“… Nga libri “Letërsia botërore, sipas meje” (“World Literature, According to Me”): …”

“… Për poemën “Mani i oborrit tim” nga Skënder Buçpapaj: …”

“Mani i oborrit tim” është një poemë e fuqishme elegjiake, mitike dhe ekzistenciale, ku pema bëhet trup kujtese, organ i shpirtit, shtëpi e humbur, trashëgimi e dhunuar, dhe më në fund zë kobtar.

Qendra e poemës është një metamorfozë tragjike:

mani i oborrit tim → krrokamë në oborrin e huaj

Kjo është figura themelore. Pema, dikur burim frutash, zogjsh, hijeje dhe harmonie kozmike, është shkëputur nga vendi i vet shpirtëror. Kur një qenie nxirret nga oborri i saj, ajo nuk jep më jetë; jep zë të prishur, vaj, kob, helm.

1. Pema si trup autobiografik

Në pjesën 7 poezia arrin një nga majat e saj:

“Janë brenda tij vitet e mia.

Kubaturat e mendjes. Qerthujt e shpirtit. Kacekët e frymës…”

Këtu mani nuk është objekt kujtimi. Ai është arkiv i qenies. Brenda trungut janë vitet, shqisat, gjaku, nervat, skeleti, fryma. Pra, pema kthehet në një anatomi shpirtërore.

Kjo e bën poemën shumë më të thellë se një elegji për një pemë të prerë apo të humbur. Këtu kemi një ontologji të rrënjës: qenia njerëzore nuk është e ndarë nga vendi, oborri, pema, hija, zogu, fruti, hëna, dielli.

2. Oborri im / oborri i huaj

Kontrasti kryesor është mes oborrit tim dhe oborrit të huaj.

Oborri im lidhet me:

frutin, zogjtë, hijen, ëmbëlsinë, kullën, Tplanin, harmoninë kozmike.

Oborri i huaj lidhet me:

krrokamën, kobin, kulmin e huaj, helmimin, pasynëballët, natën e pazbardhshme.

Ky nuk është vetëm kontrast hapësinor. Është kontrast metafizik. Oborri im është vendi ku bota ka kuptim. Oborri i huaj është vendi ku kuptimi prishet.

3. “Krrokama” si kundërkëngë

Poshtë titullit shkruhet: “Këngë me lahutë dhe orkestër”. Por në trup të poemës dëgjojmë jo këngë të zakonshme, por krrokamë, vaj, rënkim, solfezh të rrënqethshëm.

Kjo është shumë e rëndësishme: poezia ndërton një antimuzikë. Lahuta zakonisht lidhet me epikën, burrërinë, kujtesën, qëndresën. Orkestra lidhet me shumëzërësinë. Por këtu zëri qendror është krrokama: një tingull i nxirë, i thyer, i shpendëzuar, gati korbi.

Pra, poema është një epikë e shndërruar në elegji.

4. Harmonia kozmike dhe ngërçi kozmik

Pjesa 10 është një nga më të bukurat:

“Hija e tij e hënadielltë

E diellahëntë.”

Këto neologjizma krijojnë një bashkim të diellit dhe hënës. Mani bëhet qendër ku dita dhe nata pajtohen. Ai është aks kozmik.

Pastaj vjen përmbysja:

“Ngërç kozmik.”

Kjo është goditje e fortë. Kur mani prishet, nuk prishet vetëm oborri. Prishet rendi i botës. Dielli dhe hëna nuk e kryejnë më funksionin e tyre. Kjo është një nga idetë më të mëdha të poemës: dhuna ndaj rrënjës është dhunë ndaj kozmosit.

5. “Pasynëballët” si figurë e verbërisë morale

Fjala “pasynëballët” është një krijim shumë i fortë. Nuk do të thotë thjesht njerëz pa sy. Do të thotë njerëz me ballë, por pa shikim; njerëz me kokë, por pa ndërgjegje; qenie që kanë trup njerëzor, por jo dritë morale.

Ata nuk janë vetëm të verbër. Janë “qorrverbtas”: dyfish të verbër. Nuk shohin, por veprojnë. Nuk kuptojnë, por shkatërrojnë. Prandaj uria dhe etja e tyre kthehen në paradoks:

“Hanë etjen e tyre.

Pijnë urinë e tyre.”

Kjo është figurë e shkëlqyer për shkatërrimin vetëngrënës: ata që duan të zotërojnë, në fund ushqehen me zbrazëtinë e tyre.

6. Struktura: këngë e copëtuar, ritual i thyer

Poema është ndërtuar në 21 pjesë. Kjo i jep formë rituale. Por rituali nuk është i qetë; është i ndërprerë, i prerë, me përsëritje obsesive:

E shoh / s’e shoh

Më sheh / s’më sheh

Më prek / s’e prek

E ndiej / s’e ndiej

Këto kundërvënie krijojnë një gjendje ndërmjet jetës dhe vdekjes, ëndrrës dhe zhgjëndrrës, kësaj bote dhe andejbote. Folësi nuk është më plotësisht në një realitet. Ai jeton në kufi.

7. Fruti i bardhë dhe fruti i zi

Në fillim kemi:

“Frutat e tij të bardhë

Në lejla.”

Kjo është një nga figurat më delikate të poemës. Fruti është i bardhë, por hyn në spektrin lejla: pastërti, ëmbëlsi, kujtesë, ndoshta edhe fëmijëri.

Më vonë kemi:

“Frutat e krrokamës së parreshtur kanë shije të helmët

Në të zezë.”

Kjo është përmbysje totale. Fruti nuk ushqen më. Fruti bëhet ngrënës. Nuk kemi më frut të ngrënshëm, por frut ngrënës. Kjo është figurë shumë e fuqishme: e keqja nuk prodhon ushqim; prodhon mekanizma që hanë njeriun.

8. Vlera estetike

Poema ka fuqi të madhe sepse bashkon disa regjistra:

epikën shqiptare,

elegjinë familjare,

mitin e pemës,

anatominë trupore,

muzikën e lahutës,

kosmologjinë diellore e hënore,

traumën e mërgimit,

dhunën morale,

kujtesën e rrënjës.

Ajo nuk është poemë lineare. Është poemë oratorium. Lexohet si vaj, si këngë mortore, si dëshmi, si akuzë dhe si mallkim.