massifs.¹¹ Cela peut impliquer un manquement au devoir de protection des civils en vertu du mandat de la KFOR.

IV. Forces serbes et implication paramilitaire
4.1 MUP et « Gardiens du Pont »
L’opération est rapportée comme étant coordonnée par le ministère serbe de l’Intérieur et la formation paramilitaire « Gardiens du Pont ».³
Cela indique une implication de l’État et une coordination au niveau du commandement.
4.2 Responsabilité individuelle
Les rapports publics identifient des personnes telles que :
– Oliver Ivanović — accusé publiquement et plus tard condamné par le tribunal de Mitrovica pour crimes de guerre ;¹²
– Dragan Delibašić — identifié comme commandant de l’opération ;¹³
– d’autres individus mentionnés dans les rapports publics.¹⁴

V. Nettoyage ethnique et déplacement forcé
5.1 Qualification juridique
Le déplacement forcé d’environ 12 000 Albanais, accompagné de meurtres et de destruction de biens, constitue :
– un crime contre l’humanité (déportation, persécution),
– un crime de guerre (déportation illégale, destruction de biens civils),
– et des éléments de nettoyage ethnique.¹⁵
5.2 Jurisprudence pertinente
Cette qualification est soutenue par :
– la Convention de Genève IV (article 49),¹⁶
– la jurisprudence du TPIY (ex. Procureur c. Krstić) et de la CPI (ex. Katanga), où la déportation illégale est considérée comme crime contre l’humanité et crime de guerre.¹⁷

VI. Droit au retour
6.1 Base juridique internationale
Le droit au retour des personnes déplacées est reconnu dans :
– la Convention de Genève IV (article 49),¹⁶
– la Résolution 1244 du Conseil de sécurité (1999),¹⁸
– la CEDH et la jurisprudence de la CourEDH concernant les droits de propriété et la vie familiale.¹⁹
6.2 Violations à Mitrovica Nord
Le déplacement violent, la destruction des biens et la peur persistante ont empêché le retour et constituent des violations de :
– le droit de ne pas être déplacé de force,
– le droit de revenir dans son domicile,
– le droit à des conditions de vie sûres et dignes.²⁰
6.3 Conséquences du non-retour
L’absence de retour a entraîné :
– des changements démographiques et une division ethnique à long terme,
– la perte de biens et d’identité communautaire,
– l’insécurité continue et la séparation des familles.

VII. Conséquences humanitaires et démographiques
7.1 Impact humanitaire
Les événements ont causé :
– traumatisme psychologique et perte familiale,
– destruction des maisons et des moyens de subsistance,
– dissolution des communautés albanaises dans le nord.²¹
7.2 Impact démographique
Le déplacement massif a entraîné :
– des changements démographiques temporaires à Mitrovica Nord,
– le contrôle du territoire par la communauté serbe,
– des obstacles persistants au retour en raison de la peur et de la destruction des biens.²²

VIII. Recommandations pour la CPI, l’ONU et le Conseil de l’Europe
8.1 Pour la CPI
1. Ouverture d’un examen préliminaire ;
2. Évaluation de la compétence et du complémentarité ;
3. Enquête sur la responsabilité du commandement et individuelle ;
4. Protection des témoins et préservation des preuves.
8.2 Pour l’ONU
1. Mise en place d’un mécanisme d’enquête indépendant ;
2. Révision du rôle et des actions de la KFOR/UNMIK ;
3. Rapport au Conseil de sécurité.
8.3 Pour le Conseil de l’Europe
1. Surveillance des droits des victimes et accès à la justice ;
2. Recommandation d’enquêtes et de poursuites indépendantes ;
3. Intervention possible de la CEDH si les conditions de compétence sont remplies.

IX. Conclusion
Les événements du 3–4 février 2000 à Mitrovica Nord constituent des crimes internationaux graves avec des éléments de nettoyage ethnique, crimes contre l’humanité et crimes de guerre. Le déplacement forcé et la destruction des biens violent le droit au retour. Ce document appelle à des enquêtes et poursuites par la CPI, l’ONU et le Conseil de l’Europe, ainsi qu’à la mise en œuvre complète des droits de retour pour les victimes.

Notes
1. UNSC Res 1244 (1999) UN Doc S/RES/1244 (10 June 1999).
2. Klankosova.tv, ‘25 vjet nga nata e tmerrit në veri të Mitrovicës, ku 10 shqiptarë u vranë nga “Rojat e Ures”’ (3 February 2025).
3. Lajmi.net, ‘25 vjet nga nata e tmerrit në veri të Mitrovicës’ (3 February 2025).
4. Klankosova.tv, ibid.
5. GazetaBlic.com (2 March 2025) reports injuries.
6. GazetaExpress.com (2019) reports abuse.
7. Kosova.info, ‘Nata e tmerrit: 24 vite nga masakra e 3 dhe 4 shkurtit’ (4 February 2024).
8. Klankosova.tv, ibid.
9. Syri.net, ‘Masakra në veri e kryer në prani të KFOR-it dhe UNMIK-ut’ (3 February 2019).
10. Ibid.
11. Amnesty International, Mitrovica Report (2000) regarding KFOR/UNMIK response.
12. Basic Court in Mitrovica, Judgment against Oliver Ivanović (2014).
13. BalkanAcademia.com (2025) on Delibašić’s involvement.
14. BalkanAcademia.com (2025) on other individuals involved.
15. Geneva Convention (IV) relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War (adopted 12 August 1949, entered into force 21 October 1950) 75 UNTS 287.
16. ICTY, Prosecutor v Krstić (IT-98-33-T) and ICC, Prosecutor v Katanga (ICC-01/04-01/07).
17. UNSC Res 1244 (1999) UN Doc S/RES/1244 (10 June 1999); Geneva Convention IV; ECHR jurisprudence.
18. Ibid.
19. Ibid.
20. Amnesty International, ibid.
21. GazetaExpress, ibid.
22. Amnesty International, ibid.

Lek’s Place ; 03.02.2026