Në qershor të vitit 1970, plot 56 vite më parë, zhvillohej në Meksikë Botërori radhës në futboll. Gumëzhinte RAI dhe TV Beogradi me  transmetimin e ndeshjeve të këtij botërori, kurse Qendra Eksperimentale Televizive , ende në shpërgenj, (kishte lindur më 30 prill tëvitit 1960 )  “u servirte” teleshikuesve të gjorë  lajme të thata dhe  filma kryesisht shqiptarë dhe sidomos kinezë.

Pyeta një nga drejtuesit teknikë, nëse  mund  të futeshin të paktën  kanalet e RAI-t në ekranin e televizionit tonë  modest, sepse, për të ndjekur këto veprimtari  sportive ndërkombëtare, tifozët kudo në Shqipëri ngrinin  antena gjithfarësh. (Një shok nga Korça më tregonte atëherë se një pasdite dimri,  kur në Romë po zhvillohej një ndeshje ndërkombëtare futbolli, ishte ngjitur në $atinë e shtëpisë së tij,  dhe kishte nisur të  lëvizte antenën  gjithandej, duke pritur që shokët në dhomën ku qe vendosur televizori, t’i  thonin se ku duhej ta vendoste atë . Mirëpo, i tharë së ftohti, e kishte flakur atë me inat  tutje në degën e një peme në oborr. “Të lumtë, aty vendose antenën”, – kishte dëgjuar zëra të shokëve). Për të qeshur dhe për të qarë.

“Me një të shtypur të një butoni, e kthejmë kanalet e RAI-t nëekranin tonë ”, – m’u përgjigj drejtuesi teknik. Atëherë vazhdova me pyetjen tjetër, nëse ai, si komunist i vjetër, a mund t’i bënte Thanas Nanos, drejtor i atëhershëm i Radio Tiranës  propozimin që ndeshjet e atij botërori të transmetoheshin nga TVSH-ja,  me komentimin tim. Iu duk shumë i përshtatshëm ky propozim dhe   ia përcolli që atë ditë drejtor Thanasi. Mirëpo, që si pedant dhe  tutës,  ai e hodhi atë poshtë.

Një mëngjes   janari të vitit 1972, në ngrehinen e RTVSH-s ë  erdhi papritur Manush Myftiu, anëtar i Byrosë Politke dhe zv. kryeministër,  i cili   në një mbledhje të organizuar, nuk si se përse shpejt e shpejt, me ton të ftohtë na  njoftoi se  me vendim të Byrosë Politike të KQ të PPSH-së  drejtor i këtij institucioni  në vend të Thanas Nanos, që kishte punuar mirë, por edhe kishte pasur të meta me prirjet e tij konservatore, dogmatike dhe pedante,  drejtor i përgjithshëm i tij emërohej Todi Lubonja. Ishte periudha kur Enver Hoxha, kishte “liruar disi burgjitë e diktaturës” do të bënte më vonë edhe një bisedë  të gjatë me Agim  Meron, sekretar i parë i Komitetit Qendror të Rinisë, në të cilën e  do ta porosiste  në ve$anti që të merreshin masa që rinisë t’i jepej mundësia në mënyrë që, krahas studimeve dhe punës,  të zbavitej edhe  më shumë  me  programe kulturoro-artistike, mbrëmje, shfaqje artistike dhe  sportive. Dhe  për këtë arsye ishte marrë vendimi i zëvendësimit në krye të RTVSH-së  të një burokrati me kulturë të kufizuar si Thana Nano, me Todi Lubonjën, që në këtë drejtim kishte horizont të gjerë.

Me të marrë vesh se unë isha në gjendje të bëja komente të takimeve ndërkombëtare, duke përkthyer me kufje në veshë  telekometatorët italianë dhe  duke komentuar edhe vetë, Todi  Lubonja vendosi që ndeshja Itali-Belgjikë, për mënjanueset e Euro ’72-shit, që fillonte në orën 17.00 të datës 26 prill të vitit 1972 dhe  transmetohej nga RAI, dhe  ndeshja tjetër, Angli-RF Gjermane, që fillonte në orën  20.45 të po asaj dite dhe  transmetohej nga TV Beogradi, të transmetoheshin edhe nga TVSH-ja. Me këtë rast zëri i komentatorëve te huaj duhej të zënendësohej me zhurmë nga mjediset stadiumesh.

Të nesërmen lexuesit e gazetave habiteshin kur shihnin se në programet e televizionit tonë të asaj dite ishin programuar dy ndeshje ndërkombëtare. Por se ç’ishin, nuk u shkonte ndërmend.

Kuptohet se pavarësisht se kisha qenë unë “dora vetë” që kisha bërë këtë propozim,  kur tashmë këtë  Todi Lubonja eia kishte bërë  Ramiz Alisë, sekretar i të Komitetit Qendror  të Parisë për  $ështje ideologjike, që e kishte miratuar pa ngurrim,  fillimthi u befasova. Por nuk e pata problem komentimin e ndeshjes së parë nga telekronisti i njohur italian, Nando Martelini, sepse italishten sportive e njihja mirë. Problem pata ndeshjen e dytë. Nga rusishtja kuptoja shumë pak serbisht, por meqë zëri i komentatorit jugosllav si dhe i Martelinit mbulohej nga një zhurmë stadiumesh nga studioja jonë, me ndihmën e  shënimeve  dhe kurreshtive për futbollin, të marra nga shtypi sovjetik dhe ato që dija,  “e hodha  lumin”.

Përshypjet qenë sa të befasishme,  aq edhe entuziaste, madje euforike , sepse në shumë zona të Shqipërisë  RAI nuk shihej dhe komentimi i një ndeshjeje  në gjuhën shqipe ishte për teleshikuesit shqiptarë  risi e këndshme. Ve$ këtyre, pas transmetimit të ndeshjes së parë, pati nga ata që pandehën se unë kisha shkuar në Milano, ku zhvillohej kjo ndeshje, por, kur  dëgjuan zërin tim  në ndeshjen e dytë që pa pas  dy orësh  zhvillohej në Londër, u bindën që komentoja nga TVSH-ja.

Në ditë  korriku të vitit 1972, i pata  kujtuar Todi Lubonjës se veç ndeshjeve ndërkombëtare të futbollit, TVSH-ja mund të trasmetonte edhe  pamje nga Lojërat Olimpike, që  do të zhvilloheshin nga 26 gusht deri 11 shtator të atij viti në Mynih të R.F. Gjermane. Atij i pëlqeu  ky mendim. Dhe ja një mëngjes, aty  fillimi i gushtit, më thirri me ngut në zyrën e tij.

Ç’ kishte ndodhur?  Siç më shpjegoi, një ditë më parë në mesoret e Komitetit Qendror, ai  ishte takuar me Enver Hoxhën, i cili e kishte përgëzuar edhe  për trasmetimet e veprimtarive sportive ndërkombëtare të TVSH-së. Dhe kur Lubonja kishte shtuar se mund të transmetohej edhe Olimpiada e Mynihut, Enver Hoxha  menjëherë e kishte miratuar këtë propozim. Ndaj ai më tha që të nisja të përgatitesha për këtë ngjarje kaq të madhe në botën e sportit.

Të them të drejtën, nuk prisja që ne të transmetonim të tëra llojet e garave të kësaj olimpiade, sepse TVSH-ja, ndryshe  nga RAI,  që kishte tri kanale,  transmetonte programet e saj vetëm në një kanal. Prandaj duhej bërë dhe përzgjedhja e atyre llojeve të sporteve që njiheshin nga  teleshikuest tanë . Por urdhëri nga lart ishte që Olimpiada të transmetohej e tëra. (Këtu mendoj se u teprua…). Natyrisht, që në orën 18.00  dhe 20.00, si zakonisht do të jepeshin lajmet, në orën 18.30-19.00, emisioni i fëmijëve dhe pastaj tërë hapësirat e programit ditor  do të mbulohesin nga transmetimi i olimpiadës, duke  shtuar  edhe tërë programin e garave të saj,  që fillonin që në orët e para të mesditës.

Ishte fjala për të paktën 10 orë e në disa raste edhe më  shumë komentime në ditë, që kuptohet se nuk mund t’i a bëja vetëm. Ndaj bisedova më shokë që dinin italisht, madje më mirë se unë. Por ata  me keqardhje nuk pranuan, sepse nuk ishin fare të dhënë pas sportit dhe, si pasojë, nuk njihnin terminologjinë sportive.

Pranuan vetëm gazetarët e njohur Napolon Roshi dhe Pirro Naçe dhe specialistët e lojërave me dorë, Feti Borova dhe Kreshnik Tartari. Por edhe ata sipas mundësive të tyre.

Por përpara fillimit të transmetitmit  të kësaj olimpiade, u morën këto masa: Gjatë ceremonisë së hapjes së saj, në ekran nuk duhej te shfaqeshin pamje të ekipeve të Bashkimit Sovjetik dhe të SHBA-së. Ato do të zëvendësoheshin  me një pllakat,  ku të ishte e shkruar: “Lojërat e 19-ta Olimpike të Mynihut”. Gjithashtu, në rast se sportistë të  këtyre dy vendeve do të fitonin medaljet e arta, dhe si rjedhim do të ekzekutoheshin edhe himnet kombëtare përkatëse, pamjet e tyre gjithashtu duhej  të hiqeshin dhe  të zëvendësoheshin po  me  këtë pllakat. Sot të vjen qeshësh për këto marrëzira të asaj kohe.

Me Borovën komentuam edhe ndeshjen finale SHBA- B.Sovjetik në basketboll për meshkuj,  që nisi në orën 12.00 dhe vazhdoi deri në orën  2.00 të mëngjesit, deri atëherë ndeshja më dramatike në historinë  basketbollit!.. Dhe kjo, sepse sovjetikët kërkuan pushim,  kur kishin mbetur vetëm tri sekonda lojë dhe amerikanët udhëhiqnin me vetëm një pikë. Nuk e kuptoja  se ç’mund të bënin ata për 3 sekonda…Por  ja që nga vija fundore, me një flurudhë shumë të lartë, një Bjellov ia kaloi topin një Bjellovi tjetër,  drejt e në tabelën kundërshtare, që e mbërtheu dhe një lëvizje mashtruese kërceu dhe e futi  atë në kosh.  Kështu për herë  herë të parë B. Sovjetik fitoi medaljet e arta në baskeboll për meshkuj.

Isha përgatitur shumë për këto lojëra. Kisha lexuar plot artikuj, me të dhëna e kurreshti  nga shtypi sportiv sovjetik, që, ndonëse me vonesë, vinte ende në Shqipëri, kisha lexuar   librin “”Enciklopedia olimpike”, po në rusisht, ku përfshiheshin  rezultatët e 6 sportistëve më të mirë në  të gjitha llojet  e garave të olimpiadave që nga olimpiada e parë, më 1896, në Athinë. Por, megjithë shpjegimet e komentatorëve italianë,  që dëgjoja nga kufjet, kishte sporte që nuk i njihja aspak. Ndaj bëja dhe gabime, por edhe ndjonjë gafë, si kjo e mëposhtmja…

Rastisi një mbrëmje që një nga teknikët në pultin e transmetitmit, më shfaqi në ekran një garë me kuaj, dhe për djall, me koment nga skanali jugosllav, pra në serbo-kroatishte, sepse në atë kohë  kanalet e  RAI-t nuk ishin lidhur me Olimpiadën.

…Në ekran shoh një kalorës të veshur birinxhi,  me kilota të bardha, çizme lustrafin, zhaketë e kapele republike, të tëra të zeza, hipur mbi një  kalë bardhosh, që  nën tingujt e një melodie dhe me hap të vogël dhe ritmik ushtarak, bredhiste kryepërpjetë   në një fushë  katërkëndëshe,  mbuluar me rërë.

Mbi ekran lexoj fjalën dressage,(dresazh), term sportiv në  frengjishte dhe anglishte, e cila  në italishte përkthehet addestramento, pra, stërvitje. E, meqë kali, siç dukej i komanduar  nga kalorësi, vazhdon të bëjë prore ushtarakisht ata hapa, siç bëjnë ushtarët në stërvitje reshtore, së pari drejt  e pastaj në një krah anash e pastaj përsëri drejt, por pa komandat: ”Para marsh!”,”Majtas ose e djathtas kthehu!”….. them  me mendje  se ky kalorës po bën… stërvitje, dhe për çudi me… muzikë, që pastaj të fillojë me kalë garën me  kapërcim pengesash, të cilat  kisha parë vetëm nëpër filma….

Mirëpo mbeta i habitur,  kur pashë se  ky “marshim” me hapa të shkurtër të kalit, të grahur nga kalorësi mbi të, vazhdoi disi gjatë!..

Nuk mjaftoi kjo, por befas u dëgjuan duartrokitje dhe pastaj kalorësi zbriti nga kali, doli nga fusha dhe u prit me brohoritje nga shikues të shumtë në tribunat rreth fushës së rërtë…

Sidoqë prej rusishtes, si$ e kam thënë,   kuptoja ca “thërime” edhe nga serbo-kroatishtja, në këtë rast asnjë fjalë e komentatorit sllav  nuk m’u ngul në tru. Kësisoj, e mbylla komentim tim duke shpjeguar se kalorësi tashmë kishte mbaruar stërvitjen, pra nxemjen, ose atë që quhej “dressage”, që pastaj  me kalin e tij bardhosh të fillonte garën e vrapimit me pengesa…

Për fat të mirë, pas pak  në ekran u dukën pamje të garave  të atletikës, tashmë të transmetuara nga RAI, pra  në italishte, dhe unë u çlirova nga kjo  sëkëlldi që po më merrte frymën.

Mirëpo  të nesërmen e ndjeva veten edhe më të sëkëlldisur, madje edhe të turpëruar,  kur një shok që e thante në italishten dhe që njihte dhe sportet kalorsiake, më ftilloi  se  kisha dërdëllitur  broçkulla  të mëdha, kur ato lëvizje të kalorësit mbi kalë i kisha quajtur stërvitje  para garës  me… pengesa.

Dhe kjo, siç më shpjegoi ai, se ky kalorës me komandat  që i kishte dhënë  kalit me frerët që shtërngonte në duar dhe nën tingujt e asaj melodie, pjesë e programit, kishte mbaruar  garën të quajtur “dresazh”,  dhe jo stërvitje, a nxemje…

Kështu kali, i nxitur edhe nga melodia, kishte përshkuar figura gjeometrike, me shkronja nga  A, C, E,B deri  te F,K…që kisha parë në ekran, por pa i kuptuar.

Dhe se së fundi, shtoi ai, se kalorësi  që e  kishte përfunduar  bukur mirë atë garë dhe kishte fituar madje edhe medaljen e artë, ishte… grua gjermane, e quajtur Liselot Linsenhof, e para kalorëse femër, që pas Lojërave Olimpike të Meksikës, më 1968, fitonte për herë të dytë  edhe në  Olimpiadën e Mynihut, një medalje të tillë në një garë ku bënin pjesë dhe meshkuj.

S’kishte më të madhe lajthitje!..Sapo shkova  në zyrë, hapa menjëherë  “Enciklopedinë  Olimpike” në rusishte  që, veç rastit të nëmur të kësaj gare  gjatë atyre ditëve, kurrë nuk e kisha ndarë nga vetja, dhe lexova se të tëra ato që më kishte ftilluar ai shoku, ishin të vërteta.

Por, fatmirësisht  ai qe i vetmi që ma bëri këtë vërejtje. Dhe kjo, sepse ky lloj sporti, pra, dressage, nuk njihej nga sportdasësit tanë, ose njihej fare pak nga njerëz si miku im…

Sidoqoftë, më 29 gusht, pata kënaqësnë t’u pëcjell  teleshikuesve tanë një njoftim shumë të gëzuar: sportisti ynë, Ymer Pampuri gjatë garave të peshëngritjes kishte thyer  rekordin olimpik dhe ishte  shpallur  kampion i botës në stilin e forcës, (127,7kg). (Edhe sot ai është mbajtës i këtij rekordi,  sepse pas kësaj olimpiade   ky stil  u hoq nga garat zyrtare).

Me t’u kthyer në atdhe, e ftova Pampurin në “Rubrikën sportive”, ku ai rrëfeu bukur mirë   çaste të kësaj garë emocionuese që, për fat të keq, nuk u transmetua nga RAI.

Ndërkohë, RadioTirana nisi tëtransmetonte edhe këngë të Festvalit Evropian, ( Euro Song), programet artistike të TVSH-së u pasuruan me filma televizivë, të cilët  u blenë edhe nga vende të Lindjes.  Jo vetëm kaq, por me porosi të Mehmet Shehut, që mbahej si dogmatik  i  sertë, televizorët të cilët  prodhoheshin nga UEM-i, tregtoheshin tashmë  bashkë me aparaturën  që lejonte të shihej kanali i dytë i RAI-t dhe programet e kanaleve jugosllave, ku transmetoheshin edhe filma perendimorë, sidomos, amerikanë. U lejua madje që Festivali i San Remos i  vitit 1972 të shihej në televizorë të vendosur në qendra punedhe prodhimi.

Vimë kështu në Festivalin e 11-të  Këngës në RTVSH…Atë nuk e pëlqeu Enver Hoxha. Jo vetem kaq, por,  nisur nga ai, filloi  një sulm ballor kundër shfaqjeve borgjezo-revizioniste në kulturë dhe art, që kulmoi në Plenumin e 4-t të Komitetit Qendror, (qrshor,1973), në të cilin  u dënuan si armiq Todi Lubonja dhe Fadil Pa$rami  dhe më pas edhe krijues  të talentuar, shkrimtarë, artistë, muzikantë.

E pësuan disi edhe transmetimet e veprimtarive ndërkombtare nga TVSH-ja. Një të mërkurë në mbrëmje të fillim marsit të vitit1973 zhvillohej në Mynih ndeshja e parë $erekfinale e Kupës së Evropës,  “Bajern” i Mynihut  – “Ajaks” i Amsterdamit.Por, po atë pasdite në Elbasan “Labinoti” vendas ndeshej për  Kupën   Ballkanike me një skuadër bullgare. Hyra në zyrën e Todi Lubonjës. Po bisedonte me dikë  në telefon për një intervistë me rastin e 8  Marsit. Kuptova se baskëbiseduese ishte… Vito Kapo. Zëri i Todit tingëllonte i trishtë. I shpjegova se si duhej të vepronim, të trasmetoninm në mbrëmje të regjistruar ndeshjen e  Elbasanit, apo të  “Bajernin” kundër “Ajaksit”.

“Këtë të fundit ,- më shpjegoi, – sepse vështirë se ndokush  do të  ndjekë ndeshjen në Elbasan, të cilën e transmetojmë nesër. Kishte të drejtë.Por dy javë më pas,në mbledhjen e Organizatës së Partisësë së KQ, Enver Hoxha sumoi hapur Fadil Paçramin dhe më pas Todi Lubonjën duke e cilësuar këtë të fundit “deviator të djathtë që  “ka përkrahur pikëpamje të theksuara liberale dhe oportuniste, shije estetike moderniste…që u orvat t’i jepte Radio- Televizionit një drejtim thjesht informativ e kulturoro-njohës…që është në kundërshtim me orientimet e Komietit Qendror të Partisë…”. (Enver Hoxha,Vepra, faqe 9, viti 1986).

Në  një mbledhje të redaktorëve  në Radio-Televizion u përmend e edhe ndeshja e mësiërme në    Elbasan, duke e cilësur si “gabim politik”të Todi Lubonjës, sepse ishte ajo ndeshje “kombëtare”  që duhej transmetuar nga TVSH-ja dhe  jo ndeshja “Bajern”- “Ajaks”,midis  skudrash “borgjeze “. Më vonë u kritikova edhe unë për prirjen time për  “ komente edhe me të dhëna historiko-sportive dhe figura letrare”.

Në një ndeshje midis “Barcelonës” dhe “Ajaksit” për  Kupën e Evropës në shkurt të vitit1974, u kritikova këtë radhë drejtpërdrejt edhe nga  Kadri Hazbiu, ministër i  Brendshëm, sepse kisha vënë në dukje  se në stadiumin “Kamp Nou”  të Barcelonës kishin zbritur rreth 30 mijë tifozë holandezë, për të mbështetur skuadrën e tyre, kuriozitet që e kisha dëgjuar nga goja telekomentatorit italian  që komentonte atë ndeshje. Kritika, sipas ministrit të Brendshëm, lidhej me faktin se unë tërthor vija në dukje nivelin e lartë ekonomik të holandezëve, që kanë shumë para, edhe për të ndjekur skuadrat e tyre në vende të huaja.

E pësuan edhe transmetimet  televizive  të veprimtarive sportive ndërkomëtare në TVSH, duke  u nisur nga Botërori i Futbollit i vitit 1974. Gjatë transmetimit të tyre, u hoq zëri i komentatorit  italian së bashku me atmosferën e stadiumeve. Teleshikuesit ishin kështu të detyruar të dëgjonin vetëm zërin tim, si të komentoja në një hapësirë të shurdhër dhe funebre nga një planet tjetër. Ndaj ata dëgjonin vetëm hyrjen time me kuriozite  që përgatisja për ndeshjet e botërorit dhe kalonin pastaj në kanalet e RAI-t, nga ku merreshin pamjet e këtyre ndeshjeve, tashmë të thata, si të vdekura.

Ja kështu u katandisën edhe transmetimet e veprimtarive sportive, të marra nga  kanalet e huaja dhe të transmetuara nga TVSH-ja në vitët e zymta të diktaturës komuniste.