Edhe 24 orë pasi u publikua lajmi për tërheqjen nga posti i përfaqësuesit të lartë ndërkombëtar në Bosnje dhe Hercegovinë, arsyet e këtij vendimi të Christian Schmidtit nuk janë ende të qarta.

Megjithëse në mesazhin e tij ai theksoi se bëhet fjalë për një “vendim personal”, mediat spekulojnë se kjo mund të ketë ndodhur për shkak të presioneve politike, duke e lidhur largimin e tij me çështjen e pronës shtetërore, përkatësisht me ndërtimin e gazsjellësit Interkoneksioni Jugor.

Përfaqësuesi i lartë ndërkombëtar në Bosnje dhe Hercegovinë e ka për detyrë të mbikëqyrë zbatimin e Marrëveshjes së Dejtonit për Paqe dhe të sigurojë që institucionet shtetërore funksionojnë sipas saj.

Nga Departamenti amerikan i Shtetit nuk iu përgjigjën kërkesës së Radios Evropa e Lirë për koment lidhur me dorëheqjen e Schmidtit.

Përgjigje nuk kthyen as ambasadat e Gjermanisë dhe Mbretërisë së Bashkuar në Sarajevë, të cilat janë anëtare të Këshillit për Zbatimin e Paqes (PIC) në Bosnje dhe Hercegovinë, e të cilat Schmidt i njoftoi për largimin nga detyra.

Përndryshe, përdorimi i pronës shtetërore në Bosnje dhe Hercegovinë është i ndaluar prej më shumë se 20 vjetësh, që kur ish-përfaqësuesi i lartë, Paddy Ashdown, krijoi ligj për këtë çështje.

Ky ligj mbetet në fuqi derisa Parlamenti shtetëror të miratojë një ligj të ri, që do të përcaktojë se çfarë është pronë shtetërore dhe kush e si mund ta administrojë atë – një proces që për vite me radhë është bllokuar nga përfaqësuesit politikë të entitetit Republika Sërpska.

A mund të ketë lidhje mes Uashingtonit zyrtar dhe largimit të Schmidtit?

Analistja politike nga Sarajeva, Ivana Mariq, vlerëson për Radion Evropa e Lirë se “politika amerikane ndaj Bosnje dhe Hercegovinës është vendimtare”.

“Ajo politikë e re, që në plan të parë vendos interesat ekonomike dhe gjeopolitike të SHBA-së, mendoj se ka ndikuar në masë të madhe në largimin e Schmidtit, i cili nuk ishte partner për një lloj të tillë bashkëpunimi”, thotë Mariq.

Sipas saj, Schmidt nuk është detyruar të japë dorëheqje, por ka ndjerë mungesë mbështetjeje nga Bashkimi Evropian dhe Gjermania.

“Prandaj, u tërhoq vetë, sepse është e qartë që amerikanët në atë pozitë do të preferojnë dikë që i përmbush kërkesat e tyre, e jo dikë që vepron sipas ideve të veta pa konsultime”, thotë Mariq.

Vedran Xhihiq nga Fakulteti i Shkencave Politike në Vjenë vlerëson për Radion Evropa e Lirë se ndryshimet në Shtëpinë e Bardhë, kanë sjellë edhe ndryshime në nivel global dhe se bota ndodhet në një fazë të “pasigurisë gjeopolitike”.

“Këtu është mjaft e qartë se nuk ka më një politikë parimore të SHBA-së ndaj Bosnje dhe Hercegovinës dhe rajonit, por ajo është zëvendësuar me një qasje shumë pragmatike, të bazuar në interesa ekonomike dhe energjetike – pra një lloj transaksionalizmi”, thotë Xhihiq.

Cila është e ardhmja e Zyrës së Përfaqësuesit të Lartë në Bosnje dhe Hercegovinë (OHR)?

Xhihiq vlerëson se e ardhmja e Zyrës së Përfaqësuesit të Lartë në Bosnje dhe Hercegovinë (OHR) varet nga Bashkimi Evropian.

“Sot, Evropa ndodhet në një situatë shumë të vështirë dhe nuk ka shumë hapësirë, vullnet, gatishmëri apo edhe njohuri për t’u marrë seriozisht me Bosnje dhe Hercegovinën, sidomos për shkak të Ukrainës, Lindjes së Mesme dhe problemeve të brendshme”, thotë ai.

Mariq, në anën tjetër, vlerëson se në procesin e integrimeve evropiane do të jetë i pashmangshëm zvogëlimi i rolit të përfaqësuesit të lartë, por nuk pret që kjo të ndodhë në një afat të shkurtër.

Sipas saj, edhe përfaqësuesi i ri i lartë do të punojë më shumë në përputhje me dëshirat e administratës së re amerikane.

Debati në Kombet e Bashkuara

Një ditë pasi OHR-ja konfirmoi dorëheqjen e Schmidtit, raporti i tij për gjendjen në Bosnje dhe Hercegovinë do të prezantohet në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, më 12 maj.

Në raport, ndër të tjera, përfaqësuesi i lartë paralajmëron se bllokadat politike, veçanërisht nga Republika Sërpska, janë duke penguar punën e institucioneve dhe rrugën evropiane të Bosnje dhe Hercegovinës.

Po ashtu, theksohet se nuk ka progres në reformat kyç, ndërsa retorika nacionaliste, kontestimi i integritetit territorial dhe korrupsioni janë duke thelluar më tej ndarjet politike dhe etnike në vend.

Në të njëjtin dokument thuhet se Këshilli i Sigurimit i OKB-së mund të kërkojë një opinion ligjor të Kombeve të Bashkuara për të sqaruar nëse emërimi i Schmidtit si përfaqësues i lartë në vitin 2021 është bërë në përputhje me Marrëveshjen e Dejtonit.

Qëllimi është të sqarohet nëse për emërim nevojitet miratimi i Këshillit të Sigurimit të OKB-së, një vendim unanim i Këshillit për Zbatimin e Paqes (PIC) apo pëlqimi i palëve vendore.

Analisti për Ballkanin Perëndimor në Iniciativën Evropiane për Stabilitet (ESI) me seli në Berlin, Adi Qerimagiq, thotë për Radion Evropa e Lirë se OKB-ja, me gjasë, nuk do ta ndryshojë qëndrimin për emërimin e përfaqësuesit të lartë, pasi sekretari i përgjithshëm i OKB-së tashmë ka deklaruar se kjo çështje është në kompetencë të PIC-së dhe jo të OKB-së.

“Ajo që për mua personalisht do të jetë më interesante, është pozicioni i SHBA-së dhe nëse dhe në çfarë mase ka pasur ndonjë ndryshim, krahasuar me deklaratën më të detajuar që dëgjuam në fund të tetorit të vitit të kaluar, kur përfaqësuesja e SHBA-së tha shumë qartë se SHBA-ja mbetet e përkushtuar ndaj Marrëveshjes së Dejtonit dhe integritetit territorial e sovranitetit të Bosnje dhe Hercegovinës”, thotë Qerimagiq.

Herën e fundit kur Këshilli i Sigurimit i OKB-së diskutoi për Bosnje dhe Hercegovinën, tetorin e kaluar, përfaqësuesja amerikane, Dorothy Shea, deklaroi se SHBA-ja mbetet e përkushtuar ndaj Marrëveshjes së Dejtonit, por se nuk e ndjek më “politikën e ndërtimit të shteteve dhe ndërhyrjes ndërkombëtare”.

Atëkohë, ajo nuk e përmendi OHR-në, por tha se ka ardhur koha për zgjidhje lokale, të cilat duhet të gjenden nga përfaqësuesit e tre popujve konstituivë të Bosnje dhe Hercegovinës.

Përgatiti: Valona Tela

Irani ka insistuar për javë të tëra se ka të drejtë të vendosë tarifa ndaj anijeve ndërkombëtare që kalojnë transit nëpër Ngushticën e Hormuzit, një rrugë kyç detare pranë brigjeve të Republikës Islamike.

Tani, dy agjenci të lajmeve të lidhura me Korpusin e Gardës Revolucionare Islamike (IRGC) kanë publikuar propozime që i bëjnë thirrje Teheranit që të procedojë me vendosjen e tarifave ndaj firmave globale të teknologjisë që operojnë kabllot nënujore me fibra optike që gjenden në ngushticën ujore që lidh Gjirin Persik me detin e hapur.

Rihapja e Ngushticës së Hormuzit, që Teherani në mënyrë efektive e ka mbyllur që kur Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli nisën fushatën ajrore më 28 shkurt, mbetet një nga pengesat kryesore për përfundimin e luftës. Teherani pretendon se ka sovranitet mbi këtë rrugë strategjike ujore, pretendim që kundërshtohet nga komuniteti ndërkombëtar.

Kabllot nën Hormuz

Ekspertët thonë se propozimet që Irani të kërkojë pagesa për kabllot nënujore që kalojnë nën ngushticë janë më shumë një kërcënim sesa një plan i zbatueshëm.

“Rreziku i këputjes së kabllove nënujore nga armiqësitë gjithmonë ka ekzistuar, por një kërcënim i hapur nga një shtet si Irani e shton urgjencën”, tha për Radion Evropa e Lirë, Isik Mater, drejtoreshë e hulumtimeve në grupin me seli në Londër për monitorimin e internetit, NetBlocks.

Kabllot nënujore kryesisht janë në pronësi dhe operohen nga kompani ndërkombëtare të teknologjisë sikurse Google, Meta, Microsoft dhe Amazon. Këto kabllo bartin transaksione SWIFT, trafik dhe të dhëna të përgjithshme të internetit mes Azisë, Evropës dhe Gjirit Persik.

Nëse kabllot nënujore që kalojnë nëpër Hormuz do të këputeshin, ndikimi për njerëzit e zakonshëm në mbarë Azinë, Lindjen e Mesme dhe Evropën do të ishte i menjëhershëm dhe i madh.

Shërbimet e transmetimit online do të ndërpriteshin ose do të dështonin plotësisht. Aplikacionet e mesazheve do të ngadalësoheshin ose të dilnin krejtësisht jashtë funksionit. Thirrjet me video do të ndërpriteshin. Shërbimet bankare online dhe pagesat me karta bankare do të ndërpriteshin. Shërbimet e internetit – nga e-mailet e deri te pajisjet e tjera që përdoren në vendet e punës – do të degradoheshin.

Ofruesit e internetit do të mund ta ridrejtonin trafikun përmes kabllove të mbetura funksionale ose satelitëve, por kapaciteti është i kufizuar, çka do të nënkuptonte shpejtësi më të ulët për të gjithë, edhe aty ku lidhja do të vazhdonte të ekzistonte. Riparimet zakonisht zgjasin javë, e ndonjëherë edhe muaj.

Cili është propozimi?

Agjencitë e lajmeve Tasnim dhe Fars argumentuan se Irani duhet jo vetëm të përfitojë financiarisht, por edhe të ushtrojë sovranitet mbi rrjetin e kabllove nënujore që përshkojnë ngushticën.

Baza ligjore e këtyre propozimeve mbështetet në Konventën e Kombeve të Bashkuara për ligjin e detit (UNCLOS), të cilën Irani e ka nënshkruar, por kurrë nuk e ka ratifikuar.

Duke iu referuar nenit 34 të kësaj konvente, agjencia Tasnim argumentoi se të drejtat e kalimit transit për anijet nuk i zbehin të drejtat sovrane të Iranit mbi shtratin e detit. Në pikën më të ngushtë të kësaj rruge detare, pretendimet për ujërat territoriale të Iranit dhe Omanit mbivendosen plotësisht, çka do të thotë se kabllot fizikisht ndodhen në territorin që Irani pretendon se i përket.

Ndërtimi i kabllove në atë zonë pa autorizim, pretendoi Tasnim, përbën “pushtim të tokës iraniane nën ujë” dhe kërkon si licencim, ashtu edhe pagesa tarifore.

Modeli i të ardhurave është marrë pjesërisht nga Egjipti, për të cilin Tasnim pretendoi se fiton qindra miliona dollarë në vit nga kabllot nënujore që kalojnë përmes Kanalit të Suezit.

Tasnim dhe Fars argumentuan po ashtu se Irani duhet t’i detyrojë gjigantët e teknologjisë që të operojnë zyrtarisht sipas ligjeve iraniane dhe të bashkëpunojnë me kompani iraniane të teknologjisë. Fars e përshkroi qëllimin në mënyrë të qartë si shndërrimin e kontrollit të Iranit mbi Ngushticën e Hormuzit në një “mjet të fuqisë digjitale”, ku kompanitë iraniane do të kontrollonin mirëmbajtjen dhe riparimin e kabllove.

A qëndron ky argument?

Ekspertët thonë se argumentet ligjore të paraqitura nga agjencitë iraniane të lajmeve kanë dobësi të konsiderueshme.

Megjithëse shtetet bregdetare ruajnë sovranitetin mbi shtratin e detit të territorit të tyre, Tasnim në artikullin e saj e injoron Nenin 79 të UNCLOS-it, që mbron në mënyrë të qartë të drejtën e ofruesve globalë të internetit për të ndërtuar dhe mirëmbajtur kabllo nënujore.

Mater nga NetBlocks tha se krahasimi me Egjiptin “ka peshë të kufizuar”, sepse Kajroja “licencon kalimin dhe pikat e zbarkimit në territorin e vet, dhe këto marrëveshje janë bërë në mënyrë vullnetare”.

“Në të kundërtën, pozicioni i Iranit është më i brishtë dhe megjithëse ka kontroll mbi ujërat e tij territoriale, ai nuk zotëron një pjesë të konsiderueshme të këtyre rrugëve”, shtoi ajo.

Mater tha se “shenja më alarmuese” e këtyre propozimeve është kërkesa që kompanitë ndërkombëtare të teknologjisë të detyrohen të operojnë zyrtarisht sipas ligjeve iraniane dhe të bashkëpunojnë me kompani iraniane të teknologjisë.

Sipas ligjit iranian, “komunikimet zakonisht kontrollohen dhe monitorohen, edhe pa marrë parasysh sanksionet dhe pengesat gjeopolitike”, tha ajo.

“Kjo bën që kërkesa e Iranit të duket më shumë si një tarifë ‘mbrojtëse’ e ngjashme me atë që kanë bërë me cisternat, dhe larg çdo lloj marrëveshjeje konvencionale për licencimin e transitit që zakonisht shohim në industri”, tha Mater.

Përpara se SHBA-ja të vendoste një bllokadë detare në Ngushticën e Hormuzit në mes të muajit prill, Irani u kërkonte anijeve tregtare deri në 2 milionë dollarë për të kaluar nëpër ngushticë, megjithëse pak anije po kalonin. Trafiku detar në ngushticë është ndalur pothuajse plotësisht që nga barrikada amerikane.

Irani ka një histori të vendosjes së kufizimeve të ashpra mbi përdorimin e internetit. Autoritetet kanë në fuqi një bllokadë të internetit që nga 28 shkurti dhe kanë refuzuar të rikthejnë qasjen që kur armëpushimi hyri në fuqi më 8 prill.

“Autoritetet iraniane nuk kanë hezituar të ndërpresin lidhjen e qytetarëve të tyre me internetin dhe mund të përpiqen të ndërpresin edhe lidhjet e jashtme nëse kërkesat e tyre nuk plotësohen”, tha Isik Mater nga NetBlocks.

“Megjithëse kabllot ndërkombëtare nuk janë nën kontrollin e drejtpërdrejtë të Iranit, sabotimi përmes spirancave të anijeve ose ekipeve të zhytësve do të ishte brenda kapaciteteve të tyre në ngushticë”, shtoi ajo.

Përgatiti: Mimoza Sadiku

Analisti Fatos Lubonja, ka komentuar zhvillimet më të fundit, duke u ndalur te nisma për digjitalizimin përmes inteligjencës artificiale të Prokurimeve Publike.

I ftuar në News24, Lobonja tha se kjo lëvizje është në stilin e Ramës, duke dhënë të kuptohet se po ndryshon gjithçka që të mos ndryshojë asgjë.

“Është në stilin e tij (Ramës), ndrysho gjithçka që mos të ndryshon asgjë. Ky ngelet qëllimi i tij. Pasi e ka përdorur AKSHI-n siç e ka përdorur, ku u disrektitua, gjen një mënyrë tjetër për ta vazhduar këtë. Inteligjenca artificiale që përcakton se kush është i ndershëm dhe t’i jepet tendera dhe të skarcojnë të pandershmit, do drejtohet nga disa të pandershëm. Këtu problemi është te kreu. Nuk është çështje përfitimesh personale vetëm. Ai duhet të thotë pse e bën këtë ndryshim.”, tha ai.

Mes të tjerash Lubonja komentoi dhe deklaratat e Ramës sot kundër opozitës se po bllokon integrimin, ku e cilësoi si ‘specie unike në kontinentin tonë’.

“Politikisht kështu është. Por kemi të bëjmë dhe me elemente psikologjike. Me sëmundje psiqike të një njeriu që nuk arrin që të shohë veten në pasqyrë. Kur demonizon, thyen pasqyrën, do që të shohësh gjënë siç e do vetë. Ai nuk sulmon vetëm opozitën, por dhe gazetarët. Gjithçka që i bën kritikë këtij njeriu, duhet thyer”, tha Lubonja. Por a po e bllokon realisht opozita integrimin?

Lubonja tha se; “Si parim, e pashë dhe në letrën që Marta Kosit i kishte dërguar MCallister. Ti kontrollon këtë proces që të kanë vënë detyrë. Lidhur me rezultatet do pyesësh vetëm qeverinë apo dhe opozitën? Europianët duhet të marrin në konsideratë dhe opozitën, e cila është e domosdoshme. Nëse opozita thotë; këtu nuk ka drejtësi, por ka kapje të saj, është rritur korrupsioni, etj. Për mua opozita nuk e ka bërë aq mirë punën. Që ka ambasadorë të Ramës, ka. Edhe Yuri Kim ishte ambasadore e Ramës. Ti kur i thua këto Gonzatos, ia bën këto akuza vetes. Unë gjykoj që ai është ambasador i Ramës, madje Rama ka arritur deri atje sa të emërojë ambasadorë. Ka kapur ambasada me politikat e veta, por duhet opozitë rracionale dhe koherente. Duhet të bëhet një opozitë me argumente, me prova dhe fakte dhe duhet të ketë kurajon që t’ia thotë në sy gjërat dhe jo në formë manipulative. I kushton shumë opozitës kjo gjë. Nga një anë e dinë se këtu ka një narko-shtet. Kanë prova. Jam për rrotacionin. Nuk do të vijë më i miri i botës, por përmes rrotacionit do të përmirësohet Shqipëria. Se ajo s’do të përmirësohet duke ardhur nga qielli. Kilometri i fundit për opozitën? Duhet ta bëjë mirë. Se po vjen ujku e po vjen ujku, por asgjë s’duket. Kjo gjendje e opozitës është rezultat i një pune intrigash nga PS dhe Rama për të eliminuar kundërshtarët. Duhet bashkim i opozitës.”

-DISKUTIM I HAPUN-

Vazhdon pa ndërpremje kontradikta në botëkuptimin e pjesës ma të madhe të shqiptarëve: “Të keqen” për gjendjen e sotme ku ndodhen shqiptarët (gjeopolitike, ekonomike, kulturore etj.) e kërkojnë gjithmonë jashtë vetes së tyne; fajin e ka gjithmonë si tjetri, jashtë nesh, i hueji dhe nuk analizojmë veprimet tona, qendrimin tonë (të shqiptarëve) gjatë zhvillimeve historike e të sotshëm, gja që do të na kishte ndihmue me kuptue se ku kemi gabue gjatë historisë e, ku po gabojmë sot, se çka kemi ba keq e çka kemi ba mirë. Kjo lloj analize ka vlerë dhe e asht e domosdoshme, sepse na mëson mos përsëritjen e gabimeve dhe përcakton pozicionimin e saktë të piketave në rrugën e përparimit të nji kombi.

Në nji postim në “Facebook”, me të drejtë disa intelektualë atdhetarë shqiptarë, shprehin shqetësimin e tyne për qendrimin e dobët e pa moral te drejtuesave politikë e ideologjike të shteteve fqinj, të cilët gjatë historisë kanë ushtrue gjenocid mbi shqiptarët e, kurrë nuk kanë kërkue falje e si pasojë të këtij qendrimi, nuk duhet të falen kurrë prej nesh…!

Këtu qendron kontradikta që fatalisht vazhdojmë ta përjetojmë në botëkuptimin tonë: kritikojmë me të drejtë “të huejin” (mbi të cilin nuk mundemi me ushtrue asnji lloj presioni, pra nuk mundemi me ia ndryshue qendrimin) dhe “harrojmë”, ose bajmë sikur harrojmë, se gjatë historisë tonë gati gjysë shekullore të diktaturës komuniste kemi përjetue gjenocidin e shqiptarit mbi shqiptarin, pra, të vëllaut mbi vëllaun, si ato të fqinjve ose edhe ma të egër dhe askush nuk e çoi dhe nuk e çon zanin, që ajo klikë krimenelash ose pinjollët e tyne në pushtet (mbas 1991-shit) kurrë nuk i kërkoi falje popullit shqiptar!

Diskutohet që shqiptarët nuk duhet t’i falin krimet e fqinjve, pa kërkue ato falje ma parë dhe nuk analizohet situata tragjike mbrenda përmbrenda shqiptarve: Sot shqiptarët janë ma të përçamë se kurrë ndonji herë në historinë e tyne.

Përçamje ideologjike: nuk mundet me pasë bashkim të vërtetë ndërmjet shqiptarëve, pa u realizue bashkimi shpirtnor i tyne, çka nënkupton që duhet të zbatohet zyrtarisht procesi i kërkesës për falje prej dhunuesave (pinjollëve të tyne në pushtet mbas 1991-shit) dhe pranimi i kërkesës për falje prej atyne që e pësuen dhunimin politik. Ende janë shumë aspekte ideologjike që i ndajnë shqiptarët sot, kujtojmë psh., “heronjtë ideologjikë dhe heronjtë kombëtar” etj..

Përçamje kulturore: gegnishtja, gjuha që flasin e 2/3 e shqiptarëve, gjuha letrare e shkrimtareve gegë, ndër ma të mëdhajt e letërsisë shqipe, e braktisun.

Përçamje krahinore: investime pa fund në jug, rezultati?: veriu ku banojnë gegët, zona ma e vorfen në Europë.

Vëllazen e motra, përçamja nuk jep zhvillim!

Kthesa e madhe drejt përparimit e rritjes së mirëqenies së shqiptarëve, këndej e andej kufinit artificial politik, mundet m’u realizue vetëm mbasi të zyrtarizohet pajtimi kombëtar ideologjik i shqiptarëve, si ma nalt tregue.

/Gazeta Panorama 

Qeveria e Serbisë financon me para nga buxheti i shtetit Shoqatën e Veteranëve të Beretave të Kuqe – një organizatë që mbledh ish-anëtarë të njësisë speciale të shpërbërë të Sigurimit Shtetëror të Serbisë.

Disa prej pjesëtarëve të kësaj njësie kanë marrë pjesë në krime lufte dhe janë dënuar për likuidimin e kundërshtarëve politikë.

Sipas një analize të Shërbimit të Ballkanit të Radios Evropa e Lirë, vetëm përmes konkurseve të Ministrisë së Punës, Punësimit, Çështjeve të Veteranëve dhe Sociale të Serbisë, kësaj shoqate i janë ndarë 23.000 euro në dy vjetët e fundit.

Shoqata e Veteranëve të Beretave të Kuqe ka marrë fonde në të gjitha konkurset nga fusha e mbrojtjes së veteranëve, të realizuara nga Ministria e Punës që nga momenti kur në krye të saj është emëruar Millica Gjurgjeviq Stamenkovski.

Gjurgjeviq Stamenkovski është kryetare e partisë së ekstremit të djathtë “Zavetnici” dhe është bërë pjesë e pushtetit në Serbi në vitin 2024, edhe pse partia e saj nuk e ka kaluar pragun zgjedhor në zgjedhjet e asaj kohe.

Ministria e Punës nuk iu përgjigj pyetjeve të Radios Evropa e Lirë se për çfarë konkretisht janë shpenzuar mjetet e ndara dhe cili është interesi publik për financimin e projekteve të Shoqatës së Veteranëve të Beretave të Kuqe me para të buxhetit.

Përgjigje nuk dha as Shoqata e Veteranëve të Beretave të Kuqe.

“Kur e merr një njësi të tillë dhe prej saj nxjerr heronj, ndërkohë që dihet ‘rruga e saj e luftës’, njeriu duhet ta pyesë veten se çfarë vlerash promovon ky pushtet”, thotë për Radion Evropa e Lirë Filip Shvarm, kryeredaktor i së përjavshmes serbe “Vreme” dhe autor i një dokumentari për Njësinë për Operacione Speciale.

Kush ishin Beretat e Kuqe?

Njësia për Operacione Speciale, e njohur më mirë si Beretat e Kuqe, u themelua nga Shërbimi i Sigurimit Shtetëror të Serbisë, i drejtuar nga Jovica Stanishiq – një nga bashkëpunëtorët më të afërt të presidentit të atëhershëm të Jugosllavisë, Sllobodan Millosheviq.

Krahu i tij i djathtë ishte Franko Simatoviq.

Stanishiq dhe Simatoviq u dënuan në Hagë në vitin 2023 me nga 15 vjet burg për mbështetje dhe ndihmë në krime lufte në Bosnje e Hercegovinë, në vitin 1992.

Njësia për Operacione Speciale, me këtë emër, mori pjesë edhe në luftën në Kosovë gjatë viteve 1998-1999.

Në atë kohë, Simatoviq e emëroi Millorad Ulemekun, i njohur si Legija, komandant të saj.

Njësia u shpërbë në vitin 2003 gjatë operacionit policor “Sablja”.

Disa prej pjesëtarëve të saj janë dënuar për vrasje politike – përfshirë vrasjen e kryeministrit të Serbisë, Zoran Gjingjiq, më 12 mars 2003; vrasjen e ish-presidentit të Presidencës së Serbisë, Ivan Stambolliq, në gusht të vitit 2000; vrasjen e katër zyrtarëve të Lëvizjes së Ripërtëritjes Serbe (SPO) në tetor 1999; si dhe tentim-vrasjen e liderit të SPO-së, Vuk Drashkoviq, në Budva në vitin 2000.

Çfarë financon Ministria?

Sipas të dhënave të Agjencisë për Regjistrat e Bizneseve në Serbi, Shoqata e Veteranëve të Beretave të Kuqe është themeluar në vitin 2019.

Të dhënat publike për veprimtarinë e saj tregojnë se të ardhurat e para i ka pasur në vitin 2021, kur janë raportuar gjithsej 4.800 euro.

Shumën më të madhe të të ardhurave, shoqata e ka realizuar në vitin 2024, në vlerë prej 29.000 eurosh.

Të dhënat për shumën e donacioneve të mbledhura për vitin 2025, nuk janë publikuar ende.

Nga Ministria e Punës, Punësimit, Çështjeve të Veteranëve dhe Sociale, në vitet 2024 dhe 2025, shoqata ka përfituar nga 11.500 euro në vit – gjithsej 23.000 euro – sipas raporteve të ministrisë.

Të dhënat publike nuk tregojnë se nga cilat burime të tjera e kanë origjinën të ardhurat e saj.

Ministrja e Punës, Millica Gjurgjeviq Stamenkovski, miratoi financimin për Shoqatën e Veteranëve të Beretave të Kuqe, me qëllim organizimin e Turneut Gjithëpërfshirës të Veteranëve, si dhe për realizimin e projekteve “Pozita e luftëtarëve në shoqërinë e sotme” dhe “Betimi i lirisë”.

Turneu Gjithëpërfshirës i Veteranëve është një garë sportive për veteranët, që organizohet nga Shoqata një herë në vit dhe, përveç donacioneve nga Ministria e Punës, është mbështetur më herët edhe nga Qeveria e Vojvodinës.

Radio Evropa e Lirë kontaktoi Qeverinë e Krahinës Autonome të Vojvodinës në lidhje me ndarjen e fondeve për këtë shoqatë, por, deri në publikimin e këtij artikulli, nuk mori përgjigje.

Për projektet e Shoqatës së Veteranëve të Beretave të Kuqe – “Betimi i lirisë” dhe “Pozita e luftëtarëve në shoqërinë e sotme” – të cilat janë financuar me 10.000 euro nga buxheti, nuk ka informacione publike të disponueshme se çfarë përfshijnë saktësisht, nëse janë realizuar dhe kur janë zbatuar.

Raportet për realizimin e këtyre projekteve nuk janë publikuar as në dokumentacionin e konkurseve të Ministrisë përkatëse.

Në fund të vitit 2022, shoqata ka ngritur një përmendore për ish-pjesëtarin e Beretave të Kuqe, Nikolla Simiq, në lagjen Busije të Beogradit.

Kush është kreu i shoqatës?

Përfaqësues ligjor i Shoqatës së Beretave të Kuqe është Zhivorad Zhika Ivanoviq, ish-anëtar i Njësisë së Operacioneve Speciale, i cili, siç mund të shihet në një video nga maji i vitit 1997, i raportonte presidentit të atëhershëm të Republikës Federale të Jugosllavisë, Sllobodan Millosheviq, në një ceremoni që shënonte themelimin e Njësisë në Kulla, në Serbinë veriperëndimore.

Edhe pse emri i tij u përmend në gjyqin e ish-krerëve të Shërbimit të Sigurimit Shtetëror të Serbisë, Jovica Stanishiq dhe Franko Simatoviq, kundër Ivanoviqit nuk u zhvillua asnjë procedurë ligjore as para gjykatave ndërkombëtare dhe as brenda Serbisë.

Veteranët në mbrojtje të pushtetit

Ivanoviq ishte për herë të fundit në qendër të vëmendjes publike në mars të vitit 2025, kur udhëhoqi veteranët e Njësisë së Operacioneve Speciale në një kamp në Parkun e Pionierëve në Beograd.

Aty, për më shumë se një vit, u mblodhën mbështetës të Partisë Përparimtare Serbe në pushtet – mes të cilëve edhe disa persona me dosje kriminale.

“Është veçanërisht pervers fakti që ata u shfaqën aty disa ditë para përvjetorit të vrasjes së kryeministrit Zoran Gjingjiq”, thotë Shvarm.

Përveç Zhika Ivanoviqit, veteranët në Parkun e Pionierëve në Beograd u udhëhoqën edhe nga ish-komandanti i Xhandarmërisë serbe, Goran Radosavleviq Guri, të cilin Shtetet e Bashkuara e lidhin me vrasjen e vëllezërve Bytyqi, pas luftës në Kosovë, në vitin 1999.

Partia në pushtet në Serbi deklaroi atëkohë se nuk sheh asnjë problem nga prania e tyre në tubimet mbështetëse për presidentin Aleksandar Vuçiq dhe Qeverinë aktuale.

Veteranët e Njësisë për Operacione Speciale janë bërë pjesëmarrës të rregullt edhe në manifestime të organizuara nga partia në pushtet – nga shënimi i përvjetorëve të ngjarjeve historike deri te ceremonitë me rastin e ditëve të komunave të Beogradit.

Në dhjetor të vitit 2025, ata ishin mysafirë të Ministrisë së Punës dhe, siç njoftuan në profilin e tyre në Instagram, morën pjesë në një takim pune me temën “Përmirësimi i mëtejshëm i pozitës së veteranëve”.

Me ta u fotografua edhe ministrja Gjurgjeviq Stamenkovski.

Gjurgjeviq Stamenkovski, si kryetare e partisë së ekstremit të djathtë “Zavetnici”, ishte në opozitë deri në vitin 2024.

Me formimin e Qeverisë së re të Serbisë në maj të vitit 2024, ajo mori postin e ministres për Kujdesin ndaj Familjes, ndërsa në Qeverinë aktuale është në krye të Ministrisë për Punë, Punësim, Çështje të Veteranëve dhe Sociale.

Në shkurt të vitit 2024, ministri i atëhershëm i Mbrojtjes i Serbisë dhe kryetari i Partisë Përparimtare Serbe, Millosh Vuçeviq, vizitoi stendën e Shoqatës së Veteranëve të Beretave të Kuqe në një panair në Novi Sad.

Shoqata, atëkohë, mori pjesë në manifestimin “Panairi i Vendlindjes”, i organizuar nga Fondi për personat e zhvendosur dhe për bashkëpunim me serbët në rajon, me mbështetjen e Qeverisë së Vojvodinës.

Me rastin e 35-vjetorit të themelimit, disa veteranë të Njësisë për Operacione Speciale organizuan më 4 maj një ceremoni përkujtimore, ku, në emër të ish-anëtarëve të kësaj njësie, Vasillije Mijoviq i shprehu mirënjohje presidentit serb, Aleksandar Vuçiq, duke thënë se me ardhjen e tij në pushtet, “njësisë i është rikthyer lavdia”.

“Gjithmonë llogarisni në ne, që ta udhëhiqni atdheun tonë edhe për një kohë të gjatë. Prej kohësh, Serbia nuk ka pasur një udhëheqës të tillë, vizionar”, tha Mijoviq, duke shtuar se “kolegjiumi ka vendosur t’i japë presidentit pseudonimin ‘Aleksandri i Madh’”.

“Ky është një mesazh i drejtuar drejt pjesës më të fortë nacionaliste të elektoratit të Partisë Përparimtare Serbe”, vlerëson Shvarm.

Fotografitë e publikuara në profilin në Instagram të Shoqatës së Veteranëve të Beretave të Kuqe, tregojnë se Mijoviq ka qenë pjesë e delegacionit të kësaj shoqate në disa ngjarje që nga fillimi i këtij viti.

Mijoviq është ish-funksionar i policisë sekrete të Malit të Zi. Si pjesëtar i formacioneve paraushtarake që vepronin në Bosnje dhe në Kroaci, ai ka marrë pjesë në luftërat në hapësirën e ish-Jugosllavisë.

Për rolin e tij në konfliktet e viteve ’90 është folur edhe në Tribunalin e Hagës, ku dëshmitarët e kanë përshkruar si pjesëmarrës në veprime çnjerëzore ndaj civilëve, si dhe në aktivitete kriminale.

Mijoviq nuk u gjykua për rolin e tij në luftë as para gjykatave vendase dhe as para atyre ndërkombëtare.

Përgatiti: Valona Tela

Ypi paralajmëron se riarmatimi historikisht ka çuar drejt luftërave dhe se sot ekziston rreziku i një konflikti bërthamor. Sipas saj, fondet për armët po hiqen nga arsimi, shëndetësia dhe infrastruktura, ndërsa politika duhet të rikthejë vlerën e dinjitetit.

Lea Ypi, filozofe dhe profesore në London School of Economics, në librin e saj të fundit ‘Dignità’ ndërthur historinë e familjes së saj në Shqipërinë komuniste me reflektime mbi politikën, dinjitetin dhe identitetin evropian.

Në një intervistë për La Repubblica, ajo argumenton se Evropa duhet të rizbulojë projektin e saj kozmopolit dhe federalist, jo të mbështetet te nacionalizmi apo riarmatimi.

Ypi paralajmëron se riarmatimi historikisht ka çuar drejt luftërave dhe se sot ekziston rreziku i një konflikti bërthamor. Sipas saj, fondet për armët po hiqen nga arsimi, shëndetësia dhe infrastruktura, ndërsa politika duhet të rikthejë vlerën e dinjitetit.

Duke folur për librin, ajo kujton historinë e gjyshërve të saj, të cilët humbën pasurinë dhe statusin gjatë komunizmit, por ruajtën dinjitetin. Ypi e përshkruan dinjitetin si diçka që nuk ka çmim dhe nuk mund të reduktohet në logjikën e fitimit kapitalist.

Ajo kritikon gjithashtu nacionalizmin modern dhe politikën e Donald Trump, duke thënë se slogani “Make America Great Again” tregon kufijtë e çdo nacionalizmi në një botë ku të gjithë kërkojnë të jenë dominues.

Në fund, Ypi thekson se nacionalizmi dhe kapitalizmi mbeten pengesat kryesore të shekullit XXI dhe se kujtesa historike është thelbësore për të kuptuar të tashmen.

Intervista e plotë:

-Le të fillojmë me Evropën. A ju duket e dobët?

Unë mendoj se kriza e Evropës mund të jetë një mundësi. Distancimi nga Shtetet e Bashkuara mund të stimulojë rizbulimin e mendimit evropian dhe të na shtyjë të rimendojmë institucionet e komunitetit. Nuk besoj se Evropa duhet të mbështetet te nacionalizmi për të forcuar veten. Përkundrazi, ajo duhet të rimëkëmbë projektin kozmopolit dhe federalist të Altiero Spinelli-t dhe Ernesto Rossi-t.

-A nuk jeni të bindur nga bisedat për riarmatim dhe nevojën për një ushtri evropiane që shumë njerëz, madje edhe nga e majta, po e mbështesin?

Sa herë që riarmatosemi, ka një luftë botërore. E dimë lëvizjen e historisë: ajo fillon me një krizë ekonomike, kalon në një luftë tarifore dhe përfundon me riarmatim. Përshkallëzimi është i njohur mirë, faza përfundimtare është lufta. Dhe pas luftës, paqja do të kërkojë kompromis. Është një lëvizje që sjell vdekje, tragjedi dhe katastrofë. Pa përmendur që sot, në horizont, ekziston mundësia e një konflikti bërthamor, konturet e të cilit as nuk mund t’i imagjinojmë. E dimë gjithashtu se riarmatimi heq burimet ekonomike nga shkollat, kujdesi shëndetësor dhe infrastruktura. Politika duhet të rizbulojë vlerën e dinjitetit.

-Le të kalojmë te libri, ku ai tregon historinë e gjyshërve të tij, nga Perandoria Osmane në Greqi e deri në Shqipërinë komuniste. Gjithçka sillet rreth asaj fjale, “dinjitet”, e cila nga një kujtesë familjare bëhet një kategori politike.

Do të filloj me një citat nga Kanti: “Në mbretërinë e qëllimeve, çdo gjë ka një çmim ose një dinjitet.” Dinjiteti është i paçmuar, nuk është i zëvendësueshëm si një mall, nuk është i reduktueshëm në marrëdhënie shkëmbimi. Ai tejkalon logjikën e kapitalizmit të drejtuar nga fitimi. Në demokraci, ligji duhet të jetë dinjitoz, i lirë nga marrëdhëniet e pushtetit.

-Për çfarë po mendon ai?

Trump është forca që bëhet pushtet. Nuk është një fenomen i ri në historinë amerikane, por tani është më i qartë. Trump as nuk pretendon të respektojë një rend ndërkombëtar; ai thotë shprehimisht se është pas naftës. Motoja “Ta bëjmë Amerikën të madhe përsëri” ekspozon kufijtë e çdo nacionalizmi: në një botë që aspiron të jetë “e madhe”, nuk ka vend të mjaftueshëm për të gjithë.

-Le të kthehemi te gjyshja dhe mësimi i saj mbi dinjitetin. Ajo vjen nga një familje e shquar dhe kozmopolite.

U rrita me gjyshen time Leman gjatë komunizmit. Ajo më tregonte histori, më fliste frëngjisht, më lexonte libra. Ajo ishte një model për mua. E dija që ajo kishte lindur në Greqi, në Selanik, dhe se kishte ndjekur një shkollë të mesme franceze, por pjesa tjetër ishte e mbuluar me mister. Ajo fliste pak për veten, pjesërisht sepse nën komunizëm, trashëgimia e saj kulturore dhe shoqërore konsiderohej një barrë. Të vinte nga borgjezia ose aristokracia nuk shihej me sy të mirë. E zbulova të kaluarën e saj pas rënies së Murit të Berlinit. Deri atëherë, nuk kisha idenë për traumën që kishte përjetuar.

-A kishte pasur një jetë të vështirë?

Gjyshi im, Asllan Ypi, ishte një socialdemokrat kritik ndaj komunizmit shqiptar. Ai u burgos për 15 vjet dhe ajo mbeti vetëm me një djalë. Ajo bëri çdo punë për të mbijetuar, madje përfundoi duke hapur llogore. Kishte humbur gjithçka: familjen, paratë, statusin shoqëror, por jo dinjitetin. Ajo tha se dinjiteti është “diçka që e mban brenda vetes”. Mbërritja në Shqipëri kishte qenë e vështirë për të; ajo ishte zhvendosur nga bota kozmopolite e Selanikut, e cila nuk ekzistonte më në shtetin kombëtar shqiptar, ku ndihej disi si e huaj, një e huaj. Ajo gjithashtu vuante nga konsiderimi si greke në Shqipëri, ashtu siç ishte konsideruar më parë si shqiptare në Selanik.

Historia e dashurisë midis gjyshërve të saj është e bukur, e treguar duke filluar nga një fotografi që ajo gjeti në arkiva.

Gjyshi im vinte gjithashtu nga një familje elitare. Babai i tij, stërgjyshi im,  shte një konservator që mbështeste interesat e pronarëve të tokave dhe kishte lidhje me të djathtën popullore. Ai kishte qenë ministër në qeverinë fashiste kolaboracioniste.

-Ndoshta edhe për shkak të këtyre kujtimeve familjare, një nga fokuset e hulumtimit tuaj është nacionalizmi?

I gjithë nacionalizmi varet nga çështja e identitetit: kush je, ku është shtëpia jote, kujt i përket. Në shekullin e njëzetë, shumë lëvizje nacionaliste u nxitën nga forcat progresive. Sot, shtetet kombëtare themelohen mbi përjashtimin e të tjerëve, të emigrantëve, të atyre që nuk arrijnë të integrohen.

Politikat e pushtetit shpesh mbështeten nga pretendimet e superioritetit të vlerave mbi kulturat e tjera.

Nuk jam i bindur nga shpjegimi i konflikteve bazuar në një përplasje qytetërimesh. Edhe e majta duket se ka pushuar së shikuari historinë si një zhvillim të shkëmbimeve ekonomike, politike dhe shoqërore që kanë pak të bëjnë me kulturën. Unë besoj se nacionalizmi dhe kapitalizmi janë pengesat kryesore në shekullin e 21-të.

-Si e gjykoni triumfin e Farage-it në Angli?

“Është një katastrofë që pret në prag të suksesit Partinë Laburiste në pushtet. Ata kishin shpresuar se duke ndjekur të djathtën ekstreme me retorikë anti-imigracion, do të ruanin mbështetjen elektorale. Në realitet, ndodhi e kundërta: ata humbën në të majtë (Të Gjelbrit përparuan) dhe në të djathtë (Partia Reformuese e Farage u rrit, siç parashikohej). Mendoj se kjo mund të shërbejë si një paralajmërim për partitë e tjera të qendrës së majtë në Evropë që të mos përsërisin të njëjtat gabime.”

-Cilat janë alternativat?

«Një rrugë e tretë e vërtetë, e ndryshme nga ajo e Blair dhe Schröder, e cila lind nga një përballje e dyfishtë me socializmin shtetëror dhe me kapitalizmin në versionet e tij të ndryshme».

-A mund të jetë i dobishëm mësimi i kujtesës?

“Për sa kohë që shikoni strukturat e historisë, atë që fshihet nën sipërfaqe. Nuk ka kuptim të fajësojmë Hitlerin ose Stalinin, por duhet të shohim se si ecën historia dhe pse. Letërsia është gjithashtu e rëndësishme për këtë: sepse e kornizon realitetin në një mënyrë më të gjerë dhe më të thellë. Ajo ndriçon cepat e errët, ato për të cilat zakonisht nuk na thuhet.”/ Përshtati “Pamfleti”, nga “La Repubblica”