Prej vitit 2019, kur u shfaq për së pari, filmi dokumentar Kodi Shqiptar (The Albanian Code), me autorë Prof. Yael Katzir, e Gady Castel dhe Saimir Lolja që tregon për mbijetesën e hebrenjve të përndjekur gjatë Luftës së Dytë Botërore vazhdon të shfaqet nëpër salla e nëpër botë e duke mrekulluar publikun.

Filmi dokumentar kushtuar Besës së shqiptarëve tërheq vemendjen gjithnjë e më shumë, sepse flitet për një popull që i mori hebrejtë në mbrojtje në mënyrë shumë njerëzore dhe të thjeshtë, duke ua hapur dyert e shtëpive dhe dyert e zemrave, por edhe duke rrezikuar jetën e tyre dhe të familjeve.

Shfaqja e rradhës e filmit ishte më 19 prill në Sinagogën Ortodokse në Woodglen Drive, Rockville, si një event i rëndësishëm, në kujtim të Shoah.

Ky event kishte diçka të veçantë sepse lidhej me praninë e një trashëgimtari nga të Mbijetuarit e Holokasutit. Ky ishte Benjy Neumann, djali i Johanna Neumann, një e Mbijetuar e Holokasutit, e cila bashkë me nënën dhe babain u shpëtua nga shqiptarët.

Johanna Neumann është ndarë nga jeta më 2017, por sa ishte gjallë ajo nuk rreshti së treguari për shqiptarët. Dhe historitë e saj në Shqipëri bashkë mirënjohjen e saj ajo ua trashëguar bijve të saj.

Ellie Katz Neumann, bashkëshortja e Benjy Neumann më thotë se « Pa ndihmën e shqiptarëve, ajo nuk do ta kishte bashkëshortin e saj, me tre fëmijët e tyre dhe me dhjetë nipat e mbesat. «E si do të jetë e mundur që ne mos të vazhdojmë e t’ju themi faleminderit.»

Salla e bukur Sinagogës ishte e mbushur plot nga të pranishëm që memzi prisnin ta shihnin filmin

Para shfaqjes së tij, do ta merrte fjalën i ftuari special në event, Benjy Neumann,  i cili në fjalën që mbajti midis të tjerave tha:

1. Ndihem i nderuar që jam këtu sot. Zakonisht, kur flasim për Holokaustin, diskutojmë mizoritë e nazistëve dhe SS-ve, dhe diçka ndoshta edhe më të frikshme: tradhtinë e hebrenjve nga miqtë dhe fqinjët e tyre të ‘ashtuquajtur’. Për më tepër, janë mijëra spektatorë që mundësuan Holokaustin përmes heshtjes së tyre.

2. Do të shohim një histori të pabesueshme trimërie (Kodi Shqiptar), por për të vlerësuar madhështinë e saj, duhet të shohim kontrastin e kësaj historie me atë se si ishte bota në fund të viteve 1930 – një kohë kur njerëzimi po arrinte nivelin më të ulët të moralit. Në vend të kësaj, sot, mund të flasim për të kundërtën. Një komb i vogël malsor që qëndronte si një far i vetmuar në një det shumë të errët: Shqipëria, pa të cilën unë dhe shumë të tjerë nuk do të ekzistonim.

3. Kjo është një histori e fuqishme guximi dhe “Besa” – premtimi dhe Kanuni, kodi i nderit shqiptar që i jep përparësi mbrojtjes së mysafirëve mbi jetën e dikujt. Çfarë e bën Shqipërinë të ndryshme nga të gjithë të tjerët? Nuk e di, por kur unë dhe gruaja ime vizituam Shqipërinë në vitin 2019, tek shqiptarët gjetëm një personalitet shumë krenar dhe të pavarur tek njerëzit që takuam.

4. Shqipëria ishte i vetmi vend në Evropë që kishte më shumë hebrenj në fund të Luftës së Dytë Botërore sesa në fillim (duke shkuar nga më pak se 200 në mbi 2100). Kjo nuk ishte një aksident. Ishte një mandat nga lart poshtë dhe nga poshtë lart i njerëzimit. Nga Mbreti Zog dhe diplomatët e tij te Imamët dhe Priftërinjtë, dhe qytetarët e zakonshëm, mesazhi për nazistët ishte i qartë: ‘Ne nuk kemi asnjë hebre këtu; kemi vetëm shqiptarë.’

Kjo histori nuk është vetëm një seri faktesh për mua. Është jeta e nënës sime. • Udhëtimi i saj filloi në vitin 1938, në Hamburg të Gjermanisë. Ajo ishte vetëm shtatë vjeçe kur shkoi në shkollë më 10 nëntor – mëngjesin pas Kristallnacht. Ajo nuk e kuptonte plotësisht pse turma po bërtiste ose pse po hidhnin gurë përmes xhamave me ngjyra të Sinagogës Bornplatz , sinagogës ku shkonte familja.

Megjithatë, babai i saj – një oficer i dekoruar i Luftës së Parë Botërore që kishte vështirësi ta pranonte realitetin nazist – më në fund e kuptoi në mënyrë të përsosur.

• Qeveria shqiptare, duke filluar me Mbretin Zog dhe më tej përmes diplomatëve dhe të tjerëve, e bëri të ditur se ishte e interesuar për emigracionin hebre në Shqipëri. Komunikimet e viteve 1930 nuk janë aspak si ato që përjetojmë sot – kështu që kjo nuk ishte e njohur mirë. Megjithatë, në fund të vitit 1938 familja dëgjoi për mundësinë e marrjes së dokumenteve të hyrjes në Shqipëri.

• Pas një përpjekjeje të dëshpëruar për dokumente në Berlin, ata u nisën në shkurt të vitit 1939, duke mbërritur me anije nga Italia në portin e Durresit, Shqipëri, në mars. Ata menduan se ishin të sigurt, por vetëm disa javë më vonë, 7 prill, të Premten e Madhe, italianët e pushtuan Shqipërinë. Familja ime u bë nomade brenda Shqipërisë – duke u zhvendosur nga Durresi në Berat, në Lushnje, në Tiranë – duke qëndruar vazhdimisht një hap përpara vijave të frontit të luftës që ndryshonin.

• Kur gjermanët zëvendësuan italianët në vitin 1943, rreziku u bë vdekjeprurës. Këtu karakteri i popullit shqiptar shkëlqeu vërtet.

• Familja ime takoi familjen Pilku në vitin 1941. Dhe kur mbërritën nazistët (në vitin ’43), Pilku jo vetëm që fshehën nënën time dhe prindërit e saj; ata i integruan ata. Lizalotte Pilku, e cila ishte e lindur në Gjermani, u tha nazistëve se familja e nënës sime ishin të afërmit e saj gjermanë që vinin për vizitë nga jashtë.

Familja Pilku, Lizalotte dhe Njazi Pilku u njohën si “Të Drejtë Ndër Kombet” nga Yad Vashem bazuar në informacionin nga nëna ime.

• Pati disa “faza të vështira” për të cilat mund të flasim më vonë.

• Çlirimi më në fund erdhi në tetor 1944 pas 18 ditësh luftimesh brutale në rrugë në Tiranë. Familja ime mbijetoi, por udhëtimi i tyre nuk mbaroi aty. Ata duhej të qëndronin në… Shqipëria dhe nuk mundi t’i shpëtonte udhëheqjes komuniste në ngritje deri në shtator të vitit 1945.

• Kjo përvojë u pasua nga një vit në një kamp italian të të burgosurve të zhvendosur para se të arrinte më në fund në Shtetet e Bashkuara.

Filmi (Kodi Shqiptar) që do të shihni së shpejti përshkruan të njëjtën frymë – një familje shqiptare që rrezikon gjithçka për të shpëtuar Annie-n, një grua nga Jugosllavia. Është një dëshmi e një kulture ku ‘Besa’ – fjala e dhënë – është më e shenjtë se vetë jeta.

• Ndërsa nëna ime gjithmonë i mbyllte fjalimet e saj… kur dikush shpëton një jetë, është sikur të ketë shpëtuar të gjithë botën. Nëna ime, një fëmijë e vetme, kishte 4 fëmijë, 12 nipër e mbesa, 26 stërnipër e stërmbesa.»

Këtu e mbylli fjalën e tij Benjy Neumann.

Më pas të pranishmit panë me ndjeshmëri të madhe dokumentarin dhe më pas Benjy Neumann do t’ju përgjigjej pyetjeve të tyre, duke vlerësuar lart shqiptarët,  kombin e vogël malsor, por me zemër të madhe dhe moral të pastër.

Të pranishmit i shprehën falenderime Benjy Neumann për praninë dhe për shpjegimet që dha.

Benjy Neumann me dy vëllezërit e motrën e tij bashkë me  fëmijët e tyre do të ecin në gjurmët e nënës e gjyshes së tyre të mrekullueshme, Johanna Neumann, duke i treguar botës se moralin e Europës në një kohë aq pa shpresë e shpëtuan shqiptarët.