Figura e Ali Pashë Tepelenës vazhdon të ngjallë debate, polemika dhe interpretime të kundërta në historiografinë shqiptare. Mes mitizimit, romantizimit dhe mungesës së kritikës shkencore, shumë nga faktet mbi jetën dhe veprimtarinë e tij mbeten të diskutueshme. Në këtë intervistë për gazetën Panorama, Vladimir Bregu, ish officer i Sigurimit të Shtetit hedh dritë mbi pasaktësitë që, sipas tij, janë përsëritur ndër vite në librat kushtuar Ali Pashës, duke sfiduar narrativën e njohur për figurën e pashait të Janinës. Me referenca dokumentare dhe analiza kritike, Bregu flet për mitet e ndërtuara, për rolin real të Aliut në histori, për marrëdhëniet e tij me Perandorinë Osmane dhe fuqitë e mëdha të kohës, si dhe për arsyet pse, sipas tij, historia e Ali Pashë Tepelenës ka nevojë për një rishikim serioz.

KASTRIOT KOTONI

Z.Bregu! Para disa vjetësh, Ju keni botuar një artikull tepër kritik lidhur me librat që janë botuar për Ali Pashë Tepelenën, ku shkruani se shumë fakte janë të pavërteta. Ka pasur ndonjë reagim për këtë?

Natyrisht që nuk ka pasur asnjë reagim, sepse të gjitha që kam shkruar në artikull i kisha të bazuara dhe të faktuara, por në atë artikull nuk i kam shkruar të gjitha ato që kam evidentuar.

Përse, ka edhe shumë të tjera?

Sigurisht që ka, prandaj edhe dua të shkruaj një libër kritik.

Pse, ka edhe pasaktësi të tjera?

Të gjithë autorët që kanë shkruar për Ali Pashën kanë shumë pasaktësi. Përjashtoj librin e Sabri Godos i cili është roman artistik, që ka për bazë figurën e Aliut. Lidhur me pasaktësitë do përmend se çfarë ka thënë shkrimtari i madh Ernest Heminguej “Një gënjeshtër e madhe, shpesh është më e pranueshme se një e vërtetë”.

Ku konsistojnë kryesisht këto gabime ose pasaktësi?

Ka autorë që pemën gjenealogjike të Aliut e çojnë në shekullin e XV, pra në kohën e Skënderbeut, por për këtë nuk japin asnjë referencë. Në fakt, i pari që shkruan është Aravantino, i cili e jep që në shekullin XVII dhe si familje jep Muçohysën. Këtë familje e japin edhe ata që shkruajnë për shekullin XV. Por duhet patur parasysh një fakt: tek ne nuk ka pasur mbiemra, por gjithmonë si mbiemër merrej emri i babait. Mbiemri është futur në kohën e mbretërisë, Ahmet Zogut.

Ju jeni shprehur se Ali Pasha ka luftuar dhe ka vrarë vetëm shqiptarë. Ku e bazoni këtë?

Vetë historia e tij, që e shkruajnë të gjithë autorët, flasin për luftra të zhvilluara kundër pashallarëve të tjerë shqiptarë, kundër bejlerëve dhe agallarëve, ndërsa kundër Turqisë nga e cila donte të shkëputej dhe të bëhej i pavarur, ai luftoi vetëm në fund të jetës së tij, kur u rrethua nga ushtria e sulltanit.

Po Ali Pasha ishte i pabindur ndaj urdhrave të sulltanit, kjo çfarë tregon?

Ali Pasha i shmangej shkuarjes në front, kur sulltani luftonte kundër rusëve dhe francezëve, por kryesisht luftrat më të shpeshta kanë qenë të Rusisë me perandorinë osmane. Ai gjente pretekste të ndryshme që të shmangej dhe gjatë kësaj kohe zhvillonte luftra me sundimtarët e tjerë shqiptarë që të zgjeronte territoret e tij. Edhe sulltani e dinte këtë, por kur i kishte duart e zëna me luftra të tjera, nuk mund të luftonte kundër Ali Pashës.

Kjo është për të gjithë pashallarët e pabindur. Ali Pasha për të mos shkuar në front, i premtoi gjeneralit rus “që të fusë përçarje ndërmjet pashallarëve të tjerë shqiptarë”. Kjo çfarë tregon? Nëse do të donte të bënte shtet, ai duhej t’i bashkonte pashallarët dhe bejlerët e tjerë shqiptarë.

Ju thatë se më të pabindur kanë qenë pashallarë të tjerë, si Mahmud pashë Bushati, Pasvand-Ogllu, Mustafa Pashë Bajraktari e ndonjë tjetër. Sa qëndron kjo?

Këto që thashë janë shumë të sakta dhe i kam me dokumente. Mahmud Pashë Bushati dhe Pasvand-Ogllu kanë qenë më të pabindurit, kanë mundur ushtrinë e sulltanit kur është tentuar që sulltani t’i asgjësojë, që të dy kanë prerë monedha me emrin e tyre. Megjithatë, që të dy asnjëherë nuk e kanë shpallur veten të pavarur, por deklaronin se ishin nëpunës të bindur të sulltanit. Këtu mund të jap edhe një detaj: shpata e Mahmud pashë Bushatit ndodhet në muzeun e Sankt Peterburgut.

Folët pak për Mustafa Pashë Bajraktarin. Mund të na thoni diçka më shumë, meqenëse është shqiptar?

Mustafa Pashë Bajraktari, sipas Ilo Mitkë Qafëzezit, është nga Goskova e Korçës, ai jep edhe një këngë të kënduar nga shqiptarët. Në mbledhjet që ai ka bërë kanë marrë pjesë edhe dy djemtë e Ali Pashës.

Ka gjëra konkrete për këtë pasha?

Përgjigje: Për këtë është botuar një libër që flet për jetën dhe veprimtarinë e tij. Ai shkoi dhe përmbysi sulltanin, ishte i pari që tha se duhet hequr nga fjalori fjala “kaurr”, ka mbajtur një fjalim tepër të përparuar për kohën para të gjithë pashallarëve dhe governatorëve të tjerë të pranishëm pas përmbysjes së sulltanit, edhe se në fillim ka qenë kundër reformave të sulltan Selimit, në fund ai i përkrahu ato dhe shpjegon edhe arsyen. Në librin që dua të botoj, do ta prek edhe këtë problem.

Për Ali Pashën thuhet se ka bërë shumë reforma në fusha të ndryshme, se ishte properëndimor etj. Ju jeni dakord me këtë?

I kam lexuar edhe unë, por nuk jepet asgjë konkrete për reformat. Më thoni ju, a mundej që një njeri analfabet, që nuk dinte as të shkruante dhe as të lexonte, mund të ndërmerrte reforma në art, kulturë, arsim? Kam lexuar se “Ali Pasha u dhuroi grekëve akademinë Zosimea”, më pas e ndryshojnë dhe e kthejnë në “gjimnaz”. E thashë dhe në emision, Ali Pasha nuk ka të bëjë aspak me shkollën Zosimea, sepse në vitin 1769 ai nuk kishte asnjë post, por ishte kusar i rrugëve. Nëse nuk marrim parasysh se si vit i Zosimeas merret vitit 1828, kur Aliu kishte 6 vjet që kishte vdekur. Kam lexuar se “Ali Pasha ndërtoi shkolla në Janinë dhe në gjithë Shqipërisë”, po ku janë dhe cilat kokretisht? Ali Pasha hapi librari dhe biblioteka. Ku janë, sa janë dhe cilat janë? Sa shkolla, librari dhe biblioteka ka pasur pashallëku i Janinës para dhe në kohën e Aliut? Nuk flet asnjeri se cilat janë. Lidhur me vizionin properëndimor të Ali Pashës mund të them se ai nuk dërgoi asnjë nga djemtë e tij për të studiuar në perëndim. Me vizion properëndimor kuptohet zhvillimi i jetës së një vendi sipas modeleve më të përparuara të botës, jo për sistemin qeverisës. Lidhur me këtë të fundit, pra sistemin qeverisës, të gjitha shtetet që iu drejtua Ali pasha për ndihmë ishin monarki, pra perandori. Nëse është fjala për specialistë të huaj, atëherë sulltan Selimi, i cili lexonte libra në frengjisht, kishte specialistët më të mirë danezë dhe francezë të ndërtimit të anijeve, duhet të themi se ishte properëndimor? Jo. Sulltan Selimi ishte shumë i lidhur me mbretin francez që u përmbys nga revolucioni dhe nuk i pranonte për shumë kohë të dërguarit e Napoleonit.

Ali Pasha ka pasur një polici të fshehtë, por ju në emision nuk e përfunduat mendimin kur u pyetët për këtë. Cili është mendimi juaj?

Ali Pasha mund të ketë pasur policinë sekrete më të mirë në botë, por ato që janë shkruar në librin kushtuar kësaj teme, unë i kam analizuar me kujdes dhe mendoj se nuk i përgjigjen realitetit. Përse e them këtë? Kur lexoj libra ose artikuj për tema të cilat më tërheqin dhe deri diku i njoh, jam shumë i kujdesshëm dhe i vëmendshëm. Nëse lexon librin për policinë sekrete të Ali Pashës, aty kam evidentuar pasaktësi të shumta. Mendimi im personal është se jo vetëm në këtë libër, por edhe në disa të tjerë që do t’i përmend konkretisht, autorët përkatës janë dashuruar aq shumë me figurën e Aliut sa çdo gjë ia atribuojnë atij, edhe kur ai nuk ka të bëjë me ato gjëra. Përpjekjet bëhen për ta nxjerrë Ai Pashën sa më trim, sa më përparimtar etj. Në artikullin që kam shkruar, i kam evidentuar disa raste, si p. sh. që Ali Pasha është takuar me princin rus Potjemkin, se është takuar disa herë me admiralin Ushakov gjatë kohës së çlirimit të ishujve të Jonit nga francezët, se Ali pasha donte që në pashallëkun e tij të pavarur gjuha e parë zyrtare të ishte greqishtja dhe e dyta shqipja etj. Por anjë nga këto nuk është e vërtetë. Lidhur me policinë e fshehtë të Ali Pashës do të përmend vetëm një fakt, pasi edhe aty ka shumë. Një pjesë në libër i është kushtuar policisë sekrete të Aliut që vepronte jashtë vendit, ose më mirë jashtë pashallëkut. Operacioni për të cilin flitet shumë është ai i dërgimit të një agjenti sekret të Aliut në takimin që do të bënin Napoleoni dhe cari rus në Tilzit. Aty fillimisht thuhet se agjenti “depërtoi, kreu me sukses dhe solli të dhëna të rëndësishme”. Më pas, jepet emri i tij që është Mehmet Efendiu, të cilin Ali Pasha e ka takuar në prani e një të huaji, ndërsa më pas shkruhet se “Thuhet se Aliu ka pasur një agjentin e tij në Tilzit”. Po e them që në fillim se Ali Pasha nuk dërgoi asnjë agjent sekret në Tilzit, pasi Mehmet Efendiu ishte si ministër i Jashtëm i Aliut dhe u dërgua zyrtarisht për t’i kërkuar Napoleonit që t’i jepte ishujt e Jonit, sipas bisedimeve të mëparshme. Këtu ngatërrohet kuptimi i fjalës agjent, që do të thotë një njeri që kryen detyra për llogari të një të treti. Në këtë rast fjala agjent në kohën e Ali Pashës, por edhe deri pas luftës së parë botërore, nëse nuk gabohem, përdorej vetëm për të treguar agjent diplomatik, agjent tregtar dhe jo agjent sekret. Në atë kohë përdorej fjala spiun. Problemi tjetër është: një agjent kaq i rëndësishëm, siç thuhet, do të takohej nga Aliu në praninë e të huajve? Kjo është kundër normave të punës së shërbimeve të fshehta. Dhe e fundit, cilat kanë qenë këto informacione shumë të rëndësishme? Në libër nuk jepet asgjë. Fakti është se Mehmet Efendiu u kthye vetëm me dy letra për Ali Pashën, një nga Napoleoni dhe tjetra nga ministri i Jashtëm i tij, të cilat ishin të mbushura me premtime boshe. Nuk dua të zgjatem më lidhur me policinë sekrete, pasi në libër ka edhe shumë gjera të tjera që nuk janë të sakta.

Si mendoni ju, Ali Pasha e ndihmoi revolucionin grek apo jo?

Fillimisht Ali Pasha e spiunoi revolucionin grek, por kur e pa se kjo nuk piu ujë, pasi Halet Efendiu që ishte armiku i tij nuk e mori parasysh, atëherë mendoi ta shfrytëzojë për qëllimet e tij. Nuk do flas për marrëdhëniet e Aliut me organizatën Filiqi Eterija, pasi do t’i shkruaj, por për lexuesin mund të them se organizatorët e Filiqi Eterisë në korrespondencën e tyre Ali Pashës i kishin venë emrin konvencional “Vjehrri”.

Por kështu siç thoni ju, që ka shumë pasaktësi në librat për Aliun, përse ndodh kjo?

Kjo ka ndodhur sepse nuk ka pasur asnjë kritikë për këta libra. Me të drejtë Ardian Vehbiu në një shkrim të tij, ka thënë se “për librat bëhen qoka, shkruajnë se ky libër është unikal, se ka këto dhe ato etj”. Pra nuk ka kritikë konkrete. Them konkrete sepse vetëm ashtu mund të vihen në binarë autorët që shkruajnë për historinë e vendit tone. Nëse doni, mund të them edhe unë diçka, nga mendja ime për Ali Pashën. “Ali Pasha meqenëse kishte mik Napoleon Bonapartin, mbaroi universitetin e Sorbonës me korrespondencë për shkenca politike, strategji ushtarake dhe jurisprudence”. Referenca nuk kam, por kështu duhet të ketë qenë.

Ju jeni shprehur se nga materialet që keni parë, kryesisht ato ruse, keni gjetur dhe shumë materiale që flasin për vendin tone. Çfarë keni pasur parasysh?

Është e vërtetë që fola, por dhe që kam gjetur. Paraprakisht po e them se me këtë duhet të merren historianët e vërtetë, jo sharlatanët. Si nga ato ruse të vjetra ashtu dhe sllave, kam gjetur në botime të ndryshme se në Shqipëri ka pasur tipografi në vitin 1493 për shtypje librash. Mund të duket e habitshme, por ata e thonë të përcaktuar që tipografia ka qenë “në Shkodër, në Shqipëri”. Një miku im lidhur me këtë problem më tha se pas viteve 1920 është bërë debat për këtë problem, por është vendosur se tipografia ka qenë në Obod të Malit të Zi. Por ata autorë e thonë në mënyrë taksative që ka qenë në Shkodër. Problem tjetër është dhe fakti se këtë tipografi e kanë pasur Cernojeviçët, pra nipi ose stërnipi i Skënderbeut, pasi nuk i kam lexuar të gjitha materialet, prandaj them se duhet të merren historianët. Kam hasur edhe një çështje tjetër. Një historian rus i viteve 1800 shkruan lidhur me fjalët pronia dhe proniar, që tregojnë pronë dhe pronar. Përveç se në gjuhën shqipe, këto fjalë nuk kanë kuptim në asnjë gjuhë tjetër. Edhe me këtë duhet të merren historianët.

Dhe diçka të fundit, kur keni filluar të merreni me përkthime?

Kam filluar para viteve 1990. Librin e parë e kam përkthyer në vitet 1987 – 1988, për zbuluesin sovjetik Rikard Sorge, si dhe kam përkthyer tregime ose artikuj të vegjël. Më vonë kam vazhduar rregullisht me libra dhe atikuj, deri tani numri i librave të përkthyer ka shkuar mbi 40-të, por përkthej edhe gjëra që më pëlqejnë personalisht.

/Gazeta Panorama