Behajdin Allaqi (7 prill 1963 – 11 qershor 1998?) zë një vend të veçantë në historinë politike të Kosovës së fundshekullit XX. Ai nuk ishte vetëm një veprimtar politik i Lëvizjes Popullore të Kosovës dhe njëri prej kuadrove të saj të angazhuar në periudhën vendimtare të kalimit nga rezistenca politike e organizuar drejt luftës së armatosur. Ishte, mbi të gjitha, një intelektual me formim të thellë politik, mësimdhënës i filozofisë dhe sociologjisë, i formuar në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Prishtinës dhe një veprimtar që, sipas dëshmive të publikuara, e kishte lidhur jetën e tij profesionale me idealin e lirisë dhe të pavarësisë së Kosovës.

Në këtë kuptim, figura e Allaqit duhet parë brenda një brezi të veçantë politik: atij brezi që, pas përvojës së represionit jugosllav dhe veprimtarisë ilegale të viteve ’80 e ’90, e konsideronte çështjen e Kosovës jo si një problem të thjeshtë të të drejtave individuale, por si një çështje të subjektivitetit politik dhe të vetëvendosjes kombëtare.

Allaqi ishte pjesë e LPRK-së dhe më pas e LPK-së. Dokumentet dhe dëshmitë publike e vendosin atë në rrethin e veprimtarëve të rëndësishëm të kësaj organizate. Disa burime të kohës brenda LPRK=së [në mesin e tyre edhe autori i këtij portreti] e rendisin emrin e tij në strukturat e LPRK-së që nga fillimi i viteve ’90, ndërsa në mbledhjen e vitit 1993 në Kollare të Kërçovës ai figuron krahas një numri të madh figurash të njohura të Lëvizjes.

Kjo është e rëndësishme për të kuptuar profilin e tij. Behajdin Allaqi nuk ishte një figurë periferike e historisë së Lëvizjes. Ai i përkiste asaj shtrese të veprimtarëve që e kishin kaluar fazën e aktivizmit spontan dhe kishin hyrë në hapësirën e organizimit politik të strukturuar.

Intelektuali përballë logjikës së konspiracionit

Një dimension i rëndësishëm i portretit të Allaqit lidhet me marrëdhëniet e tij politike brenda Lëvizjes.

Sipas përmbledhjes publike të aktgjykimit të Dhomave të Specializuara të Kosovës, Allaqi kishte pasur në vitin 1993 një “mosmarrëveshje serioze” me Hashim Thaçin dhe Azem Sylën, lidhur me një person që ata dyshonin se ishte informator serb. Po sipas kësaj përmbledhjeje, më vonë Allaqi ishte vënë nën vëzhgimin e shërbimit të zbulimit të UÇK-së.
Këtë e pohojnë edhe një varg bashkëveprimtarësh të Behajdinit jo vetëm të bazës ku ai vepronte [në Prizren dhe rrethinë si drejtues politik], por edhe në nivel të Kosovës.

Si ish bashkëpunëtor i ngushtë I Profesor Ukshin Hotit, ai shquhej për vizionin e tij politik dhe mendimin strategjik. Por kishte fëtsi të shkëlqyeshme edhe në lëmin e organizimit.
Gjatë vitit 1991 dhe 1992, dy vizita me karakter pune në Zvicër, ai ishet dy herë tek unë në Basel me ç’rast pata kënaqësinë që ti vë re këto cilësi të veçanta për një udhëheqës politik.

Behajdin Allaqi që nga Mbledhja e Ujmirit [1991] e me theks nga ajo e Kollares [Kërçovë] u gjetë në një hapësirë të tensionuar të politikës së brendshme të Lëvizjes, ku dallimet politike, dyshimet konspirative dhe lufta për kontroll organizativ ndërthureshin me përgatitjet për një konflikt të armatosur.

Kjo rrethanë e bën figurën e tij veçanërisht të rëndësishme për studimin e historisë së LPK-së dhe të UÇK-së.

11–12 qershor 1998: nga veprimtar politik në person i zhdukur

Në qershor 1998, kur lufta kishte hyrë në një fazë të re dhe struktura të ndryshme të UÇK-së po përpiqeshin të konsolidonin kontrollin territorial e organizativ, fati i Allaqit mori një kthesë tragjike.
Ishte periudha fill pas Mbledhjes së jashtazkanoshme të LPK-së në Shtutgard [Gjermani], kur qe ushtruar një lloj puçi, që do të bartej pastaj edhe në strukturat e UÇK-së.

Sipas rrëfimit të bashkëshortes së tij, të dokumentuar nga Fondi për të Drejtën Humanitare, Allaqi ishte parë për herë të fundit më 11 qershor 1998 në Prizren dhe më pas ishte nisur drejt Shtabit të UÇK-së në Drenoc të Rahovecit. Pas kësaj, nuk ka të dhëna publike se është parë i gjallë.

Në rrëfimin e Ilaz Kadollit, të botuar në librin Syri i Shqiponjës, ngjarja merr një dimension edhe më dramatik. Sipas dëshmisë së tij, Allaqi ishte paraqitur më 12 qershor në zonën e Rahovecit dhe ishte arrestuar e prangosur në Drenaj, për t’u dërguar më pas në Shtabin e Përgjithshëm në Altar. Kadolli përshkruan edhe shqetësimin e veprimtarëve të Lëvizjes për fatin e tij dhe pasigurinë që kishte mbizotëruar në ditët pas arrestimit.

Këtu nis një prej kapitujve më të errët të historisë së tij: zhdukja pa varr, pa trup dhe pa një shpjegim publik të verifikueshëm për vite të tëra.

Nga “dëshmor i rënë në betejë” te pyetja e pazgjidhur historike

Më 1 nëntor 1998, Shtabi i Përgjithshëm i UÇK-së publikoi Komunikatën nr. 61, ku Allaqi paraqitej si dëshmor i rënë në krye të detyrës. Sipas përmbledhjes së aktgjykimit të Dhomave të Specializuara, kjo komunikatë u interpretua nga trupi gjykues si pjesë e përpjekjes për të fshehur rrethanat reale të fatit të tij.
Kjo pikë përbën një nyje themelore të çështjes Allaqi.
Sepse nëse një person i zhdukur paraqitet zyrtarisht si i rënë në betejë, ndërkohë që trupi i tij nuk gjendet dhe rrethanat e vdekjes nuk dokumentohen, krijohet një mospërputhje ndërmjet kujtesës institucionale dhe së vërtetës faktike.

Pikërisht këtu qëndron një prej dimensioneve më të dhimbshme të fatit të Allaqit: ai u përfshi në narrativën heroike të luftës, ndërkohë që familjes së tij iu mohua për një kohë të gjatë ajo që është element themelor i dinjitetit njerëzor – e drejta për të ditur fatin e të afërmit dhe vendin ku prehet ai.

Dialogu mes vëllezërve Jashari si dëshmi memorialistike e drejtpërdrejtë

Sipas rrëfimit të Murat Jasharit, gjatë një bisede telefonike me të vëllanë, Ismeti i tregoi:

Ismeti: “Na i kanë sjellë këtu në Kleçkë dy veta, i kemi në burg. Kishin qenë udhëheqës të Lëvizjes dhe na kanë thënë se janë spiunë.”

Unë: “Si i kishin emrat?”

Ismeti:“Behajdin Allaqi dhe Shaban Rexhep Shala.”

Më pas, sipas rrëfimit, Murati e porosit të vëllanë:

“Nuk e di se si është organizimi momental te ju, por mos e zbato asnjë urdhër sa u takon atyre dyve. Le të merren ata ma të ‘mëdhenjtë’ me ta.”

Dhe për Allaqin shton:

“Ky emër Behajdin më është pak i njohur, nuk e di nga më vjen, se nga e kam dëgjuar…”

Pas bisedës, Murat Jashari tregon se e kontaktoi Xhavit Halitin (“Zekën”), i cili i tha se ishte i informuar për rastin. Ai më pas e informoi edhe Ali Ahmetin (“Abazin”), i cili, sipas rrëfimit, nuk kishte qenë në dijeni dhe premtoi se do të interesohej, duke i kërkuar Muratit që të mos e përhapte lajmin.

Ky dialog ka një rëndësi të veçantë si dëshmi memorialistike e drejtpërdrejtë, sepse Murat Jashari pretendon qartë se informacionin për ndalimin e Allaqit e ka marrë nga vetë Ismet Jashari, i cili në atë moment ndodhej në strukturën operative të UÇK-së.

Teksti dëshmon se, në rrëfimin e autorit, në fillim të korrikut 1998 Allaqi ndodhej në Kleçkë, ishte i privuar nga liria dhe ishte etiketuar si “spiun”; njëkohësisht, vetë Murati shfaq rezervë ndaj çdo urdhri që mund të lidhej me të dhe kërkon që çështjen ta trajtojnë “ata ma të mëdhenjtë”.

Kjo pjesë është veçanërisht interesante për këtë portret të Behajdin Allaqit, sepse tregon se emri i tij nuk shfaqet në kujtesën e Murat Jasharit si i një personi periferik, por si emër i lidhur me udhëheqjen e Lëvizjes dhe me një konflikt të brendshëm politik që kërkonte ndërhyrje në nivele më të larta të strukturës së atëhershme të UÇK-së.

Kthesa e vitit 2026: nga misteri në konstatim gjyqësor

Aktgjykimi i 16 shtatorit 2026 i Dhomave të Specializuara të Kosovës e ndryshoi statusin juridik të kësaj historie.
Sipas përmbledhjes së publikuar, trupi gjykues konstatoi se Allaqi ishte marrë i prangosur nga shtabi në Drenoc nga Hashim Thaçi dhe Kadri Veseli dhe se më pas ishte vrarë. Aktgjykimi i shkallës së parë nuk i ka bërë publike të gjitha provat mbi të cilat është mbështetur ky konstatim.

Këtu kërkohet një dallim i rëndësishëm dhe domethënës: ky konstatim gjyqësor mbi fatin e një personi nuk është i njëjtë me të gjitha interpretimet politike që mund të ndërtohen rreth tij.

Prandaj, në një trajtim serioz të figurës së Allaqit duhet ndarë në mënyrë rigoroze:

1. faktet biografike të dokumentuara;
2. dëshmitë individuale dhe kujtimet e bashkëveprimtarëve;
3. dokumentet e institucioneve të kohës;
4. gjetjet faktike të gjykatës;
5. interpretimet politike që janë ndërtuar pas luftës.

Kjo ndarje është veçanërisht e rëndësishme në rastin e Allaqit, sepse historia e tij është bërë pjesë e një debati shumë më të gjerë mbi strukturat e pushtetit brenda UÇK-së dhe mbi mënyrën se si lufta, pas luftës, është shndërruar edhe në objekt të konkurrencës për interpretimin e së kaluarës.

“Syri i Shqiponjës” dhe dëshmia e brendshme e një epoke

Në këtë kuadër, kapitulli i Ilaz Kadollit në librin e tij Syri i Shqiponjës ka rëndësi të veçantë si burim memorialistik dhe dëshmi e një bashkëkohësi.

Dhomat e Specializuara e kanë pranuar librin si provë në proces, me kërkesë të Zyrës së Prokurorit të Specializuar. Megjithatë, nga materialet publike nuk mund të thuhet me siguri se pjesa e librit që trajton Allaqin ka qenë konkretisht ndër provat mbi të cilat trupi gjykues mbështeti konstatimin për vrasjen e tij. Kjo është një nuancë që duhet ruajtur në çdo shkrim serioz për Allaqin.

Rëndësia e Syrit të Shqiponjës nuk qëndron vetëm në vlerën e tij si burim për një episod të caktuar. Ai është edhe një dokument i kujtesës së brendshme të UÇK-së, i shkruar nga një pjesëtar i saj dhe që pasqyron mënyrën se si një pjesë e aktorëve të luftës e kanë perceptuar, interpretuar dhe ruajtur historinë e konfliktit.
Në këtë pikë, Behajdin Allaqi del nga kufijtë e një biografie individuale dhe shndërrohet në një rast studimor për marrëdhënien ndërmjet kujtesës, pushtetit dhe historisë.

Një figurë në kryqëzimin e tri historive

Portreti i Allaqit mund të kuptohet më plotë në kryqëzimin e tri historive.

E para është historia e rezistencës politike shqiptare në Kosovë. Në këtë histori ai përfaqëson brezin e intelektualëve që e lidhën profesionin, dijen dhe veprimtarinë politike me projektin e çlirimit.

E dyta është historia e brendshme e LPK-së dhe e formimit të strukturave politike e ushtarake që do të çonin te UÇK-ja. Këtu Allaqi shfaqet si një figurë që nuk ishte vetëm pjesëmarrës, por edhe pjesë e debatit të brendshëm mbi drejtimin e Lëvizjes.

E treta është historia e errët e dhunës politike brenda një konteksti lufte, ku kufijtë ndërmjet nevojës së konspiracionit, dyshimit politik, disiplinës ushtarake dhe arbitraritetit mund të bëhen jashtëzakonisht të brishtë.
Pikërisht kjo e fundit e bën rastin Allaqi të rëndësishëm edhe për studimet e tranzicionit dhe të drejtësisë tranzicionale.

Heroizimi dhe e drejta për të vërtetën

Në vitin 2015, presidentja Atifete Jahjaga e dekoroi Allaqin me titullin “Hero i Kosovës”. Ai konsiderohet gjithashtu dëshmor i UÇK-së.
Por statusi I heroit nuk e zgjidh problemin historik të zhdukjes.
Përkundrazi, në raste të tilla lind një pyetje më e thellë: a mjafton heroizimi simbolik i një të zhdukuri, nëse shoqëria nuk e ka zbardhur plotësisht fatin e tij?

Përgjigjja nga këndvështrimi i drejtësisë tranzicionale është e ndërlikuar. Kujtesa publike dhe nderimi i viktimës nuk mund ta zëvendësojnë të drejtën e familjes për të vërtetën, drejtësinë dhe, kur është e mundur, për gjetjen dhe identifikimin e mbetjeve mortore.
Pikërisht për këtë arsye, rasti i Behajdin Allaqit duhet të trajtohet jo vetëm si një kapitull i historisë së UÇK-së, por si pjesë e historisë së të drejtave të viktimave dhe të drejtës së shoqërisë për të vërtetën.

Behajdin Allaqi si figurë e një brezi

Në fund, Allaqi nuk duhet reduktuar as në figurën e “heroit” të institucionalizuar, as në atë të “viktimës” së një përplasjeje politike. Të dyja këto reduktime e varfërojnë portretin e tij.

Ai ishte një intelektual i angazhuar politikisht, një veprimtar i Lëvizjes, një profesor dhe një njeri që e lidhi jetën e vet me një projekt politik të çlirimit të Kosovës. Për këtë arsye, historia e tij nuk mund të shkëputet nga historia e brezit që e përjetoi kalimin nga rezistenca ilegale në kryengritjen e armatosur.

Por tragjedia e tij qëndron pikërisht këtu: ai u zhduk në një moment kur historia e Kosovës po hynte në fazën e saj më dramatike dhe, për dekada, vetë mungesa e trupit të tij u bë një metaforë e mungesës së përgjigjes.

Në përmbledhjen e aktgjykimit thuhet se Trupi Gjykues konstatoi se Thaçi “personally participated” në krime, ndër to edhe në arrestimin, ndalimin, transferimin dhe vrasjen e Behajdin Allaqit.
Ky aktgjykim ka sjellë një konstatim gjyqësor të rëndësishëm mbi fatin e tij, por çështja e Allaqit nuk mund të mbyllet vetëm me një paragraf të një aktgjykimi. Ajo mbetet pjesë e një historie më të gjerë që kërkon dokumente, arkiva, dëshmi, krahasim burimesh dhe, mbi të gjitha, një qasje që e ndan të vërtetën faktike nga mitologjia politike.
Në këtë kuptim, Behajdin Allaqi mbetet një figurë e rëndësishme për të kuptuar jo vetëm historinë e LPK-së dhe të UÇK-së, por edhe dilemën më të gjerë të shoqërive pas konfliktit: si mund të ndërtohet kujtesa e një lufte çlirimtare pa e sakrifikuar të vërtetën për hir të mitit dhe pa e përdorur tragjedinë individuale për qëllime të reja politike?
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron kuptimi më i thellë i figurës së Behajdin Allaqit: një intelektual i lirisë, fati i të cilit u bë një nga dosjet më të vështira të kujtesës së luftës së Kosovës.