Historia e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane nuk fillon dhe nuk mbaron me dokumente zyrtare. Ajo është ndërtuar mbi ideale, mbi sakrifica dhe mbi njerëz që besuan se liria dhe dinjiteti i kombit shqiptar meritonin të mbroheshin. Ndër ta, një vend të veçantë zë Federata Pan-Shqiptare “Vatra”, e themeluar në Boston në vitin 1912. Nën udhëheqjen e Fan S. Nolit, Faik Konicës dhe patriotëve të tjerë shqiptaro-amerikanë, “Vatra” u bë zëri më i fuqishëm i Shqipërisë në Shtetet e Bashkuara. Gazeta “Dielli”, organi i saj, informoi opinionin amerikan, sensibilizoi politikën e Uashingtonit dhe mbrojti pa pushim të drejtat e Kombit shqiptar. Pa këtë angazhim të diasporës shqiptare në Amerikë, historia jonë diplomatike do të kishte qenë shumë më e vështirë.

Kur Presidenti Woodrow Wilson kundërshtoi copëtimin e Shqipërisë në Konferencën e Paqes në Paris, ai nuk po mbronte vetëm një territor në Ballkan. Ai po mbronte një parim: se kombet e vogla nuk duhet të bëhen viktima të pazareve politike të fuqive të mëdha.  Njohja zyrtare e Shqipërisë më 28 korrik 1922 ishte vazhdimësi e këtij parimi. Një shekull më vonë, historia ka folur qartë. Shtetet e Bashkuara kanë qenë pranë Shqipërisë në momentet më vendimtare të saj: në mbështetjen për demokracinë pas rënies së komunizmit  në anëtarësimin në NATO – në reformat institucionale dhe, mbi të gjitha, në ndërhyrjen historike për t’i dhënë fund spastrimit etnik në Kosovë.

Këto nuk janë episode të rastësishme. Janë hallka të së njëjtës histori miqësie.  Edhe sot, kur demokracitë perëndimore përballen me sfida të reja, kur lufta është rikthyer në Evropë dhe kur propaganda autoritare përpiqet të zbehë besimin tek institucionet demokratike, Shqipëria nuk mund të ketë asnjë mëdyshje për orientimin e saj strategjik. Ky orientim nuk është thjesht gjeopolitik.  Është zgjedhje qytetërimore.  Miqësia me Shtetet e Bashkuara nuk duhet matur vetëm me marrëveshje ushtarake apo vizita zyrtare. Ajo matet me përkushtimin tonë ndaj vlerave që Amerika ka mbrojtur historikisht: lirinë, demokracinë, shtetin e së drejtës, respektin për dinjitetin njerëzor dhe përgjegjësinë e institucioneve ndaj qytetarëve.

Në këtë përvjetor duhet të kujtojmë edhe një të vërtetë tjetër.

Asnjë aleancë nuk është e përjetshme vetëm sepse ka ekzistuar gjatë. Ajo duhet të forcohet përmes besimit reciprok dhe përmes seriozitetit të partnerëve. Shqipëria ka detyrimin moral dhe politik ta ruajë këtë marrëdhënie si një nga pasuritë e saj më të çmuara kombëtare. Ky është edhe një detyrim ndaj brezave që sakrifikuan për lirinë, ndaj patriotëve të “Vatrës”, ndaj Fan Nolit e Faik Konicës, ndaj shqiptarëve të Amerikës që nuk reshtën kurrë së mbrojturi interesat kombëtare dhe ndaj të gjithë atyre që besuan se vendi ynë e kishte vendin natyrshëm në familjen e kombeve demokratike.

Në fund të fundit, historia nuk është vetëm kujtesë.  Ajo është përgjegjësi.  Dhe përgjegjësia jonë sot është të ruajmë, të forcojmë dhe t’ua lëmë brezave këtë miqësi shqiptaro-amerikane po aq të fortë sa e trashëguam.  Prandaj, në këtë 104-vjetor të njohjes zyrtare të Shqipërisë nga Shtetet e Bashkuara, nderimi më i mirë që mund t’i bëjmë historisë është të mbetemi besnikë ndaj vlerave që e bënë të mundur atë histori. Miqtë e sprovuar nuk kujtohen vetëm në përvjetorë; ata nderohen çdo ditë me qëndrime, me vepra dhe me besnikëri ndaj idealeve të përbashkëta.

Në këtë 28 korrik, kur kujtojmë njohjen zyrtare të Shqipërisë nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, nuk mund të anashkalojmë edhe sfondin e pazakontë politik në të cilin vjen ky përvjetor.  Për pothuaj  dy muaj tani mijëra qytetarë shqiptarë të të gjitha moshave, kanë protestuar në mënyrë të vazhdueshme, duke shprehur pakënaqësinë jo vetëm ndaj qeverisë, por edhe ndaj klasës politike shqiptare të këtyre 35-viteve, në tërësi. Protestat kanë artikuluar kërkesa për më shumë llogaridhënie, luftë kundër korrupsionit dhe reforma politike, ndërsa një pjesë e protestuesve kanë shprehur mosbesim ndaj të gjithë establishmentit politik.  Në këtë kontekst, përvjetori i marrëdhënieve shqiptaro-amerikane merr një domethënie edhe më të thellë.  Partneriteti historik me Shtetet e Bashkuara nuk është vetëm kujtim i së kaluarës, por edhe një kujtesë e vazhdueshme se demokracia nuk matet vetëm me zgjedhje periodike, por me forcën e institucioneve, sundimin e ligjit, respektimin e të drejtave të qytetarëve dhe përgjegjshmërinë e atyre që qeverisin. Pikërisht këto janë vlera që kanë frymëzuar marrëdhëniet shqiptaro-amerikane për më shumë se një shekull.

Nëse historia e 28 korrikut 1922 dëshmon se Shqipëria fitoi besimin e një prej demokracive më të mëdha të botës –Shteteve të Bashkuara të Amerikës — sfida e sotme mbetet që ky besim të justifikohet çdo ditë nga vetë shteti shqiptar.  Nderimi më i mirë për këtë përvjetor nuk janë vetëm ceremonitë dhe fjalimet, por përkushtimi për ndërtimin e një Shqipërie ku qytetari të ndihet i dëgjuar, ligji të jetë i barabartë për të gjithë dhe demokracia të mos mbetet vetëm një aspiratë, por një realitet i përditshëm.

Frank Shkreli

Woodrow Wilson: “Asnjë popull nuk duhet të detyrohet të jetojë nën një sovranitet që nuk e dëshiron”.