Historia e Kristo Budos është një prej atyre dëshmive të periudhës së diktaturës komuniste në Shqipëri që ndërthur në mënyrë tronditëse ngritjen në karrierën shtetërore, besnikërinë ndaj regjimit, arrestimin, hetuesinë, torturat, gjyqin dhe në fund, një tjetër dënim edhe pasi drejtësia e kishte shpallur të pafajshëm.

Ish-partizan gjatë Luftës Nacional-Çlirimtare dhe më pas kuadër në struktura të rëndësishme të shtetit, Kristo Budo mbajti disa detyra drejtuese, ndër të cilat zv.kryetar i Degës së Punëve të Brendshme të Peshkopisë, sekretar i Komitetit Ekzekutiv të rrethit të Fierit dhe më vonë inspektor i Kryeministrisë. Por karriera e tij do të merrte një kthesë të jashtëzakonshme në vitin 1959, kur u arrestua dhe u akuzua si “agjent i grekëve”. Për Budon, kjo akuzë kishte edhe një tjetër dimension tragjik: pak kohë më parë, me të njëjtën akuzë, ishte pushkatuar babai i tij, Thoma Budo.

Kristo Budo do të kalonte më pas dy vjet e gjysmë në hetuesi, duke pretenduar në kujtimet e tij se ishte torturuar në mënyrë sistematike, madje edhe në pyjet e Qafë-Krrabës. Sipas dëshmisë së tij, në procesin hetimor u përfshinë figura të larta të aparatit të drejtësisë dhe të Ministrisë së Punëve të Brendshme. Por ajo që e bën historinë e tij edhe më të pazakontë është fundi i procesit gjyqësor, Kolegji Ushtarak i Gjykatës së Lartë e shpalli të pafajshëm dhe urdhëroi lirimin e tij. Megjithatë, sipas kujtimeve të Budos, ai nuk u la i lirë. Në sallën e gjyqit ndërhyri kryehetuesi Nevzat Haznedari dhe urdhëroi rikthimin e tij në qeli. Kështu, vendimi i gjykatës nuk solli lirinë e shumëpritur.

ARRESTIMI DHE TORTURAT

Kristo Budo i përkiste brezit të njerëzve që u përfshinë në Luftën NacionalÇlirimtare dhe më pas u integruan në strukturat e shtetit të ri komunist. Për të, lufta nuk ishte thjesht një periudhë e jetës së tij, por edhe një element që do të përcaktonte rrugëtimin e mëvonshëm profesional. Pas përfundimit të saj, ai mori detyra në administratën shtetërore dhe në strukturat e pushtetit. Në vitet pas Luftës, ai shërbeu si zv.kryetar i Degës së Punëve të Brendshme në Peshkopi, sekretar i Komitetit Ekzekutiv të Fierit dhe më vonë në Kryeministri.

Megjithatë, në sistemin komunist, karriera dhe besnikëria politike nuk garantonin domosdoshmërisht sigurinë. Ndryshimet e brendshme të regjimit, lufta ndaj “armiqve të popullit” dhe proceset e vazhdueshme të spastrimeve mund të kthenin brenda natës një funksionar të rëndësishëm në të pandehur. Kjo do të ndodhte edhe me Kristo Budon. Në maj të vitit 1959, ndërsa ishte me shërbim në Tropojë, Budo u arrestua nga Sigurimi i Shtetit. Akuza, sipas kujtimeve të tij, ishte se ai ishte “vënë në shërbim të grekëve”. Budo e mohoi kategorikisht akuzën. Në dëshminë e tij, ai shkruan se gjatë gjithë hetimit, torturave dhe gjyqit kishte deklaruar se nuk kishte tradhtuar kurrë atdheun. Ai kërkoi që akuzat ndaj tij të verifikoheshin dhe pretendonte se nuk kishte prova që të mbështesnin ato. Por hetuesia do të zgjaste jo disa javë apo muaj, por dy vjet e gjysmë. Gjatë kësaj periudhe, sipas rrëfimit të tij, ai u mbajt në qeli pa dalë në gjyq dhe iu nënshtrua metodave të dhunshme të marrjes në pyetje.

Pjesa më tronditëse e kujtimeve të Kristo Budos lidhet me torturat që ai pretendon se iu bënë gjatë hetuesisë. Sipas Memorie.al për muaj me radhë nxirrej nga qelia dhe çohej në pyjet e Qafë-Krrabës, ku torturohej nga oficerë të strukturave të Sigurimit. Në dëshminë e tij ai përshkruan djegie me hekur të nxehtë, heqjen e thonjve dhe rrahje të rënda fizike. Budo shkruan se torturat ishin aq të rënda sa shpesh humbiste ndjenjat dhe kthehej në qeli në gjendje të rënduar fizike. Ai përmend në kujtimet e tij emrat e disa prej personave që, sipas tij, ishin të pranishëm ose të përfshirë në procesin e marrjes në pyetje, mes tyre Nevzat Haznedari, Asaf Kondi, Irfan Hoxha dhe Hilmi Dume. Një prej pretendimeve më të rënda të Budos lidhet me ish-ministrin e Punëve të Brendshme, Kadri Hazbiu. Sipas kujtimeve të tij, Hazbiu i kishte thënë: “Kam urdhër për të vënë nën torturë”. Dhuna e gjatë fizike dhe psikologjike, sipas rrëfimit të Budos, e çoi atë deri në një pikë dëshpërimi ekstrem. Në një moment, ai tentoi të vriste veten duke përplasur kokën pas murit të qelisë. Tentativa nuk rezultoi fatale, por ai pësoi plagë në kokë dhe, sipas rrëfimit të tij, për mjekimin e plagëve u thirr mjeku Llambi Ziçishti.

Budo e përshkruan atë moment si një përpjekje për t’i dhënë fund vuajtjeve. Për të, vdekja në atë kohë dukej si një rrugëdalje nga torturat dhe presioni psikologjik. Por hetuesia nuk do të ndalej. Sipas kujtimeve të tij, ndaj tij u përdorën edhe persona të tjerë si dëshmitarë dhe provokatorë, disa prej të cilëve ishin dënuar me vdekje. Budo pretendon se këta persona ishin përdorur për të dhënë deklarata që e implikonin atë, me synimin për të krijuar një dosje penale që do të çonte në dënimin e tij.

DY VITET E HETUESISË

Në kujtimet e tij, Kristo Budo i kushton një pjesë të veçantë rolit të Prokurorisë gjatë hetimit. Ai përmend Prokurorin e Përgjithshëm Aranit Çela dhe zëvendësit e tij, Faik Minarolli e Vangjel Kocani. Sipas Budos, zgjatja e hetimit për dy vjet e gjysmë ishte në kundërshtim me rregullat ligjore të kohës dhe ai pretendon se organet e Prokurorisë ishin në dijeni të torturave. Në një letër të datës 7 mars 1963, ai i kishte shkruar personalisht Aranit Çelës për torturat që pretendonte se kishte përjetuar. Sipas tij, nuk mori përgjigje. Në këtë pjesë të kujtimeve, Budo ndërton një tablo të një sistemi ku hetuesia, prokuroria dhe strukturat e Sigurimit vepronin në mënyrë të ndërthurur. Pas dy vjetësh e gjysmë hetimesh, Kristo Budo më në fund doli përpara gjykatës.

Çështja e tij u gjykua nga Kolegji Ushtarak i Gjykatës së Lartë. Trupi gjykues, sipas kujtimeve të tij, përbëhej nga koloneli Sotir Spiro dhe nënkolonelët Rasim Bazo e Sami Kolaneci. Përfaqësues i akuzës ishte Vangjel Kocani, ndërsa avokat ishte Nexhmedin Shehu. Budo këmbënguli edhe në sallën e gjyqit se nuk e pranonte akuzën dhe se nuk kishte tradhtuar atdheun. Ai kërkoi verifikime të mëtejshme dhe paraqiti pretendimet e tij lidhur me mënyrën se si ishte zhvilluar hetimi. Gjykata pranoi disa prej kërkesave dhe vendosi t’ua kthente organeve të Sigurimit dosjen për verifikime të mëtejshme. Më 24 nëntor 1961, Kolegji Ushtarak i Gjykatës së Lartë mori vendimin përfundimtar. Kristo Budo u shpall i pafajshëm për mungesë provash dhe u urdhërua lirimi i tij i menjëhershëm. Për një njeri që kishte kaluar dy vjet e gjysmë në hetuesi, ky vendim duhej të shënonte fundin e kalvarit. Por nuk ndodhi kështu.

SIGURIMI E RIKTHEN NË QELI

Por çfarë ndodhi menjëherë pas vendimit të gjykatës. Pasi trupi gjykues u largua nga salla, në ambientet e gjykatës hyri Nevzat Haznedari i shoqëruar nga disa oficerë. Sipas dëshmisë së Budos, Haznedari urdhëroi që ai të dërgohej përsëri në burg. Kapterri, e pyeti se si mund ta çonte në qeli një njeri që sapo ishte shpallur i pafajshëm. Përgjigjja që Budo i atribuon Haznedarit ishte e prerë: “Të urdhëroj unë”. Në momentin kur po e shoqëronin përsëri, Budo u përball me kryetarin e trupit gjykues, Sotir Spiron. Edhe ky, sipas kujtimeve të tij, pyeti se përse po e çonin sërish në burg, pasi ai ishte shpallur i pafajshëm. Përgjigjja ishte e njëjtë: urdhri kishte ardhur nga Haznedari. Në vend që të kthehej në familje, Kristo Budo u dërgua në internim.

Ai u internua për pesë vite në ishullin e Zvërnecit. Kështu, edhe pasi gjykata e kishte shpallur të pafajshëm, ai vazhdoi të vuante pasojat e ndjekjes politike dhe administrative. Por kalvari i tij nuk përfundoi as me internimin. Pas pesë vitesh, sipas rrëfimit të tij, ai u arrestua përsëri dhe u dënua me dhjetë vite heqje lirie. Këtë dënim e vuajti në burgun e Ballshit. Në total, Budo do të kalonte rreth 15 vite në burgje dhe internime. Historia e Kristo Budos nuk mund të ndahet nga ajo e babait të tij, Thoma Budos. Edhe babai ishte akuzuar si “agjent i grekëve” dhe ishte pushkatuar nga regjimi. Vite më vonë, i biri u arrestua me një akuzë të ngjashme. Pas rënies së komunizmit, familja ndërmori edhe kërkime për eshtrat e Thoma Budos. Në vitin 1994, sipas materialeve të sjella në këtë dëshmi, u gjetën eshtrat e tij në zonën e Myshqetas, së bashku me ato të personave të tjerë të ekzekutuar nga regjimi. Ceremonia e zhvarrimit dhe rivarrimit do të ishte një tjetër moment i rëndësishëm për familjen, pas dekadash pasigurie dhe heshtjeje.

FLETORET QË MBETËN SI AMANET

Kristo Budo nuk e la historinë e tij vetëm në kujtesën familjare. Para se të ndërronte jetë në vitin 2004, ai la disa fletore me kujtime, dokumente dhe fotografi, me dëshirën që ato të bëheshin publike. Në këto materiale gjenden jo vetëm rrëfime për arrestimin, hetuesinë dhe burgun, por edhe fotografi nga periudha kur ai mbante funksione shtetërore, nga jeta familjare dhe nga vitet pas rënies së komunizmit. Mes tyre përmenden edhe fotografi me personalitete të ndryshme të jetës publike dhe politike shqiptare, si dhe pamje nga ceremonia e kërkimit dhe rivarrimit të eshtrave të babait të tij. Rrëfimi i Kristo Budos është i rëndë pasi ai flet për tortura, procese të gjata hetimore, dëshmitarë të përdorur nga hetuesia, përplasje mes gjykatës dhe strukturave të Sigurimit, internim pas një vendimi pafajësie dhe burgim të mëvonshëm.

Nga partizan në funksionar shtetëror, nga zyrtar i lartë në të akuzuar, nga i burgosur në të internuar dhe më pas përsëri në burg, jeta e Kristo Budos përmbledh disa prej kthesave më të dhimbshme të historisë së Shqipërisë komuniste. Për Budon, drejtësia që ai kërkoi në sallën e gjyqit nuk u përkthye menjëherë në liri. Ai u rikthye në qeli, më pas në internim dhe vite më vonë përsëri në burg. Kur ai ia la familjes fletoret dhe kujtimet e tij, bashkë me fotografitë, kërkesa ishte e qartë, historia të mos mbetej e mbyllur në një sirtar. Historia e Kristo Budos mbetet kështu një histori personale, por njëkohësisht edhe një fragment i historisë së një sistemi që la pas mijëra të burgosur, të internuar dhe familje të goditura nga represioni.

Një histori që, përmes kujtimeve të tij, kërkon të ruhet në kujtesën historike. Kristo ishte ishpartizan me funksione drejtuese dhe i burgosur në Kampin e Prishtinës gjatë Luftës. Pas saj, ishte me detyra të larta, si: zv/ Kryetar i Degës së Brendshme të Peshkopisë; Sekretar i Komitetit Ekzekutiv të Fierit; kryeinspektor i Kryeministrisë, i cili u arrestua në vitin 1959. U akuzuar si “agjent i grekëve”, gjë për të cilën i kishin pushkatuar dhe babanë, Thoma Budon. Por nga funksionet drejtuese përfundoi te qelitë e errëta të diktaturës komuniste dhe kampet e internimit. Kristo Budos kaloi për 15 vite përndjekje dhe tortura nga më të tmerrshmet gjatë kohës së komunizmit.

/Gazeta Panorama