Elegji e një Atdheu të plagosur dhe këngë e Kushtrimit për Liri

Mos më kërkoni dhimbjen vetëm në lotët e nënës,
as vetëm në varret që heshtin nën hijen e lisave;
dhimbja e këtij Atdheu është më e thellë se nata,
ajo ka zbritur në palcën e kockës së tij të thyer
dhe atje ka ngritur folenë e saj shekullore.

Aty, në thellësinë ku mishi nuk arrin më ta fshehë plagën,
ku çdo prekje bëhet britmë dhe çdo heshtje bëhet vaj,
aty është shkruar historia e një populli të tërë;
me një gjak që nuk pushoi së kërkuari dritën,
me një zemër që u rrah nën gurë edhe kur mbi të binte nata.

Atdheu im është një trup i shtrirë mbi shekuj,
me kocka të thyera nga stuhitë e kohëve të pamëshirshme,
me mish të rrahur nga furtunat dhe rrebeshet e historisë,
me lëkurën e shqyer prej thikave të ndarjeve,
dhe mbi atë lëkurë të shqyer është vizatuar harta e dhimbjes.

Çdo vijë mbi hartë është një plagë që ende dhemb,
çdo kufi është një qepje e vjetër mbi një mish të gjallë,
çdo copë tokë e shkëputur është një pjesë e zemrës së nënës,
dhe çdo mal që mbeti përtej një vije të ftohtë
është një dorë e Atdheut që ende kërkon dorën tjetër.

Por kush mund ta ndajë gjakun nga gjaku?
Kush mund t’ia ndajë rrënjët lisit që i ka futur në të njëjtin dhe?
Kush mund t’i thotë lumit: “Mos rrjedh më drejt vëllait tënd”?
Kush mund t’ia mbyllë qiellit një horizont me tela?
Kush mund ta copëtojë një zemër duke e vizatuar në hartë?

Jo!

Sepse Atdheu nuk është letër që paloset mbi tavolina,
as vijë boje që një dorë e huaj e hedh mbi një hartë;
Atdheu është palca që dhemb brenda kockës së thyer,
është mishi që rënkon nën lëkurën e shqyer,
është fryma e një populli që nuk pranoi të vdiste.

Dhe sa herë që mbi të binte një dimër i ri,
kur bora mbulonte gjurmët dhe akulli kafshonte pragjet,
kur era ulërinte nëpër degët e zhveshura të maleve
dhe nata zgjatej si një mantel i zi mbi shtëpitë e heshtura,
brenda zemrës së Atdheut digjej një zjarr.

I vogël në fillim, sa një grusht prush nën hi,
por i madh sa gjithë qielli në ëndrrën e një fëmije;
një zjarr që e mbajti gjallë frymën e shtëpisë,
një zjarr ku nëna vinte drutë me duar të mpira
dhe pranë të cilit një popull ngrohte shpresën e tij.

Aty piqej buka.

Ah, ajo bukë e luftës, e pjekur mbi flakën e sakrificës!
Ajo nuk ishte vetëm miell, ujë dhe kripë;
ishte zemra e nënës e përzier me lot,
ishte djersa e një nate pa gjumë,
ishte një copëz shprese për fëmijën që priste pranë sofrës.

Një copë për djalin e vogël që i dridhej barku nga uria,
një copë për vajzën që e kishte harruar shijen e qetësisë,
një copë për plakun që mbante në sy kujtimet e shumë dimrave,
dhe një copë për çlirimtarin që do të ngjitej përsëri në mal,
me bukën e nënës në trastë dhe Kushtrimin në kraharor.

Kështu, në Votër nuk piqej vetëm buka.

Aty piqej durimi.

Aty piqej besimi.

Aty piqej Kushtrimi.

Aty, mes flakës dhe tymit, një nënë e zakonshme
bëhej më e fortë se nata, më e madhe se frika,
sepse ajo e dinte se djali i saj do të nisej përsëri
atje ku malet prisnin bijtë e tyre
dhe ku liria kërkonte të paguhej me jetën.

Dhe kur dera hapej e ai dilte në errësirë,
nëna nuk i thoshte shumë fjalë, se fjalët ishin bërë lot;
vetëm e shikonte gjatë, sikur donte ta ruante fytyrën e tij
brenda syve të saj për gjithë jetën,
sikur ta dinte se ndoshta ajo do të ishte hera e fundit.

Pastaj dera mbyllej.

Dhe shtëpia bëhej më e madhe se më parë,
sepse mungesa e një biri e mbushte me një heshtje të pafund;
zjarri vazhdonte të digjej në Votër,
por në zemrën e nënës kishte nisur një dimër
që asnjë pranverë nuk do ta shkrinte plotësisht.

Oj nëna n’Dardani!

Ju e dini më mirë se kushdo
sa rëndë peshon një emër kur ai bëhet kujtim,
sa e gjatë është nata kur pret një hap që nuk vjen,
sa e ftohtë është dera kur askush nuk e hap,
dhe sa e shtrenjtë është buka kur djali që duhet ta hajë nuk kthehet.

Ju nuk i dhatë vetëm bijtë.

Ju i dhatë zemrës së Atdheut vetë rrahjen e saj.

Dhe kur ranë bijtë tuaj,
malet nuk heshtën.

Grykat e thella e morën jehonën e tyre,
lumenjtë e çuan më tej nëpër lugina,
lisat u drodhën në erë,
shqiponjat u ngritën mbi kreshta,
dhe toka, e lagur me gjakun e tyre,
e fshehu në rrënjë si një amanet të shenjtë.

Prandaj, kur pranvera vjen mbi ato male
dhe bari i njomë çan tokën mbi gurët e varreve,
mos mendoni se është vetëm pranverë.

Është kujtesa që lulëzon.

Është gjaku që nuk u tret.

Është një emër që kthehet çdo vit me lulen e parë,
me aromën e barit të njomë, me këngën e zogut,
me shiun që bie mbi dhe dhe e zgjon atë ngadalë,
sikur toka t’u pëshpëritë bijve të saj:
“Nuk ju kam harruar.”

Por lufta la pas edhe të gjallët.

Dhe të gjallët shpesh mbajnë plagë
më të heshtura se plagët e varrit.

Janë invalidët që e mbajnë luftën në trup,
ata që ecin me dhimbjen e tyre si me një hije,
ata që humbën një krah, një këmbë, një sy,
por ruajtën në shpirt një Atdhe të tërë;
trupat e tyre janë dëshmi se edhe kur kocka thyhet,
mund të mbetet e pathyer forca e njeriut.

Dhe mbi kockën e thyer rënkon mishi.

Mbi mishin e plagosur rënkon lëkura.

Mbi lëkurën e shqyer rënkon harta.

Dhe mbi hartën e plagosur rënkon një popull
që për shekuj kërkoi vetëm një gjë:

të jetojë i lirë.

Kjo është dhimbja që nuk matet me vite.

Ajo matet me zemra.

Me varre.

Me nëna.

Me fëmijë.

Me shtëpi të djegura.

Me sofrat ku mbeti një vend bosh.

Me lodrat që mbetën pa duar.

Me këngët që u ndërprenë në mes.

Me emrat që u bënë përjetësi.

Dhe megjithatë, pas çdo nate, qielli solli një agim.

Pas çdo dimri, toka nxori një filiz.

Pas çdo stuhie, mali mbeti në këmbë.

Pas çdo zjarri, nga hiri doli një gjelbërim i ri.

Sepse ky popull kishte mësuar nga vetë natyra
se jeta nuk dorëzohet lehtë:
lisa të djegur nxjerrin lastarë,
gurët mbajnë ujë në thellësi,
lumenjtë gjejnë gjithmonë një shteg,
dhe fara, edhe kur varroset nën dhe,
nuk e quan varr vendin ku fillon të mbijë.

Kështu rilindi shpresa.

Jo sepse dhimbja u harrua,
por sepse dhimbja u kthye në kujtesë.

Jo sepse varret u mbyllën,
por sepse emrat e të rënëve u bënë dritë.

Jo sepse plagët u zhdukën,
por sepse mbi to filloi të rritej një e ardhme.

Dhe Vatra mbeti.

Vatra që kishte parë duart e nënës,
lotët e fëmijës,
bukën e ndarë me çlirimtarin,
netët e gjata të luftës,
dimrat që dukej sikur nuk do të mbaronin kurrë.

Vatra mbeti si një zemër e vogël
në kraharorin e madh të Atdheut.

Dhe sa herë që dikush i afrohet asaj flake,
le ta dëgjojë me shpirt se çfarë thotë zjarri:

“Mos më lini të shuhem.”

Sepse kjo flakë nuk është vetëm dru.

Është nëna.

Është fëmija.

Është dëshmori.

Është invalidi.

Është babai që heshti.

Është familja që priti.

Është buka që u nda në kohë urie.

Është mali që fshehu bijtë e vet.

Është toka që piu gjak.

Është shpresa që doli nga hiri.

Është vetë Kushtrimi për Liri.

Dhe nëse ndonjëherë era e historisë
përsëri përpiqet ta mbulojë këtë flakë me hi,
mos harroni se nën hi nuk vdes gjithmonë zjarri.

Ndonjëherë ai vetëm pret.

Pret një frymë.

Pret një dorë.

Pret një zemër që ta kuptojë.

Dhe pastaj ngrihet përsëri,
si dielli pas një nate të pafund,
si shqiponja pas stuhisë,
si pranvera mbi tokën e plagosur.

Sepse Atdheu mund të ketë kocka të thyera,
por palca e tij ende është gjallë.

Mund t’i jetë shqyer lëkura,
por zemra e tij ende rreh.

Mund t’i jetë plagosur mishi,
por rrënjët e tij ende pinë ujë nga toka.

Mund të ketë kaluar nëpër zjarre,
por nga zjarri i tij është pjekur buka e jetës.

Dhe për sa kohë në një shtëpi në Dardani
një nënë do të ndezë dru në Votër,
për sa kohë mbi atë flakë do të piqet buka,
për sa kohë një fëmijë do të afrohet pranë saj për t’u ngrohur,
për sa kohë emri i një dëshmori do të shqiptohet me nderim,
për sa kohë një invalid do ta mbajë plagën si dëshmi,
për sa kohë pranvera do të mbjellë lule mbi varret e të rënëve —

ajo flakë do të jetë aty.

E vogël ndoshta.

E heshtur ndoshta.

Por e pavdekshme.

Sepse është Flaka e Lirisë.

Është Zjarri në Votër.

Dhe ai zjarr, sado dimra të vijnë,
nuk do të shuhet kurrë.