Midis më shumë se 150 avionëve luftarakë amerikanë që operuan mbi Venezuelë fundjavën e kaluar, ishte edhe EA-18G Growler, një mjet luftarak që synon sinjalet elektronike, në vend të njerëzve.

Boeing EA-18G Growler është një mjet kyç i luftës elektronike. Sipas Wall Street Journal, Growler, i quajtur me nofkën “Zappers” nga Marina Amerikane, thuhet se luajti një rol kyç në Venezuelë, ku sistemet e mbrojtjes ajrore u mposhtën shpejt.

Në luftën elektronike, objektivi janë komunikimet, radarët dhe sinjalet elektromagnetike të armikut në përgjithësi.

Avioni është bazuar në F/A-18F Super Hornet të Boeing dhe konsiderohet si një shtyllë kyçe e aftësive amerikane të luftës elektronike. Siç shpjegojnë analistët, Growler mund të zbulojë radarët e armikut, t’i bllokojë ato dhe të bllokojë komunikimet ushtarake.

Sipas të njëjtit informacion, gjatë operacionit në Venezuelë, SHBA-të përdorën gjithashtu avionë luftarakë F-22, F-35 dhe F-18, bombardues B-1 dhe dronë, me qëllim neutralizimin e mbrojtjes ajrore dhe komunikimeve, përpara arrestimit të presidentit të vendit, Nicolas Maduro, nga forcat speciale.

Sipas ekspertëve, suksesi i operacioneve është edhe për shkak të faktit se Venezuela ka sisteme të vjetra dhe të kufizuara të mbrojtjes ajrore, kryesisht me origjinë sovjetike dhe ruse, të cilat nuk mund të përballonin teknologjitë moderne të luftës elektronike.

Vendi kishte, ndër të tjera, sisteme S-300, të cilat janë anashkaluar dhe shkatërruar në konflikte të tjera në të kaluarën.

Lufta elektronike nuk është e re, por vitet e fundit ka fituar një rëndësi të veçantë. Në luftën në Ukrainë, përdorimi masiv i dronëve nxori në pah mundësitë e ndërhyrjes dhe mashtrimit të sinjalit, me Rusinë që konsiderohet veçanërisht e përparuar në këtë fushë.

Growler ka pajisje të specializuara të luftës elektronike, raketa që zbulojnë dhe shkatërrojnë radarët, si dhe një ekuipazh prej dy personash, njëri prej të cilëve është përgjegjës vetëm për operacionet elektronike. Kostoja e avionit u vlerësua në vitin 2021 në afërsisht 67 milionë dollarë.

Në të njëjtën kohë, lufta elektronike po evoluon në një nga sektorët më fitimprurës të industrisë së mbrojtjes, me teknologji të reja, të tilla si përdorimi i lazerëve në komunikime dhe inteligjenca artificiale, që formësojnë të ardhmen.

Megjithatë, analistët janë të shqetësuar se SHBA-ja dhe Evropa mund të mbeten prapa Kinës, ndërsa programet e përmirësimit, të tilla si Growler, përparojnë ngadalë.

© Panorama.al

Departamenti Amerikan i Shtetit ka shpërndarë mbrëmjen e sotme në rrjetet sociale një mesazh të fortë politik, duke theksuar rolin dominues të Shteteve të Bashkuara në hemisferën perëndimore.

Në një fotografi të presidentit Donald Trump, e shoqëruar me mbishkrimin “THIS IS OUR HEMISPHERE” (“Kjo është hemisfera jonë”), DASH nënvizon: “Kjo është hemisfera jonë dhe Presidenti Trump nuk do të lejojë që siguria jonë të kërcënohet.”

Ky mesazh vjen në një moment tensioni të shtuar ndërkombëtar dhe shihet si një paralajmërim i qartë politik për qëndrimin e Washingtonit ndaj çështjeve të sovranitetit, sigurisë dhe ndikimit të fuqive të huaja në rajon, duke i dhënë gjithashtu ton të prerë politikës së Shteteve të Bashkuara në hemisferën perëndimore.

“SHBA-të kanë arrestuar një trafikant droge, i cili tani do të gjykohet në Shtetet e Bashkuara, në përputhje me shtetin e së drejtës, për krimet e kryera kundër popullit tonë për 15 vite. Një veprim i ngjashëm u ndërmor edhe në vitin 1989 kundër Manuel Noriegës.
Ai u arrestua, u padit, u dënua nga gjykata dhe vuajti dënimin me burg si në Shtetet e Bashkuara ashtu edhe në Panama”, shpjegoi Waltz, shkruan La Repubblica.

Gjatë seancës, zëvendëssekretarja e përgjithshme e OKB-së, Rosemary DiCarlo, lexoi një deklaratë në emër të Sekretarit të Përgjithshëm, António Guterres ku shprehej shqetësimi i tij i thellë për mosrespektimin e rregullave të së drejtës ndërkombëtare, veçanërisht në lidhje me veprimet e Shteteve të Bashkuara në Venezuelë.

Ndërkohë në Nju Njork dhjetëra protestues janë mbledhur jashtë gjykatës.

Ata po brohorasin në spanjisht, ndërsa numri i protestuesve pro-Maduro duket se e tejkalon atë të demonstruesve kundër tij.

Senatori amerikan Marco Rubio, në një deklaratë të përbashkët me mediat me presidentin Trump, sugjeroi se pas operacionit të suksesshëm në Venezuelë, Kuba mund të jetë shënjestra e radhës për veprime të ngjashme.

“Nëse do të isha anëtar i qeverisë së Havanës, do të shqetësohesha,” deklaroi Rubio, duke nënkuptuar se Shtetet e Bashkuara do të monitorojnë situatën dhe nuk do të hezitojnë të ndërmarrin masa për të adresuar kërcënimet ndaj demokracisë dhe të drejtave të qytetarëve në rajon.

Deklarata vjen në një moment tensioni në Amerikën Latine, pas arrestimit të presidentit venezuelian Nicolás Maduro dhe rrit interesin e Uashingtonit për ndikimin e regjimeve autoritare në rajon.

Protestat nisën në Teheran më 28 dhjetor, për shkak të kolapsimit të kursit të këmbimit të monedhës kombëtare kundrejt dollarit amerikan dhe inflacioni arriti në 52 për qind. Protestat më pas u përhapën në disa rajone të tjera.

Mediat e kontrolluara nga shteti dhe organizatat ndërkombëtare për të drejtat e njeriut raportuan më 1 janar për të paktën shtatë të vdekur dhe dhjetëra të plagosur në përleshjet mes protestuesve dhe forcave të sigurisë, megjithëse agjencitë e lajmeve të lidhura me Qeverinë fajësuan për dhunën ata që i quajtën “nxitës” të dhunës.

Autoritetet iraniane ende nuk kanë konfirmuar këto raportime dhe Radio Farda e Radios Evropa e Lirë nuk ka mundur t’i verifikojë në mënyrë të pavarur.

“Nëse Irani qëllon dhe vranë dhunshëm protestuesit paqësorë, siç e ka zakon, Shtetet e Bashkuara do t’i ndihmojnë”, shkroi Trump në Truth Social më 2 janar.

“Ne jemi të gatshëm për të vepruar”, shtoi ai.

Në komentet dërguara Radios Farda po më 2 janar, një zëdhënës i Departamentit të Shtetit tha se “protestat pasqyrojnë zemërimin e kuptueshëm të popullit iranian ndaj dështimeve dhe justifikimeve të Qeverisë së tij”.

Në përgjigje thuhet se regjimi iranian “vazhdon të shpërdorojë pasurinë e Iranit për të sponsorizuar terrorizmin në mbarë botën dhe për të shtypur popullin iranian, i cili dëshiron dhe meriton një jetë më të mirë”.

“Ne do të vazhdojmë të ushtrojmë presion maksimal mbi regjimin”, tha DASH-i.

Presidenti iranian, Masud Pezeshkian, që shumë e konsiderojnë si relativisht të moderuar, është përpjekur të ulë tensionet, duke thënë se njihen “kërkesat legjitime” të iranianëve, teksa i bëri thirrje Qeverisë që të ndërmarrë veprime për të lehtësuar problemet ekonomike.

“Nga perspektiva islame… nëse nuk e zgjidhim çështjen e jetesës së njerëzve, do të përfundojmë në ferr”, tha Pezeshkian në televizionin shtetëror.

Megjithatë, forcat e sigurisë të linjës së ashpër u zotuan se do të kishin një qëndrim “të fortë” ndaj protestuesve që “shfrytëzojnë” situatën për të shkaktuar kaos.

Agjencia e lajmeve Fars, e afërt me Gardën Revolucionare Islamike të Iranit raportoi për protesta në qytetin Lordegan në jugperëndim, duke thënë se kishin ndodhur përleshje me forcat e sigurisë. Agjencia citonte “një burim të informuar” që tha se “dy persona kishin humbur jetën”.

Grupi me seli në Norvegji për të drejtat e njeriut, Hengaw gjithashtu raportoi për të vdekur në Lordegan, duke thënë se forcat e sigurisë kishin hapur zjarr ndaj protestuesve, duke vrarë dy dhe plagosur disa të tjerë. Grupi gjithashtu tha se një protestues u vra në provincën Isfahan më 31 dhjetor.

“Protesta u zhvilluan në disa zona të Lordeganit, përfshirë Sheshin e Komunës dhe përpara ndërtesës së Qeverisë. Demonstratat u përballën me shtypje të dhunshme, përfshirë përdorimin e gazit lotsjellës dhe armëve të zjarrit të vërtetë nga forcat e rendit”, tha grupi.

Fars më pas raportoi edhe për tre të vrarë dhe 17 të plagosur në përleshjet mes protestuesve dhe forcave të sigurisë në Azna, qytet në provincën perëndimore të Lorestanit. Në këto raportime të pakonfirmuara thuhet se protestuesit sulmuan një stacion policor.

Garda Revolucionare, ndërkaq, tha më 1 janar se një nga anëtarët e saj të njësitit Basij, që përbëhet nga paramilitarë vullnetarë, u vra një ditë më parë në Kuhdasht, që gjendet po ashtu në Lorestan.

Agjencia e lajmeve Tasnim njoftoi se të paktën 30 persona janë arrestuar në kryeqytet, Teheran, për “pritje të rendit publik”. Arrestime po ashtu janë raportuar edhe në zona të tjera, përfshirë në Malard dhe në provincat Alborz, Lorestan dhe Çaharmahal dhe Bakhtiari.

Në Malard, agjencia Fars citoi zëvendësguvernatorin duke thënë: “Hetimet tregojnë se një numër i të arrestuarve kishte ardhur në Malard nga qytetet fqinje, të cilat tani janë nën kontrollin e agjencive të sigurisë”.

Protestat duket se janë sfida më serioze për Qeverinë teokratike të Iranit që nga i protestave “Gratë, Jeta, Liria” pas vdekjes së studentes iraniano-kurde 22-vjeçares, Mahsa Amini, në shtator të vitit 2022, ndërsa ishte në paraburgim nga policia për shkelje të kodit të veshjes.

Më parë, Pezeshkian u kishte bërë thirrje qytetarëve të tregojnë solidaritet në vend që të bashkohen me protestat. Ai gjithashtu premtoi se Qeveria do të merrte “vendime të reja” që do të përmirësonin situatën ekonomike.

Megjithatë, këto thirrje bën pak për të qetësuar iranianët e zemëruar, të cilët janë përballur me një inflacion mbi 50 për qind dhe me valutën, rial, vlera e të cilit po bie.

“Protestat e fundit shfaqin një realitet të qartë: shumë iranianë kanë vendosur se duhet t’i jepet fund establishmentit aktual – me çdo kusht dhe sa më shpejt që të jetë e mundur – para se vendi që ata duan të shkatërrohet edhe më shumë”, tha për Radion Farda më 1 janar Shirin Ebadi, e cila u nderua me Çmimin Nobel për Paqe në 2003 për përpjekjet e saj për të sjellë demokracinë dhe për mbrojtjen e të drejtave të njeriut në Iran. /REL/

Që sot, Qyteti i Nju Jorkut, ku jetojnë gati një milion myslimanë, do të ketë një kryebashkiak të ri

Demokrati socialist u bë kryebashkiaku i parë në historinë e Qytetit të Nju Jorkut që bën betimin e marrjes së detyrës mbi Kuran, libri i shenjtë i besimtarëve myslimanë.

Mamdani, 34 vjeçar, i cili fitoi zgjedhjet në nëntor, është një nga kryetarët më të rinj në historinë e Nju Jorkut, një emigrant i lindur në Uganda, dhe përfaqësues i rrymës më të majtë të Partisë Demokrate.

Në betimin e kryer mbrëmë në tunelin e nëndheshëm të një stacioni të vjetër dhe jashtë përdorimit të metrosë së Nju Jorkut, Mamdani përdori Kuranin e gjyshit të tij.

Zyrtarët në Amerikë shpesh zgjedhin kopje historike të librave të shenjtë. Megjithatë ka raste kur përdorin edhe kopje të vjetra të familjes, kryesisht për të nderuar një të afërm të shtrenjtë. Si në rastin e Mamdanit. Edhe paraardhësi i tij, Eric Adams u betua mbi Biblën e mamasë së tij.

Megjithatë, Mamdani kishte pranë edhe një kopje të dytë të Kuranit, të përdorur dikur nga Arturo Schomburg, një shkrimtar dhe historian portorikan, figurë e të ashtuquajturës Rilindje të Harlemit. Kjo kopje e Kuranit iu dhurua për ceremoninë nga Biblioteka Publike e Nju Jorkut, ku mbahet e arkivuar.

Një tjetër betim publik dhe me pjesëmarrje masive pritet të bëhet sot, në Bashkinë e Qytetit, përpara mijëra mbështetësve të tij entuziastë nën drejtimin e aleatit të tij politik dhe Senatorit të Amerikës, Bernie Sanders.

Llogaritet se në Qytetin e Nju Jorkut, jetojnë sot gati një million myslimanë, duke përfshirë edhe ata me prejardhje nga trojet shqiptare.

Zyrtari i parë në historinë e Shteteve të Bashkuara që u betua mbi Kuran ishte Keith Ellison, si anëtar i Kongresit Amerikan nga Minnesota, në 2007.

Eksperti i njohur amerikan i diplomacisë dhe menaxhimit të konflikteve, Edward P. Joseph, ka paraqitur një propozim që po ngjall debat serioz në qarqet politike të Uashingtonit dhe Evropës: futjen e Kosovës dhe Serbisë në NATO.

Po ashtu edhe aplikimin e elementeve të modelit të Kosovës në rajonin e Donbasit të Ukrainës, si pjesë e një strategjie më të gjerë për të dobësuar ndikimin rus në Evropë.

Joseph, aktualisht lektor në Johns Hopkins University – SAIS, tha se Ballkani nuk është një rajon periferik, por një nyje kyçe e luftës hibride të Rusisë kundër Perëndimit.

“Ukraina është dimensioni kinetik i luftës. Ballkani është dimensioni hibrid. Dhe Serbia është platforma përmes së cilës Rusia ushtron ndikimin e saj në rajon,” deklaroi Joseph.

Sipas Joseph, largimi i Serbisë nga orbita e Moskës do të kishte një efekt shkatërrues për strategjinë ruse në Evropën Juglindore.

“Futja e Serbisë në NATO do të ishte si fundosja e anijes ‘Moskva’ për Rusinë në Ballkan,” tha ai, duke e krahasuar ndikimin strategjik të këtij hapi me humbjen simbolike dhe ushtarake të flotës ruse në Detin e Zi.

Ai theksoi se 96 për qind e investimeve kineze në Ballkan janë të përqendruara në Serbi, ndërsa Rusia e përdor Beogradin për të bllokuar Kosovën dhe për të ushqyer narrativën kundër NATO-s.

Joseph argumenton se ideja nuk është teorike, por e ndërtuar mbi realitete aktuale politike.

“Serbia tashmë është nën presion për shkak të kontrollit rus mbi kompaninë NIS. Ky presion duhet të përshpejtohet. Beogradi po detyrohet të shkëputet nga Moska,” u shpreh ai.

Ai shtoi se Presidenti serb Aleksandar Vuçiç ndodhet në një krizë të brendshme politike dhe se një ofertë e tillë nga Presidenti Donald Trump, i cili gëzon popullaritet në Serbi, do të kishte peshë të jashtëzakonshme.

“Një rrugë drejt NATO-s e propozuar nga Trump nuk do të mund të injorohej nga Vuçiq,” tha Joseph.

Një element kyç i propozimit është se Kosovës do t’i ofrohej rruga drejt NATO-s, pavarësisht qëndrimit të Serbisë.

“Në momentin që Kosova ka një rrugë drejt NATO-s, strategjia serbe e bllokimit diplomatik bie. Loja praktikisht mbaron,” theksoi Joseph.

Ai shtoi se anëtarësimi në NATO është shumë më i rëndësishëm për Kosovën sesa anëtarësimi në OKB, duke e krahasuar situatën me përvojën e Ukrainës.

Në lidhje me Ukrainën, Joseph propozon përdorimin e modelit të Rezolutës 1244 të OKB-së, e cila la qëllimisht të hapur çështjen e statusit të Kosovës.

“Modeli i Kosovës e heq sovranitetin nga tryeza e menjëhershme dhe krijon hapësirë për negociata reale,” shpjegoi ai.

Sipas tij, kjo do t’i lejonte Presidentit ukrainas Volodymyr Zelensky të mos “dorëzojë territor”, por ta vendosë Donbasin nën administrim ndërkombëtar, me trupa paqeruajtëse dhe referendum final.

“Ironia është se vetë Putini këmbëngul se Kosova dhe Ukraina janë absolutisht të njëjta. Pikërisht këtë argument mund ta përdorë Perëndimi kundër tij,” tha Joseph.

Joseph paralajmëroi se nëse Ballkani nuk stabilizohet, Evropa do të mbetet e cenueshme ndaj ndërhyrjeve autoritare.

“Nëse e hiqni partneritetin strategjik Rusi–Serbi, arkitektura e luftës hibride ruse shembet,” theksoi ai.

Ai bëri thirrje për masa të menjëhershme, përfshirë sanksione ndaj RT dhe Sputnik, mbylljen e qendrave ruse të inteligjencës dhe përshpejtimin e integrimit euroatlantik të rajonit./ TheGeoPost/

Marrëveshja për rrugën drejt normalizimit të marrëdhënieve mes Kosovës dhe Serbisë, e arritur në shkurt të vitit 2023 me ndërmjetësimin e Bashkimit Evropian, përfaqëson një hap pozitiv drejt normalizimit mes dy vendeve, të cilat “duhet të synojnë përparim të shpejtë në zbatimin e Aneksit të kësaj marrëveshjeje”.

Kështu thuhet në Aktin për Autorizimin e Mbrojtjes Kombëtare që u miratua nga dy dhomat e Kongresit amerikan dhe u nënshkrua në ligj nga presidenti i Shteteve të Bashkuara, Donald Trump, më 18 dhjetor.

“Pasi të arrihet përparim i mjaftueshëm, SHBA-ja duhet të shqyrtojë iniciativa për forcimin e marrëdhënieve bilaterale me të dyja vendet”, thuhet në tekst, duke shtuar se kjo përfshin dialogun strategjik dypalësh dhe nisma konkrete për thellimin e lidhjeve ekonomike dhe investimeve.

Sipas aktit, SHBA-ja duhet të vazhdojë mbështetjen e një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse përfundimtare mes Kosovës dhe Serbisë, e bazuar në njohjen e ndërsjellë, duke mos mbështetur shkëmbime territoriale, ndarje apo ndryshime të tjera të kufijve sipas linjave etnike në Ballkanin Perëndimor për zgjidhjen e konflikteve, dhe duhet t’i mbështesë demokracitë pluraliste në rajon si një mjet për të parandaluar rikthimin e konflikteve etnike.

Kjo marrëveshje prej 11 nenesh, që njihet edhe si Marrëveshja e Ohrit, ndër tjerash, parasheh një nivel të vetëmenaxhimit për komunitetin serb në Kosovë, njohje të ndërsjellë të simboleve shtetërore, që Serbia të mos bllokojë anëtarësimin e Kosovës në organizata ndërkombëtare, dhe kërkon nga Prishtina dhe Beogradi që t’i zbatojnë edhe të gjitha marrëveshjet e mëhershme të arritura gjatë dialogut.

Akti Kombëtar për Mbrojtje për vitin fiskal 2026 autorizon shpenzim vjetor rekord për ushtrinë amerikane që arrin vlerën e 901 miliardë dollarëve, 8 miliardë më shumë seç kishte kërkuar Trumpi.

Akti përfshin gjithçka, nga numri i anijeve, avionëve dhe sistemeve raketore që do të blihen, e deri te rritja e pagave për ushtarët dhe mënyra se si do të adresohen kërcënimet gjeopolitike.

Teksti i këtij dokumenti përmend një sërë çështjesh, përfshirë edhe varësinë e vendeve të Ballkanit Perëndimor nga energjia ruse. Aty thuhet se kjo varësi lidh ekonomitë dhe politikën e tyre me Moskën dhe pengon aspiratat e tyre për integrim evropian, ndërsa korrupsioni, përfshirë edhe në nivelet e udhëheqësve kryesorë politikë, vazhdon të përbëjë një nga pengesat më të mëdha për zhvillimin e mëtejshëm ekonomik dhe politik të rajonit.

Në Aktin për Autorizimin e Mbrojtjes Kombëtare thuhet se ulja e varësisë së Ballkanit Perëndimor nga gazi dhe karburantet fosile ruse është në interes kombëtar të SHBA-së, dhe se Uashingtoni duhet të mbështesë anëtarësimin e vendeve të rajonit në Bashkimin Evropian dhe NATO.

“Varësia e vendeve të Ballkanit Perëndimor nga burimet fosile ruse dhe gazi natyror lidh ekonomitë dhe politikën e tyre me Federatën Ruse dhe pengon aspiratat e tyre për integrim evropian”, thuhet në këtë dokument.

Rritja e ndikimit të Kinës në Ballkanin Perëndimor gjithashtu mund të ketë ndikim të dëmshëm në konkurrencën strategjike, demokracinë dhe integrimin ekonomik me Evropën, thuhet në dokument, ku kërkohet që sekretari i Shtetit, në koordinim me atë të Mbrojtjes, drejtorin e Shërbimit Kombëtar të Inteligjencës dhe agjencitë e tjera përkatëse, t’i raportojë rregullisht Kongresit për ndikimin dashakeq të Rusisë dhe Kinës në vendet e Ballkanit Perëndimor.

“Shqetësim i thellë” për gjendjen e demokracisë në Serbi

Në Aktin për Autorizimin e Mbrojtjes Kombëtare është shprehur shqetësim edhe për gjendjen e demokracisë në Serbi.

“Zgjedhjet parlamentare dhe lokale të mbajtura në Serbi më 17 dhjetor 2023 dhe pasojat e tyre të menjëhershme ngjallin shqetësim të thellë lidhur me gjendjen e demokracisë në Serbi, duke përfshirë përfundimet e raportit përfundimtar të OSBE/ODIHR-it”, thuhet në tekstin e dokumentit.

Aty shtohet se Zyra e OSBE-së për institucionet demokratike dhe të drejtat e njeriut ka vlerësuar se në ato zgjedhje kishte “kushtet jo të drejta” për votim, “shumë mangësi procedurale, përfshirë zbatimin jo të barabartë të masave mbrojtëse gjatë votimit dhe numërimit, mbingarkimin e qendrave të votimit, shkelje të fshehtësisë së votës dhe raste të shumta të votimit në grup”.

Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë gjithashtu ka theksuar se zyrtarët serbë kanë akuzuar kryesisht protestuesit paqësorë, partitë opozitare dhe shoqërinë civile për “përpjekje për të destabilizuar Qeverinë”, një pretendim shqetësues që rrezikon sigurinë e pjesëve të rëndësishme të shoqërisë serbe, thuhet në tekstin e Kongresit, ku vlerësohet se vendet demokratike, të cilat ndajnë vlerat e SHBA-së, përfaqësojnë partneritete më të forta dhe afatgjata.

Mbështetje për EUFOR-in në Bosnjë dhe Hercegovinë

Ndër qëndrimet e Kongresit, sipas aktit, është se duhet të mbështetet ruajtja e mandatit të plotë të EUFOR-it në Bosnjë dhe Hercegovinë, duke e konsideruar këtë në interes të sigurisë kombëtare të SHBA-së.

Gjithashtu kërkohet që NATO-ja dhe BE-ja të rishikojnë mandatin dhe vendosjen e misioneve në Bosnjë dhe Hercegovinë për t’u siguruar që të luajnë një rol proaktiv në krijimin e një mjedisi të sigurt, veçanërisht në fushën e mbrojtjes.

Mbështetje për integrimet euroatlantike

Vendet e Ballkanit Perëndimor – Kosova, Shqipëria, Bosnje-Hercegovina, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Serbia – përbëjnë një rajon pluralist dhe multietnik në zemër të Evropës, i cili është thelbësor për paqen, stabilitetin dhe prosperitetin e kontinentit, thuhet në fillim të seksionit kushtuar rajonit, për të cilin u tha se mund të quhet “Ligji për demokracinë dhe prosperitetin e Ballkanit Perëndimor”.

Paqja, stabiliteti dhe prosperiteti i qëndrueshëm në Ballkanin Perëndimor lidhen drejtpërdrejt me mundësitë për përparim demokratik dhe ekonomik të këtyre gjashtë vendeve, dhe është në interes të përbashkët të SHBA-së dhe vendeve të rajonit të përmirësojnë rritjen dhe zhvillimin ekonomik të qëndrueshëm në rajon.

Reformat drejt Bashkimit Evropian, të kryera nga vendet e Ballkanit Perëndimor, kanë sjellë përparim të konsiderueshëm demokratik dhe ekonomik në rajon, por pavarësisht këtij përmirësimi, nivelet e varfërisë dhe papunësisë në Ballkanin Perëndimor mbeten më të larta se në vendet fqinje të BE-së.

Gjithashtu theksohet se “korrupsioni, përfshirë edhe tek udhëheqësit kryesorë politikë, vazhdon të prekë Ballkanin Perëndimor dhe përbën një nga pengesat më të mëdha për zhvillimin e mëtejshëm ekonomik dhe politik të rajonit”, ndërsa “fushatat e dezinformimit të drejtuara ndaj Ballkanit Perëndimor minojnë besueshmërinë e institucioneve demokratike, përfshirë integritetin e zgjedhjeve”.

Për këtë arsye, Kongresi ka theksuar se SHBA-ja duhet, ndër të tjera, të bashkëpunojë me aleatët dhe partnerët e përkushtuar për forcimin e sundimit të ligjit, diversifikimin e burimeve energjetike, reformat demokratike dhe ekonomike dhe reduktimin e varfërisë; të nxisë forcimin e lidhjeve tregtare dhe investimeve midis SHBA-së dhe aleatëve/partnerëve në Ballkanin Perëndimor dhe të zgjasë ndihmën amerikane për përpjekjet e integrimit rajonal në rajon.

SHBA-ja duhet të mbështesë anëtarësimin e vendeve të Ballkanit Perëndimor që nuk janë pjesë e BE-së dhe NATO-s, dhe që duan të anëtarësohen, të përmbushin kriteret për anëtarësim, kanë mbështetjen e të gjithë aleatëve për të marrë ftesën për anëtarësim dhe që janë në gjendje të promovojnë më tej parimet e Traktatit të Atlantikut të Veriut dhe të kontribuojnë në mënyrë të rëndësishme në sigurinë kolektive të NATO-s.

SHBA duhet të rrisë lidhjet tregtare dhe investimet në Ballkanin Perëndimor, veçanërisht për të zvogëluar varësinë nga burimet energjetike ruse, për të rritur diversifikimin e energjisë, efikasitetin dhe kursimin, si dhe për të lehtësuar kalimin te burimet e energjisë së pastër.

Aty shtohet se duhet të vazhdojë mbështetja e zhvillimit të shoqërisë civile të fortë, partneriteteve publike-private, medias së pavarur, qeverisjes transparente dhe të përgjegjshme, stabilitetit politik dhe ekonomive moderne të tregut.

Në aktin për mbrojtjen, sekretarit të Shtetit, Marco Rubio, i kërkohet të nxisë iniciativa për zhvillim demokratik dhe ekonomik dhe prosperitet, përfshirë zgjatjen e ndihmës teknike në çdo vend të Ballkanit Perëndimor, duke marrë parasysh kushtet lokale dhe miratimin e qeverisë vendase; të forcojë strategjitë kombëtare ekzistuese kundër korrupsionit, përfshirë korrupsionin politik, veçanërisht në gjyqësor, organet e pavarura të mbikëqyrjes së zgjedhjeve dhe prokurimet publike; dhe të promovojë rolin e medias së pavarur në luftën kundër korrupsionit.

Kongresi gjithashtu ka shprehur mbështetje për sigurinë kibernetike dhe rezistencën kibernetike në Ballkanin Perëndimor, iniciativat për lidhje ekonomike rajonale dhe zhvillim, si dhe për promovimin e bashkëpunimit ndërkulturor dhe arsimor midis SHBA-së dhe vendeve të Ballkanit Perëndimor.

Autori i këtij dokumenti për Ballkanin Perëndimor, anëtari i Dhomës së Përfaqësuesve nga radhët e demokratëve, William Keating, tha për televizionin Insajder se miratimi i legjislacionit në dy dhomat e Kongresit tregon se Ballkani mbetet në radarin amerikan.

“Mesazhi i rëndësishëm është se Amerika vazhdon të jetë e interesuar për Ballkanin Perëndimor. Unë merrem me këtë rajon prej shumë vitesh dhe gjithmonë e kam konsideruar si një zonë të rëndësishme për ne. Njerëzit duhet ta dinë se edhe në këtë Qeveri të SHBA-së ka njerëz që e shohin Ballkanin si prioritet”, tha Keating.

Ai shpjegoi se legjislacioni u prezantua që në shtator, dhe më pas u përfshi në Aktin për mbrojtjen, me qëllim që të sigurohet miratimi i tij.

Zyrtarët amerikanë dhe ata ukrainas kanë thënë se kanë arritur përparim të konsiderueshëm në ditën e dytë të bisedimeve të zhvilluara më 15 dhjetor, me qëllim të përfundimit të luftës së nisur nga Rusia në tokën ukrainase, teksa Uashingtoni raportohet t’i ketë ofruar Kievit garanci të sigurisë të modelit të Artikullit 5 të NATO-s.

Ndonëse ende ka pikëpyetje për çështje me rëndësi, përfshirë fatin e territorit që Kievi vazhdon ta kontrollojë në rajonin lindor Donjeck, presidenti amerikan, Donald Trump ka thënë se duket që një marrëveshje për t’i dhënë fund konfliktit më të madh dhe më vdekjeprurës në Evropë prej Luftës së Dytë Botërore është më afër se kurrë.

“Po përpiqemi ta finalizojmë, besoj se jemi më afër tani”, u ka thënë Trump gazetarëve në Zyrën Ovale më 15 dhjetor pasi delegacionet amerikane, evropiane dhe ukrainase kanë zhvilluar disa ditë negociata në Berlin.

“Kemi zhvilluar disa biseda me presidentin [rus, Vladimir] Putin të Rusisë dhe besoj se jemi më afër se kurrë dhe të shohim se çfarë mund të bëjmë”.

Trump e ka përmendur se ka biseduar së fundmi me presidentin rus, por nuk ka dhënë më shumë hollësi.

Presidenti ukrainas, Volodymyr Zelenky ka thënë se bisedimet kanë qenë të vështira, por të dobishme dhe që shefi i tij negociator, Rustem Umerov ka thënë se ka pasur “përparim real” në Berlin me të dërguarin e posaçëm të Shtëpisë së Bardhë, Steve Witkoff dhe Jared Kushnerin, dhëndrin e presidentit amerikan Donald Trump, që kanë qenë pjesë e delegacionit amerikan.

“Këto biseda nuk janë gjithmonë të lehta, do të jem i sinqertë me ju. Por ka qenë bisedë produktive, me shumë hollësi, me të vërtetë shumë”, ka thënë Zelensky në një forum bizensor gjermano-ukrainas që është mbajtur pas takimit SHBA-Ukrainë.

Në një konferencë për media të zhvilluar më vonë nga kancelari gjerman, Friedrich Merz, Zelensky ka thënë se palët “kanë dallime” sa u përket territoreve, dhe që çështja “nuk është mbyllur”.

“Çështja territoriale është e dhimbshme. Ne e dimë 100 për qind çfarë dëshiron Rusia, dhe është shumë me rëndësi që amerikanët më kanë dëgjuar në këtë drejtim”, ka thënë Zelensky.

“Unë besoj që amerikanët, si ndërmjetësues, do të analizojnë mënyra të ndryshme si t’i zgjidhin këto çështje”, përfshirë territorin dhe ndarjen e fondeve për rindërtim të Ukrainës.

Zelensky i ka refuzuar propozimet që kërkojnë nga Kievi të heqë dorë nga një pjesë e rajonit të Donjeckut, që ende e ka nën kontroll. Dhe ai ka sugjeruar që nëse Ukraina duhet të largohet nga vija e frontit në Donbas, atëherë edhe forcat ruse duhet të veprojnë njëjtë.

Rusia, në anën tjetër, insiston në koncesione territoriale, duke kërkuar gjithë rajonin ukrainas të Donbasit. Nëse nuk ndodh ashtu, Putini ka thënë se rusët do ta marrin atë rajon me forcë.

Kancelari Merz ka thënë se tani është shansi më i madh për proces të paqes prej nisjes së luftës në shkurt të vitit 2022 dhe që Shtetet e Bashkuara kanë bërë kontribut të madh për garanci të sigurisë për Ukrainën.

Një grup prej shtatë shteteve të Bashkimit Evropian, liderët e BE-së dhe Zelensky e kanë publikuar një deklaratë të përbashkët duke thënë se mbështesin një ushtri ukrainase prej 800.000 trupash, një forcë multikombëtare të udhëhequr nga evropianët dhe një mekanizëm të udhëhequr nga amerikanët për monitorim dhe verifikim për të zbatuar një armëpushim eventual.

Ndërkohë, shumë agjenci të lajmeve i kanë cituar zyrtarët amerikanë të kenë thënë se propozimet e diskutuara në Berlin i ngjasojnë Artikullit 5 të NATO-s.

Ky artikull parasheh që sulmi ndaj një vendi anëtar konsiderohet sulm ndaj të gjitha vendeve anëtare të aleancës.

Uashingtoni nuk ka dhënë hollësi se si do t’i ofrojë garancitë e sigurisë, ndonëse ka pasur zyrtarë që kanë thënë se një ofertë e tillë nuk do të jetë përgjithmonë në tavolinë.

Zëdhënësi i Putinit, Dmitry Peskov ka thënë më 15 dhjetor se heqja dorë e Ukrainës nga anëtarësimi në NATO është “gurthemel” për një marrëveshje për paqe në sytë e Kremlinit, dhe që Rusia prej të dëgjojë nga zyrtarët amerikanë se çfarë është diskutuar në Berlin, pasi Moska nuk ka qenë e përfshirë.

Lufta në Ukrainë ka nisur më 24 shkurt të vitit 2022.

Presidenti rus, Vladimir Putin e quan luftën “operacion special ushtarak” për të çmilitarizuar Ukrainën.

Perëndimi është përgjigjur ndaj Rusisë, duke goditur ekonominë e këtij shteti me sanksione të ashpra.

Si pasojë e luftës kanë vdekur mijëra persona dhe miliona të tjerë janë zhvendosur nga shtëpitë e tyre.

Negociatat mbi garancitë e sigurisë që Ukraina kërkon të marrë nga SHBA dhe Evropa kanë bërë përparim të konsiderueshëm, raporton media amerikane Axios.

Një zyrtar i lartë amerikan ka deklaruar se administrata e Donald Trump është e gatshme t’i ofrojë Ukrainës një garanci bazuar në nenin 5 të NATO-s, i cili do të miratohet nga Kongresi dhe do të jetë ligjërisht i detyrueshëm.

“Ne duam t’u japim ukrainasve një garanci sigurie që nuk është një çek i bardhë nga njëra anë, por që është mjaftueshëm e fortë nga ana tjetër. Ne jemi të gatshëm ta hedhim në votim në Kongres”, tha zyrtari amerikan për Axios.

Më herët, presidenti i SHBA theksoi se është bërë shumë përparim drejt zgjidhjes së konfliktit midis Rusisë dhe Ukrainës.

Në frontin diplomatik, i dërguari amerikan Steve Witkoff pritet të takohet me udhëheqësit evropianë dhe Volodymyr Zelensky në Berlin këtë fundjavë. Ky vendim për të dërguar Witkoff nënvizon përshpejtimin e përpjekjeve të SHBA-së për të arritur një marrëveshje paqeje para fundit të vitit.

Çfarë parashikon neni 5 i NATO-s?

Neni 5 i NATO-s parashikon që nëse një aleat i NATO-s është viktimë e një sulmi të armatosur, çdo anëtar tjetër i Aleancës do ta konsiderojë këtë akt dhune si një sulm të armatosur kundër të gjithë anëtarëve dhe do të ndërmarrë veprimet që i konsideron të nevojshme për të ndihmuar aleatin e sulmuar. Panorama

Presidenti amerikan Donald Trump përsëriti para gazetarëve në Shtëpinë e Bardhë të enjten se forcat e armatosura të vendit së shpejti do të fillojnë të nisin sulme në tokën venezueliane për të parandaluar dërgesat e drogës të arrijnë në Shtetet e Bashkuara, mes krizës së vazhdueshme midis dy vendeve.

Presidenti republikan e ka bërë vazhdimisht paralajmërimin në javët e fundit.

Qeveria amerikane njoftoi të enjten sanksione të reja kundër Venezuelës, duke vendosur kufizime për tre nipërit e Presidentit Nicolas Maduro dhe gjashtë cisterna nafte dhe kompanitë e transportit detar që i operojnë ato.

Vendimi erdhi ndërsa SHBA-të kanë vendosur forca ushtarake në Karaibe, me Presidentin Donald Trump që përsëriti në një intervistë të kohëve të fundit me Politico se ai beson se ditët e Maduros në pushtet janë “të numëruara”.

Të mërkurën, Trump njoftoi se forcat amerikane kishin sekuestruar një cisternë nafte në brigjet e Venezuelës.

Departamenti i Thesarit i SHBA-së njoftoi sanksione ndaj gjashtë cisternave naftëmbajtëse që transportonin naftë nga Venezuela dhe një numri të barabartë kompanish transporti detar të lidhura me to. Katër nga cisternat – përfshirë H. Constance dhe Lattafa – janë me flamur panamez. Të tjerët janë me flamur të Ishujve Kuk dhe me flamur të Hong Kongut.

Të gjithë janë supercisterna që kishin ngarkuar së fundmi naftë bruto nga Venezuela, sipas dokumenteve të brendshme nga kompania shtetërore e naftës PDVSA.

Lista e sanksioneve të SHBA-së përfshin gjithashtu Franky Francisco Flores de Freitas, Efren Antonio Campo Flores dhe Carlos Eric Malpica Flores, nipër të gruas së Presidentit Venezuelian Maduro.

Dy të parët u arrestuan në vitin 2015 në një operacion të Administratës Amerikane për Zbatimin e Ligjit kundër Drogës në Haiti. Ata u dënuan me 18 vjet burg për trafik droge, por u liruan në vitin 2022 si pjesë e një marrëveshjeje shkëmbimi të të burgosurve me Venezuelën.

Departamenti Amerikan i Sigurisë Kombëtare (DHS) ka publikuar një listë me emrat e kriminelëve të huaj më të rrezikshëm, të arrestuar nga Shërbimi i Imigracionit dhe Doganave të SHBA-së (ICE).

“Nën drejtimin e nënsekretares Noem, burrat dhe gratë punëtore të DHS dhe ICE po përmbushin premtimin e Presidentit Trump dhe po zbatojnë deportime masive – duke filluar me më të këqijtë e më të këqijve – përfshirë emigrantët e paligjshëm që shihni këtu”, thuhet në njoftim.

Në listë rezultojnë edhe katër shqiptarë.

Ata janë:

Vasil Vukaj, i dënuar për vrasje, i arrestuar në Kaliforni.

Florjan Delija, i dënuar për sulm, i arrestuar në Nju Jork.

Adush Muçaj, i dënuar për sulm, i arrestuar në Jutah.

Marian Makai, i dënuar për vjedhje, sjellje të parregullt, kërcënime terroriste, i arrestuar në Kaliforni.

Ndërsa nga Kosova janë arrestuar:

Nikollë Lleshaj dhe Besart Hoxha.

Komiteti për Evropën i Komisionit për Punë të Jashtme të Dhomës së Përfaqësuesve në SHBA mbajti të martën një seancë dëgjimore me temën ‘Pika e nxehtë: rruga drejt stabilitetit në Ballkanin Perëndimor’.

Në një analizë të publikuar në Peacefare.net, profesori amerikan Daniel Serwer vlerësoi se, ndonëse rajoni ende nuk është ‘pikë e nxehtë’, ai shumë lehtë mund të kthehet në të tillë.

Sipas tij, problemi kryesor nuk është mungesa e stabilitetit, por mungesa e ndryshimit politik demokratik, pasi ‘stabiliteti aktual mbahet përmes korrupsionit, tensioneve etnike dhe autokracisë’.

Gjatë seancës, dëshmitarët dhe anëtarët e Kongresit amerikan u pajtuan se Serbia mbetet një prej faktorëve më të mëdhenj destabilizues në Ballkan, për shkak të korrupsionit të përhapur, qeverisjes gjithnjë e më autokratike, lidhjeve të ngushta ushtarake e tregtare me Kinën si dhe marrëdhënieve të forta politike e ekonomike me Rusinë.

Serwer shtoi se përpjekjet e viteve të fundit për ta orientuar Serbinë drejt Perëndimit kanë dështuar.

Sipas tij, presidenti serb Aleksandar Vuçiq nuk ka asnjë interes të frenojë korrupsionin, të distancohet nga Moska dhe Pekini, apo të garantojë më shumë liri mediatike dhe pavarësi të sistemit të drejtësisë.

Duke folur për situatën në Kosovë, Serwer theksoi se vendi ka nevojë për më shumë sovranitet, jo më pak.

Ai paralajmëroi se statusi i paqartë i Kosovës krijon hapësirë për ndikim rus dhe kinez.

‘Mbështetja e pakushtëzuar për Kosovën duhet të jetë prioritet, sidomos përballë presionit serb’, deklaron ai.

Pjesëmarrës në diskutimet në Komitetin për Politikë të Jashtme të Dhomës së Përfaqësuesve të Shteteve të Bashkuara i kanë bërë thirrje administratës së presidentit Donald Trump të angazhohet më shumë në Ballkanin Perëndimor, për ta stabilizuar rajonin, duke vlerësuar se Rusia, përmes Serbisë, është faktori kryesor për destabilizim.

Duke hapur seancën dëgjimore të martën vonë, kryetari republikan i Nënkomitetit për Evropën, Keith Self, vlerësoi se Ballkani Perëndimor, përveç Ukrainës që është nën pushtimin rus, është “rajoni më i paqëndrueshëm në Evropë”.

Marrëdhëniet e pazgjidhura të Serbisë me Kosovën janë një nga nxitësit kryesorë të paqëndrueshmërisë rajonale, çka më tej i mundëson Rusisë ta minojë Bashkimin Evropian dhe aftësinë e NATO-s për t’i fuqizuar vendet e Ballkanit, tha Self.

Përkeqësimi i situatës në Bosnje e Hercegovinë ka çuar, sipas tij, në “rritje të madhe të përdorimit të kompetencave juridikisht të diskutueshme” të përfaqësuesit të lartë ndërkombëtar.

Në rast konflikti, aleatët e NATO-s – Shqipëria, Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi – do të jenë drejtpërdrejt në shënjestër, gjë që mund të çojë në aktivizimin potencial të nenit 5 të Aleancës, tha Self, duke shtuar se aleatët e NATO-s në Ballkan duhet të ndërtojnë së bashku pengesë politike dhe ushtarake, por se Kosova do të jetë veçanërisht e ekspozuar për shkak se nuk është pjesë e aleancës perëndimore.

Kundërshtarët e SHBA-së po i shfrytëzojnë aktivisht dobësitë për të zhvilluar luftë hibride që rrit paqëndrueshmërinë në rajon, tha Self, duke nënvizuar se Kina po e përdor ndikimin e saj duke kryer stërvitje ushtarake dhe duke dërguar armë në Serbi.

Përveç kësaj, shtoi ai, Kina po nënshkruan marrëveshje ekonomike në të gjithë rajonin me synimin e ruajtjes së aparatit të saj keqdashës dhe shfrytëzimit të korrupsionit në Ballkanin Perëndimor.

Rusia gjithashtu ndikon në rritjen e tensioneve në Bosnje, në Republikën Sërpska dhe në Serbi, theksoi Self, duke vënë në pah se ish-presidenti i entitetit serb në Bosnje, Millorad Dodik, po vazhdon të përdorë kapitalin e tij politik për ta kontrolluar Republikën Sërpska dhe për të vepruar në interes të Rusisë duke kërcënuar me ndarjen e saj nga Bosnja.

Nga ana tjetër, sipas tij, Serbia, pavarësisht dërgimit indirekt të armëve në Ukrainë, ka gjithashtu lidhje mbrojtëse me Rusinë dhe Kinën, dhe promovon propagandën kineze dhe ruse. Ai vuri në dukje se për të përfunduar ndikimin politik të Moskës, duhet trajtuar çështja e varësisë së Serbisë nga energjia ruse.

Pavarësisht këtyre sfidave, ende ekzistojnë mundësi për përmirësimin e stabilitetit, paqes dhe prosperitetit në Ballkanin Perëndimor, dhe lidershipi amerikan duhet të ketë rol të rëndësishëm në ruajtjen e stabilitetit dhe parandalimin e rikthimit të konflikteve, tha Self, duke përshëndetur administratën Trump për riangazhimin në këtë, siç e quajti ai, “rajon shpesh të neglizhuar”.

William R. Keating, anëtari me rang më të lartë demokrat në Nënkomitet, shprehu bindjen se SHBA duhet të vazhdojë të mbështesë të ardhmen e Bosnjës, përfshirë Zyrën e Përfaqësuesit të Lartë (OHR).

Ai kritikoi administratën Trump për heqjen e sanksioneve ndaj Dodikut dhe bashkëpunëtorëve të tij, të cilët, siç tha ai, kanë treguar pak gatishmëri për të ndryshuar sjelljen në Republikën Sërpska.

Duke theksuar se presidenti i Serbisë Aleksandar Vuçiq për vite ka minuar sundimin e ligjit dhe ka forcuar lidhjet e Serbisë me Kinën dhe Rusinë, ai i bëri thirrje sekretarit të Shtetit Marco Rubio të forcojë luftën kundër korrupsionit dhe sundimit të ligjit në Serbi, si dhe t’i bëjë të qartë Beogradit se forcimi i lidhjeve me Moskën dhe Pekinin nuk është i përputhshëm me synimin e deklaruar për t’u integruar në komunitetin transatlantik.

Ai u shpreh i bindur se një angazhim më i madh amerikan në Ballkan do ta afronte rajonin me anëtarësimin në BE dhe i bëri thirrje administratës Trump të sigurojë aleatët dhe partnerët në rajon se SHBA do të vazhdojë të jetë e angazhuar dhe e përkushtuar ndaj së ardhmes së tij.

Max Primorac, hulumtues në Qendrën për Liri Margaret Thatcher pranë Fondacionit konservator Heritage, vlerësoi se “Ballkani nuk është në gjendje të mirë” dhe shtoi se “Bosnja është një shtet i dështuar” 30 vjet pas nënshkrimit të marrëveshjes së Dejtonit për paqe dhe miliardave të shpenzuara në ndihmë nga SHBA-ja.

Ai tha se Bosnja është “në krizë të përhershme” dhe se është koha të përfundojë “dështimi katastrofik i ndërtimit të shtetit”, duke theksuar se sovraniteti i vendit duhet të rivendoset duke mbyllur Zyrën e Përfaqësuesit të Lartë “që shkarkon liderë të zgjedhur, vendos veto mbi ligjet dhe ndalon këdo që nuk i pëlqen”.

Departamenti i Shtetit duhet të ndalojë përpjekjen për të krijuar një shtet të centralizuar të dominuar nga myslimanët, gjë që shkel garancinë e Dejtonit për barazinë e tre popujve dhe shtyn serbët drejt shkëputjes, tha Primorac, duke shtuar se kroatët vuajnë diskriminim të madh brenda komunitetit më të madh mysliman dhe se u mohohet e drejta për të zgjedhur përfaqësuesin e tyre.

“Megjithatë, rajoni nuk do të stabilizohet derisa Serbia të normalizohet”, theksoi Primorac, duke vlerësuar se udhëheqësit serbë “mbeten të lidhur me agjendën prorusë që nxit destabilitet” në vendet fqinje, veçanërisht në Kosovë dhe Mal të Zi, dhe u jep mundësi Moskës, Pekinit dhe Teheranit të minojnë krahun jugor të NATO-s.

Ai vlerësoi se përgjigjja rajonale duhet të jetë të tërhiqet Serbia dhe të përjashtohen Kina, Rusia dhe Irani, duke nënvizuar se “vetëm lidershipi amerikan mund ta bëjë këtë”, dhe se “lidershipi global i presidentit Trump, i bazuar në paqen përmes forcës dhe diplomacisë praktike, i ofron Serbisë dhe Ballkanit një rrugë historike drejt integrimit me Perëndimin”.

Gazi dhe nafta amerikane mund të ndihmojnë në ndërprerjen e varësisë së Ballkanit nga Rusia, në heqjen e fondeve për makinerinë e luftës së Vladimir Putinit dhe në minimizimin e ndërhyrjes së Moskës në rajon, tha Primorac, duke vlerësuar se Qeveria amerikane kishte të drejtë të vendoste sanksione ndaj NIS për shkak të pronësisë ruse.

“Shtëpia e Bardhë duhet të caktojë ambasadorë politikë në Ballkan për të promovuar një agjendë të fokusuar në biznes, por të jetë e gatshme të përdorë viza, sanksione bankare dhe të tjera, si dhe stimuj tregtarë e investues për ta nxjerrë rajonin nga duart ruse, kineze dhe iraniane”, tha ai.

Luke Coffey, hulumtues në Qendrën për Evropën dhe Euroazinë në Institutin Hudson, tha se Rusia e sheh Ballkanin si zonë për shkaktim të destabilitetit dhe për përçarjen e aleancës transatlantike, ndërsa Serbia mbetet ndihmës i Rusisë dhe shërben si bazë kryesore ruse në rajon.

“Ndërsa Serbia herë pas here pretendon një qasje të balancuar të politikës së jashtme, realiteti është se Beogradi është i ankoruar thellë në orbitën ruse dhe kjo nuk do të ndryshojë së shpejti”, tha Coffey.

Ai shtoi se Kremlini përdor Republikën Sërpska për të përhapur më tej paqëndrueshmëri, duke theksuar se Dodik, edhe pse është shkarkuar nga funksioni, mbetet me ndikim dhe vazhdon të avokojë për shkëputje, gjë që është mbështetur prej vitesh nga Rusia dhe Serbia. Ai gjithashtu kritikoi heqjen e sanksioneve ndaj Dodikut dhe bashkëpunëtorëve të tij.

Coffey vlerësoi se Marrëveshja e Dejtonit është një nga sukseset më të mëdha të politikës së jashtme amerikane pas Luftës së Ftohtë dhe se zhbërja e saj do të krijonte paqëndrueshmëri të mëtejshme.

“Edhe pse SHBA nuk është vend ballkanik, ajo mund të jetë fuqi ballkanike, dhe presidenti Trump duhet të marrë hapa për të siguruar mbrojtjen e interesave kombëtare amerikane atje”, tha Coffey.

Edward P. Joseph, ligjërues në Universitetin Johns Hopkins në SHBA dhe ekspert i menaxhimit të konflikteve, tha se ndonëse asnjë aktor i vetëm – vendës apo ndërkombëtar – nuk është plotësisht përgjegjës për tensionet dhe dobësitë e vazhdueshme në Ballkanin Perëndimor, “një parakusht për stabilitet mbetet i paplotësuar: Serbia duhet të pranojë rendin perëndimor për rajonin”.

Ai theksoi se ka ardhur koha që SHBA të jetë më e vendosur në orientimin e Beogradit drejt një zgjedhjeje përfundimtare strategjike, duke shtuar se rruga euroatlantike është zgjedhja e vetme racionale për Serbinë, e cila, sipas tij, nuk duhet të bëhet Bjellorusia e Ballkanit.

“Fatmirësisht, administrata është në pozitë të mirë për të orientuar Beogradin në këtë drejtim”, tha Joseph, duke përmendur protestat njëvjeçare në Serbi që kërkojnë përgjegjësi nga Qeverisë pas shembjes së çatisë në stacionin hekurudhor të Novi Sadit, i cili ishte rindërtuar në kuadër të nismës kineze “Rripi dhe Rruga”.

Rruga drejt stabilitetit të qëndrueshëm kalon përmes Beogradit, jo përmes lutjeve ndaj qeverisë, por përmes një qasjeje të fortë dhe partneriteti të vërtetë, tha Joseph, duke shpjeguar se kjo nënkupton se SHBA nuk duhet të bjerë pre e kërkesave ruse apo serbe për të fituar kohë për t’u larguar nga NIS.

Duhet të ushtrohet presion mbi Beogradin që të shtetëzojë NIS-in, si dhe të kërkohet mbyllja e menjëhershme e mediave ruse RT dhe Sputnik, të cilat operojnë në Serbi, vendosja e sanksioneve kundër Rusisë dhe mbyllja e qendrës ruse të ndihmës humanitare në jug të Serbisë, për të cilën dyshohet se përdoret për mbledhje të dhënash të inteligjencës, tha Joseph.

SHBA mund të ndërpresë marrëdhëniet destruktive të Serbisë me Rusinë dhe Kinën duke zgjidhur ngërçin me Kosovën, dhe sipas tij, “përgjigjja përfundimtare nuk është dialogu i udhëhequr nga BE, por rruga drejt anëtarësimit në NATO si për Prishtinën, ashtu edhe për Beogradin”.

“Presidenti Trump është në pozitë të mirë për të paraqitur një ofertë kaq transformuese”, tha Joseph, duke theksuar se administrata Trump është gjithashtu në pozitë të mirë për të bashkëpunuar me OHR-në për të zgjidhur çështjen kyçe të pronës shtetërore në Bosnje, duke hapur mundësi për investitorët amerikanë në vend.

Zyrtarë të lartë amerikanë dhe ukrainas i kanë përfunduar takimet e tyre në Florida, të cilat Sekretari amerikan i Shtetit, Marco Rubio i ka përshkruar si “shumë produktive”, ndonëse nevojitet punë shtesë për të finalizuar një plan për përfundim të luftës së Rusisë në Ukrainë.

“Kemi pasur një tjetër takim shumë produktiv, nisur nga bisedimet në Gjenevë, më pas takime tjera të javës, por duhet bërë më shumë punë”, u ka thënë Rubio gazetarëve më 30 nëntor, pas takimit, por pa ofruar më shumë hollësi.

“Ka shumë gjëra që po ndryshojnë, dhe natyrisht që është edhe një palë tjetër e përfshirë këtu që duhet të jetë pjesë e ekuacionit”, ka thënë ai, duke iu referuar Rusisë.

“Do të vazhdojmë edhe këtë javë, kur [i dërguari i posaçëm i Shtëpisë së Bardhë, Steve] Witkoff udhëton në Moskë… ne kemi qenë në kontakt me nivele të ndryshme brenda anës ruse, por duket se i kuptojmë mirë edhe qëndrimet e tyre”, ka thënë Rubio.

Sekretari i Këshillit të Sigurisë të Ukrainës, njëherësh lideri i delegacionit të Kievit, Rustem Umerov, i ka përshkruar negociatat si “të suksesshme” por as ai nuk ka ofruar më shumë hollësi.

“E përfunduam një takim të vështirë por produktiv të negociatave në Floridë. Kemi shënuar përparim të prekshëm drejt arritjes së paqes”, ka shkruar ai në Telegram.

Agjencia e lajmeve AFP i ka cituar disa burime të pakonfirmuara brenda ekipit ukrainas të kenë thënë se bisedimet “nuk kanë qenë të lehta” dhe që “kërkimi për formulime dhe zgjidhje vazhdon”.

Ekipi negociator është takuar në Florida, në veri të Majamit, në mesin e përpjekjeve për të arritur deri te një plan që do të ishte i pranueshëm si për Kievin, ashtu edhe për Moskën.

Witkoff në Moskë

Witkoff do të jetë më 1 dhjetor në Moskë për t’u takuar me zyrtarë të lartë rusë, përfshirë presidentin e shtetit, Vladimir Putin. Ky do të jetë takimi i gjashtë i Witkoffit me Putinin prej janarit.

Më 30 nëntor, presidenti ukrainas, Volodymyr Zelensky ka shkruar në rrjete sociale se “pala amerikane është duke treguar qasje konstruktive dhe në ditët në vijim është e mundshme që do të përcaktohen hapat si të ketë një përfundim të dinjitetshëm të luftës”.

Ai ka folur më vonë edhe me liderë të Komisionit Evropian dhe NATO-s për t’i koordinuar pozicionet në kuadër të negociatave.

Kievi dhe aleatët evropianë po përpiqen të krijojmë një propozim alternativ pasi zyrtarë të administratës amerikane e kanë publikuar një plan 28-pikësh që përbëhet prej disa aspekteve të cilat i ka shtyrë përpara Moska prej nisjes së luftës në shkurt të vitit 2022.

Për disa ukrainas, plani nënkupton kapitullim, pas gati katër vjetëve të luftës që i ka vrarë apo plagosur mbi 1 milion njerëz në të dyja anët.

Plani fillestar amerikan i ka alarmuar zyrtarët ukrainas – dhe raportohet ta ketë zemëruar Zelenskyn, i cili më pas i ka zhvilluar disa bisedime të ndara me Rubion dhe zyrtarë tjerë amerikanë në Gjenevë.

Këto bisedime kanë rezultuar me një plan prej 19 pikash që ende lë në tavolinë çështje të rëndësishme, përfshirë fatin e rajonit ukrainas të Donbasit, aspiratat e Ukrainës për anëtarësim në NATO dhe zvogëlimin e numrit të ushtrisë ukrainase.

Presidenti ukrainas, Volodymyr Zelensky, tha se një delegacion i shtetit të tij, i udhëhequr nga sekretari i Këshillit të Sigurisë, Rustem Umerov, është nisur drejt Shteteve të Bashkuara për të vazhduar bisedimet për arritjen e një marrëveshjeje për t’i dhënë fund luftës me Rusinë.

Umerov u vu në krye të delegacionit ukrainas pasi kryenegociatori paraprak, shefi i stafit të Zelenskyt, Andriy Yermak, dha dorëheqje një ditë më parë pasi hetuesit kundër korrupsionit bastisën zyrën dhe shtëpinë e tij.

Zelensky tha se pret që rezultatet e takimeve të mëhershme me SHBA-në në Gjenevë, që u zhvilluan fundjavën e kaluar, tani të “konkretizohen” në bisedimet e së dielës.

Këto takime i mundësuan Ukrainës që të paraqiste propozimet e saj, pasi sekretari amerikan i Ushtrisë, Dan Driscoll, paraqiti propozimet amerikane tek udhëheqësit në Kiev pothuajse dy javë më parë.

“Rustem dorëzoi sot një raport dhe detyra është e qartë: të punojmë shpejt dhe me substancë për hapat e nevojshëm për të përfunduar luftën”, shkroi Zelensky në X.

Yermak i tha New York Post disa orë pas dorëheqjes se po “shkon në front”.

“Jam një njeri i ndershëm dhe i respektueshëm”, tha ai.

Ukraina po përballet me presion nga Uashingtoni për të pranuar kushtet e një marrëveshjeje paqeje, ndërsa Zelensky gjendet në situatën më të vështirë politike dhe ushtarake që nga ditët e para të pushtimit rus më 2022.

*Fjala në konventen e Shoqatës për Studime Sllave, të Evropës Lindore, dhe të Euroazisë (ASEEES), Uashington, 22 nëntor 2025

Tridhjetë e pesë vjet pas daljes së Shqipërisë nga një prej diktaturave komuniste më të ashpra në Evropë, rrugëtimi i saj demokratik përfaqëson një rast tipik të tranzicioneve post-autoritariste, duke dëshmuar premtimin për një ripërtëritje politike, por njëkohësisht duke nxjerrë në pah pengesat e konsolidimit të qëndrueshëm. Në këtë sfond, zgjedhjet parlamentare të majit 2025 marrin peshën e një prove të gjallërisë demokratike dhe të aftësisë së vendit për të shndërruar proceset reformuese në praktikë institucionale demokratike.

Partia Socialiste e kryeministrit Edi Rama siguroi një fitore të thellë, duke marrë 83 nga 140 mandate parlamentare, ndërsa opozita e udhëhequr nga Sali Berisha pësoi një humbje të ndjeshme, duke marrë vetëm 50 vende.

Vëzhguesit ndërkombëtarë e vlerësuan procesin zgjedhor si teknikisht të administruar mirë, por theksuan klimën e thellë të polarizimit dhe fushën e pabarabartë të garës. Raporti përfundimtar i ODIHR-it thekson përdorimin e gjerë të burimeve shtetërore, blerjen e votës, frikësimin e mbështetësve të opozitës dhe qasjen e pabarabartë në media. Këto parregullsi nxorën në pah brishtësinë e demokracisë shqiptare.

Në vitet që vijnë, veçanërisht gjatë mandatit të ardhshëm katërvjeçar, rrugëtimi demokratik i Shqipërisë do të varet nga aftësia për të përshpejtuar ritmin e reformave dhe njëkohësisht për të trajtuar dobësitë e sistemit politik. Ky ndërveprim ofron kornizën për vlerësimin e bilancit të arritjeve të Ramës dhe për shqyrtimin e dinamikave më të gjera të pushtetit dhe brishtësisë që përcaktojnë peizazhin politik shqiptar.

Bilanci i arritjeve

Rama nis një mandat të katërt të pazakont, me një mbështetje të fuqishme politike. Ai e ka paraqitur fitoren e tij si një mundësi historike për të thelluar reformën në drejtësi, modernizimin administrativ dhe anëtarësimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian.

Në dhjetë vitet e fundit, Shqipëria ka përjetuar transformime të dukshme: rritje të qëndrueshme ekonomike me një mesatare prej rreth 4 për qind të PBB-së, ulje të varfërisë dhe zgjerim të turizmit. Projekte madhore infrastrukturore, nga autostradat dhe lidhjet energjetike te modernizimi i porteve, kanë ndryshuar peizazhin ekonomik. Reformat në drejtësi, veçanërisht procesi i rivlerësimit kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve, kanë forcuar besueshmërinë e sistemit gjyqësor, ndërsa reformat administrative kanë thjeshtuar qeverisjen dhe kanë pakësuar mangësitë në funksionim. Këto përpjekje të Shqipërisë kanë gjetur vlerësim ndërkombëtar dhe e kanë shndërruar Ramën në një figurë me peshë në rajon.

Duke u mbështetur mbi këto arritje, Rama synon ta përgatisë vendin për anëtarësim të plotë në BE deri në vitin 2030. Raporti i Zgjerimit i Komisionit Europian për vitin 2025 vlerësoi dinamizmin e reformave dhe sinjalizoi se anëtarësimi brenda pesë viteve është një synim i realizueshëm. Ky optimizëm pasqyron jo vetëm reformat e brendshme, por edhe qasjen dinamike të Shqipërisë në politikën e jashtme. Si anëtare e NATO-s që prej vitit 2009, Shqipëria është angazhuar në operacionet e aleancës dhe në sigurinë rajonale, duke u përafruar ngushtë me politikat e jashtme dhe të sigurisë të BE-së. Shqipëria shihet si një ndër vendet kryesuese në negociatat e anëtarësimit, pasi ka përparuar ndjeshëm në një numër kapitujsh negociues.

Programi qeveritar i miratuar nga parlamenti në shtator 2025 e përcakton integrimin europian si boshtin strategjik të Shqipërisë. Plani i veprimit parashikon mbylljen e kapitujve të negociatave deri në vitin 2027, thellimin e reformave në sundimin e ligjit dhe luftën kundër korrupsionit, forcimin e lirisë së medias dhe qëndrueshmërisë institucionale, si dhe modernizimin e administratës publike.

Megjithatë, vlerësimet mbi cilësinë e demokracisë nënvizojnë brishtësinë e vazhdueshme. Freedom House e klasifikon Shqipërinë si “pjesërisht të lirë,” ndërsa Indeksi i Demokracisë i Economist Intelligence Unit e rendit si “regjim hibrid.” Raporti i Transparency International për vitin 2024 e vendos Shqipërinë në vendin e 80-të në botë për perceptimin e korrupsionit, një përmirësim i vogël krahasuar me vitet e shkuara, por ende ndër më të korruptuarat në Europë.

Këto vlerësime pasqyrojnë faktin se institucionet demokratike të Shqipërisë, ndonëse tregojnë ritëm reformues, vazhdojnë të shfaqin brishtësi strukturore.

Pushtet i përqendruar, demokraci e dobësuar

Forcimi i pushtetit nga Rama është i pashembullt dhe shtrihet pothuajse në të gjitha levat e qeverisjes, si në nivel kombëtar ashtu edhe vendor. Stili i tij i udhëheqjes – një ndërthurje e autoritetit karizmatik, mjeshtërinë në përdorimin e medias dhe disiplinës së rreptë ekzekutive – ka arritur të rrisë mbështetjen dhe të ruajë dinamizmin politik. Por nën sipërfaqen e këtij konsolidimi qëndron një kornizë e brishtë e qeverisjes, e gërryer nga vendimmarrja e personalizuar, dobësimi i institucioneve, korrupsioni, ndikimi i medias dhe klientelizmi i rrënjosur.
Rama qeveris në një mjedis të mbyllur, ku mungesa e transparencës dhe dobësimi i llogaridhënies përcaktojnë peizazhin politik. Vendimmarrja është bërë skajshmërisht personale. Parlamenti është kthyer në një organ formal miratues, ndërsa Partia Socialiste vepron kryesisht nën hijen e autoritetit të Ramës. Debati pothuajse mungon, konsultimet janë të rralla dhe kundërshtimi nuk tolerohet. Së fundmi, programi i qeverisë dhe kabineti u miratuan pa asnjë diskutim parlamentar. Emërimet në kabinet u bënë në mënyrë të njëanshme, dhe ministrat, sipas raportimeve, mësuan për rolet e tyre gjatë fjalimeve publike të Ramës. Konkurrenca e vërtetë politike është gërryer, kurse opozita e copëzuar lufton për mbijetesë. Ndërsa personalizimi i pushtetit mund të përshpejtojë miratimin e ligjeve dhe vendimmarrjen, ai rrit rrezikun e tejkalimit ekzekutiv dhe gërryen parimin e qeverisjes kolektive – idenë se vendimmarrja duhet të jetë e përbashkët, e menduar dhe llogaritdhënëse.

Mungesa e llogaridhënies politike ka thelluar cenueshmëritë socioekonomike të vendit. Institucionet mbeten të papërgatitura për të përballuar varfërinë, pabarazinë dhe largimin e kapitalit njerëzor. Shqipëria vazhdon të jetë një nga vendet më të varfra të Evropës, me mbi një të pestën e popullsisë që jeton nën kufirin relativ të varfërisë. Pasuria është e përqendruar tek një elitë e ngushtë e lidhur me rrjetet politike dhe ekonomike, ndërsa shëndetësia dhe arsimi mbeten të nënfinancuara dhe me qasje të pabarabartë për qytetarët. Mungesa e investimeve ka zgjeruar hendekun e aftësive dhe ka përshpejtuar ikjen e trurit, me rreth 700 mijë shqiptarë, kryesisht profesionistë të rinj, që kanë emigruar gjatë pesëmbëdhjetë viteve të fundit.

Këto sfida socioekonomike thellohen më tej nga korrupsioni, i cili ka gërryer besueshmërinë institucionale. Rama ka ngulitur një sistem favorizimi politik, kontraktimesh të paqarta dhe pasurimi të elitave. Shkrirja e interesave politike dhe ekonomike ka ushqyer një dinamikë kleptokratike, duke mundësuar korrupsionin, duke lejuar futjen e krimit të organizuar në institucionet e shtetit dhe duke dobësuar pavarësinë e gjyqësorit dhe të medias.

Prokurimet publike dhe projektet infrastrukturore shpesh kanë shërbyer si mekanizma për përfitime të paligjshme, duke pasuruar zyrtarë të lartë dhe rrjete të afërta me qeverinë.

Skandalet e bujshme që përfshijnë figura të larta politike si Saimir Tahiri, Arben Ahmetaj, Ilir Beqja, Lefter Koka, Erion Veliaj dhe Belinda Balluku pasqyrojnë një skemë më të gjerë të abuzimit elitar.

Në shtator, Rama e riemëroi Ballukun si zëvendëskryeministre dhe ministre e Infrastrukturës dhe Energjisë, posti i dytë më i rëndësishëm në kabinet, pavarësisht akuzave të vazhdueshme për korrupsion. Pas ngritjes së akuzës ndaj saj për manipulimin e tenderëve publikë në projektin e Tunelit të Llogarasë, ai hodhi poshtë thirrjet për dorëheqjen e saj, duke dhënë shenjë të gatishmërisë për të mbrojtur besnikët edhe në kurriz të besueshmërisë institucionale. Qëndrimi i tij u kthye në një plagë të rrezikshme, të vetëshkaktuar: Gjykata e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar e shkarkoi Ballukun nga detyra – një vendim që për Ramën përfaqëson një zhvillim poshtërues dhe nxjerr në pah paaftësinë e tij për të vepruar me vendosmëri, edhe në raste që mund të kthehen në goditje kundër udhëheqjes së tij.

Rasti i Ballukut dhe skandalet e tjera të bujshme hedhin dyshime mbi angazhimin e shpallur të Ramës për qeverisje të pastër dhe theksojnë barrën e pashmangshme të përgjegjësisë së tij politike. Këto raste nuk janë të izoluara; ato pasqyrojnë një kulturë të pandëshkueshmërisë në nivelet më të larta të qeverisjes, ku zyrtarë të lartë shfrytëzojnë postet publike për përfitime personale. Sjelljet abuzive janë shndërruar në normë, ndërsa mekanizmat e llogaridhënies janë dobësuar vazhdimisht nën mbrojtjen e ekzekutivit. Edhe pse Rama ka mohuar vazhdimisht çdo përfshirje personale, si kryeministër ai mban përgjegjësinë për të garantuar llogaridhënie, për të përballur abuzimet e zyrtarëve të lartë dhe për të siguruar që standardet demokratike të mos komprometohen. Në fund, barra e përgjegjësisë i mbetet atij.

Krimi i organizuar është ngulitur në ekonominë formale, veçanërisht në ndërtim, turizëm dhe në sektorin e pasurive të paluajtshme. Indeksi i Krimit të Organizuar 2025 nënvizon cenueshmërinë e Shqipërisë dhe nxjerrë në pah rrënjosjen e rrjeteve kriminale dhe shkallën e lartë të kapjes së shtetit. Raporti vjetor i Komisionit Evropian nënvizon dobësitë e vazhdueshme në sundimin e ligjit, qeverisjen dhe korrupsionin, duke theksuar brishtësinë e institucioneve shqiptare pavarësisht përpjekjeve reformuese. Lejet e ndërtimit dhe projektet imobiliare shpesh lidhen me financime të paqarta dhe rrjete kriminale, çka tregon se zbatimi i ligjit mbetet i dobët dhe i njëanshëm. Kjo krijon një kundërthënie të qartë: kontrolli i fortë i Ramës mbi pushtetin është ndërthurur ngushtë me vetë strukturën e sistemit. Nëse ai sfidon interesat e rrënjosura korruptive brenda sistemit, rrezikon të minojë themelet e sundimit të vet.

Këto prirje korrupsioni dhe kapjeje shtetërore përforcohen nga një peizazh mediatik i kooptuar dhe i kufizuar, që ngushton më tej hapësirën demokratike dhe dobëson mbikëqyrjen publike. Pavarësisht një peizazhi formalisht pluralist, media shpesh pasqyron narrativat partiake. Kjo buron nga një përzierje toksike e përvetësimit politik, pronësisë së përqendruar dhe taktikave frikësimi. Rama ka ushtruar ndikim mbi mediat kryesore përmes patronazhit dhe afërsisë me pronarët. Sulmet e tij ndaj gazetarëve, shpesh të shoqëruara me përçmim dhe kërcënime, kanë ftohur raportimin dhe kufizuar më tej mbikëqyrjen publike. Shumë pronarë mediash, biznesmenë që përfitojnë nga kontratat shtetërore, veprojnë si ndërmjetës të pushtetit, duke siguruar mbulim të favorshëm dhe duke penguar publikimin e njoftimeve të dëmshme. Si rrjedhim, mediat kryesore në përgjithësi përqendrohen tek mangësitë e opozitës, ndërsa shkeljet të institucionalizuara nën qeverisjen e Ramës rrallëherë bëhen objekt i një analize sistematike dhe të qëndrueshme. Edhe gjatë krizave, debatet televizive me zëra gjoja të pavarur shpesh shmangin vëzhgimin kritik të partisë në pushtet, duke u përqendruar në vend të tij tek gabimet e opozitës. Kjo prirje, nën petkun e pavarësisë, pasqyron një përputhje më të thellë mes pushtetit politik dhe ndikimit mediatik. Paraqitja e njëanshme shtrembëron debatin publik dhe në mënyrë të tërthortë lehtëson konsolidimin e pushtetit, duke zhvendosur vëmendjen nga shkeljet dhe duke dobësuar mekanizmat e mbikëqyrjes institucionale.

Apatia qytetare gjithëashtu e ka thelluar dobësinë institucionale. Shoqëria duket gjithnjë e më e fragmentuar, e karakterizuar nga një angazhim i ulët qytetar dhe apati politike në rritje. Intelektualët dhe studiuesit kryesorë, institucionet kërkimore dhe Akademia e Shkencave mbeten kryesisht në periferi të debatit kombëtar. Pjesëmarrja e tyre është thelbësore për gjallërimin e debatit kritik dhe për hartimin e politikave publike të mbështetura në fakte e analiza shkencore.

Në të njëjtën kohë, Rama ka përfituar nga rënia e vëmendjes ndërkombëtare. Meqë përqendrimi është zhvendosur tek dobësimi i demokracisë dhe krizat në vende të tjera, mangësitë e qeverisjes në Shqipëri kanë tërhequr më pak trysni të drejtpërdrejta nga partnerët kryesorë dhe institucionet mbikëqyrëse. Kjo mungesë trysnie e ka lejuar kryeministrin të forcojë pushtetin me më pak vërejtje nga jashtë, ndërkohë që korrupsioni, krimi i organizuar, kontrolli mbi median dhe apatia qytetare po thellohen.

Elitat e rrënjosura, demokracia e penguar

Sistemi politik është ngurtësuar, duke gërryer kapacitetin institucional, penguar rinovimin dhe kufizuar mundësitë e pjesëmarrjes demokratike. Politika mbizotërohet nga Partia Socialiste dhe një Parti Demokratike e dobësuar. Këto dy parti kanë penguar në mënyrë sistematike fuqizimin e forcave të tjera politike dhe shfaqjen e alternativave të reja. Rrjetet e klientelizmit dhe rrënjosja e elitave ushqejnë një sistem të ngurtë, ndërsa suksesi i brezit të ri shqiptar jashtë vendit nxjerr në pah potencialin e shpërdoruar brenda vendit. Emigrimi ka varfëruar kapitalin njerëzor, duke thelluar inercinë dhe duke zgjeruar hendekun mes gjallërisë shoqërore dhe ngurtësisë politike.

Përballë prirjeve autoritare dhe gërryerjes së mbikëqyrjes institucionale, e ardhmja demokratike e Shqipërisë kërkon një kundërvënie dhe mobilizim të gjerë në të gjitha sferat politike, institucionale dhe shoqërore. Kjo nënkupton një ndryshim rrënjësor: parti politike që ofrojnë alternativa të besueshme, një shoqëri civile të rigjallëruar, zëra intelektualë të angazhuar dhe një qytetari pjesëmarrëse – mbi të gjitha, një brez i ri i gatshëm të veprojë si promotor i ndryshimit.

Të dy partitë kryesore po përballen sot me kriza të përtëritjes, ndonëse në forma të ndryshme: Partia Demokratike si rrjedhojë e përçarjes dhe lodhjes, ndërsa Partia Socialiste si rrjedhojë e përqendrimit të tepruar të pushtetit dhe pajtimit të verbër me kryeministrin.

Kjo krizë e ngecjes është më e dukshme në Partinë Demokratike, e cila përballet me një sfidë vendimtare. Gabimet e viteve të fundit – mospjesëmarrja në procesin për ndryshimet territoriale, tërheqja nga parlamenti dhe bojkotimi i zgjedhjeve vendore – e kanë shtyrë partinë drejt skajit politik. Shpallja e Sali Berishës si person i padëshiruar nga Shtetet e Bashkuara, pasuar nga problemet ligjore dhe vendosja në arrest shtëpiak, thelluan ndasitë e brendshme dhe dobësuan besueshmërinë e partisë. Megjithëse ajo garoi në një mjedis zgjedhor tërësisht të anuar kundër saj, rezultatet nxorën në pah një të vërtetë më të thellë: mesazhi i saj nuk arriti të gjejë jehonë. Retorika, stili i udhëheqjes dhe vizioni politik i Partise Demokratike duken gjithnjë e më të shkëputur nga aspiratat e elektoratit.

Sot, Partia Demokratike mbijeton kryesisht falë qëndrueshmërisë personale dhe trashëgimisë së Berishës. Karizma dhe pesha e tij historike vazhdojnë të sigurojnë besnikëri, por nuk mund të zëvendësojnë një program të qartë apo një platformë të orientuar drejt së ardhmes. Pa një riformësim të guximshëm – demokraci të brendshme, zëra të rinj dhe një vizion bindës –partia rrezikon të shihet si mbetje e së shkuarës, jo si forcë e rëndësishme për demokracinë e sotme. Berisha mbetet një nga figurat më përcaktuese të historisë postkomuniste të Shqipërisë: presidenti i parë demokratik i vendit, kryeministër dy herë dhe një udhëheqës opozitar i palëkundur. Tani, ai ka mundësinë ta përmbyllë karrierën publike duke marrë rolin e një burri shteti të respektuar dhe duke hapur rrugën për udhëheqje të re, në vend që të kapet pas pushtetit. Duke udhëhequr një kalim të hapur dhe konkurrues, ai mund të kontribuojë që e ardhmja e partisë të mos kushtëzohet nga besnikëria ndaj një figure të vetme, por të formësohet nga debati i hapur, meritat e anëtarësisë dhe vizioni i qartë politik për të ardhmen.

Në fund të fundit, asnjë udhëheqës, sado me peshë, nuk mund të mbajë pafundësisht barrën e sigurimit të mbarevajtjes së një partie – besueshmërinë, rëndësinë dhe rolin e saj në peizazhin politik. Shtyrja e ditës së pashmangshme të përballjes do të zgjasë vetëm agoninë e Partisë Demokratike, duke thelluar paralizën e brendshme, duke gërryer besimin publik dhe duke e bërë kalimin në udhëheqjen e ardhshme më të ndërlikuar dhe më të kushtueshëm.

Largimi i Berishës mund të shkaktojë beteja fraksionesh dhe paqëndrueshmëri afatshkurtër, por më shumë gjasa ka që të gjallërojë opozitën, duke çliruar energjinë dhe talentin e gjatë të shtypur. Partia Demokratike ka tashmë anëtarë të rinj premtues, potenciali i të cilëve është errësuar nga përçarjet e brendshme. Me hapësirë për t’u zhvilluar, ata mund të ndihmojnë në riformësimin e së ardhmes së partisë. Në të njëjtën kohë, Partia Demokratike duhet të zgjerojë bazën e saj duke tërhequr anëtarë dhe zëra të rinj, duke siguruar që rinovimi të mos kufizohet vetëm në ndërrimin e brezave, por të mbështetet në pjesëmarrje gjithëpërfshirëse. Me zgjedhjet vendore në vitin 2027 dhe ato parlamentare në vitin 2029, partia ka një mundësi vendimtare për t’u riorganizuar dhe rindërtuar.

Rinovimi demokratik duhet të përfshijë edhe Partinë Socialiste në pushtet. Ironikisht, kjo parti ka qenë më demokratike në brendësi gjatë viteve ’90 nën udhëheqjen e Fatos Nanos sesa është sot. Nën udhëheqjen e Ramës, besnikëria ka zëvendësuar llogaridhënien, ndërsa pluralizmi i brendshëm i ka lënë vendin pajtimit të verbër. Partia Socialiste duhet të përballet me rreziqet e sundimit të një njeriu të vetëm dhe të rimarrë karakterin e saj institucional, duke promovuar një debat të vërtetë politik dhe duke toleruar mendimin ndryshe.

Ky ngushtim i pluralizmit të brendshëm pasqyrohet edhe në peizazhin më të gjerë politik, ku tridhjetë e pesë vjet pas rënies së komunizmit, nuk kanë dalë alternativa të besueshme që të sfidojnë mbizotërimin e dy partive kryesore. Pas arrestimit të ish-presidentit Ilir Meta për akuza korrupsioni, partia e tij pothuajse u shpërbë, duke lënë jetën politike shqiptare të mbajtur peng nga socialistët dhe demokratët.

Mungesa e alternativave pasqyron jo vetëm ngecjen e sistemit politik dhe ngushtimin e zgjedhjes demokratike, por nënvizon edhe domosdoshmërinë e hapjes së rrugëve për aktorë të rinj. Brezi i ri i Shqipërisë e ka dëshmuar aftësinë e tij për inovacion jashtë vendit, por roli i tij në atdhe mbetet i papërfillshëm. Për të marrë drejtimin, ky brez duhet të kanalizojë aftësitë e veta në angazhim qytetar, organizim nga baza dhe ndërtimin e platformave politike që pasqyrojnë realitetin e tyre. Universitetet, rrjetet profesionale dhe lidhjet me diasporën mund të shërbejnë si terren për të nxitur formimin e udhëheqjes, duke ndihmuar të rinjtë shqiptarë të shndërrojnë përvojën e fituar jashtë vendit në reforma brenda atdheut. Shfrytëzimi i këtij potenciali përmes lëvizjeve qytetare dhe ndryshimeve institucionale mund të sjellë një rigjallërim politik. Pa këtë, Shqipëria rrezikon të mbetet një vend me njerëz të talentuar, por i drejtuar nga një politikë e ngurtë. Demokracia shqiptare do të përfitonte ndjeshëm nga forca të reja politike moderne, me platforma që i përgjigjen realiteteve të një brezi të lindur pas komunizmit, në vend që të mbetet e lidhur me trashëgimitë e së kaluarës.

Nevoja për rinovim shtrihet përtej partive politike, duke përfshirë themelet e vetë jetës demokratike. E ardhmja e vendit nuk mund të varet vetëm nga Partia Socialiste, Partia Demokratike apo ndonjë aktor i vetëm politik. Ajo që kërkohet është një rinovim që angazhon qytetarët, shoqërinë civile, median dhe partnerët ndërkombëtarë për të siguruar llogaridhënie dhe për të nxitur pjesëmarrjen qytetare. Së bashku, këto shtylla përbëjnë themelin e ringjalljes demokratike, por secila është e brishtë dhe kërkon përkushtim të vazhdueshëm.

Shqipëria po përballet me një krizë gjithnjë e më të thellë të pjesëmarrjes qytetare. Në zgjedhjet e majit 2025, pjesëmarrja ra në vetëm 41 për qind, me rënie të ndjeshme tek votuesit e rinj, gjë që pasqyron zhgënjim dhe ndjesinë se vota ka pak peshë. Ndërkohë, shoqëria civile e ka humbur rolin e saj si mbikëqyrëse dhe nxitëse e reformave, e dobësuar nga mungesa e financimit, trysnisë politike dhe apatisë publike. Fuqizimi i brezit më të ri kërkon reforma institucionale që e bëjnë pjesëmarrjen kuptimplotë, nisma arsimore që nxisin kulturën qytetare dhe platforma që u japin zë të rinjve. Po aq e domosdoshme është që shoqëria civile të rimarrë vendin e saj në debatin publik, të mbrojë autonominë e institucioneve dhe të nxisë qytetarët të kërkojnë llogaridhënie dhe drejtësi. Shtimi i pjesëmarrjes qytetare mund të zgjojë ndërgjegjen demokratike të kombit dhe të shërbejë si kundërpeshë ndaj pushetit ekzekutiv, por brishtësia e saj kërkon angazhim të vazhdueshëm.

Një media e lirë dhe e pavarur është po aq e domosdoshme për rimëkëmbjen e demokracisë. Reformat duhet të garantojnë transparencën e medias, të mbrojnë gazetarët dhe të investojnë në raportimin me interes publik. Vetëm një media e fuqizuar mund ta mbajë pushtetin përgjegjës. Por do të jetë e vështirë që media të sigurojë pavarësinë e vërtetë, pasi ndikimi i rrënjosur politik dhe pronësia e përqendruar e bëjnë këtë objektiv të ndërlikuar, ndërkohë që nevoja për mbikëqyrje bëhet gjithnjë e më e ngutshme.

Së fundi, roli i bashkësisë ndërkombëtare, veçanërisht i Bashkimit Evropian, mbetet vendimtar. Kushtëzimi është një nga pak mjetet e mbetura për të shtyrë reformat, por duhet të zbatohet me qartësi dhe vendosmëri. Mbështetja duhet të kushtëzohet jo nga përputhja sipërfaqësore që shihet sot, por nga përparimi i prekshëm në pavarësinë e gjyqësorit, integritetin zgjedhor dhe lirinë e medias. Rruga e Shqipërisë drejt Europës duhet të shtrohet me përmbajtje demokratike, jo me gjeste simbolike.

Përfundimi

Demokracia shqiptare ndodhet në një fazë ku ndërthuren rreziku dhe mundësia. Përqendrimi i pushtetit, dobësimi i institucioneve, margjinalizimi i opozitës dhe apatia qytetare kanë krijuar kushte për konsolidim autoritar. Megjithatë, ende ekziston mundësia për riperteritje demokratike. Shqipëria përballet me një zgjedhje të prerë: rrëshqitje autoritare e mbështetur në rrjete klienteliste dhe tërheqje qytetare, ose riperteritje demokratike përmes pluralizmit të vërtetë, pavarësisë institucionale dhe pjesëmarrjes kuptimplotë të qytetarëve ne jetën politike.

Me fitoren e tij dërrmuese në zgjedhje, Rama mban një ndikim të pashembullt për të përcaktuar drejtimin e Shqipërisë. Megjithëse pozita e tij politike e pakontestuar mund ta bëjë të mendojë se nuk ka arsye të ndryshojë kursin, sfidat e mëdha të vendit dhe pasiguria nëse Shqipëria do të arrijë të përmbushë kushtet dhe të realizojë aspiratat e saj për anëtarësim në BE e bëjnë të domosdoshëm një korrigjim në stilin e udhëheqjes, duke braktisur prirjet autoritare dhe praktikat kleptokratike që minojnë themelet demokratike të vendit. Mënyra se si ai zgjedh ta ushtrojë pushtetin do të përcaktojë, në masë të madhe, jo vetëm rrugëtimin e demokracisë shqiptare, por edhe trashëgiminë e tij politike. Para se të merrte detyrën në vitin 2013, Rama ndërtoi imazhin e një vizionari të përkushtuar ndaj së ardhmes, duke premtuar vendosjen e shtetit të së drejtës, rimëkëmbjen e institucioneve, zgjedhje të lira dhe të ndershme dhe mbrojtjen e lirisë së shtypit. Do të ishte paradoksale nëse ai, në fund, do të mbahej mend si demokrati shpresëdhënës që u shndërrua në mishërimin e pushtetit të përqendruar, duke zgjedhur konsolidimin autoritar mbi thellimin e demokracisë.

E njëjta epërsi politike që i jep Ramës hapësirë të gjerë veprimi, njëkohësisht nxjerr në pah brishtësinë e sistemit që ai drejton. Përqendrimi i pushtetit ka prodhuar një model qeverisjeje që duket i fuqishëm, por ai mbështetet mbi themele të lëkundshme dhe është dukshëm më pak i qëndrueshëm se sa paraqitet. Kundërthënia e mënyrës së qeverisjes së kryeministrit qëndron në faktin se, ndonëse e ka konsoliduar pushtetin me lehtësi, ai e ka shumë më të vështirë të sigurojë funksionimin e qëndrueshëm dhe efektiv të sistemit. Pa mekanizma të besueshëm kontrolli dhe pa institucione të pavarura, që kanë aftësinë të përmbushin në mënyrë efektive misionin e tyre dhe të mbikëqyrin veprimet e qeverisë, rendi politik rrezikon te cenohet nga tronditjet që mund të shkaktohen nga rënia e mbështetjes popullore, shtimi i pakënaqësisë shoqërore, apo zhvendosja e mbështetjes nga grupe dhe rrjete të ngulitura, nëse ato ndihen se interesat e tyre kërcënohen nga Rama.

Ky realitet nënvizon domosdoshmërinë që aktorët e tjerë vendimtarë të ngrihen në lartësinë e sfidës dhe të ndermarrin veprime konkrete për të ndikuar në formësimin e rrugëtimit të vendit. E ardhmja e Shqiperise nuk mund të vendoset vetëm nga Rama. Ajo varet nga institucione që janë në gjendje të luajnë rolin e tyre themelor dhe t’i shërbejnë publikut, nga parti politike që rinovohen, nga një shoqëri civile që flet me forcë, nga qytetarë që angazhohen me vendosmëri, si dhe nga qëndrimi parimor i aleatëve strategjikë. Nëse këta aktorë ndërveprojnë së bashku, Shqipëria mund të kapërcejë rrëshqitjen autoritare dhe qeverisjen përvetësuese, duke hedhur themelet për riperteritjen demokratike. Nëse arrin të mobilizojë burimet e saj demokratike, Shqipëria mund ta shndërrojë brishtësinë në forcë, pengesat në mundësi dhe të përmbushë aspiratat e saj demokratike.

Ky është një rrugëtim i ngutshëm, sfidues, por i arritshëm – një proces që kërkon vendosmëri dhe bashkëveprim për riperteritjen demokratike të vendit. Shqiptarët meritojnë një rend demokratik të denjë, që jo vetëm përmbush aspiratat e tyre politike dhe shoqërore, por edhe e siguron të ardhmen e Shqipërisë të rrënjosur fuqishëm në Bashkimin Evropian.

*Fjala në konventen e Shoqatës për Studime Sllave, të Evropës Lindore, dhe të Euroazisë (ASEEES), Uashington, 22 nëntor 2025.

Titulli i redaksisë së Voal.ch