VOAL- Si çdo vit, ka njëfarë paparashikueshmërie në vendimet e Akademisë Suedeze. Shumë veta parashikuan se Çmimi Nobel për Letërsi 2026 do t’i shkonte një gruaje, duke respektuar rotacionin gjinor që duket se është bërë një rregull i pashkruar në dekadën e fundit. Megjithatë, ishte më pak e parashikueshme që çmimi do t’i shkonte një autoreje nga Amerika e Veriut (jo shumë larg Louise Glück), dhe akoma më pak një kanadeze, duke pasur parasysh se e fundit, Alice Munro, daton “vetëm” që nga viti 2013 (jo pak vite më parë, por Çmimet Nobel sigurisht që nuk jepen shpesh). Shanset ishin të larta për autorët nga Amerika e Jugut, ndërsa disa po vinin bast për një Nobel për kontinentin Afrikan.

Fituesja është Anne Carson, e lindur në Toronto 76 vjet më parë, një shkrimtare që e ka kaluar jetën duke shembur etiketat me të cilat letërsia pëlqen të përfshihet. Sot, ajo po festohet nga Akademia Suedeze për “veprën e saj të guximshme dhe krijuese, e cila, në një dialog të gjallë me traditën klasike, ka dhënë jetë formash të reja për letërsinë bashkëkohore”.

Poete? Sigurisht. Por edhe eseiste, përkthyese, filologe, dramaturge, klasiciste. Dhe mbi të gjitha, kontrabandiste. Anne Carson është lëkundur midis zhanreve me të njëjtën shkujdesje si një udhëtare që nuk beson në pasaporta. Në librat e saj, poezia pushton esenë, kritika letrare maskohet si rrëfim, miti grek merr një taksi dhe përfundon në shekullin e 21-të. Provë se edhe letërsia tani është hibride.

Në një epokë që prodhon romane si kos industrialë, të paketuar në mënyrë perfekte dhe të padallueshëm nga njëri-tjetri, shkrimet e Carson i kërkojnë lexuesit të bëjë një përpjekje pothuajse revolucionare: të mendojë.

Kryevepra e saj mbetet Autobiografia e të Kuqes. Ideja, në letër, duket si marrëzia e një seminari universitar të dështuar: marrja e mitit të Gerionit, përbindëshit të kuq të vrarë nga Herakliu, dhe transformimi i tij në një adoleshent me krahë, të prekshëm dhe të dashuruar. Megjithatë, nga ky material i papritur vjen një nga librat më të habitshëm të dekadave të fundit, një histori dashurie, dëshire dhe identiteti që përdor Greqinë e lashtë si një lente përmes së cilës vëzhgon plagët bashkëkohore.

Sfondi i saj si klasiciste shpjegon shumë, por jo mjaftueshëm. Klasikët, në duart e Carson, nuk janë gjetje arkeologjike për t’u lëmuar me skllavëri. Ajo përkthen Safon, Stesikorin dhe Euripidin për të treguar se ata janë ende gjallë dhe mjaftueshëm të rrezikshëm për të na folur për dëshirën, vetminë dhe humbjen.

Kjo është arsyeja pse shkrimi i tij është kaq irritues për disa dhe i domosdoshëm për të tjerët. Nuk ofron shpëtim. Nuk ofron as ngushëllimin e fabulës dhe as rehatinë e një fjalie të bukur dhe zbukuruese. Funksionon me anë të fërkimit. Bën që konceptet e largëta të përplasen derisa ato të prodhojnë shkëndija. Dhe ai e di se e vërteta nuk arrin kurrë në një vijë të drejtë. Ajo arrin në fragmente, citime, copëza miti, shënime filozofike, kujtime dhe heshtje.

Prandaj, Carson mishëron shpresën se letërsia ka ende territore të pashkelura. RSI